1. читтуппа̄дакан̣д̣о

тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄

ида̄ни

ити ме бха̄сама̄насса, абхидхаммакатхам̣ имам̣;

авиккхитта̄ ниса̄метха, дуллабха̄ хи айам̣ катха̄ти.

евам̣ пат̣ин̃н̃а̄та̄йа абхидхаммакатха̄йа катханока̄со сампатто. таттха йасма̄ абхидхаммо на̄ма дхаммасан̇ган̣ӣа̄дӣни саттаппакаран̣а̄ни; дхаммасан̇ган̣ӣпи читтуппа̄дакан̣д̣а̄дӣнам̣ васена чатта̄ри кан̣д̣а̄ни; читтуппа̄дакан̣д̣ампи ма̄тика̄падабха̄джанӣйавасена дувидхам̣; таттха ма̄тика̄ а̄ди; са̄пи тикама̄тика̄ дукама̄тика̄ти дувидха̄; таттха тикама̄тика̄ а̄ди; тикама̄тика̄йапи кусалаттикам̣ кусалаттикепи кусала̄ дхамма̄ти идам̣ падам̣; тасма̄ –

ито пат̣т̣ха̄йа гамбхӣрам̣, абхидхаммакатхам̣ имам̣;

вуччама̄нам̣ ниса̄метха, екагга̄ са̄дху са̄дхавоти.

1. ‘‘кусала̄ дхамма̄, акусала̄ дхамма̄, абйа̄ката̄ дхамма̄’’ти айам̣ та̄ва а̄дипадена ладдхана̄мо кусалаттико на̄ма. ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄, дуккха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄, адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄’’ти айам̣ саббападехи ладдхана̄мо ведана̄ттико на̄ма. евам̣ а̄дипадавасена ва̄ саббападавасена ва̄ саббесампи тикадука̄нам̣ на̄мам̣ ведитаббам̣. саббева чете пан̃чадасахи париччхедехи ваваттхита̄. тика̄нан̃хи еко париччхедо, дука̄нам̣ чатуддаса. ‘‘хетӯ дхамма̄, нахетӯ дхамма̄’’тиа̄дайо хи чха дука̄ гантхато ча аттхато ча ан̃н̃аман̃н̃асамбандхена кан̣н̣ика̄ вийа гхат̣а̄ вийа хутва̄ т̣хитатта̄ ‘хетугоччхако’ти вуччати. тато апаре ‘‘саппаччайа̄ дхамма̄ аппаччайа̄ дхамма̄’’тиа̄дайо сатта дука̄, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асамбандха̄, кевалам̣ дукаса̄ман̃н̃ато уччинитва̄ уччинитва̄ висум̣ висум̣ гоччхакантаре т̣хапитатта̄ ан̃н̃ехи ча махантарадукехи чӯл̣акатта̄ ‘чӯл̣антарадука̄’ти ведитабба̄. тато парам̣ а̄савадука̄дӣнам̣ чханнам̣ васена ‘а̄савагоччхако’; татха̄ сам̣йоджанадука̄дӣнам̣ васена ‘сам̣йоджанагоччхако’; татха̄ гантхаогхайоганӣваран̣адука̄дӣнам̣ васена ‘гантхаогхайоганӣваран̣агоччхака̄’; пара̄ма̄садука̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ васена ‘пара̄ма̄сагоччхако’ти. саббепи сатта гоччхака̄ ведитабба̄. тато парам̣ ‘‘са̄рамман̣а̄ дхамма̄’’тиа̄дайо чатуддаса дука̄ ‘махантарадука̄’ на̄ма. тато упа̄да̄надука̄дайо чха дука̄ ‘упа̄да̄нагоччхако’ на̄ма. тато килесадука̄дайо ат̣т̣ха дука̄ ‘килесагоччхако’ на̄ма. тато парам̣ дассаненапаха̄таббадука̄дайо ат̣т̣ха̄раса дука̄ абхидхаммама̄тика̄йа парийоса̄не т̣хапитатта̄ ‘пит̣т̣хидука̄’ на̄ма. ‘‘виджджа̄бха̄гино дхамма̄ авиджджа̄бха̄гино дхамма̄’’тиа̄дайо пана два̄чатта̄лӣса дука̄ ‘суттантикадука̄’ на̄ма. евам̣ саббепете пан̃чадасахи париччхедехи ваваттхита̄ти ведитабба̄.

евам̣ ваваттхита̄ панете саппадесаниппадесавасена две кот̣т̣ха̄са̄ хонти. тесу хи нава тика̄ екасаттати ча дука̄ саппадеса̄нам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ париггахитатта̄ саппадеса̄ на̄ма. авасеса̄ тераса тика̄ екасаттати ча дука̄ ниппадеса̄ на̄ма. таттха тикесу та̄ва ведана̄ттико витаккаттико пӣтиттико уппаннаттико атӣтаттико чатта̄ро а̄рамман̣аттика̄ти име нава тика̄ саппадеса̄ на̄ма. дукесу хетугоччхака̄дӣнам̣ упа̄да̄нагоччхакапарийоса̄на̄нам̣ наваннам̣ гоччхака̄нам̣ парийоса̄не тайо тайо дука̄, килесагоччхакапарийоса̄не чатта̄ро дука̄, ‘‘читтасампайутта̄ дхамма̄, читтавиппайутта̄ дхамма̄’’‘‘читтасам̣сат̣т̣ха̄ дхамма̄, читтависам̣сат̣т̣ха̄ дхамма̄’’ти две махантарадука̄, суттантикадукесу адхивачанадукам̣ нируттидукам̣ пан̃н̃аттидукам̣ на̄марӯпадуканти име чатта̄ро дуке т̣хапетва̄ авасеса̄ ат̣т̣хатим̣са дука̄ ча̄ти ете саппадеса̄ на̄ма. вутта̄васеса̄ тикадука̄ саббепи ниппадеса̄ти ведитабба̄.

ида̄ни кусала̄ дхамма̄тиа̄дӣнам̣ ма̄тика̄пада̄нам̣ айаманупуббападаван̣н̣ана̄ – ‘кусала’-саддо та̄ва а̄рогйаанаваджджачхекасукхавипа̄кесу диссати. айан̃хи ‘‘каччи ну бхото кусалам̣, каччи бхото ана̄майа’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.146; 2.20.129) а̄рогйе диссати. ‘‘катамо пана, бханте, ка̄йасама̄ча̄ро кусало? йо кхо, маха̄ра̄джа, ка̄йасама̄ча̄ро анаваджджо’’ти (ма. ни. 2.361) ча, ‘‘апарам̣ пана, бханте, етада̄нуттарийам̣ йатха̄ бхагава̄ дхаммам̣ десети кусалесу дхаммесӯ’’ти (дӣ. ни. 3.145) ча евама̄дӣсу анавадждже. ‘‘кусало твам̣ ратхасса ан̇гапаччан̇га̄нам̣’’ (ма. ни. 2.87), ‘‘кусала̄ наччагӣтасса сиккхита̄ ча̄туриттхийо’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.22.94) чхеке. ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету’’ (дӣ. ни. 3.80), ‘‘кусаласса каммасса кататта̄ упачитатта̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 431) сукхавипа̄ке. сва̄йамидха а̄рогйепи анаваджджепи сукхавипа̄кепи ваттати.

дхаммасаддо пана̄йам̣ парийаттихетугун̣аниссаттаниджджӣвата̄дӣсу диссати. айан̃хи ‘‘дхаммам̣ парийа̄пун̣а̄ти суттам̣ геййа’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.102) парийаттийам̣ диссати. ‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 720) хетумхи.

‘‘на хи дхаммо адхаммо ча, убхо самавипа̄кино;

адхаммо нирайам̣ нети, дхаммо па̄пети суггати’’нти. (тхерага̄. 304; джа̄. 1.15.386) –

а̄дӣсу гун̣е. ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе дхамма̄ хонти’’ (дха. са. 121), ‘‘дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.373) ниссаттаниджджӣвата̄йам̣. сва̄йамидха̄пи ниссаттаниджджӣвата̄йамева ват̣т̣ати.

вачанаттхо панеттха – куччхите па̄паке дхамме салайанти чалайанти кампенти виддхам̣сентӣти кусала̄. куччхитена ва̄ а̄ка̄рена сайантӣти куса̄. те акусаласан̇кха̄те кусе лунанти чхиндантӣти кусала̄. куччхита̄нам̣ ва̄ са̄нато танукаран̣ато оса̄накаран̣ато н̃а̄н̣ам̣ кусам̣ на̄ма. тена кусена ла̄табба̄ти кусала̄; гахетабба̄ паваттетабба̄ти аттхо. йатха̄ ва̄ куса̄ убхайабха̄гагатам̣ хаттхаппадесам̣ лунанти, евамимепи уппанна̄нуппаннабха̄вена убхайабха̄гагатам̣ килесапаккхам̣ лунанти. тасма̄ куса̄ вийа лунантӣтипи кусала̄. аттано пана сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. дха̄рийанти ва̄ паччайехи, дха̄рӣйанти ва̄ йатха̄сабха̄ватоти дхамма̄. на кусала̄ акусала̄. миттапат̣ипаккха̄ амитта̄ вийа, лобха̄дипат̣ипаккха̄ алобха̄дайо вийа ча, кусалапат̣ипаккха̄ти аттхо. на бйа̄ката̄ти абйа̄ката̄, кусала̄кусалабха̄вена акатхита̄ти аттхо. тесу пана анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄ кусала̄, са̄ваджджадуккхавипа̄калаккхан̣а̄ акусала̄, авипа̄калаккхан̣а̄ абйа̄ката̄.

ким̣ панета̄ни ‘кусала̄’ти ва̄ ‘дхамма̄’ти ва̄тиа̄дӣни екаттха̄ни уда̄ху на̄наттха̄нӣти? кин̃четтха? йади та̄ва екаттха̄ни ‘кусала̄ дхамма̄’ти идам̣ ‘кусала̄кусала̄’тивуттасадисам̣ хоти. атха на̄наттха̄ни тикадука̄нам̣ чхаккачатуккабха̄во а̄паджджати пада̄нан̃ча асамбандхо.

йатха̄ хи ‘кусала̄’ ‘рӯпам̣’‘чаккхума̄’ти вутте аттхавасена ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анолокента̄нам̣ пада̄нам̣ на кочи самбандхо, евамидха̄пи пада̄нам̣ асамбандхо а̄паджджати. пубба̄парасамбандхарахита̄ни ча пада̄ни ниппайоджана̄ни на̄ма хонти. йа̄пи чеса̄ парато ‘катаме дхамма̄ кусала̄’ти пуччха̄, та̄йапи саддхим̣ виродхо а̄паджджати. нева хи дхамма̄ кусала̄; атха ча панидам̣ вуччати – катаме дхамма̄ ‘кусала̄’ти. апаро найо – йади ета̄ни екаттха̄ни, тин̣н̣ам̣ ‘дхамма̄нам̣’ екатта̄ кусала̄дӣнампи екаттам̣ а̄паджджати. кусала̄дипара̄нан̃хи тин̣н̣ампи ‘дхамма̄нам̣’ дхаммабха̄вена екаттам̣. тасма̄ дхамматтайена саддхим̣ аттхато нинна̄наттха̄нам̣ кусала̄дӣнампи екаттам̣ а̄паджджати. ‘йадева кусалам̣, там̣ акусалам̣, там̣ абйа̄ката’нти. ‘атха̄пи тин̣н̣ам̣ дхамма̄нам̣ екаттам̣ на сампат̣иччхатха, ан̃н̃ова кусалапаро дхаммо, ан̃н̃о акусалапаро дхаммо, ан̃н̃о абйа̄катапаро дхаммоти вадатха, евам̣ санте дхаммо на̄ма бха̄во, бха̄вато ча ан̃н̃о абха̄воти кусалапара̄ бха̄васан̇кха̄та̄ дхамма̄ ан̃н̃о акусалапаро дхаммо абха̄во сийа̄, татха̄ абйа̄катапаро. техи ча ан̃н̃о кусалапаропи. евам̣ абха̄ваттам̣ а̄паннехи дхаммехи анан̃н̃е кусала̄дайопи абха̄ва̄йева сийу’нти.

саббаметам̣ ака̄ран̣ам̣. касма̄? йатха̄нумативоха̄расиддхитоти. воха̄ро хи йатха̄ йатха̄ аттхесу анумато сампат̣иччхито татха̄ татхева сиддхо. на ча̄йам̣ ‘‘кусала̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу кусалапуббо дхамма̄бхила̄по дхаммапаро ча кусала̄бхила̄по, йатха̄ ‘кусала̄ кусала̄’ти евам̣, аттано аттхависеса̄бха̄вена пан̣д̣итехи сампат̣иччхито; на ча ‘кусала̄’ ‘рӯпам̣’чаккхума̄садда̄ вийа ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анолокитаттхабха̄вена. ‘кусала’-саддо панеттха анаваджджасукхавипа̄касан̇кха̄тасса аттхасса джотакабха̄вена сампат̣иччхито, ‘акусала’-саддо са̄ваджджадуккхавипа̄каттхаджотакаттена, ‘абйа̄ката’-саддо авипа̄каттхаджотакаттена, ‘дхамма’-саддо сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхаджотакаттена. со етесам̣ ан̃н̃атара̄нантаре вуччама̄но аттано аттхаса̄ман̃н̃ам̣ дӣпети. саббева хи ете сабха̄вадха̄ран̣а̄дина̄ лаккхан̣ена дхамма̄. кусала̄дисадда̄ ча̄пи дхаммасаддасса пурато вуччама̄на̄ аттано аттано аттхависесам̣ тасса дӣпенти. дхаммо хи кусало ва̄ хоти акусало ва̄ абйа̄като ва̄. евамете висум̣ висум̣ вуччама̄на̄ аттано аттано аттхаматтадӣпакаттена сампат̣иччхита̄. дхаммасаддена саха вуччама̄на̄ аттано аттано аттхаса̄ман̃н̃ам̣ аттхависесам̣ ва̄ дӣпакаттена локе пан̣д̣итехи сампат̣иччхита̄. тасма̄ йадетаметтха екаттхана̄на̄ттхатам̣ викаппетва̄ доса̄ропанака̄ран̣ам̣ вуттам̣ саббаметам̣ ака̄ран̣ам̣. айам̣ та̄ва кусалаттикасса анупуббападаван̣н̣ана̄. имина̄ва найена сесатикадука̄нампи найо ведитаббо. ито парам̣ пана висесаматтамева ваккха̄ма.

2. сукха̄йа ведана̄йа̄тиа̄дӣсу ‘сукха’-саддо та̄ва сукхаведана̄сукхамӯласукха̄рамман̣асукхахетусукхапаччайат̣т̣ха̄наабйа̄баджджханибба̄на̄дӣсу диссати. айан̃хи ‘‘сукхасса ча паха̄на̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.232) сукхаведана̄йам̣ диссати. ‘‘сукхо буддха̄нам̣ уппа̄до’’ (дха. па. 194), ‘‘сукха̄ вира̄гата̄ локе’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11; маха̄ва. 5) сукхамӯле ‘‘йасма̄ ча кхо, маха̄ли, рӯпам̣ сукхам̣ сукха̄нупатитам̣ сукха̄вакканта’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.60) сукха̄рамман̣е. ‘‘сукхассетам̣, бхиккхаве, адхивачанам̣ йадидам̣ пун̃н̃а̄нӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 7.62) сукхахетумхи. ‘‘йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, на сукарам̣ аккха̄нена па̄пун̣итум̣ йа̄ва сукха̄ сагга̄’’ (ма. ни. 3.255), ‘‘на те сукхам̣ паджа̄нанти йе на пассанти нандана’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.11) сукхапаччайат̣т̣ха̄не. ‘‘дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄ ете дхамма̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.82) абйа̄баджджхе. ‘‘нибба̄нам̣ парамам̣ сукха’’нтиа̄дису (дха. па. 203-204) нибба̄не. идха пана̄йам̣ сукхаведана̄йамева дат̣т̣хаббо. ‘ведана̄’-саддо ‘‘видита̄ ведана̄ уппаджджантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.208) ведайитасмим̣йева ваттати.

‘дуккха’-саддо дуккхаведана̄дуккхаваттхудуккха̄рамман̣адуккхапаччайадуккхапаччайат̣т̣ха̄на̄дӣсу диссати. айан̃хи ‘‘дуккхасса ча паха̄на̄’’тиа̄дӣсу дуккхаведана̄йам̣ диссати. ‘‘джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.387; вибха. 190) дуккхаваттхусмим̣. ‘‘йасма̄ ча кхо, маха̄ли, рӯпам̣ дуккхам̣ дуккха̄нупатитам̣ дуккха̄вакканта’’нтиа̄дӣсу дуккха̄рамман̣е. ‘‘дуккхо па̄пасса уччайо’’тиа̄дӣсу (дха. па. 117) дуккхапаччайе. ‘‘йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, на сукарам̣ аккха̄нена па̄пун̣итум̣ йа̄ва дуккха̄ нирайа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.250) дуккхапаччайат̣т̣ха̄не. идха пана̄йам̣ дуккхаведана̄йамева дат̣т̣хаббо.

вачанаттхо панеттха – сукхайатӣти сукха̄. дуккхайатӣти дуккха̄. на дуккха̄ на сукха̄ти адуккхамасукха̄. ‘ма-ка̄ро падасандхивасена вутто. сабба̄пи а̄рамман̣арасам̣ ведайанти анубхавантӣти ведана̄. та̄су ит̣т̣ха̄нубхаваналаккхан̣а̄ сукха̄, анит̣т̣ха̄нубхаваналаккхан̣а̄ дуккха̄, убхайавипарӣта̄нубхаваналаккхан̣а̄ адуккхамасукха̄. йопана̄йам̣ тӣсупи падесу ‘сампайутта’-саддо, тассаттхо – самам̣ пака̄рехи йутта̄ти сампайутта̄. катарехи пака̄рехӣти? екуппа̄дата̄дӣхи. ‘‘наттхи кечи дхамма̄ кехичи дхаммехи сампайутта̄ти? а̄манта̄’’ти хи имасса пан̃хасса пат̣иккхепе ‘‘нану аттхи кечи дхамма̄ кехичи дхаммехи сахагата̄ сахаджа̄та̄ сам̣сат̣т̣ха̄ екуппа̄да̄ еканиродха̄ екаваттхука̄ ека̄рамман̣а̄’’ти (катха̄. 473) евам̣ екуппа̄дата̄дӣнам̣ васена сампайогаттхо вутто. ити имехи екуппа̄дата̄дӣхи самам̣ пака̄рехи йутта̄ти сампайутта̄.

3. випа̄каттике ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣ха̄нам̣ кусала̄кусала̄нам̣ па̄ка̄ти випа̄ка̄. випаккабха̄вама̄панна̄нам̣ арӯпадхамма̄наметам̣ адхивачанам̣. випа̄кадхаммадхамма̄ти випа̄касабха̄вадхамма̄. йатха̄ джа̄тиджара̄сабха̄ва̄ джа̄тиджара̄пакатика̄ сатта̄ джа̄тидхамма̄ джара̄дхамма̄ти вуччанти евам̣ випа̄каджанакат̣т̣хена випа̄касабха̄ва̄ випа̄капакатика̄ дхамма̄ти аттхо. татийападам̣ убхайасабха̄вапат̣иккхепавасена вуттам̣.

4. упа̄диннупа̄да̄нийаттике а̄рамман̣акаран̣авасена тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи упетена каммуна̄ а̄динна̄, пхалабха̄вена гахита̄ти упа̄динна̄. а̄рамман̣абха̄вам̣ упагантва̄ упа̄да̄насамбандхена упа̄да̄на̄нам̣ хита̄ти упа̄да̄нийа̄. упа̄да̄насса а̄рамман̣апаччайабхӯта̄наметам̣ адхивачанам̣. упа̄дин̣н̣а̄ ча те упа̄да̄нийа̄ ча̄ти упа̄дин̣н̣упа̄да̄нийа̄; са̄савакамманиббатта̄нам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄наметам̣ адхивачанам̣. ити имина̄ найена сесапададвайепи пат̣иседхасахито аттхо ведитаббо.

5. сам̣килит̣т̣хасам̣килесикаттике сам̣килесетӣти сам̣килесо, виба̄дхати, упата̄пети ча̄ти аттхо. сам̣килесена саманна̄гата̄ти сам̣килит̣т̣ха̄. атта̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанена сам̣килесам̣ араханти, сам̣килесе ва̄ нийутта̄, тасса а̄рамман̣абха̄ва̄натиккаманатоти сам̣килесика̄. сам̣килесасса а̄рамман̣апаччайабхӯта̄наметам̣ адхивачанам̣. сам̣килит̣т̣ха̄ ча те сам̣килесика̄ ча̄ти сам̣килит̣т̣хасам̣килесика̄. сесапададвайампи пуриматтике вуттанайенева ведитаббам̣.

6. витаккаттике сампайогавасена ваттама̄нена саха витаккена савитакка̄. саха вича̄рена савича̄ра̄. савитакка̄ ча те савича̄ра̄ ча̄ти савитаккасавича̄ра̄. убхайарахита̄ авитаккаавича̄ра̄. витаккавича̄ресу вича̄рова матта̄, пама̄н̣ам̣, етесанти вича̄раматта̄. вича̄рато уттари витаккена саддхим̣ сампайогам̣ на гаччхантӣти аттхо. авитакка̄ ча те вича̄раматта̄ ча̄ти авитаккавича̄раматта̄.

7. пӣтиттике пӣтийа̄ саха екуппа̄да̄дибха̄вам̣ гата̄ти пӣтисахагата̄, пӣтисампайутта̄ти аттхо. сесапададвайепи есева найо. упеккха̄ти четтха адуккхамасукха̄ ведана̄ вутта̄. са̄ хи сукхадуккха̄ка̄раппаваттим̣ упеккхати, маджджхатта̄ка̄расан̣т̣хитатта̄ тена̄ка̄рена паваттатӣти упеккха̄. ити ведана̄ттикато пададвайамева гахетва̄ ниппӣтикасса сукхасса саппӣтикасукхато висесадассанавасена айам̣ тико вутто.

8. дассанаттике дассанена̄ти сота̄паттимаггена. со хи пат̣хамам̣ нибба̄нам̣ дассанато дассананти вутто. готрабху пана кин̃ча̄пи пат̣хаматарам̣ пассати, йатха̄ пана ран̃н̃о сантикам̣ кеначидева каран̣ӣйена а̄гато пурисо дӯратова ратхика̄йа чарантам̣ хаттхиккхандхагатам̣ ра̄джа̄нам̣ дисва̄пи ‘дит̣т̣хо те ра̄джа̄’ти пут̣т̣хо дисва̄пи каттаббакиччасса акататта̄ ‘на пасса̄мӣ’ти а̄ха. евамева нибба̄нам̣ дисва̄пи каттаббасса килесаппаха̄насса̄бха̄ва̄ на дассананти вуччати. тан̃хи н̃а̄н̣ам̣ маггасса а̄ваджджанат̣т̣ха̄не тит̣т̣хати. бха̄вана̄йа̄ти сесамаггаттайена. сесамаггаттайан̃хи пат̣хамамаггена дит̣т̣хасмим̣йева дхамме бха̄вана̄васена уппаджджати, адит̣т̣хапуббам̣ кин̃чи на пассати, тасма̄ бха̄вана̄ти вуччати. татийападам̣ убхайапат̣иккхепавасена вуттам̣.

9. таданантараттике дассанена паха̄таббо хету етесанти дассанена паха̄таббахетука̄. дутийападепи есева найо. татийападе нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббо хету етесанти еваматтхам̣ аггахетва̄ нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббо хету етесам̣ аттхӣти еваматтхо гахетаббо. итаратха̄ хи ахетука̄нам̣ аггахан̣ам̣ бхавеййа; хетуйева хи тесам̣ наттхи йо дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо сийа̄. сахетукесупи хетуваджджа̄нам̣ паха̄нам̣ а̄паджджати, на хетӯнам̣; хетуйева хи етесам̣ ‘нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббо’ти вутто, на те дхамма̄. убхайампи четам̣ анадхиппетам̣. тасма̄ нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббо хету етесам̣ аттхӣти невадассанена набха̄вана̄йа паха̄таббахетука̄ти айаматтхо гахетаббо.

10. а̄чайага̄миттике каммакилесехи а̄чийатӣти а̄чайо. пат̣исандхичутигатиппаватта̄нам̣ етам̣ на̄мам̣. тасса ка̄ран̣ам̣ хутва̄ ниппха̄данакабха̄вена там̣ а̄чайам̣ гаччханти, йасса ва̄ паваттанти там̣ пуггалам̣ йатха̄вуттамева а̄чайам̣ гаментӣтипи а̄чайага̄мино; са̄савакусала̄кусала̄нам̣ етам̣ адхивачанам̣. тато ева а̄чайасан̇кха̄та̄ чайа̄ апетатта̄, нибба̄нам̣ апетам̣ чайа̄ти апачайо. там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанато апачайам̣ гаччхантӣти апачайага̄мино; арийамагга̄наметам̣ адхивачанам̣. апича па̄ка̄рам̣ ит̣т̣хакавад̣д̣хакӣ вийа паваттам̣ а̄чинанта̄ гаччхантӣти а̄чайага̄мино. тена читам̣ читам̣ ит̣т̣хакам̣ виддхам̣сайама̄но пурисо вийа тадева паваттам̣ апачинанта̄ гаччхантӣти апачайага̄мино. татийападам̣ убхайапат̣иккхепена вуттам̣.

11. секкхаттике тӣсу сиккха̄су джа̄та̄ти секкха̄. саттаннам̣ секкха̄нам̣ ететипи секкха̄. апарийоситасиккхатта̄ сайамева сиккхантӣтипи секкха̄. упари сиккхитабба̄бха̄вато на секкха̄ти асеккха̄. вуд̣д̣хиппатта̄ ва̄ секкха̄типи асеккха̄. арахаттапхаладхамма̄нам̣ етам̣ адхивачанам̣. татийападам̣ убхайапат̣иккхепена вуттам̣.

12. париттаттике самантато кхан̣д̣итатта̄ аппаматтакам̣ париттанти вуччати; ‘париттам̣ гомайапин̣д̣а’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.96) вийа. имепи аппа̄нубха̄вата̄йа паритта̄ вийа̄ти паритта̄; ка̄ма̄вачарадхамма̄наметам̣ адхивачанам̣. килесавиккхамбханасаматтхата̄йа випулапхалата̄йа дӣгхасанта̄ната̄йа ча махантабха̄вам̣ гата̄, махантехи ва̄ ул̣а̄раччхандавӣрийачиттапан̃н̃ехи гата̄ пат̣ипанна̄типи махаггата̄. пама̄н̣акара̄ дхамма̄ ра̄га̄дайо пама̄н̣ам̣ на̄ма. а̄рамман̣ато ва̄ сампайогато ва̄ наттхи етесам̣ пама̄н̣ам̣, пама̄н̣асса ча пат̣ипаккха̄ти аппама̄н̣а̄.

13. паритта̄рамман̣аттике париттам̣ а̄рамман̣ам̣ етесанти паритта̄рамман̣а̄. сесапададвайепи есева найо.

14. хӣнаттике хӣна̄ти ла̄мака̄ акусала̄ дхамма̄. хӣнаппан̣ӣта̄нам̣ маджджхе бхава̄ти маджджхима̄. авасеса̄ тебхӯмака̄ дхамма̄ уттамат̣т̣хена атаппакат̣т̣хена ча пан̣ӣта̄; локуттара̄ дхамма̄.

15. миччхаттаттике ‘хитасукха̄ваха̄ ме бхависсантӣ’ти евам̣ а̄сӣсита̄пи татха̄ абха̄вато, ‘асубха̄дӣсуйева субха’нтиа̄ди випарӣтаппаваттито ча миччха̄сабха̄ва̄ти миччхатта̄; випа̄када̄не сати кхандхабхеда̄нантарамева випа̄када̄нато нийата̄; миччхатта̄ ча те нийата̄ ча̄ти миччхаттанийата̄. вуттавипарӣтена аттхена самма̄сабха̄ва̄ти самматта̄; самматта̄ ча те нийата̄ ча анантарамева пхалада̄нена̄ти самматтанийата̄. убхайатха̄пи на нийата̄ти анийата̄.

16. магга̄рамман̣аттике нибба̄нам̣ маггати, гавесати, килесе ва̄ ма̄ренто гаччхатӣти магго. магго а̄рамман̣ам̣ етесанти магга̄рамман̣а̄. ат̣т̣хан̇гикопи магго паччайат̣т̣хена етесам̣ хетӯти маггахетука̄. маггасампайутта̄ ва̄ хетӯ магге ва̄ хетӯти маггахетӯ. те етесам̣ хетӯтипи маггахетука̄. самма̄дит̣т̣хи сайам̣ магго чева хету ча. ити магго хету етесантипи маггахетука̄. абхибхавитва̄ паваттанат̣т̣хена магго адхипати етесанти магга̄дхипатино.

17. уппаннаттике уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва бхан̇га̄ уддхам̣ панна̄ гата̄ паватта̄ти уппанна̄. на уппанна̄ти ануппанна̄. паринит̣т̣хитака̄ран̣екадесатта̄ авассам̣ уппаджджиссантӣти уппа̄дино.

18. атӣтаттике аттано сабха̄вам̣ уппа̄да̄диккхан̣ам̣ ва̄ патва̄ атикканта̄ти атӣта̄. тадубхайампи на а̄гата̄ти ана̄гата̄. там̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча уппанна̄ти паччуппанна̄.

19. анантараттике атӣтам̣ а̄рамман̣ам̣ етесанти атӣта̄рамман̣а̄. сесапададвайепи есева найо.

20. аджджхаттаттике ‘евам̣ паваттама̄на̄ майам̣ атта̄’ти гахан̣ам̣, ‘гамисса̄ма̄’ти имина̄ вийа адхиппа̄йена атта̄нам̣ адхика̄рам̣ катва̄ паватта̄ти аджджхатта̄. ‘аджджхатта’-саддо пана̄йам̣ гочараджджхатте нийакаджджхатте аджджхаттаджджхатте висайаджджхаттети чатӯсу аттхесу диссати. ‘‘тена̄нанда, бхиккхуна̄ тасмим̣йева пуримасмим̣ сама̄дхинимитте аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапетаббам̣’’ (ма. ни. 3.188), ‘‘аджджхаттарато сама̄хито’’тиа̄дӣсу (дха. па. 362) хи айам̣ гочараджджхатте диссати. ‘‘аджджхаттам̣ сампаса̄данам̣’’ (дӣ. ни. 1.228; дха. са. 161), ‘‘аджджхаттам̣ ва̄ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.373) нийакаджджхатте. ‘‘чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄нӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.304) аджджхаттаджджхатте. ‘‘айам̣ кхо пана̄нанда, виха̄ро татха̄гатена абхисамбуддхо йадидам̣ саббанимитта̄нам̣ аманасика̄ра̄ аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.187) висайаджджхатте; иссарийат̣т̣ха̄нети аттхо. пхаласама̄патти хи буддха̄нам̣ иссарийат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. идха пана нийакаджджхатте адхиппето. тасма̄ аттано санта̄не паватта̄ па̄т̣ипуггалика̄ дхамма̄ аджджхатта̄ти ведитабба̄. тато ба̄хирабхӯта̄ пана индрийабаддха̄ ва̄ аниндрийабаддха̄ ва̄ бахиддха̄ на̄ма. татийападам̣ тадубхайавасена вуттам̣.

21. анантараттико тейева типпака̄репи дхамме а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанавасена вутто.

22. санидассанаттике дат̣т̣хаббабха̄васан̇кха̄тена саха нидассанена̄ти санидассана̄. пат̣ихананабха̄васан̇кха̄тена саха пат̣игхена̄ти саппат̣игха̄. санидассана̄ ча те саппат̣игха̄ ча̄ти санидассанасаппат̣игха̄. наттхи етесам̣ дат̣т̣хаббабха̄васан̇кха̄там̣ нидассананти анидассана̄. анидассана̄ ча те вуттанайенева саппат̣игха̄ ча̄ти анидассанасаппат̣игха̄. татийападам̣ убхайапат̣иккхепена вуттам̣. айам̣ та̄ва тикама̄тика̄йа анупуббападаван̣н̣ана̄.

тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

дукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄

1-6. дукама̄тика̄йам̣ пана тикесу ана̄гатападаван̣н̣анам̣йева карисса̄ма. хетугоччхаке та̄ва хетудхамма̄ти мӯлат̣т̣хена хетусан̇кха̄та̄ дхамма̄. хетӯ дхамма̄типи па̄т̣хо. на хетӯти тесам̣йева пат̣иккхепавачанам̣. сампайогато паваттена саха хетуна̄ти сахетука̄. татхева паватто наттхи етесам̣ хетӯти ахетука̄. екуппа̄да̄дита̄йа хетуна̄ сампайутта̄ти хетусампайутта̄. хетуна̄ виппайутта̄ти хетувиппайутта̄. имесам̣ двиннампи дука̄нам̣ кин̃ча̄пи аттхато на̄наттам̣ наттхи, десана̄вила̄сена пана татха̄ буджджханта̄нам̣ ва̄ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена вутта̄. тато парам̣ пат̣хамадукам̣ дутийататийехи саддхим̣ йоджетва̄ тесам̣ ‘хетӯ на хетӯ’тиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ васена йатха̄самбхавато апарепи тайо дука̄ вутта̄. таттха йатхева ‘хетӯ чева дхамма̄ сахетука̄ ча̄’ти етам̣ самбхавати, татха̄ ‘хетӯ чева дхамма̄ ахетука̄ ча̄’ти идампи. йатха̄ ча ‘сахетука̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ’ти етам̣ самбхавати, татха̄ ‘ахетука̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ’ти идампи. хетусампайуттадукена саддхим̣ йоджана̄йапи есева найо.

татра йадетам̣ ‘на хетӯ дхамма̄ сахетука̄пи ахетука̄пӣ’ти сиддхе, ‘на хетӯ кхо пана дхамма̄’ти атириттам̣ ‘кхо пана̄’ти падам̣ вуттам̣, тасса васена айам̣ атирекаттхо сан̇гахитоти ведитаббо. катхам̣? на кевалам̣ ‘на хету дхамма̄ атха кхо ан̃н̃епи на ча сахетука̄пи ахетука̄пи иччева, атха кхо ан̃н̃атха̄пӣти. идам̣ вуттам̣ хоти – йатхева хи ‘на хетӯ дхамма̄ сахетука̄пи ахетука̄пи’, евам̣ ‘хетӯ дхамма̄ сахетука̄пи ахетука̄пи’. йатха̄ ча ‘на хетӯ дхамма̄ сахетука̄пи ахетука̄пи’, евам̣ ‘на хетӯ дхамма̄ хетусампайутта̄пи хетувиппайутта̄пӣ’ти.

7-13. чӯл̣антарадукесу аттано ниппха̄дакена саха паччайена̄ти саппаччайа̄. наттхи етесам̣ уппа̄де ва̄ т̣хитийам̣ ва̄ паччайоти аппаччайа̄. паччайехи сама̄гантва̄ ката̄ти сан̇кхата̄. на сан̇кхата̄ти асан̇кхата̄. авиниббхогавасена рӯпам̣ етесам̣ аттхӣти рӯпино. татха̄видхам̣ наттхи етесам̣ рӯпанти арӯпино. руппаналаккхан̣ам̣ ва̄ рӯпам̣; там̣ етесам̣ аттхӣти рӯпино. на рӯпино арӯпино. локийа̄ дхамма̄ти локо вуччати луджджанапалуджджанат̣т̣хена ват̣т̣ам̣; тасмим̣ парийа̄паннабха̄вена локе нийутта̄ти локийа̄. тато уттин̣н̣а̄ти уттара̄; локе апарийа̄паннабха̄вена локато уттара̄ти локуттара̄. кеначи вин̃н̃еййа̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу кеначи екена чаккхувин̃н̃а̄н̣ена ва̄ сотавин̃н̃а̄н̣ена ва̄ виджа̄нитабба̄. кеначи на вин̃н̃еййа̄ти тенева чаккхувин̃н̃а̄н̣ена ва̄ сотавин̃н̃а̄н̣ена ва̄ на виджа̄нитабба̄. евам̣ санте двиннампи пада̄нам̣ аттхана̄наттато дуко хоти.

14-19. а̄савагоччхаке а̄савантӣти а̄сава̄. чаккхутопи…пе… манатопи санданти паваттантӣти вуттам̣ хоти. дхаммато йа̄ва готрабхум̣, ока̄сато йа̄ва бхаваггам̣ савантӣти ва̄ а̄сава̄. ете дхамме етан̃ча ока̄сам̣ антокаритва̄ паваттантӣти аттхо. антокаран̣аттхо хи айам̣ ‘а̄’ка̄ро. чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена мадира̄дайо а̄сава̄. а̄сава̄ вийа̄типи а̄сава̄. локасмин̃хи чирапа̄рива̄сика̄ мадира̄дайо а̄сава̄ти вуччанти. йади ча чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена а̄сава̄, етейева бхавитумараханти. вуттан̃хетам̣ – ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати авиджджа̄йа, ито пуббе авиджджа̄ на̄хосӣ’’тиа̄ди (а. ни. 10.61). а̄йатам̣ ва̄ сам̣са̄радуккхам̣ саванти пасавантӣтипи а̄сава̄. тато ан̃н̃е но а̄сава̄ на̄ма. атта̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттехи саха а̄савехӣти са̄сава̄. евам̣ паваттама̄на̄ наттхи етесам̣ а̄сава̄ти ана̄сава̄. сесам̣ хетугоччхаке вуттанайена ведитаббам̣. айам̣ пана висесо – йатха̄ таттха ‘на хетӯ кхо пана дхамма̄ сахетука̄пи ахетука̄пӣти айам̣ оса̄надуко пат̣хамадукасса дутийападам̣ а̄димхи т̣хапетва̄ вутто, евам̣ идха ‘но а̄сава̄ кхо пана дхамма̄ са̄сава̄пи ана̄сава̄пӣ’ти на вутто. кин̃ча̄пи на вутто, атха кхо айан̃ча ан̃н̃о ча бхедо таттха вуттанайенева ведитаббо.

20-25. сам̣йоджанагоччхаке йасса сам̣виджджанти, там̣ пуггалам̣ ват̣т̣асмим̣ сам̣йодженти бандхантӣти сам̣йоджана̄. тато ан̃н̃е но сам̣йоджана̄ на̄ма. а̄рамман̣абха̄вам̣ упагантва̄ сам̣йоджанасамбандхане сам̣йоджана̄нам̣ хита̄ти сам̣йоджанийа̄. сам̣йоджанасса а̄рамман̣апаччайабхӯта̄нам̣ етам̣ адхивачанам̣. на сам̣йоджанийа̄ асам̣йоджанийа̄. сесам̣ хетугоччхаке вуттанайенева йоджетаббам̣.

26-31. гантхагоччхаке йасса сам̣виджджанти там̣ чутипат̣исандхивасена ват̣т̣асмим̣ гантхенти гхат̣ентӣти гантха̄. тато ан̃н̃е но гантха̄. а̄рамман̣акаран̣авасена гантхехи гантхитабба̄ти гантханийа̄. сесам̣ хетугоччхаке вуттанайенева йоджетаббам̣. йатха̄ ча идха, евам̣ ито паресупи вутта̄васесам̣ таттха таттха вуттанайенева ведитаббам̣.

32-37. огхагоччхаке йасса сам̣виджджанти там̣ ват̣т̣асмим̣йева охананти осӣда̄пентӣти огха̄. а̄рамман̣ам̣ катва̄ атиккаманӣйато огхехи атиккамитабба̄ти огханийа̄. огха̄нам̣ а̄рамман̣адхамма̄ ева ведитабба̄.

38-43. йогагоччхаке ват̣т̣асмим̣ йоджентӣти йога̄. йоганийа̄ огханийа̄ вийа ведитабба̄.

44-49. нӣваран̣агоччхаке читтам̣ нӣваранти парийонандхантӣти нӣваран̣а̄. нӣваран̣ийа̄ сам̣йоджанийа̄ вийа ведитабба̄.

50-54. пара̄ма̄сагоччхаке дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтам̣ аничча̄диа̄ка̄рам̣ атиккамитва̄ ‘ничча’нти а̄дивасена паваттама̄на̄ парато а̄масантӣти пара̄ма̄са̄. пара̄ма̄сехи а̄рамман̣акаран̣авасена пара̄мат̣т̣хатта̄ пара̄мат̣т̣ха̄.

55-68. махантарадукесу а̄рамман̣ам̣ аггахетва̄ аппаваттито саха а̄рамман̣ена̄ти са̄рамман̣а̄. наттхи етесам̣ а̄рамман̣анти ана̄рамман̣а̄. чинтанат̣т̣хена читта̄, вичиттат̣т̣хена ва̄ читта̄. авиппайогавасена четаси нийутта̄ти четасика̄. нирантарабха̄вӯпагаманата̄йа, уппа̄дато йа̄ва бхан̇га̄, читтена сам̣сат̣т̣ха̄ти читтасам̣сат̣т̣ха̄. екато ваттама̄на̄пи нирантарабха̄вам̣ анупагаманата̄йа читтена висам̣сат̣т̣ха̄ти читтависам̣сат̣т̣ха̄. самут̣т̣хаханти етена̄ти самут̣т̣ха̄нам̣. читтам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ етесанти читтасамут̣т̣ха̄на̄. саха бхавантӣти сахабхуно. читтена сахабхуно читтасахабхуно. анупариваттантӣти анупариваттино. ким̣ анупариваттанти? читтам̣. читтасса анупариваттино читта̄нупариваттино. читтасам̣сат̣т̣ха̄ ча те читтасамут̣т̣ха̄на̄ ча̄ти читтасам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄на̄. читтасам̣сат̣т̣ха̄ ча те читтасамут̣т̣ха̄на̄ ча читтасахабхуно ева ча̄ти читтасам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄насахабхуно. читтасам̣сат̣т̣ха̄ ча те читтасамут̣т̣ха̄на̄ ча читта̄нупариваттино ева ча̄ти читтасам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄на̄нупариваттино. сеса̄ни саббапада̄ни вуттапада̄нам̣ пат̣иккхепавасена ведитабба̄ни. аджджхаттаджджхаттам̣ сандха̄йа аджджхаттаттике вуттавасена аджджхатта̄ва аджджхаттика̄. тато бахибхӯта̄ти ба̄хира̄. упа̄дийантева бхӯта̄ни, на бхӯта̄ни вийа упа̄дийантӣти упа̄да̄. на упа̄дийантева̄ти ноупа̄да̄.

69-74. упа̄да̄нагоччхаке бхусам̣ а̄дийантӣти упа̄да̄на̄; дал̣хагга̄хам̣ ган̣хантӣти аттхо. тато ан̃н̃е ноупа̄да̄на̄.

75-82. килесагоччхаке сам̣килит̣т̣хаттике вуттанайенева аттхо ведитаббо.

83-100. пит̣т̣хидукесу ка̄ме авачарантӣти ка̄ма̄вачара̄ рӯпе авачарантӣти рӯпа̄вачара̄. арӯпе авачарантӣти арӯпа̄вачара̄. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана парато а̄ви бхависсати. тебхӯмакават̣т̣е парийа̄панна̄ антогадха̄ти парийа̄панна̄. тасмим̣ на парийа̄панна̄ти апарийа̄панна̄. ват̣т̣амӯлам̣ чхинданта̄ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ ват̣т̣ато ниййантӣти ниййа̄ника̄. имина̄ лаккхан̣ена на ниййантӣти аниййа̄ника̄. чутийа̄ ва̄ аттано ва̄ паваттийа̄ анантарам̣ пхалада̄не нийататта̄ нийата̄. татха̄ анийататта̄ анийата̄. ан̃н̃е дхамме уттаранти паджахантӣти уттара̄. атта̄нам̣ уттаритум̣ саматтхехи саха уттарехӣти сауттара̄. наттхи етесам̣ уттара̄ти ануттара̄. ран̣анти етехӣти ран̣а̄; йехи абхибхӯта̄ сатта̄ на̄наппака̄рена канданти паридеванти, тесам̣ ра̄га̄дӣнам̣ етам̣ адхивачанам̣. сампайогавасена паха̄некат̣т̣хата̄васена ча саха ран̣ехӣти саран̣а̄. тена̄ка̄рена наттхи етесам̣ ран̣а̄ти аран̣а̄.

суттантикадукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄

101-108. суттантикадукесу сампайогавасена виджджам̣ бхаджантӣти виджджа̄бха̄гино; виджджа̄бха̄ге виджджа̄кот̣т̣ха̄се ваттантӣтипи виджджа̄бха̄гино. таттха випассана̄н̃а̄н̣ам̣, маномайиддхи, чха абхин̃н̃а̄ти ат̣т̣ха виджджа̄. пуримена аттхена та̄хи сампайуттадхамма̄пи виджджа̄бха̄гино. паччхимена аттхена та̄су йа̄ ка̄чи ека̄ виджджа̄ виджджа̄. сеса̄ виджджа̄бха̄гиноти. евам̣ виджджа̄пи виджджа̄йа сампайуттадхамма̄пи виджджа̄бха̄гинотвева ведитабба̄. идха пана сампайуттадхамма̄ва адхиппета̄. сампайогавасенева авиджджам̣ бхаджантӣти авиджджа̄бха̄гино. авиджджа̄бха̄ге авиджджа̄кот̣т̣ха̄се ваттантӣтипи авиджджа̄бха̄гино. таттха дуккхапат̣иччха̄дакам̣ тамо самудайа̄дипат̣иччха̄даканти чатассо авиджджа̄. пуриманайенева та̄хи сампайуттадхамма̄пи авиджджа̄бха̄гино. та̄су йа̄ ка̄чи ека̄ авиджджа̄ авиджджа̄. сеса̄ авиджджа̄бха̄гиноти. евам̣ авиджджа̄пи авиджджа̄йа сампайуттадхамма̄пи авиджджа̄бха̄гинотвева ведитабба̄. идха пана сампайуттадхамма̄ва адхиппета̄.

пуна анаджджхоттхаран̣абха̄вена килесандхака̄рам̣ виддхам̣сетум̣ асаматтхата̄йа виджджу упама̄ етесанти виджджӯпама̄. ниссесам̣ виддхам̣санасаматтхата̄йа ваджирам̣ упама̄ етесанти ваджирӯпама̄. ба̄лесу т̣хитатта̄ йаттха т̣хита̄ тадупача̄рена ба̄ла̄. пан̣д̣итесу т̣хитатта̄ пан̣д̣ита̄. ба̄лакаратта̄ ва̄ ба̄ла̄, пан̣д̣итакаратта̄ пан̣д̣ита̄. кан̣ха̄ти ка̄л̣ака̄, читтасса апабхассарабха̄вакаран̣а̄. сукка̄ти ода̄та̄, читтасса пабхассарабха̄вакаран̣а̄. кан̣ха̄бхиджа̄тихетуто ва̄ кан̣ха̄; сукка̄бхиджа̄тихетуто сукка̄. идха чева сампара̄йе ча тапентӣти тапанӣйа̄. на тапанӣйа̄ атапанӣйа̄.

адхивачанадука̄дайо тайо аттхато нинна̄на̄каран̣а̄; бйан̃джанамеветтха на̄нам̣. сиривад̣д̣хако дханавад̣д̣хакоти а̄дайо хи вачанаматтамева адхика̄рам̣ катва̄ паватта̄ адхивачана̄ на̄ма. адхивачана̄нам̣ патха̄ адхивачанапатха̄. ‘‘абхисан̇кхаронтӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ сан̇кха̄ра̄’’ти (сам̣. ни. 3.79) евам̣ ниддха̄ретва̄ сахетукам̣ катва̄ вуччама̄на̄ абхила̄па̄ нирутти на̄ма. нируттӣнам̣ патха̄ нируттипатха̄. такко витакко сан̇каппоти (дха. са. 7) евам̣ тена тена пака̄рена н̃а̄панато пан̃н̃атти на̄ма. пан̃н̃аттӣнам̣ патха̄ пан̃н̃аттипатха̄. еттха ча екам̣ дукам̣ ватва̄пи итаресам̣ вачане пайоджанам̣ хетугоччхаке вуттанайенева ведитаббам̣.

109-118. на̄марӯпадуке на̄макаран̣ат̣т̣хена наманат̣т̣хена на̄манат̣т̣хена ча на̄мам̣. руппанат̣т̣хена рӯпам̣. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана никкхепакан̣д̣е а̄ви бхависсати. авиджджа̄ти дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣ам̣. бхаватан̣ха̄ти бхавапаттхана̄. бхавадит̣т̣хӣти бхаво вуччати сассатам̣; сассатавасена уппаджджанадит̣т̣хи. вибхавадит̣т̣хӣти вибхаво вуччати уччхедам̣; уччхедавасена уппаджджанадит̣т̣хи. сассато атта̄ ча локо ча̄ти паватта̄ дит̣т̣хи сассатадит̣т̣хи. уччхиджджиссатӣти паватта̄ дит̣т̣хи уччхедадит̣т̣хи. антава̄ти паватта̄ дит̣т̣хи антава̄дит̣т̣хи. анантава̄ти паватта̄ дит̣т̣хи анантава̄дит̣т̣хи. пуббантам̣ анугата̄ дит̣т̣хи пуббанта̄нудит̣т̣хи. апарантам̣ анугата̄ дит̣т̣хи апаранта̄нудит̣т̣хи. ахириканти йам̣ на хирийати хирийитаббена̄ти (дха. са. 387) евам̣ виттха̄рита̄ нилладжджата̄. аноттаппанти йам̣ на оттаппати оттаппитаббена̄ти евам̣ виттха̄рито абха̄йанакаа̄ка̄ро. хирийана̄ хирӣ, оттаппана̄ оттаппам̣. довачассата̄дӣсу дуккхам̣ вачо етасмим̣ виппат̣икӯлага̄химхи випаччанӣкаса̄те ана̄даре пуггалети дуббачо. тасса каммам̣ довачассам̣. тасса бха̄во довачассата̄. па̄па̄ ассаддха̄дайо пуггала̄ етасса митта̄ти па̄памитто; тасса бха̄во па̄памиттата̄. совачассата̄ ча калйа̄н̣амиттата̄ ча вуттапат̣ипаккханайена ведитабба̄.

119-123. ‘пан̃чапи а̄паттиккхандха̄ а̄паттийо, саттапи а̄паттиккхандха̄ а̄паттийо’ти (дха. са. 1336) евам̣ вутта̄су а̄паттӣсу кусалабха̄во а̄паттикусалата̄. та̄хи а̄паттӣхи вут̣т̣ха̄не кусалабха̄во а̄паттивут̣т̣ха̄накусалата̄. сама̄паттӣсу кусалабха̄во сама̄паттикусалата̄. сама̄паттӣнам̣ аппана̄париччхедапан̃н̃а̄йетам̣ адхивачанам̣. сама̄паттӣхи вут̣т̣ха̄не кусалабха̄во сама̄паттивут̣т̣ха̄накусалата̄. ат̣т̣ха̄расасу дха̄тӯсу кусалабха̄во дха̄тукусалата̄. та̄сам̣йева дха̄тӯнам̣ манасика̄ре кусалабха̄во манасика̄ракусалата̄. чаккха̄йатана̄дӣсу кусалабха̄во а̄йатанакусалата̄. два̄дасан̇ге пат̣иччасамуппа̄де кусалабха̄во пат̣иччасамуппа̄дакусалата̄. тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не кусалабха̄во т̣ха̄накусалата̄. т̣ха̄нанти ка̄ран̣ам̣ вуччати. тасмин̃хи тада̄йаттавуттита̄йа пхалам̣ тит̣т̣хати на̄ма, тасма̄ т̣ха̄нанти вуттам̣. ат̣т̣ха̄не кусалабха̄во ат̣т̣ха̄накусалата̄.

124-134. уджубха̄во аджджаво. мудубха̄во маддаво. адхива̄санасан̇кха̄то кхаманабха̄во кханти. суратасса бха̄во сораччам̣. саммодакамудубха̄васан̇кха̄то сакхилабха̄во са̄кхалйам̣. йатха̄ парехи саддхим̣ аттано чхиддам̣ на хоти евам̣ дхамма̄мисехи пат̣исантхаран̣ам̣ пат̣исантха̄ро. индрийасам̣варабхедасан̇кха̄то маначчхат̣т̣хесу индрийесу агуттадва̄рабха̄во индрийесу агуттадва̄рата̄. пат̣иггахан̣апарибхогавасена бходжане маттам̣ аджа̄нанабха̄во бходжане аматтан̃н̃ута̄. анантарадуко вуттапат̣ипаккханайена ведитаббо. сативиппава̄сасан̇кха̄то мут̣т̣хассатибха̄во мут̣т̣хассаччам̣. асампаджа̄набха̄во асампаджан̃н̃ам̣. саратӣти сати. сампаджа̄на̄тӣти сампаджан̃н̃ам̣. аппат̣исан̇кха̄не акампанат̣т̣хена пат̣исан̇кха̄насан̇кха̄там̣ балам̣ пат̣исан̇кха̄набалам̣. вӣрийасӣсена сатта боджджхан̇ге бха̄вентасса уппаннам̣ балам̣ бха̄вана̄балам̣. паччанӣкадхамме саметӣти саматхо. аничча̄дивасена вивидхена а̄ка̄рена пассатӣти випассана̄. саматхова там̣ а̄ка̄рам̣ гахетва̄ пуна паваттетаббасса саматхасса нимиттавасена саматханимиттам̣. пагга̄ханимиттепи есева найо. сампайуттадхамме пагган̣ха̄тӣти пагга̄хо. на виккхипатӣти авиккхепо.

135-142. сӣлавина̄сика̄ асам̣варасан̇кха̄та̄ сӣласса випатти сӣлавипатти. самма̄дит̣т̣хивина̄сика̄ миччха̄дит̣т̣хисан̇кха̄та̄ дит̣т̣хийа̄ випатти дит̣т̣хивипатти. сораччамева сӣласса сампа̄данато сӣлапарипӯран̣ато сӣласса сампада̄ти сӣласампада̄. дит̣т̣хипа̄рипӯрибхӯтам̣ н̃а̄н̣ам̣ дит̣т̣хийа̄ сампада̄ти дит̣т̣хисампада̄. висуддхибха̄вам̣ сампатта̄ сӣласан̇кха̄та̄ сӣласса висуддхи, сӣлависуддхи. нибба̄насан̇кха̄там̣ висуддхим̣ па̄петум̣ саматтха̄, дассанасан̇кха̄та̄, дит̣т̣хийа̄ висуддхи дит̣т̣хивисуддхи. дит̣т̣хивисуддхи кхо пана йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти каммассакатан̃н̃а̄н̣а̄дисан̇кха̄та̄ дит̣т̣хивисуддхи чева йатха̄дит̣т̣хисса ча анурӯпадит̣т̣хисса калйа̄н̣адит̣т̣хисса там̣сампайуттамева падха̄нам̣. сам̣веготи джа̄тиа̄дӣни пат̣ичча уппаннабхайасан̇кха̄там̣ сам̣виджджанам̣. сам̣веджанийат̣т̣ха̄нанти сам̣вегаджанакам̣ джа̄тиа̄дика̄ран̣ам̣. сам̣виггасса ча йонисопадха̄нанти евам̣ сам̣вегаджа̄тасса упа̄йападха̄нам̣. асантут̣т̣хита̄ ча кусалесу дхаммесӯти кусаладхаммапӯран̣е асантут̣т̣хибха̄во. аппат̣ива̄нита̄ ча падха̄насминти арахаттам̣ апатва̄ падха̄насмим̣ аниваттаната̄ аносакканата̄. виджа̄нанато виджджа̄. вимуччанато вимутти. кхайе н̃а̄н̣анти килесаккхайакаре арийамагге н̃а̄н̣ам̣. ануппа̄де н̃а̄н̣анти пат̣исандхивасена ануппа̄дабхӯте там̣там̣маггаваджджхакилеса̄нам̣ ануппа̄дапарийоса̄не уппанне арийапхале н̃а̄н̣ам̣. айам̣ ма̄тика̄йа анупуббападаван̣н̣ана̄.

дукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйам̣

1. ида̄ни йатха̄никкхитта̄йа ма̄тика̄йа сан̇гахите дхамме пабхедато дассетум̣ катаме дхамма̄ кусала̄ти идам̣ падабха̄джанӣйам̣ а̄раддхам̣. таттха йадетам̣ йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣти пат̣хамам̣ ка̄ма̄вачаракусалам̣ дасситам̣, тасса та̄ва ниддесе дхаммававаттха̄нава̄ро сан̇гахава̄ро сун̃н̃атава̄роти тайо маха̄ва̄ра̄ хонти. тесу дхаммававаттха̄нава̄ро уддесаниддесавасена двидха̄ т̣хито. тесу уддесава̄расса пуччха̄, самайаниддесо, дхаммуддесо, аппана̄ти чатта̄ро париччхеда̄. тесу ‘катаме дхамма̄ кусала̄’ти айам̣ пуччха̄ на̄ма. ‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣…пе… тасмим̣ самайе’ти айам̣ самайаниддесо на̄ма. ‘пхассо хоти…пе… авиккхепо хотӣ’ти айам̣ дхаммуддесо на̄ма. ‘йе ва̄ пана тасмим̣ самайе ан̃н̃епи аттхи пат̣иччасамуппанна̄ арӯпино дхамма̄ име дхамма̄ кусала̄’ти айам̣ аппана̄ на̄ма.

евам̣ чатӯхи париччхедехи т̣хитасса уддесава̄расса йва̄йам̣ пат̣хамо пуччха̄париччхедо, таттха ‘катаме дхамма̄ кусала̄’ти айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. пан̃чавидха̄хи пуччха̄ – адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄, дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄, виматиччхедана̄пуччха̄, ануматипуччха̄, катхетукамйата̄пуччха̄ти. та̄сам̣ идам̣ на̄наттам̣ –

катама̄ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ ан̃н̃а̄там̣ хоти, адит̣т̣хам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣. тасса н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа тулана̄йа тӣран̣а̄йа вибхӯтаттха̄йа вибха̄ванаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12).

катама̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ н̃а̄там̣ хоти, дит̣т̣хам̣ тулитам̣ тӣритам̣ вибхӯтам̣ вибха̄витам̣, со ан̃н̃ехи пан̣д̣итехи саддхим̣ сам̣санданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12).

катама̄ виматиччхедана̄пуччха̄? пакатийа̄ сам̣сайапаккхандо хоти, виматипаккхандо двел̣хакаджа̄то – ‘евам̣ ну кхо, нану кхо, ким̣ ну кхо, катхам̣ ну кхо’ти. со виматиччхеданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ виматиччхедана̄пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12).

катама̄ ануматипуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ пан̃хам̣ пуччхати – ‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’ти? ‘аниччам̣, бханте’. ‘йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄’ти? ‘дуккхам̣, бханте’. ‘йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну там̣ саманупасситум̣ етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’ти? ‘нохетам̣, бханте’ти (сам̣. ни. 3.79; маха̄ва. 21). айам̣ ануматипуччха̄.

катама̄ катхетукамйата̄пуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ катхетукамйата̄йа пан̃хам̣ пуччхати. ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’ти (дӣ. ни. 2.373)? айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти.

таттха буддха̄нам̣ пурима̄ тиссо пуччха̄ наттхи. касма̄? буддха̄нан̃хи тӣсу аддха̄су кин̃чи сан̇кхатам̣, аддха̄вимуттам̣ ва̄ асан̇кхатам̣, адит̣т̣хам̣ анан̃н̃а̄там̣ аджотитам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣ на̄ма наттхи. тена тесам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ наттхи. йам̣ пана бхагавата̄ аттано н̃а̄н̣ена пат̣ивиддхам̣, тасса ан̃н̃ена саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ саддхим̣ сам̣санданакиччам̣ наттхи. тенасса дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ наттхи. йасма̄ панеса акатхам̣катхӣ тин̣н̣авичикиччхо саббадхаммесу вихатасам̣сайо, тенасса виматиччхедана̄пуччха̄ наттхи. итара̄ две пана пуччха̄ бхагавато аттхи. та̄су айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти ведитабба̄.

таттха ‘катаме’типадена ниддиситаббадхамме пуччхати. ‘дхамма̄ кусала̄’ти хи вачанаматтена ‘ким̣ ката̄ ким̣ ва̄ каронтӣ’ти на сакка̄ н̃а̄тум̣. ‘катаме’ти вутте пана тесам̣ пут̣т̣хабха̄во пан̃н̃а̄йати. тена вуттам̣ ‘катаметипадена ниддиситаббадхамме пуччхатӣ’ти. ‘дхамма̄ кусала̄’типададвайена пуччха̄йа пут̣т̣хадхамме дассети. тесам̣ аттхо хет̣т̣ха̄ пака̄ситова.

касма̄ панеттха ма̄тика̄йам̣ вийа ‘кусала̄ дхамма̄’ти аватва̄ ‘дхамма̄ кусала̄’ти пада̄нуккамо катоти? пабхедато дхамма̄нам̣ десанам̣ дӣпетва̄ пабхедавантадассанаттхам̣. имасмин̃хи абхидхамме дхамма̄ва десетабба̄. те ча кусала̄дӣхи пабхедехи анекаппабхеда̄. тасма̄ дхамма̄йева идха десетабба̄. на̄йам̣ воха̄радесана̄. те ча анекаппабхедато десетабба̄, на дхаммаматтато. пабхедато хи десана̄ гханавиниббхогапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ваха̄ хотӣти ‘кусала̄ дхамма̄’ти евам̣ пабхедато дхамма̄нам̣ десанам̣ дӣпетва̄, ида̄ни йе тена пабхедена десетабба̄ дхамма̄ те дассетум̣, айам̣ ‘катаме дхамма̄ кусала̄’ти пада̄нуккамо катоти ведитаббо. пабхедавантесу хи дасситесу пабхедо дассийама̄но йуджджати сувин̃н̃еййо ча хотӣти.

ида̄ни йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтанти. еттха –

самайе ниддиси читтам̣, читтена самайам̣ муни;

нийаметва̄на дӣпетум̣, дхамме таттха пабхедато.

‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читта’нти хи ниддисанто бхагава̄ самайе читтам̣ ниддиси. ким̣ка̄ран̣а̄? тена самайанийамитена читтена парийоса̄не ‘тасмим̣ самайе’ти евам̣ самайам̣ нийаметва̄на, атха виджджама̄непи самайана̄натте йасмим̣ самайе читтам̣ тасмим̣йева самайе пхассо хоти, ведана̄ хотӣти евам̣ тасмим̣ читтанийамите самайе ете сантатисамӯхакичча̄рамман̣агханавасена дуранубодхаппабхеде пхассаведана̄дайо дхамме бодхетунти аттхо.

ида̄ни ‘йасмим̣ самайе’тиа̄дӣсу айаманупуббападаван̣н̣ана̄. йасминти анийамато бхумманиддесо. самайети анийаманиддит̣т̣хапаридӣпанам̣. етта̄вата̄ анийамато самайо ниддит̣т̣хо хоти. таттха самайасаддо –

самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хету дит̣т̣хису;

пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссати.

татха̄ хисса ‘‘аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄’’ти (дӣ. ни. 1.447) евама̄дӣсу самава̄йо аттхо. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) кхан̣о. ‘‘ун̣хасамайо парил̣а̄хасамайо’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 358) ка̄ло. ‘‘маха̄самайо паванасми’’нтиа̄дӣсу самӯхо. ‘‘самайопи кхо те, бхадда̄ли, аппат̣ивиддхо ахоси – бхагава̄ кхо са̄ваттхийам̣ вихарати, бхагава̄пи мам̣ джа̄ниссати ‘бхадда̄ли на̄ма бхиккху саттхуса̄сане сиккха̄йа апарипӯрака̄рӣ’ти. айампи кхо те, бхадда̄ли, самайо аппат̣ивиддхо ахосӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.135) хету. ‘‘тена кхо пана самайена угга̄хама̄но парибба̄джако саман̣амун̣д̣ика̄путто самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме пат̣ивасатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.260) дит̣т̣хи.

‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо, йо чаттхо сампара̄йико;

аттха̄бхисамайа̄ дхӣро, пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.129) –

а̄дӣсу пат̣ила̄бхо. ‘‘самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.28) паха̄нам̣. ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 2.8) пат̣иведхо. еваманекесу самайесу –

самава̄йо кхан̣о ка̄ло, самӯхо хетуйева ча;

ете пан̃чапи вин̃н̃еййа̄, самайа̄ идха вин̃н̃уна̄.

‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусала’нти имасмин̃хи кусала̄дхика̄ре тесу навасу самайесу ете самава̄йа̄дайо пан̃ча самайа̄ пан̣д̣итена ведитабба̄.

тесу паччайаса̄маггӣ, самава̄йо кхан̣о пана;

екова навамо н̃еййо, чакка̄ни чатуропи ва̄.

йа̄ хи еса̄ са̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дакаттена сан̣т̣хита̄ паччайа̄нам̣ са̄маггӣ, са̄ идха самава̄йоти н̃а̄табба̄. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’ти (а. ни. 8.29) евам̣ вутто пана навамова кхан̣о еко кхан̣оти ведитаббо. йа̄ни ва̄ панета̄ни ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’ти – еттха ‘патирӯпадесава̄со, саппурисӯпаниссайо, аттасамма̄пан̣идхи, пуббе ча катапун̃н̃ата̄’ти (а. ни. 4.31) чатта̄ри чакка̄ни вутта̄ни, ета̄ни ва̄ екаджджхам̣ катва̄ ока̄сат̣т̣хена кхан̣оти ведитабба̄ни. та̄ни хи кусалуппаттийа̄ ока̄сабхӯта̄ни.

евам̣ самава̄йан̃ча кхан̣ан̃ча н̃атва̄ итаресу –

там̣ там̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто, ка̄ло воха̄раматтако;

пун̃джо пхасса̄дидхамма̄нам̣, самӯхоти вибха̄вито.

‘читтака̄ло рӯпака̄ло’тиа̄дина̄ хи найена дхамме ва̄, ‘атӣто ана̄гато’тиа̄дина̄ найена дхаммавуттим̣ ва̄, ‘бӣджака̄ло ан̇курака̄ло’ти а̄дина̄ найена дхаммапат̣ипа̄т̣им̣ ва̄, ‘уппа̄дака̄ло джара̄ка̄ло’тиа̄дина̄ найена дхаммалаккхан̣ам̣ ва̄, ‘ведийанака̄ло сан̃джа̄нанака̄ло’тиа̄дина̄ найена дхаммакиччам̣ ва̄, ‘нха̄нака̄ло па̄нака̄ло’тиа̄дина̄ найена саттакиччам̣ ва̄, ‘гаманака̄ло т̣ха̄нака̄ло’тиа̄дина̄ найена ирийа̄патхам̣ ва̄, ‘пуббан̣хо са̄йанхо дива̄ раттӣ’тиа̄дина̄ найена чандимасӯрийа̄дипариваттанам̣ ва̄, ‘ад̣д̣хама̄со ма̄со’тиа̄дина̄ найена ахоратта̄дисан̇кха̄там̣ ка̄ласан̃чайам̣ ва̄ти – евам̣ там̣ там̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто ка̄ло на̄ма. со панеса сабха̄вато авиджджама̄натта̄ пан̃н̃аттиматтако ева̄ти ведитаббо. йо панеса пхассаведана̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ пун̃джо, со идха самӯхоти вибха̄вито. евам̣ ка̄ласамӯхепи н̃атва̄ итаро пана –

хетӯти паччайоветтха, тасса два̄равасена ва̄;

анекабха̄во вин̃н̃еййо, паччайа̄нам̣ васена ва̄.

еттха хи паччайова хету на̄ма, тасса два̄ра̄нам̣ ва̄ паччайа̄нам̣ ва̄ васена анекабха̄во ведитаббо. катхам̣? чаккхудва̄ра̄дӣсу хи уппаджджама̄на̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ чаккхурӯпаа̄локаманасика̄ра̄дайо паччайа̄, маха̄пакаран̣е ча ‘‘хетупаччайо а̄рамман̣апаччайо’’тиа̄дина̄ найена чатувӣсати паччайа̄ вутта̄. тесу т̣хапетва̄ випа̄капаччайан̃ча паччха̄джа̄тапаччайан̃ча, сеса̄ кусаладхамма̄нам̣ паччайа̄ хонтийева. те саббепи идха хетӯти адхиппета̄. евамасса имина̄ два̄равасена ва̄ паччайавасена ва̄ анекабха̄во ведитаббо. евамете самава̄йа̄дайо пан̃ча аттха̄ идха самайасаддена париггахита̄ти ведитабба̄.

‘касма̄ пана етесу йам̣кин̃чи екам̣ апариггахетва̄ саббесам̣ париггахо като’ти? ‘тена тена тасса тасса аттхависесасса дӣпанато. етесу хи самава̄йасан̇кха̄то самайо анекахетуто вуттим̣ дӣпети. тена екака̄ран̣ава̄до пат̣иседхито хоти. самава̄йо ча на̄ма са̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дане ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхо хоти. тасма̄ ‘еко катта̄ на̄ма наттхӣ’ти имампи аттхам̣ дӣпети. сабха̄вена хи ка̄ран̣е сати ка̄ран̣антара̄пеккха̄ айутта̄ти. евам̣ екасса кассачи ка̄ран̣асса абха̄вадӣпанена ‘‘сайам̣катам̣ сукхадуккха’’нтиа̄ди пат̣иседхитам̣ хоти.

таттха сийа̄ – ‘йам̣ вуттам̣ анекахетуто вуттим̣ дӣпетӣ’ти, там̣ на йуттам̣. ‘ким̣ка̄ран̣а̄’?‘аса̄маггийам̣ ахетӯнам̣ са̄маггийампи ахетубха̄ва̄паттито’. ‘на хи екасмим̣ андхе дат̣т̣хум̣ асакконте андхасатам̣ пассатӣ’ти. ‘но на йуттам̣; са̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дакаттена хи т̣хитабха̄во са̄маггӣ; на анекесам̣ самодха̄наматтам̣. на ча андха̄нам̣ дассанам̣ на̄ма са̄дха̄ран̣апхалам̣’. ‘касма̄’?‘андхасате сатипи тасса абха̄вато. чаккха̄дӣнам̣ пана там̣ са̄дха̄ран̣апхалам̣, тесам̣ бха̄ве бха̄вато. аса̄маггийам̣ ахетӯнампи ча са̄маггийам̣ хетубха̄во сиддхо. сва̄йам̣ аса̄маггийам̣ пхала̄бха̄вена, са̄маггийан̃часса бха̄вена, ведитаббо. чаккха̄дӣнан̃хи векалле чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ абха̄во, авекалле ча бха̄во, паччаккхасиддхо локасса̄’ти. айам̣ та̄ва самава̄йасан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

йо панеса ат̣т̣хахи аккхан̣ехи париваджджито навамо кхан̣о, патирӯпадесава̄са̄дико ча чатучаккасан̇кха̄то ока̄сат̣т̣хена кхан̣о вутто, со мануссаттабуддхуппа̄дасаддхаммат̣т̣хитиа̄дикам̣ кхан̣аса̄маггим̣ вина̄ наттхи. мануссатта̄дӣнан̃ча ка̄н̣акаччхапопама̄дӣхи (ма. ни. 3.252) дуллабхабха̄во. ити кхан̣асса дуллабхатта̄ сут̣т̣хутарам̣ кхан̣а̄йаттам̣ локуттарадхамма̄нам̣ упака̄рабхӯтам̣ кусалам̣ дуллабхамева. еваметесу кхан̣асан̇кха̄то самайо кусалуппаттийа̄ дуллабхабха̄вам̣ дӣпети. евам̣ дӣпентена анена адхигатакхан̣а̄нам̣ кхан̣а̄йаттассева тасса кусаласса ананут̣т̣ха̄нена могхакхан̣ам̣ курума̄на̄нам̣ пама̄давиха̄ро пат̣иседхито хоти. айам̣ кхан̣асан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

йо панетасса кусалачиттасса паваттика̄ло на̄ма хоти, со атипаритто. са̄ часса атипариттата̄ ‘‘йатха̄ ча, бхиккхаве, тасса пурисасса джаво, йатха̄ ча чандимасӯрийа̄нам̣ джаво, йатха̄ ча йа̄ девата̄ чандимасӯрийа̄нам̣ пурато дха̄ванти та̄сам̣ девата̄нам̣ джаво, тато сӣгхатарам̣ а̄йусан̇кха̄ра̄ кхӣйантӣ’’ти (сам̣. ни. 2.228) – имасса суттасса ат̣т̣хакатха̄васена ведитабба̄. татра хи со рӯпаджӣвитиндрийасса та̄ва париттако ка̄ло вутто. йа̄ва пат̣уппаннам̣ рӯпам̣ тит̣т̣хати та̄ва сол̣аса читта̄ни уппаджджитва̄ бхиджджанти. ити тесам̣ ка̄лапариттата̄йа упама̄пи наттхи. тенева̄ха – ‘‘йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, упама̄пи на сукара̄ йа̄ва лахупариваттам̣ читта’’нти (а. ни. 1.48). еваметесу ка̄ласан̇кха̄то самайо кусалачиттаппаваттика̄ласса атипариттатам̣ дӣпети. евам̣ дӣпентена ча̄нена атипариттака̄лата̄йа, виджджулатобха̄сена мутта̄вун̣анам̣ вийа, дуппат̣ивиджджхамидам̣ читтам̣, тасма̄ етасса пат̣иведхе маха̄усса̄хо ча а̄даро ча каттабботи ова̄до динно хоти. айам̣ ка̄ласан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

самӯхасан̇кха̄то пана самайо анекесам̣ сахуппаттим̣ дӣпети. пхасса̄дӣнан̃хи дхамма̄нам̣ пун̃джо самӯхоти вутто. тасмин̃ча уппаджджама̄нам̣ читтам̣ саха техи дхаммехи уппаджджатӣти анекесам̣ сахуппатти дӣпита̄. евам̣ дӣпентена ча̄нена екассева дхаммасса уппатти пат̣иседхита̄ хоти. айам̣ самӯхасан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

хетусан̇кха̄то пана самайо пара̄йаттавуттитам̣ дӣпети. ‘йасмим̣ самайе’ти хи падасса йасма̄ ‘йасмим̣ хетумхи сати’ уппаннам̣ хотӣти айаматтхо, тасма̄ ‘хетумхи сати’ паваттито пара̄йаттавуттита̄ дӣпита̄. евам̣ дӣпентена ча̄нена дхамма̄нам̣ савасаваттита̄бхима̄но пат̣иседхито хоти. айам̣ хетусан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

таттха ‘йасмим̣ самайе’ти ка̄ласан̇кха̄тасса самайасса васена ‘йасмим̣ ка̄ле’ти аттхо; самӯхасан̇кха̄тасса ‘йасмим̣ самӯхе’ти. кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄та̄нам̣ ‘йасмим̣ кхан̣е сати, йа̄йа са̄маггийа̄ сати, йамхи хетумхи сати’ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева сати ‘пхасса̄дайопӣ’ти айаматтхо ведитаббо. адхикаран̣ан̃хи ка̄ласан̇кха̄то самӯхасан̇кха̄то ча самайо. таттха вуттадхамма̄нанти адхикаран̣авасенеттха бхуммам̣. кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса ча самайасса бха̄вена тесам̣ бха̄во лаккхӣйатӣти бха̄венабха̄валаккхан̣авасенеттха бхуммам̣.

ка̄ма̄вачаранти ‘‘катаме дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄? хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ упарито параниммитавасаваттим̣ парийантам̣ катва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1287) найена вуттесу ка̄ма̄вачарадхаммесу парийа̄паннам̣. татра̄йам̣ вачанаттхо – удда̄нато две ка̄ма̄, ваттхука̄мо ча килесака̄мо ча. таттха килесака̄мо аттхато чхандара̄гова ваттхука̄мо тебхӯмакават̣т̣ам̣. килесака̄мо четтха ка̄метӣти ка̄мо; итаро пана ка̄мийатӣти ка̄мо. йасмим̣ пана падесе дувидхопесо ка̄мо паваттивасена авачарати, со чатуннам̣ апа̄йа̄нам̣, манусса̄нам̣, чханнан̃ча девалока̄нам̣ васена ека̄дасавидхо падесо. ка̄мо еттха авачаратӣти ка̄ма̄вачаро, сасаттха̄вачаро вийа. йатха̄ хи йасмим̣ падесе сасаттха̄ пуриса̄ авачаранти, со виджджама̄несупи ан̃н̃есу двипадачатуппадесу авачарантесу, тесам̣ абхилаккхитатта̄ ‘сасаттха̄вачаро’твева вуччати, евам̣ виджджама̄несупи ан̃н̃есу рӯпа̄вачара̄дӣсу таттха авачарантесу, тесам̣ абхилаккхитатта̄ айам̣ падесо ‘ка̄ма̄вачаро’твева вуччати. сва̄йам̣ йатха̄ рӯпабхаво рӯпам̣, евам̣ уттарападалопам̣ катва̄ ‘ка̄мо’твева вуччати. евамидам̣ читтам̣ имасмим̣ ека̄дасападесасан̇кха̄те ка̄ме авачаратӣти ка̄ма̄вачарам̣.

кин̃ча̄пи хи етам̣ рӯпа̄рӯпабхавесупи авачарати, йатха̄ пана сан̇га̄ме авачаран̣ато сан̇га̄ма̄вачароти ладдхана̄мако на̄го нагаре чарантопи ‘сан̇га̄ма̄вачаро’твева вуччати, тхаладжалачара̄ ча па̄н̣а̄ атхале аджале ча т̣хита̄пи ‘тхалачара̄ джалачара̄’твева вуччанти, евамидам̣ ан̃н̃аттха авачарантампи ка̄ма̄вачарамева̄ти ведитаббам̣. а̄рамман̣акаран̣авасена ва̄ еттха ка̄мо авачаратӣтипи ка̄ма̄вачарам̣. ка̄ман̃чеса рӯпа̄рӯпа̄вачаресупи авачарати, йатха̄ пана вадатӣти ‘ваччхо’, махийам̣ сетӣти ‘махим̣со’ти вутте, на сатта̄ йаттака̄ ваданти, махийам̣ ва̄ сенти саббесам̣ там̣ на̄мам̣ хоти, евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣. апича ка̄мабхавасан̇кха̄те ка̄ме пат̣исандхим̣ авача̄ретӣтипи ка̄ма̄вачарам̣.

кусаланти куччхита̄нам̣ салана̄дӣхи аттхехи кусалам̣. апича а̄рогйат̣т̣хена анаваджджат̣т̣хена косалласамбхӯтат̣т̣хена ча кусалам̣. йатхева хи ‘каччи ну бхото кусала’нти (джа̄. 1.15.146; 2.20.129) рӯпака̄йе ана̄турата̄йа агелан̃н̃ена нибйа̄дхита̄йа а̄рогйат̣т̣хена кусалам̣ вуттам̣, евам̣ арӯпадхаммепи килеса̄турата̄йа килесагелан̃н̃асса ча килесабйа̄дхино абха̄вена а̄рогйат̣т̣хена кусалам̣ ведитаббам̣. килесаваджджасса пана килесадосасса килесадаратхасса ча абха̄ва̄ анаваджджат̣т̣хена кусалам̣. косаллам̣ вуччати пан̃н̃а̄; косаллато самбхӯтатта̄ косалласамбхӯтат̣т̣хена кусалам̣.

‘н̃а̄н̣асампайуттам̣’ та̄ва евам̣ хоту; н̃а̄н̣авиппайуттам̣ катханти. тампи рул̣хӣсаддена кусаламева. йатха̄ хи та̄лапан̣н̣ехи акатва̄ килан̃джа̄дӣхи катампи там̣сариккхатта̄ рул̣хӣсаддена та̄лаван̣т̣антвева вуччати, евам̣ ‘н̃а̄н̣авиппайутта’мпи кусалантвева ведитаббам̣. ниппарийа̄йена пана ‘н̃а̄н̣асампайуттам̣’ а̄рогйат̣т̣хена анаваджджат̣т̣хена косалласамбхӯтат̣т̣хена̄ти тивидхенапи кусаланти на̄мам̣ лабхати, н̃а̄н̣авиппайуттам̣ дувидхенева. ити йан̃ча джа̄такапарийа̄йена йан̃ча ба̄хитикасуттапарийа̄йена йан̃ча абхидхаммапарийа̄йена кусалам̣ катхитам̣ саббам̣ там̣ тӣхипи аттхехи имасмим̣ читте лаббхати.

тадетам̣ лаккхан̣а̄дивасена анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣ам̣, акусалавиддхам̣санарасам̣, вода̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣, йонисоманасика̄рападат̣т̣ха̄нам̣. аваджджапат̣ипаккхатта̄ ва̄ анаваджджалаккхан̣амева кусалам̣, вода̄набха̄варасам̣, ит̣т̣хавипа̄капаччупат̣т̣ха̄нам̣, йатха̄вуттападат̣т̣ха̄намева. лаккхан̣а̄дӣсу хи тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄во ва̄ са̄ман̃н̃ам̣ ва̄ лаккхан̣ам̣ на̄ма. киччам̣ ва̄ сампатти ва̄ расо на̄ма. упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро ва̄ пхалам̣ ва̄ паччупат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. а̄саннака̄ран̣ам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. ити йаттха йаттха лаккхан̣а̄дӣни ваккха̄ма таттха таттха имина̄ва найена тесам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣.

читтанти а̄рамман̣ам̣ чинтетӣти читтам̣; виджа̄на̄тӣти аттхо. йасма̄ ва̄ ‘читта’нти саббачиттаса̄дха̄ран̣о еса саддо, тасма̄ йадеттха локийакусала̄кусалакирийачиттам̣, там̣ джаванавӣтхивасена аттано санта̄нам̣ чинотӣти читтам̣. випа̄кам̣ каммакилесехи читанти читтам̣. апича саббампи йатха̄нурӯпато читтата̄йа читтам̣. читтакаран̣ата̄йа читтанти евампеттха аттхо ведитаббо. таттха йасма̄ ан̃н̃адева сара̄гам̣ читтам̣, ан̃н̃ам̣ садосам̣, ан̃н̃ам̣ самохам̣; ан̃н̃ам̣ ка̄ма̄вачарам̣, ан̃н̃ам̣ рӯпа̄вачара̄дибхедам̣; ан̃н̃ам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣, ан̃н̃ам̣ садда̄диа̄рамман̣ам̣; рӯпа̄рамман̣есу ча̄пи ан̃н̃ам̣ нӣла̄рамман̣ам̣, ан̃н̃ам̣ пӣта̄диа̄рамман̣ам̣; садда̄диа̄рамман̣есупи есева найо; саббесупи четесу ан̃н̃ам̣ хӣнам̣ ан̃н̃ам̣ маджджхимам̣ ан̃н̃ам̣ пан̣ӣтам̣; хӣна̄дӣсупи ан̃н̃ам̣ чханда̄дхипатеййам̣, ан̃н̃ам̣ вӣрийа̄дхипатеййам̣ ан̃н̃ам̣ читта̄дхипатеййам̣, ан̃н̃ам̣ вӣмам̣са̄дхипатеййам̣, тасма̄ асса имесам̣ сампайуттабхӯмиа̄рамман̣ахӣнамаджджхимапан̣ӣта̄дхипатӣнам̣ васена читтата̄ ведитабба̄. ка̄ман̃четтха екамева евам̣ читтам̣ на хоти, читта̄нам̣ пана антогадхатта̄ етесу йам̣кин̃чи екампи читтата̄йа читтанти ваттум̣ ват̣т̣ати. евам̣ та̄ва читтата̄йа читтам̣.

катхам̣ читтакаран̣ата̄йа̄ти? локасмин̃хи читтакаммато уттари ан̃н̃ам̣ читтам̣ на̄ма наттхи. тасмимпи чаран̣ам̣ на̄ма читтам̣ атичиттамева хоти. там̣ каронта̄нам̣ читтака̄ра̄нам̣ ‘евам̣видха̄ни еттха рӯпа̄ни ка̄табба̄нӣ’ти читтасан̃н̃а̄ уппаджджати. та̄йа читтасан̃н̃а̄йа лекха̄гаханаран̃джанауджджотанаваттана̄диниппха̄дика̄ читтакирийа̄ уппаджджанти, тато чаран̣асан̇кха̄те читте ан̃н̃атарам̣ вичиттарӯпам̣ ниппхаджджати. тато ‘имасса рӯпасса упари идам̣ хоту, хет̣т̣ха̄ идам̣, убхайапассе ида’нти чинтетва̄ йатха̄чинтитена камена сесачиттарӯпаниппха̄данам̣ хоти, евам̣ йам̣кин̃чи локе вичиттам̣ сиппаджа̄там̣ саббам̣ там̣ читтенева карийати, евам̣ има̄йа каран̣авичиттата̄йа тасса тасса читтасса ниппха̄дакам̣ читтампи татхева читтам̣ хоти. йатха̄чинтитасса ва̄ анавасесасса аниппхаджджанато татопи читтамева читтатарам̣. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘дит̣т̣хам̣ во, бхиккхаве, чаран̣ам̣ на̄ма читтанти? ‘евам̣, бханте’. тампи кхо, бхиккхаве, чаран̣ам̣ на̄ма читтам̣ читтенева чинтитам̣. тенапи кхо, бхиккхаве, чаран̣ена читтена читтам̣йева читтатара’’нти (сам̣. ни. 3.100).

татха̄ йадетам̣ девамануссанирайатираччха̄набхеда̄су гатӣсу каммалин̇гасан̃н̃а̄воха̄ра̄дибхедам̣ аджджхаттикам̣ читтам̣ тампи читтакатамева. ка̄йакамма̄дибхедан̃хи да̄насӣлавихим̣са̄са̄т̣хеййа̄динайаппаваттам̣ кусала̄кусалакаммам̣ читтаниппха̄дитам̣ каммана̄наттам̣. каммана̄наттенева ча та̄су та̄су гатӣсу хаттхапа̄дакан̣н̣аударагӣва̄мукха̄дисан̣т̣ха̄набхиннам̣ лин̇гана̄наттам̣. лин̇гана̄наттато йатха̄гахитасан̣т̣ха̄навасена ‘айам̣ иттхӣ айам̣ пурисо’ти уппаджджама̄на̄йа сан̃н̃а̄йа сан̃н̃а̄на̄наттам̣. сан̃н̃а̄на̄наттато сан̃н̃а̄нурӯпена ‘иттхӣ’ти ва̄ ‘пурисо’ти ва̄ вохаранта̄нам̣ воха̄рана̄наттам̣. воха̄рана̄наттавасена пана йасма̄ ‘иттхӣ бхависса̄ми пурисо бхависса̄ми, кхаттийо бхависса̄ми бра̄хман̣о бхависса̄мӣ’ти евам̣ тасса тасса аттабха̄васса джанакам̣ каммам̣ карӣйати, тасма̄ воха̄рана̄наттато каммана̄наттам̣. там̣ панетам̣ каммана̄наттам̣ йатха̄паттхитам̣ бхавам̣ ниббаттентам̣ йасма̄ гативасена ниббаттети тасма̄ каммана̄наттато гатина̄наттам̣. каммана̄наттенева ча тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ тасса̄ тасса̄ гатийа̄ апа̄дакадвипа̄дака̄дита̄, тасса̄ тасса̄ упапаттийа̄ уччанӣча̄дита̄, тасмим̣ тасмим̣ аттабха̄ве суван̣н̣адуббан̣н̣а̄дита̄, локадхаммесу ла̄бха̄ла̄бха̄дита̄ ча пан̃н̃а̄йати. тасма̄ саббаметам̣ девамануссанирайатираччха̄набхеда̄су гатӣсу каммалин̇гасан̃н̃а̄воха̄ра̄дибхедам̣ аджджхаттикам̣ читтам̣ читтенева катанти ведитаббам̣. сва̄йаматтхо имасса сан̇гӣтиана̄рул̣хасса суттасса васена ведитаббо. вуттан̃хетам̣ –

‘‘каммана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄навасена лин̇гана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄нам̣ бхавати, лин̇гана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄навасена сан̃н̃а̄на̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄нам̣ бхавати, сан̃н̃а̄на̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄навасена воха̄рана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄нам̣ бхавати, воха̄рана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄навасена каммана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄нам̣ бхавати. каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ гатийа̄ на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати – апада̄ двипада̄ чатуппада̄ бахуппада̄, рӯпино арӯпино, сан̃н̃ино асан̃н̃ино невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ино. каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ упапаттийа̄ на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати – уччанӣчата̄ хӣнапан̣ӣтата̄ сугатадуггатата̄. каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ аттабха̄ве на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати – суван̣н̣адуббан̣н̣ата̄ суджа̄тадуджджа̄тата̄ сусан̣т̣хитадуссан̣т̣хитата̄. каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ локадхамме на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати – ла̄бха̄ла̄бхе йаса̄йасе нинда̄пасам̣са̄йам̣ сукхадуккхе’’ти.

апарампи вуттам̣ –

каммато лин̇гато чева, лин̇гасан̃н̃а̄ паваттаре;

сан̃н̃а̄то бхедам̣ гаччханти, иттха̄йам̣ пурисоти ва̄.

‘‘каммуна̄ ваттате локо, каммуна̄ ваттате паджа̄;

камманибандхана̄ сатта̄, ратхасса̄н̣ӣва йа̄йато’’. (ма. ни. 2.460; су. ни. 659);

каммена киттим̣ лабхате пасам̣сам̣,

каммена джа̄нин̃ча вадхан̃ча бандхам̣;

там̣ каммана̄на̄каран̣ам̣ видитва̄,

касма̄ ваде наттхи камманти локе. (катха̄. 785);

‘‘каммассака̄ ма̄н̣ава сатта̄ каммада̄йа̄да̄ каммайонӣ каммабандхӯ каммапат̣исаран̣а̄; каммам̣ сатте вибхаджати йадидам̣ хӣнаппан̣ӣтата̄йа̄’’ти (ма. ни. 3.289).

евам̣ има̄йа каран̣ачиттата̄йапи читтасса читтата̄ ведитабба̄. сабба̄нипи хи ета̄ни вичитра̄ни читтенева ката̄ни. аладдхока̄сасса пана читтасса йам̣ ва̄ пана авасесапаччайавикалам̣ тасса екаччачиттакаран̣а̄бха̄вато йадетам̣ читтена катам̣ аджджхаттикам̣ читтам̣ вуттам̣, татопи читтамева читтатарам̣. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ еканика̄йампи саманупасса̄ми евам̣ читтам̣ йатхайидам̣, бхиккхаве, тираччха̄нагата̄ па̄н̣а̄… техипи кхо, бхиккхаве, тираччха̄нагатехи па̄н̣ехи читтам̣йева читтатара’’нти (сам̣. ни. 3.100).

уппаннам̣ хотӣти еттха ваттама̄набхӯта̄пагатока̄сакатабхӯмиладдхавасена уппаннам̣ на̄ма анекаппабхедам̣. таттха саббампи уппа̄даджара̄бхан̇гасаман̇гӣсан̇кха̄там̣ ваттама̄нуппаннам̣ на̄ма. а̄рамман̣арасам̣ анубхавитва̄ нируддхам̣, анубхӯта̄пагатасан̇кха̄там̣ кусала̄кусалам̣, уппа̄да̄диттайам̣ ануппатва̄ нируддхам̣, бхӯта̄пагатасан̇кха̄там̣, сесасан̇кхатан̃ча бхӯта̄пагатуппаннам̣ на̄ма. ‘‘йа̄нисса та̄ни пуббе ката̄ни камма̄нӣ’’ти (ма. ни. 3.248) евама̄дина̄ найена вуттам̣ каммам̣ атӣтампи сама̄нам̣, ан̃н̃ам̣ випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄кассока̄сам̣ катва̄ т̣хитатта̄, татха̄ катока̄сан̃ча випа̄кам̣ ануппаннампи сама̄нам̣ евам̣ кате ока̄се екантена уппаджджанато ока̄сакатуппаннам̣ на̄ма. та̄су та̄су бхӯмӣсу асамӯхатам̣ акусалам̣ бхӯмиладдхуппаннам̣ на̄ма. еттха ча бхӯмийа̄ бхӯмиладдхасса ча на̄наттам̣ ведитаббам̣. бхӯмӣти випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ тебхӯмака̄ пан̃чаккхандха̄. бхӯмиладдхам̣ на̄ма тесу кхандхесу уппатта̄рахам̣ килесаджа̄там̣. тена хеса̄ бхӯми ладдха̄ на̄ма хоти, тасма̄ бхӯмиладдханти вуччати. еваметесу чатӯсу уппаннесу идха ‘ваттама̄нуппаннам̣’ адхиппетам̣.

татра̄йам̣ вачанаттхо – пуббантато уддхам̣ уппа̄да̄диабхимукхам̣ паннанти уппаннам̣. ‘уппанна’-саддо панеса атӣте пат̣иладдхе самут̣т̣хите авиккхамбхите асамуччхинне кхан̣аттайагатети анекесу аттхесу диссати. айан̃хи ‘‘тена кхо пана, бхиккхаве, самайена какусандхо бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо локе уппанно’’ти (сам̣. ни. 2.143) еттха атӣте а̄гато. ‘‘а̄йасмато а̄нандасса атирекачӣварам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти (па̄ра̄. 461) еттха пат̣иладдхе. ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, уппаннам̣ маха̄мегхам̣ таменам̣ маха̄ва̄то антара̄йева антарадха̄петӣ’’ти (сам̣. ни. 5.157) еттха самут̣т̣хите. ‘‘уппаннам̣ гамийачиттам̣ дуппат̣ивиноданӣйам̣ (а. ни. 5.160; пари. 325); уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме т̣ха̄насо антарадха̄петӣ’’ти (па̄ра̄. 165) еттха авиккхамбхите. ‘‘арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄венто бахулӣкаронто уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме т̣ха̄насо антара̄йева антарадха̄петӣ’’ти (сам̣. ни. 5.156-157) еттха асамуччхинне. ‘‘уппаджджама̄нам̣ уппаннанти? а̄манта̄’’ти (йама. 2.читтайамака.81) еттха кхан̣аттайагате. сва̄йамидха̄пи кхан̣аттайагатева дат̣т̣хаббо. тасма̄ ‘уппаннам̣ хотӣ’ти еттха кхан̣аттайагатам̣ хоти, ваттама̄нам̣ хоти, паччуппаннам̣ хотӣти. айам̣ сан̇кхепаттхо.

читтам̣ уппаннам̣ хотӣти четам̣ десана̄сӣсамева. на пана читтам̣ екакамева уппаджджати. тасма̄ йатха̄ ра̄джа̄ а̄гатоти вутте на парисам̣ паха̄йа екакова а̄гато, ра̄джапариса̄йа пана саддхим̣йева а̄гатоти пан̃н̃а̄йати, евамидампи паропан̣н̣а̄сакусаладхаммехи саддхим̣йева уппаннанти ведитаббам̣. пуббан̇гамат̣т̣хена пана ‘‘читтам̣ уппаннам̣ хоти’’ччева вуттам̣.

локийадхамман̃хи патва̄ читтам̣ джет̣т̣хакам̣ читтам̣ дхурам̣ читтам̣ пуббан̇гамам̣ хоти. локуттарадхаммам̣ патва̄ пан̃н̃а̄ джет̣т̣хика̄ пан̃н̃а̄ дхура̄ пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄. тенева бхагава̄ винайапарийа̄йам̣ патва̄ пан̃хам̣ пуччханто ‘ким̣пхассоси, ким̣веданоси, ким̣сан̃н̃оси, ким̣четаносӣ’ти апуччхитва̄ ‘‘ким̣читто твам̣ бхиккхӯ’’ти читтамева дхурам̣ катва̄ пуччхати. ‘‘атхеййачитто ахам̣ бхагава̄’’ти ча вутте ‘ана̄патти атхеййапхассасса̄’тиа̄дӣни аватва̄ ‘‘ана̄патти бхиккху атхеййачиттасса̄’’ти вадати.

на кевалан̃ча винайапарийа̄йам̣, ан̃н̃ампи локийадесанам̣ десенто читтамева дхурам̣ катва̄ десети. йатха̄ха – ‘‘йе кечи, бхиккхаве, дхамма̄ акусала̄ акусалабха̄гийа̄ акусалапаккхика̄ саббете манопуббан̇гама̄. мано тесам̣ дхамма̄нам̣ пат̣хамам̣ уппаджджати’’ (а. ни. 1.56).

‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄, маносет̣т̣ха̄ маномайа̄;

манаса̄ че падут̣т̣хена, бха̄сати ва̄ кароти ва̄;

тато нам̣ дуккхаманвети, чаккам̣ва вахато падам̣.

‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄, маносет̣т̣ха̄ маномайа̄;

манаса̄ че пасаннена, бха̄сати ва̄ кароти ва̄;

тато нам̣ сукхаманвети, чха̄йа̄ва анапа̄йинӣ’’. (дха. па. 1,2);

‘‘читтена нӣйати локо, читтена парикассати;

читтасса екадхаммасса, саббева васаманвагӯ’’. (сам̣. ни. 1.62);

‘‘читтасам̣килеса̄, бхиккхаве, сатта̄ сам̣килиссанти читтавода̄на̄ висуджджханти’’ (сам̣. ни. 3.100);

‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣хам̣’’ (а. ни. 1.49);

‘‘читте, гахапати, араккхите ка̄йакаммампи араккхитам̣ хоти, вачӣкаммампи араккхитам̣ хоти, манокаммампи араккхитам̣ хоти; читте, гахапати, раккхите…пе… читте, гахапати, бйа̄панне…пе… читте, гахапати, абйа̄панне…пе… читте, гахапати, авассуте…пе… читте, гахапати, анавассуте ка̄йакаммампи анавассутам̣ хоти, вачӣкаммампи анавассутам̣ хоти, манокаммампи анавассутам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 3.110).

евам̣ локийадхаммам̣ патва̄ читтам̣ джет̣т̣хакам̣ хоти, читтам̣ дхурам̣ хоти, читтам̣ пуббан̇гамам̣ хотӣти ведитаббам̣. имесу пана суттесу екам̣ ва̄ две ва̄ аггахетва̄ сутта̄нураккхан̣аттха̄йа сабба̄нипи гахита̄нӣти ведитабба̄ни.

локуттарадхаммам̣ пуччханто пана ‘катарапхассам̣ адхигатоси, катараведанам̣ катарасан̃н̃ам̣ катарачетанам̣ катарачитта’нти апуччхитва̄, ‘катарапан̃н̃ам̣ твам̣ бхиккху адхигато’си, ‘ким̣ пат̣хамам̣ маггапан̃н̃ам̣, уда̄ху дутийам̣…пе… татийам̣…пе… чатуттхам̣ маггапан̃н̃ам̣ адхигато’ти пан̃н̃ам̣ джет̣т̣хикам̣ пан̃н̃ам̣ дхурам̣ катва̄ пуччхати. пан̃н̃уттара̄ саббе кусала̄ дхамма̄ на париха̄йанти. пан̃н̃а̄ пана киматтхийа̄ (ма. ни. 1.451)? ‘‘пан̃н̃авато, бхиккхаве, арийаса̄вакасса таданвайа̄ саддха̄ сан̣т̣ха̄ти, таданвайам̣ вӣрийам̣ сан̣т̣ха̄ти, таданвайа̄ сати сан̣т̣ха̄ти, таданвайо сама̄дхи сан̣т̣ха̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 5.515) евама̄дӣни панеттха сутта̄ни дат̣т̣хабба̄ни. ити локуттарадхаммам̣ патва̄ пан̃н̃а̄ джет̣т̣хика̄ хоти пан̃н̃а̄ дхура̄ пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄ти ведитабба̄. айам̣ пана локийадесана̄. тасма̄ читтам̣ дхурам̣ катва̄ десенто ‘‘читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти а̄ха.

соманассасахагатанти са̄тамадхураведайитасан̇кха̄тена соманассена саха екуппа̄да̄дибха̄вам̣ гатам̣. айам̣ пана ‘сахагата’-саддо таббха̄ве вокин̣н̣е ниссайе а̄рамман̣е сам̣сат̣т̣хети имесу аттхесу диссати. таттха ‘‘йа̄йам̣ тан̣ха̄ поноббхавика̄ нандира̄гасахагата̄’’ти (вибха. 203) таббха̄ве ведитаббо; нандира̄габхӯта̄ти аттхо. ‘‘йа̄, бхиккхаве, вӣмам̣са̄ косаджджасахагата̄ косаджджасампайутта̄’’ти (сам̣. ни. 5.832) вокин̣н̣е ведитаббо; антарантара̄ уппаджджама̄нена косаджджена вокин̣н̣а̄ти айаметтха аттхо. ‘‘ат̣т̣хикасан̃н̃а̄сахагатам̣ сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣ’’ти (сам̣. ни. 5.238) ниссайе ведитаббо; ат̣т̣хикасан̃н̃ам̣ нисса̄йа ат̣т̣хикасан̃н̃ам̣ бха̄ветва̄ пат̣иладдханти аттхо. ‘‘ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄’’ти (пу. па. 3-5) а̄рамман̣е; ведитаббо рӯпа̄рӯпа̄рамман̣а̄нанти аттхо. ‘‘идам̣ сукхам̣ има̄йа пӣтийа̄ сахагатам̣ хоти сахаджа̄там̣ сам̣сат̣т̣хам̣ сампайутта’’нти (вибха. 578) сам̣сат̣т̣хе. имасмимпи паде айамеваттхо адхиппето. соманассасам̣сат̣т̣хан̃хи идха соманассасахагатанти вуттам̣.