ка̄ма̄вачаракусалам̣ ниддесава̄ракатха̄
2. ида̄ни та̄нева дхаммуддесава̄ре па̄л̣иа̄рул̣ха̄ни чхаппан̃н̃а̄са пада̄ни вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘катамо тасмим̣ самайе пхассо хотӣ’тиа̄дина̄ найена ниддесава̄ро а̄раддхо.
таттха пуччха̄йа та̄ва айаматтхо – йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ соманассасахагатам̣ тихетукам̣ асан̇кха̄рикам̣ маха̄читтам̣ уппаджджати, тасмим̣ самайе пхассо хотӣти вутто, катамо со пхассоти имина̄ найена саббапуччха̄су аттхо ведитаббо.
йо тасмим̣ самайе пхассоти тасмим̣ самайе йо пхусанакавасена уппанно пхассо, со пхассоти. идам̣ пхассасса сабха̄вадӣпанато сабха̄вападам̣ на̄ма. пхусана̄ти пхусана̄ка̄ро. сампхусана̄ти пхусана̄ка̄рова упасаггена падам̣ вад̣д̣хетва̄ вутто. сампхуситаттанти сампхуситабха̄во. айам̣ панеттха йоджана̄ – йо тасмим̣ самайе пхусанакавасена пхассо, йа̄ тасмим̣ самайе пхусана̄, йа̄ тасмим̣ самайе сампхусана̄, йам̣ тасмим̣ самайе сампхуситаттам̣; атха ва̄, йо тасмим̣ самайе пхусанавасена пхассо, ан̃н̃ена̄пи парийа̄йена пхусана̄ сампхусана̄ сампхуситаттанти вуччати, айам̣ тасмим̣ самайе пхассо хотӣти. ведана̄дӣнампи ниддесесу имина̄ва найена падайоджана̄ ведитабба̄.
айам̣ панеттха саббаса̄дха̄ран̣о вибхаттивиниччхайо. йа̄нима̄ни бхагавата̄ пат̣хамам̣ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ маха̄читтам̣ бха̄джетва̄ дассентена атирекапан̣н̣а̄сапада̄ни ма̄тика̄васена т̣хапетва̄ пуна екекападам̣ гахетва̄ вибхаттим̣ а̄ропита̄ни, та̄ни вибхаттим̣ гаччханта̄ни тӣхи ка̄ран̣ехи вибхаттим̣ гаччханти; на̄на̄ хонта̄ни чатӯхи ка̄ран̣ехи на̄на̄ бхаванти. апарадӣпана̄ панеттха две т̣ха̄на̄ни гаччхати. катхам̣? ета̄нихи бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена̄ти имехи тӣхи ка̄ран̣ехи вибхаттим̣ гаччханти. таттха кодхо куджджхана̄ куджджхитаттам̣, досо дуссана̄ дусситаттанти евам̣ бйан̃джанавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣. еттха хи екова кодхо бйан̃джанавасена евам̣ вибхаттим̣ гато. ча̄ро вича̄ро анувича̄ро упавича̄роти евам̣ пана упасаггавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣. пан̣д̣иччам̣ косаллам̣ непун̃н̃ам̣ вебхабйа̄ чинта̄ упапариккха̄ти евам̣ аттхавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣. тесу пхассападаниддесе та̄ва има̄ тиссопи вибхаттийо лаббханти. ‘пхассо пхусана̄’ти хи бйан̃джанавасена вибхаттигаманам̣ хоти. ‘сампхусана̄’ти упасаггавасена. ‘сампхуситатта’нти аттхавасена. имина̄ найена саббападаниддесесу вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣.
на̄на̄ хонта̄нипи пана на̄мана̄наттена лаккхан̣ана̄наттена киччана̄наттена пат̣иккхепана̄наттена̄ти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи на̄на̄ хонти. таттха катамо тасмим̣ самайе бйа̄па̄до хоти? йо тасмим̣ самайе досо дуссана̄ти (дха. са. 419) еттха бйа̄па̄доти ва̄, досоти ва̄, двепи ете кодхо ева, на̄мена на̄наттам̣ гата̄ти. евам̣ ‘на̄мана̄наттена’ на̄наттам̣ ведитаббам̣.
ра̄сат̣т̣хена ча пан̃чапи кхандха̄ екова кхандхо хоти. еттха пана рӯпам̣ руппаналаккхан̣ам̣, ведана̄ ведайиталаккхан̣а̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄, четана̄ четайиталаккхан̣а̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄наналаккхан̣анти имина̄ лаккхан̣ана̄наттена пан̃чаккхандха̄ хонти. евам̣ ‘лаккхан̣ана̄наттена’ на̄наттам̣ ведитаббам̣.
чатта̄ро саммаппадха̄на̄ – ‘‘идха бхиккху ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ ануппа̄да̄йа…пе… читтам̣ пагган̣ха̄ти падахатӣ’’ти (вибха. 390; дӣ. ни. 2.402) екамева вӣрийам̣ киччана̄наттена чатӯсу т̣ха̄несу а̄гатам̣. евам̣ ‘киччана̄наттена’ на̄наттам̣ ведитаббам̣.
чатта̄ро асаддхамма̄ – кодхагарута̄ на саддхаммагарута̄, маккхагарута̄ на саддхаммагарута̄, ла̄бхагарута̄ на саддхаммагарута̄, сакка̄рагарута̄ на саддхаммагарута̄ти, евама̄дӣсу (а. ни. 4.44) пана ‘пат̣иккхепана̄наттена’ на̄наттам̣ ведитаббам̣.
има̄ни пана чатта̄ри на̄натта̄ни на пхассейева лаббханти, саббесупи пхассапан̃чака̄дӣсу лаббханти. пхассасса хи пхассоти на̄мам̣…пе… читтасса читтанти. пхассо ча пхусаналаккхан̣о, ведана̄ ведайиталаккхан̣а̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄, четана̄ четайиталаккхан̣а̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄наналаккхан̣ам̣. татха̄ пхассо пхусанакиччо, ведана̄ анубхаванакичча̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄нанакичча̄, четана̄ четайитакичча̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄нанакиччанти. евам̣ киччана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.
пат̣иккхепана̄наттам̣ пхассапан̃чамаке наттхи. алобха̄диниддесе пана алобхо алуббхана̄ алуббхитаттантиа̄дина̄ найена лаббхатӣти евам̣ пат̣иккхепана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣. евам̣ саббападаниддесесу лаббхама̄навасена чатуббидхампи на̄наттам̣ ведитаббам̣.
апарадӣпана̄ пана падаттхути ва̄ хоти дал̣хӣкаммам̣ ва̄ти евам̣ две т̣ха̄на̄ни гаччхати. йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣ентена вийа хи сакимева пхассоти вутте етам̣ падам̣ пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ на̄ма на хоти. пунаппунам̣ бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ‘пхассо пхусана̄ сампхусана̄ сампхуситатта’нти вутте пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ на̄ма хоти. йатха̄ хи дахаракума̄рам̣ нха̄петва̄, манорамам̣ ваттхам̣ паридаха̄петва̄ пуппха̄ни пил̣андха̄петва̄ аккхӣни ан̃джетва̄ атхасса нала̄т̣е екамева маносила̄биндум̣ кареййум̣, тасса на етта̄вата̄ читтатилако на̄ма хоти. на̄на̄ван̣н̣ехи пана парива̄ретва̄ биндӯсу катесу читтатилако на̄ма хоти. евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣. айам̣ ‘падаттхути’ на̄ма.
бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ча пунаппунам̣ бхан̣анамева дал̣хӣкаммам̣ на̄ма. йатха̄ хи ‘а̄вусо’ти ва̄ ‘бханте’ти ва̄ ‘йаккхо’ти ва̄ ‘саппо’ти ва̄ вутте дал̣хӣкаммам̣ на̄ма на хоти. ‘а̄вусо а̄вусо’‘бханте бханте’‘йаккхо йаккхо’‘саппо саппо’ти вутте пана дал̣хӣкаммам̣ на̄ма хоти. евамева сакидева йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣ентена вийа ‘пхассо’ти вутте падам̣ дал̣хӣкаммам̣ на̄ма на хоти. пунаппунам̣ бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ‘пхассо пхусана̄ сампхусана̄ сампхуситатта’нти вуттейева ‘дал̣хӣкаммам̣’ на̄ма хотӣти. евам̣ апарадӣпана̄ две т̣ха̄на̄ни гаччхати. етасса̄пи васена лаббхама̄накападаниддесесу саббаттха аттхо ведитаббо.
айам̣ тасмим̣ самайе пхассо хотӣти йасмим̣ самайе пат̣хамам̣ ка̄ма̄вачарам̣ маха̄кусалачиттам̣ уппаджджати, тасмим̣ самайе айам̣ пхассо на̄ма хотӣти аттхо. айам̣ та̄ва пхассападаниддесасса ван̣н̣ана̄. ито паресу пана ведана̄дӣнам̣ пада̄нам̣ ниддесесу висесаматтамева ван̣н̣айисса̄ма. сесам̣ идха вуттанайенева ведитаббам̣.
3. йам̣ тасмим̣ самайети еттха кин̃ча̄пи катама̄ тасмим̣ самайе ведана̄ хотӣти а̄раддхам̣, ‘са̄тападавасена пана ‘йа’нти вуттам̣. таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджанти еттха ‘таджджа̄’ вуччати тасса са̄тасукхасса ануччхавика̄ са̄руппа̄. ануччхавикаттхопи хи айам̣ ‘таджджа̄’-саддо хоти. йатха̄ха – ‘‘таджджам̣ тасса̄руппам̣ катхам̣ мантетӣ’’ти (ма. ни. 3.246). техи ва̄ рӯпа̄дӣхи а̄рамман̣ехи имасса ча сукхасса паччайехи джа̄та̄типи таджджа̄. мановин̃н̃а̄н̣амева ниссаттат̣т̣хена дха̄тӯти мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту. сампхассато джа̄там̣, сампхассе ва̄ джа̄танти сампхассаджам̣. читтанисситатта̄ четасикам̣. мадхурат̣т̣хена са̄там̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йам̣ тасмим̣ самайе йатха̄вуттена аттхена таджджа̄йа мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ сампхассаджам̣ четасикам̣ са̄там̣, айам̣ тасмим̣ самайе ведана̄ хотӣти. евам̣ саббападехи саддхим̣ йоджана̄ ведитабба̄.
ида̄ни четасикам̣ сукхантиа̄дӣсу четасикападена ка̄йикасукхам̣ пат̣иккхипати, сукхападена четасикам̣ дуккхам̣. четосампхассаджанти читтасампхассе джа̄там̣. са̄там̣ сукхам̣ ведайитанти са̄там̣ ведайитам̣, на аса̄там̣ ведайитам̣; сукхам̣ ведайитам̣, на дуккхам̣ ведайитам̣. парато тӣн̣и пада̄ни иттхилин̇гавасена вутта̄ни. са̄та̄ ведана̄, на аса̄та̄; сукха̄ ведана̄, на дуккха̄ти. айамева панеттха аттхо.
4. сан̃н̃а̄ниддесе таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄ти тасса̄кусаласан̃н̃а̄йа ануччхавика̄йа мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ сампхассамхи джа̄та̄. сан̃н̃а̄ти сабха̄вана̄мам̣. сан̃джа̄нана̄ти сан̃джа̄нана̄ка̄ро. сан̃джа̄нитаттанти сан̃джа̄нитабха̄во.
5. четана̄ниддесепи имина̄ва найена ведитаббо.
читтаниддесе читтавичиттата̄йа читтам̣. а̄рамман̣ам̣ минама̄нам̣ джа̄на̄тӣти мано. ма̄насанти мано ева. ‘‘анталиккхачаро па̄со йва̄йам̣ чарати ма̄насо’’ти (сам̣. ни. 1.151; маха̄ва. 33) хи еттха пана сампайуттакадхаммо ‘ма̄насо’ти вутто.
‘‘катхан̃хи бхагава̄ туйхам̣, са̄вако са̄сане рато;
аппаттама̄насо секкхо, ка̄лам̣ кайира̄ джане сута̄’’ти. (сам̣. ни. 1.159);
еттха арахаттам̣ ‘ма̄наса’нти вуттам̣. идха пана ‘манова’ ма̄насам̣. бйан̃джанавасена хетам̣ падам̣ вад̣д̣хитам̣.
хадайанти читтам̣. ‘‘читтам̣ ва̄ те кхиписса̄ми, хадайам̣ ва̄ те пха̄лесса̄мӣ’’ти (сам̣. ни. 1.237; су. ни. а̄л̣авакасутта) еттха уро хадайанти вуттам̣. ‘‘хадайа̄ хадайам̣ ман̃н̃е ан̃н̃а̄йа таччхатӣ’’ти (ма. ни. 1.63) еттха читтам̣. ‘‘ваккам̣ хадайа’’нти (дӣ. ни. 2.377; ма. ни. 1.110) еттха хадайаваттху. идха пана читтамева аббхантарат̣т̣хена ‘хадайа’нти вуттам̣. тамева парисуддхат̣т̣хена пан̣д̣арам̣. бхаван̇гам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. йатха̄ха – ‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха’’нти (а. ни. 1.49). тато никкхантатта̄ пана акусалампи, ган̇га̄йа никкханта̄ надӣ ган̇га̄ вийа, годха̄варито никкханта̄ годха̄варӣ вийа ча, пан̣д̣арантвева вуттам̣.
мано мана̄йатананти идха пана маноггахан̣ам̣ манассева а̄йатанабха̄вадӣпанаттхам̣. тенетам̣ дӣпети – ‘найидам̣ дева̄йатанам̣ вийа манасса а̄йатанатта̄ мана̄йатанам̣, атха кхо мано ева а̄йатанам̣ мана̄йатана’нти. таттха нива̄сат̣ха̄нат̣т̣хена а̄карат̣т̣хена самосаран̣ат̣ха̄нат̣т̣хена сан̃джа̄тидесат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена ча а̄йатанам̣ ведитаббам̣. татха̄ хи локе ‘иссара̄йатанам̣ ва̄судева̄йатана’нтиа̄дӣсу нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ а̄йатананти вуччати. ‘суван̣н̣а̄йатанам̣ раджата̄йатана’нтиа̄дӣсу а̄каро. са̄сане пана ‘‘манораме а̄йатане севанти нам̣ вихан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.38) самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘даккхин̣а̄патхо гуннам̣ а̄йатана’’нтиа̄дӣсу сан̃джа̄тидесо. ‘‘татра татрева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄ти сати сатиа̄йатане’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.158) ка̄ран̣ам̣. идха пана сан̃джа̄тидесат̣т̣хена самосаран̣ат̣ха̄нат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена̄ти тидха̄пи ват̣т̣ати.
пхасса̄дайо хи дхамма̄ еттха сан̃джа̄йантӣти сан̃джа̄тидесат̣т̣хенапи етам̣ а̄йатанам̣. бахиддха̄ рӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хабба̄ а̄рамман̣абха̄венеттха осарантӣти самосаран̣ат̣ха̄нат̣т̣хенапи а̄йатанам̣. пхасса̄дӣнам̣ пана сахаджа̄та̄дипаччайат̣т̣хена ка̄ран̣атта̄ ка̄ран̣ат̣т̣хенапи а̄йатананти ведитаббам̣. маниндрийам̣ вуттаттхамева.
виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣амева кхандхо вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. тасса ра̄сиа̄дивасена аттхо ведитаббо. маха̄удакаккхандхотвева сан̇кхйам̣ гаччхатӣти (а. ни. 4.51). еттха хи ра̄сат̣т̣хена кхандхо вутто. ‘‘сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.355) гун̣ат̣т̣хена. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандха’’нти (сам̣. ни. 4.241) еттха пан̣н̣аттиматтат̣т̣хена. идха пана рул̣хито кхандхо вутто. ра̄сат̣т̣хена хи вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса екадесо екам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. тасма̄ йатха̄ руккхасса екадесам̣ чхинданто руккхам̣ чхиндатӣти вуччати, евамева вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса екадесабхӯтам̣ екампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ рул̣хито вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти вуттам̣.
таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти тесам̣ пхасса̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ ануччхавика̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту. имасмин̃хи паде екамева читтам̣ минанат̣т̣хена мано, виджа̄нанат̣т̣хена вин̃н̃а̄н̣ам̣, сабха̄ват̣т̣хена ниссаттат̣т̣хена ва̄ дха̄тӯти тӣхи на̄мехи вуттам̣. ити имасмим̣ пхассапан̃чамаке пхассо та̄ва йасма̄ пхассо ева, на таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджо, читтан̃ча йасма̄ таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ева, тасма̄ имасмим̣ пададвайе ‘таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄’ти пан̃н̃атти на а̄ропита̄. витаккапада̄дӣсу пана лаббхама̄на̄пи идха паччхиннатта̄ на уддхат̣а̄.
имесан̃ча пана пхассапан̃чамака̄нам̣ дхамма̄нам̣ па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ виниббхогам̣ катва̄ пан̃н̃аттим̣ уддхарама̄нена бхагавата̄ дуккарам̣ катам̣. на̄на̄удака̄нан̃хи на̄на̄тела̄нам̣ ва̄ екабха̄джане паккхипитва̄ дивасам̣ нимматхита̄нам̣ ван̣н̣а гандхараса̄нам̣ на̄ната̄йа дисва̄ ва̄ гха̄йитва̄ ва̄ са̄йитва̄ ва̄ на̄на̄каран̣ам̣ сакка̄ бхавеййа н̃а̄тум̣. евам̣ сантепи там̣ дуккаранти вуттам̣. самма̄самбуддхена пана имесам̣ арӯпӣнам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ ека̄рамман̣е паваттама̄на̄нам̣ па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ виниббхогам̣ катва̄ пан̃н̃аттим̣ уддхарама̄нена атидуккарам̣ катам̣. тена̄ха а̄йасма̄ на̄гасенаттхеро –
‘‘дуккарам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ катанти. ‘ким̣, бханте на̄гасена, бхагавата̄ дуккарам̣ ката’нти. ‘дуккарам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ катам̣, йам̣ имесам̣ арӯпӣнам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ ека̄рамман̣е паваттама̄на̄нам̣ ваваттха̄нам̣ аккха̄там̣ – айам̣ пхассо, айам̣ ведана̄, айам̣ сан̃н̃а̄, айам̣ четана̄, идам̣ читта’нти. ‘опаммам̣, бханте, карохӣ’ти. ‘йатха̄, маха̄ра̄джа, кочидева пурисо на̄ва̄йа самуддам̣ аджджхога̄хетва̄ хаттхапут̣ена удакам̣ гахетва̄ дживха̄йа са̄йитва̄ джа̄неййа ну кхо, маха̄ра̄джа, со пурисо – идам̣ ган̇га̄йа удакам̣, идам̣ йамуна̄йа удакам̣, идам̣ ачираватийа̄ удакам̣, идам̣ сарабхуйа̄ удакам̣, идам̣ махийа̄ удака’нти? ‘дуккарам̣, бханте, джа̄ниту’нти. ‘тато дуккаратарам̣ кхо, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ катам̣ йам̣ имесам̣ арӯпӣнам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣…пе… идам̣ читта’’’нти (ми. па. 2.7.16).
7. витакканиддесе такканавасена такко. тасса титтакам̣ таккеси кумбхам̣ таккеси сакат̣ам̣ таккеси йоджанам̣ таккеси аддхайоджанам̣ таккесӣти евам̣ такканавасена паватти ведитабба̄. идам̣ таккасса сабха̄вападам̣. витакканавасена витакко. балаватаратаккассетам̣ на̄мам̣. сут̣т̣ху каппанавасена сан̇каппо. екаггам̣ читтам̣ а̄рамман̣е аппетӣти аппана̄. дутийападам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣. балаватара̄ ва̄ аппана̄ бйаппана̄. а̄рамман̣е читтам̣ абхиниропети патит̣т̣ха̄петӣти четасо абхиниропана̄. йа̄тха̄вата̄йа ниййа̄никата̄йа ча кусалабха̄ваппатто пасаттхо сан̇каппоти самма̄сан̇каппо.
8. вича̄раниддесе а̄рамман̣е чаран̣акавасена ча̄ро. идамасса сабха̄вападам̣. вичаран̣авасена вича̄ро. анугантва̄ вичаран̣авасена анувича̄ро. упагантва̄ вичаран̣авасена упавича̄роти. упасаггавасена ва̄ пада̄ни вад̣д̣хита̄ни. а̄рамман̣е читтам̣, сарам̣ вийа джийа̄йа, анусандахитва̄ т̣хапанато читтасса анусандха̄ната̄. а̄рамман̣ам̣ анупеккхама̄но вийа тит̣т̣хатӣти анупеккханата̄. вичаран̣авасена ва̄ упеккханата̄ анупеккханата̄.
9. пӣтиниддесе пӣтӣти сабха̄вападам̣. памудитасса бха̄во па̄моджджам̣. а̄модана̄ка̄ро а̄модана̄. памодана̄ка̄ро памодана̄. йатха̄ ва̄ бхесаджджа̄нам̣ ва̄ тела̄нам̣ ва̄ ун̣ходакасӣтодака̄нам̣ ва̄ екатокаран̣ам̣ модана̄ти вуччати, евамайампи пӣти дхамма̄нам̣ екатокаран̣ена модана̄. упасаггавасена пана ман̣д̣етва̄ а̄модана̄ памодана̄ти вутта̄. ха̄сетӣти ха̄со. паха̄сетӣти паха̄со. хат̣т̣хапахат̣т̣ха̄ка̄ра̄наметам̣ адхивачанам̣. виттӣти виттам̣; дханассетам̣ на̄мам̣. айам̣ пана соманассапаччайатта̄ виттисариккхата̄йа витти. йатха̄ хи дханино дханам̣ пат̣ичча соманассам̣ уппаджджати, евам̣ пӣтиматопи пӣтим̣ пат̣ичча соманассам̣ уппаджджати, тасма̄ виттӣти вутта̄. тут̣т̣хисабха̄васан̣т̣хита̄йа пӣтийа̄ етам̣ на̄мам̣. пӣтима̄ пана пуггало ка̄йачитта̄нам̣ уггататта̄ аббхуггататта̄ удагготи вуччати. удаггасса бха̄во одагйам̣. аттано маната̄ аттаманата̄. анабхираддхасса хи мано дуккхападат̣т̣ха̄натта̄ аттано мано на̄ма на хоти, абхираддхасса пана сукхападат̣т̣ха̄натта̄ аттано мано на̄ма хоти. ити аттано маната̄ аттаманата̄, сакаманата̄. сакаманасса бха̄воти аттхо. са̄ пана йасма̄ на ан̃н̃асса кассачи аттано маната̄, читтассева панесо бха̄во, четасико дхаммо, тасма̄ аттаманата̄ читтасса̄ти вутта̄.
11. екаггата̄ниддесе ачалабха̄вена а̄рамман̣е тит̣т̣хатӣти т̣хити. парато пададвайам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣. апича сампайуттадхамме а̄рамман̣амхи сампин̣д̣етва̄ тит̣т̣хатӣти сан̣т̣хити. а̄рамман̣ам̣ ога̄хетва̄ анупависитва̄ тит̣т̣хатӣти ават̣т̣хити. кусалапаккхасмин̃хи чатта̄ро дхамма̄ а̄рамман̣ам̣ ога̄ханти – саддха̄ сати сама̄дхи пан̃н̃а̄ти. тенева саддха̄ окаппана̄ти вутта̄, сати апила̄паната̄ти, сама̄дхи ават̣т̣хитӣти, пан̃н̃а̄ парийога̄хана̄ти. акусалапаккхе пана тайо дхамма̄ а̄рамман̣ам̣ ога̄ханти – тан̣ха̄ дит̣т̣хи авиджджа̄ти. тенева те огха̄ти вутта̄. читтекаггата̄ панеттха на балаватӣ хоти. йатха̄ хи раджут̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄не удакена син̃читва̄ саммат̣т̣хе тхокамева ка̄лам̣ раджо саннисӣдати, суккханте суккханте пуна пакатибха̄вена вут̣т̣ха̄ти, евамева акусалапаккхе читтекаггата̄ на балаватӣ хоти. йатха̄ пана тасмим̣ т̣ха̄не гхат̣ехи удакам̣ а̄син̃читва̄ куда̄лена кханитва̄ а̄кот̣анамадданагхат̣т̣ана̄ни катва̄ упалитте а̄да̄се вийа чха̄йа̄ пан̃н̃а̄йати, вассасата̄тиккамепи там̣мухуттакатам̣ вийа хоти, евамева кусалапаккхе читтекаггата̄ балаватӣ хоти.
уддхаччавичикиччха̄васена паваттасса виса̄ха̄расса пат̣ипаккхато ависа̄ха̄ро. уддхаччавичикиччха̄васенева гаччхантам̣ читтам̣ виккхипати на̄ма. айам̣ пана татха̄видхо виккхепо на хотӣти авиккхепо. уддхаччавичикиччха̄васенева ча читтам̣ виса̄хат̣ам̣ на̄ма хоти, ито чито ча харӣйати. айам̣ пана евам̣ ависа̄хат̣асса ма̄насасса бха̄воти ависа̄хат̣ама̄насата̄.
саматхоти тивидхо саматхо – читтасаматхо, адхикаран̣асаматхо, саббасан̇кха̄расаматхоти. таттха ат̣т̣хасу сама̄паттӣсу читтекаггата̄ читтасаматхо на̄ма. тан̃хи а̄гамма читтачаланам̣ читтавиппхандитам̣ саммати вӯпасаммати, тасма̄ со читтасаматхоти вуччати. саммукха̄винайа̄дисаттавидхо саматхо адхикаран̣асаматхо на̄ма. тан̃хи а̄гамма та̄ни та̄ни адхикаран̣а̄ни самманти вӯпасамманти, тасма̄ со адхикаран̣асаматхоти вуччати. йасма̄ пана саббе сан̇кха̄ра̄ нибба̄нам̣ а̄гамма самманти вӯпасамманти, тасма̄ там̣ саббасан̇кха̄расаматхоти вуччати. имасмим̣ аттхе читтасаматхо адхиппето. сама̄дхилаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти сама̄дхиндрийам̣. уддхачче на кампатӣти сама̄дхибалам̣. самма̄сама̄дхӣти йа̄тха̄васама̄дхи ниййа̄никасама̄дхи кусаласама̄дхи.
12. саддхиндрийаниддесе буддха̄дигун̣а̄нам̣ саддаханавасена саддха̄. буддха̄дӣни ва̄ ратана̄ни саддахати паттийа̄йатӣти саддха̄. саддахана̄ти саддахана̄ка̄ро. буддха̄дӣнам̣ гун̣е ога̄хати, бхиндитва̄ вийа анупависатӣти окаппана̄. буддха̄дӣнам̣ гун̣есу ета̄йа сатта̄ ативийа пасӣданти, сайам̣ ва̄ абхиппасӣдатӣти абхиппаса̄до. ида̄ни йасма̄ саддхиндрийа̄дӣнам̣ сама̄сапада̄нам̣ васена ан̃н̃асмим̣ парийа̄йе а̄раддхе а̄дипадам̣ гахетва̄ва падабха̄джанам̣ карӣйати – айам̣ абхидхамме дхаммата̄ – тасма̄ пуна саддха̄ти вуттам̣. йатха̄ ва̄ иттхийа̄ индрийам̣ иттхиндрийам̣, на татха̄ идам̣. идам̣ пана саддха̄ва индрийам̣ саддхиндрийанти. евам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄ван̃а̄панаттхампи пуна саддха̄ти вуттам̣. евам̣ саббападаниддесесу а̄дипадасса пуна вачане пайоджанам̣ ведитаббам̣. адхимоккхалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти саддхиндрийам̣. асаддхийе на кампатӣти саддха̄балам̣.
13. вӣрийиндрийаниддесе четасикоти идам̣ вӣрийасса нийамато четасикабха̄вадӣпанаттхам̣ вуттам̣. идан̃хи вӣрийам̣ ‘‘йадапи, бхиккхаве, ка̄йикам̣ вӣрийам̣ тадапи вӣрийасамбоджджхан̇го, йадапи четасикам̣ вӣрийам̣ тадапи вӣрийасамбоджджхан̇готи. итихидам̣ уддесам̣ гаччхатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.233) евама̄дӣсу суттесу чан̇кама̄дӣни каронтасса уппаннатта̄ ‘ка̄йика’нти вуччама̄нампи ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа ка̄йикам̣ на̄ма наттхи, четасикамева панетанти дассетум̣ ‘четасико’ти вуттам̣. вӣрийа̄рамбхоти вӣрийасан̇кха̄то а̄рамбхо. имина̄ сеса̄рамбхе пат̣иккхипати. айан̃хи ‘а̄рамбха’-саддо камме а̄паттийам̣ кирийа̄йам̣ вӣрийе хим̣са̄йа викопанети анекесу аттхесу а̄гато.
‘‘йам̣кин̃чи дуккхам̣ самбхоти, саббам̣ а̄рамбхапаччайа̄;
а̄рамбха̄нам̣ ниродхена, наттхи дуккхасса самбхаво’’ти. (су. ни. 749);
еттха хи каммам̣ ‘а̄рамбхо’ти а̄гатам̣. ‘‘а̄рамбхати ча виппат̣иса̄рӣ ча хотӣ’’ти (а. ни. 5.142; пу. па. 191) еттха а̄патти. ‘‘маха̄йан̃н̃а̄ маха̄рамбха̄ на те хонти махаппхала̄’’ти (а. ни. 4.39; сам̣. ни. 1.120) еттха йӯпусса̄пана̄дикирийа̄. ‘‘а̄рамбхатха никкаматха йун̃джатха буддхаса̄сане’’ти (сам̣. ни. 1.185) еттха вӣрийам̣. ‘‘саман̣ам̣ готамам̣ уддисса па̄н̣ам̣ а̄рабхантӣ’’ти (ма. ни. 2.51-52) еттха хим̣са̄. ‘‘бӣджага̄мабхӯтага̄масама̄рамбха̄ пат̣ивирато хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.10; ма. ни. 1.293) еттха чхеданабхан̃джана̄дикам̣ викопанам̣. идха пана вӣрийамева адхиппетам̣. тена̄ха – ‘вӣрийа̄рамбхоти вӣрийасан̇кха̄то а̄рамбхо’ти. вӣрийан̃хи а̄рамбханакавасена а̄рамбхоти вуччати. идамасса сабха̄вападам̣. косаджджато никкхаманавасена никкамо. парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманавасена параккамо. уггантва̄ йаманавасена уййа̄мо. бйа̄йаманавасена ва̄йа̄мо. усса̄ханавасена усса̄хо. адхиматтусса̄ханавасена уссол̣хӣ. тхирабха̄ват̣т̣хена тха̄мо. читтачетасика̄нам̣ дха̄ран̣авасена авиччхедато ва̄ паваттанавасена кусаласанта̄нам̣ дха̄ретӣти дхити.
апаро найо – никкамо чесо ка̄ма̄нам̣ панудана̄йа, параккамо чесо бандханаччхеда̄йа, уййа̄мо чесо огханиттхаран̣а̄йа, ва̄йа̄мо чесо па̄ран̇гаманат̣т̣хена, усса̄хо чесо пуббан̇гамат̣т̣хена, уссол̣хӣ чесо адхиматтат̣т̣хена, тха̄мо чесо палигхуггха̄т̣аната̄йа, дхити чесо ават̣т̣хитика̄рита̄йа̄ти.
‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча ат̣т̣хи ча авасиссатӯ’’ти (ма. ни. 2.184; сам̣. ни. 2.22, 237; а. ни. 2.5; маха̄ни. 196; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 154) евам̣ паваттика̄ле аситхилапараккамавасена аситхилапараккамата̄; тхирапараккамо, дал̣хапараккамоти аттхо. йасма̄ панетам̣ вӣрийам̣ кусалакаммакаран̣ат̣т̣ха̄не чхандам̣ на никкхипати, дхурам̣ на никкхипати, на ота̄рети, на виссаджджети, аносаккитама̄насатам̣ а̄вахати, тасма̄ аниккхиттачхандата̄ аниккхиттадхурата̄ти вуттам̣. йатха̄ пана таджджа̄тике удакасамбхиннат̣т̣ха̄не дхурава̄хагон̣ам̣ ган̣хатха̄ти ваданти, со джан̣н̣уна̄ бхӯмим̣ уппӣл̣етва̄пи дхурам̣ вахати, бхӯмийам̣ патитум̣ на дети, евамева вӣрийам̣ кусалакаммакаран̣ат̣т̣ха̄не дхурам̣ уккхипати пагган̣ха̄ти, тасма̄ дхурасампагга̄хоти вуттам̣. паггахалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти вӣрийиндрийам̣. косадждже на кампатӣти вӣрийабалам̣. йа̄тха̄ваниййа̄никакусалава̄йа̄мата̄йа самма̄ва̄йа̄мо.
14. сатиндрийаниддесе саран̣акавасена сати. идам̣ сатийа̄ сабха̄вападам̣. пунаппунам̣ саран̣ато ануссаран̣авасена ануссати. абхимукхам̣ гантва̄ вийа саран̣ато пат̣исаран̣авасена пат̣иссати. упасаггавасена ва̄ вад̣д̣хитаматтаметам̣. саран̣а̄ка̄ро саран̣ата̄. йасма̄ пана саран̣ата̄ти тин̣н̣ам̣ саран̣а̄нампи на̄мам̣, тасма̄ там̣ пат̣иседхетум̣ пуна сатиггахан̣ам̣ катам̣. сатисан̇кха̄та̄ саран̣ата̄ти айан̃хеттха аттхо. сутапарийаттасса дха̄ран̣абха̄вато дха̄ран̣ата̄. анупависанасан̇кха̄тена ога̄ханат̣т̣хена апила̄панабха̄во апила̄паната̄. йатха̄ хи ла̄букат̣а̄ха̄дӣни удаке плаванти, на анупависанти, на татха̄ а̄рамман̣е сати. а̄рамман̣ан̃хеса̄ анупависати, тасма̄ апила̄паната̄ти вутта̄. чиракатачирабха̄сита̄нам̣ асаммуссанабха̄вато асаммуссаната̄. упат̣т̣ха̄налаккхан̣е джотаналаккхан̣е ча индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣. сатисан̇кха̄там̣ индрийам̣ сатиндрийам̣. пама̄де на кампатӣти сатибалам̣. йа̄тха̄васати ниййа̄никасати кусаласатӣти самма̄сати.
16. пан̃н̃индрийаниддесе тасса тасса аттхасса па̄кат̣акаран̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄панат̣т̣хена пан̃н̃а̄. тена тена ва̄ аничча̄дина̄ пака̄рена дхамме джа̄на̄тӣтипи пан̃н̃а̄. идамасса̄ сабха̄вападам̣. паджа̄нана̄ка̄ро паджа̄нана̄. аничча̄дӣни вичина̄тӣти вичайо. павичайоти упасаггена падам̣ вад̣д̣хитам̣. чатусаччадхамме вичина̄тӣти дхаммавичайо. аничча̄дӣнам̣ саллаккхан̣авасена саллаккхан̣а̄. са̄йева пуна упасаггана̄наттена упалаккхан̣а̄ паччупалаккхан̣а̄ти вутта̄. пан̣д̣итасса бха̄во пан̣д̣иччам̣. кусаласса бха̄во косаллам̣. нипун̣асса бха̄во непун̃н̃ам̣. аничча̄дӣнам̣ вибха̄ванавасена вебхабйа̄. аничча̄дӣнам̣ чинтанакавасена чинта̄. йасса ва̄ уппаджджати там̣ аничча̄дӣни чинта̄петӣтипи чинта̄. аничча̄дӣни упапариккхатӣти упапариккха̄. бхӯрӣти патхавийа̄ на̄мам̣. айампи сан̣хат̣т̣хена виттхат̣ат̣т̣хена ча бхӯрӣ вийа̄ти бхӯрӣ. тена вуттам̣ – ‘‘бхӯрӣ вуччати патхавӣ. та̄йа патхавӣсама̄йа виттхат̣а̄йа випула̄йа пан̃н̃а̄йа саманна̄гатоти бхӯрипан̃н̃оти (маха̄ни. 27). апича пан̃н̃а̄йа етам̣ адхивачанам̣ бхӯрӣ’’ти. бхӯте аттхе раматӣтипи бхӯрӣ. асани вийа силуччайе килесе медхати хим̣сатӣти медха̄. кхиппам̣ гахан̣адха̄ран̣ат̣т̣хена ва̄ медха̄. йасса уппаджджати там̣ аттахитапат̣ипаттийам̣ сампайуттадхамме ча йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведхе паринетӣти парин̣а̄йика̄. аничча̄дивасена дхамме випассатӣти випассана̄. самма̄ пака̄рехи аничча̄дӣни джа̄на̄тӣти сампаджан̃н̃ам̣. уппатхапат̣ипанне синдхаве вӣтхиа̄ропанаттхам̣ патодо вийа уппатхе дха̄ванакам̣ кӯт̣ачиттам̣ вӣтхиа̄ропанаттхам̣ виджджхатӣти патодо вийа патодо. дассаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣. пан̃н̃а̄сан̇кха̄там̣ индрийам̣ пан̃н̃индрийам̣. авиджджа̄йа на кампатӣти пан̃н̃а̄балам̣. килесаччхеданат̣т̣хена пан̃н̃а̄ва саттхам̣ пан̃н̃а̄саттхам̣. аччуггатат̣т̣хена пан̃н̃а̄ва па̄са̄до пан̃н̃а̄па̄са̄до.
а̄локанат̣т̣хена пан̃н̃а̄ва а̄локо пан̃н̃а̄а̄локо. обха̄санат̣т̣хена пан̃н̃а̄ва обха̄со пан̃н̃а̄обха̄со. паджджотанат̣т̣хена пан̃н̃а̄ва паджджото пан̃н̃а̄паджджото. пан̃н̃авато хи екапаллан̇кена нисиннасса дасасахассилокадха̄ту ека̄лока̄ екобха̄са̄ екападжджота̄ хоти, тенетам̣ вуттам̣. имесу пана тӣсу падесу екападенапи етасмим̣ аттхе сиддхе, йа̄ни панета̄ни ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, а̄лока̄. катаме чатта̄ро? чанда̄локо сӯрийа̄локо агйа̄локо пан̃н̃а̄локо. име кхо, бхиккхаве, чатта̄ро а̄лока̄. етадаггам̣, бхиккхаве, имесам̣ чатуннам̣ а̄лока̄нам̣ йадидам̣ пан̃н̃а̄локо’’. татха̄ ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, обха̄са̄…пе… чатта̄роме, бхиккхаве, паджджота̄’’ти (а. ни. 4.144) сатта̄нам̣ аджджха̄сайавасена сутта̄ни десита̄ни, таданурӯпенева идха̄пи десана̄ ката̄. аттхо хи анекехи а̄ка̄рехи вибхаджджама̄но сувибхатто хоти. ан̃н̃атха̄ ча ан̃н̃о буджджхати, ан̃н̃атха̄ ча ан̃н̃оти.
ратикаран̣ат̣т̣хена пана ратида̄йакат̣т̣хена ратиджанакат̣т̣хена читтӣкатат̣т̣хена дуллабхапа̄тубха̄ват̣т̣хена атулат̣т̣хена аномасаттапарибхогат̣т̣хена ча пан̃н̃а̄ва ратанам̣ пан̃н̃а̄ратанам̣. на тена сатта̄ муйханти, сайам̣ ва̄ а̄рамман̣е на муйхатӣти амохо. дхаммавичайападам̣ вуттаттхамева. касма̄ панетам̣ пуна вуттанти? амохасса мохапат̣ипаккхабха̄вадӣпанаттхам̣. тенетам̣ дӣпети – йва̄йам̣ амохо со на кевалам̣ мохато ан̃н̃о дхаммо, мохасса пана пат̣ипаккхо, дхаммавичайасан̇кха̄то амохо на̄ма идха адхиппетоти. самма̄дит̣т̣хӣти йа̄тха̄ваниййа̄никакусаладит̣т̣хи.
19. джӣвитиндрийаниддесе йо тесам̣ арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣ а̄йӯти тесам̣ сампайуттака̄нам̣ арӯпадхамма̄нам̣ йо а̄йа̄панат̣т̣хена а̄йу, тасмин̃хи сати арӯпадхамма̄ айанти гаччханти паваттанти, тасма̄ а̄йӯти вуччати. идамасса сабха̄вападам̣. йасма̄ панете дхамма̄ а̄йусмим̣йева сати тит̣т̣ханти йапенти йа̄пенти ирийанти ваттанти па̄лайанти, тасма̄ т̣хитӣтиа̄дӣни вутта̄ни. вачанаттхо панеттха – ета̄йа тит̣т̣хантӣти т̣хити. йапентӣти йапана̄. татха̄ йа̄пана̄. евам̣ буджджханта̄нам̣ пана васена пуримападе рассаттам̣ катам̣. ета̄йа ирийантӣти ирийана̄. ваттантӣти ваттана̄. па̄лайантӣти па̄лана̄. джӣванти етена̄ти джӣвитам̣. анупа̄ланалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти джӣвитиндрийам̣.
30. хирибаланиддесе йам̣ тасмим̣ самайети йена дхаммена тасмим̣ самайе. лин̇гавипалла̄сам̣ ва̄ катва̄ йо дхаммо тасмим̣ самайетипи аттхо ведитаббо. хирийитаббена̄ти упайогаттхе каран̣авачанам̣. хирийитаббайуттакам̣ ка̄йадуччарита̄дидхаммам̣ хирийати джигуччхатӣти аттхо. па̄пака̄нанти ла̄мака̄нам̣. акусала̄нам̣ дхамма̄нанти акосалласамбхӯта̄нам̣ дхамма̄нам̣. сама̄паттийа̄ти идампи упайогаттхе каран̣авачанам̣. тесам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттим̣ пат̣ила̄бхам̣ саман̇гӣбха̄вам̣ хирийати джигуччхатӣти аттхо.
31. оттаппабаланиддесе оттаппитаббена̄ти хетваттхе каран̣авачанам̣. оттаппитаббайуттакена оттаппасса хетубхӯтена ка̄йадуччарита̄дина̄ вуттаппака̄ра̄йа ча сама̄паттийа̄ оттаппасса хетубхӯта̄йа оттаппати, бха̄йатӣти аттхо.
32. алобханиддесе алуббханакавасена алобхо. на луббхатӣтипи алобхо. идамасса сабха̄вападам̣. алуббхана̄ти алуббхана̄ка̄ро. лобхасаман̇гӣ пуггало луббхито на̄ма. на луббхито алуббхито. алуббхитасса бха̄во алуббхитаттам̣. са̄ра̄гапат̣ипаккхато на са̄ра̄готи аса̄ра̄го. аса̄раджджана̄ти аса̄раджджана̄ка̄ро. аса̄раджджитасса бха̄во аса̄раджджитаттам̣. на абхиджджха̄йатӣти анабхиджджха̄. алобхо кусаламӯланти алобхасан̇кха̄там̣ кусаламӯлам̣. алобхо хи кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ мӯлам̣ паччайат̣т̣хена̄ти кусаламӯлам̣. кусалан̃ча там̣ паччайат̣т̣хена мӯлан̃ча̄типи кусаламӯлам̣.
33. адосаниддесе адуссанакавасена адосо. на дуссатӣтипи адосо. идамасса сабха̄вападам̣. адуссана̄ти адуссана̄ка̄ро. адусситасса бха̄во адусситаттам̣. бйа̄па̄дапат̣ипаккхато на бйа̄па̄доти абйа̄па̄до. кодхадуккхапат̣ипаккхато на бйа̄паджджоти абйа̄паджджо. адосасан̇кха̄там̣ кусаламӯлам̣ адосо кусаламӯлам̣. там̣ вуттаттхамева.
40-41. ка̄йапассаддхиниддеса̄дӣсу йасма̄ ка̄йоти тайо кхандха̄ адхиппета̄, тасма̄ ведана̄ккхандхасса̄тиа̄ди вуттам̣. пассамбханти ета̄йа те дхамма̄, вигатадаратха̄ бхаванти, самасса̄саппатта̄ти пассаддхи. дутийападам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣. пассамбхана̄ти пассамбхана̄ка̄ро. дутийападам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣. пассаддхисаман̇гита̄йа пат̣иппассамбхитасса кхандхаттайасса бха̄во пат̣иппассамбхитаттам̣. саббападехипи тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣ килесадаратхапат̣иппассаддхи ева катхита̄. дутийанайена вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса даратхапат̣иппассаддхи катхита̄.
42-43. лахута̄ти лахута̄ка̄ро. лахупарин̣а̄мата̄ти лахупарин̣а̄мо етесам̣ дхамма̄нанти лахупарин̣а̄ма̄; тесам̣ бха̄во лахупарин̣а̄мата̄; сӣгхам̣ сӣгхам̣ париваттанасаматтхата̄ти вуттам̣ хоти. адандханата̄ти гарубха̄вапат̣иккхепавачанаметам̣; абха̄рийата̄ти аттхо. авиттханата̄ти ма̄на̄дикилесабха̄расса абха̄вена атхаддхата̄. евам̣ пат̣хамена тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣ лахута̄ка̄ро катхито. дутийена вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса лахута̄ка̄ро катхито.
44-45. мудута̄ти мудубха̄во. маддавата̄ти маддавам̣ вуччати синиддхам̣, мат̣т̣хам̣; маддавасса бха̄во маддавата̄. акаккхал̣ата̄ти акаккхал̣абха̄во. акатхината̄ти акатхинабха̄во. идха̄пи пуриманайена тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣, паччхиманайена вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса мудута̄ка̄рова катхито.
46-47. камман̃н̃ата̄ти каммани са̄дхута̄; кусалакирийа̄йа винийогаккхамата̄ти аттхо. сесапададвайам̣ бйан̃джанавасена вад̣д̣хитам̣. пададвайена̄пи хи пуриманайена тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣, паччхиманайена вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса камманийа̄ка̄рова катхито.
48-49. пагун̣ата̄ти пагун̣абха̄во, ана̄турата̄ ниггила̄ната̄ти аттхо. сесапададвайам̣ бйан̃джанавасена вад̣д̣хитам̣. идха̄пи пуриманайена тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣, паччхиманайена вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса ниггила̄на̄ка̄рова катхито.
50-51. уджуката̄ти уджукабха̄во, уджукена̄ка̄рена паваттаната̄ти аттхо. уджукасса кхандхаттайасса вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса ча бха̄во уджуката̄. аджимхата̄ти гомуттаван̇кабха̄вапат̣иккхепо. аван̇ката̄ти чандалекха̄ван̇кабха̄вапат̣иккхепо. акут̣илата̄ти нан̇галакот̣иван̇кабха̄вапат̣иккхепо.
йо хи па̄пам̣ катва̄ва ‘на каромӣ’ти бха̄сати, со гантва̄ паччосакканата̄йа ‘гомуттаван̇ко’ на̄ма хоти. йо па̄пам̣ каронтова ‘бха̄йа̄махам̣ па̄пасса̄’ти бха̄сати, со йебхуййена кут̣илата̄йа ‘чандалекха̄ван̇ко’ на̄ма хоти. йо па̄пам̣ каронтова ‘ко па̄пасса на бха̄йеййа̄’ти бха̄сати, со на̄тикут̣илата̄йа ‘нан̇галакот̣иван̇ко’ на̄ма хоти. йасса ва̄ тӣн̣ипи каммадва̄ра̄ни асуддха̄ни, со ‘гомуттаван̇ко’ на̄ма хоти. йасса йа̄ни ка̄ничи две, со ‘чандалекха̄ван̇ко’ на̄ма. йасса йам̣кин̃чи екам̣, со ‘нан̇галакот̣иван̇ко на̄ма.
дӣгхабха̄н̣ака̄ пана̄ху – екаччо бхиккху саббавайе екавӣсатийа̄ анесана̄су, чхасу ча агочаресу чарати, айам̣ ‘гомуттаван̇ко’ на̄ма. еко пат̣хамавайе чатупа̄рисуддхисӣлам̣ парипӯрети, ладжджӣ куккуччако сиккха̄ка̄мо хоти, маджджхимавайапаччхимавайесу пуримасадисо, айам̣ ‘чандалекха̄ван̇ко’ на̄ма. еко пат̣хамавайе маджджхимавайепи чатупа̄рисуддхисӣлам̣ пӯрети, ладжджӣ куккуччако сиккха̄ка̄мо хоти, паччхимавайе пуримасадисо. айам̣ ‘нан̇галакот̣иван̇ко’ на̄ма.
тасса килесавасена евам̣ ван̇касса пуггаласса бха̄во джимхата̄ ван̇ката̄ кут̣илата̄ти вуччати. та̄сам̣ пат̣иккхепавасена аджимхата̄дика̄ вутта̄. кхандха̄дхит̣т̣ха̄на̄ва десана̄ ката̄. кхандха̄нан̃хи ета̄ аджимхата̄дика̄, но пуггаласса̄ти. евам̣ саббехипи имехи падехи пуриманайена тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣, паччхиманайена вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса̄ти арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣ никкилесата̄йа уджута̄ка̄рова катхитоти ведитаббо.
ида̄ни йва̄йам̣ йева̄пана̄ти аппана̄ва̄ро вутто, тена дхаммуддесава̄ре дассита̄нам̣ ‘йева̄панака̄нам̣’йева сан̇кхепато ниддесо катхито хотӣти.
ниддесава̄ракатха̄ нит̣т̣хита̄.
етта̄вата̄ пуччха̄ самайаниддесо дхаммуддесо аппана̄ти уддесава̄ре чатӯхи париччхедехи, пуччха̄ самайаниддесо дхаммуддесо аппана̄ти ниддесава̄ре чатӯхи париччхедехӣти ат̣т̣хапариччхедапат̣иман̣д̣ито дхаммававаттха̄нава̄ро нит̣т̣хитова хоти.
кот̣т̣ха̄сава̄ро
58-120. ида̄ни тасмим̣ кхо пана самайе чатта̄ро кхандха̄ хонтӣти сан̇гахава̄ро а̄раддхо. со уддесаниддесапат̣иниддеса̄нам̣ васена тивидхо хоти. таттха ‘тасмим̣ кхо пана самайе чатта̄ро кхандха̄’ти евама̄дико уддесо. катаме тасмим̣ самайе чатта̄ро кхандха̄’тиа̄дико ниддесо. катамо тасмим̣ самайе ведана̄ккхандхотиа̄дико пат̣иниддесоти ведитаббо.
таттха уддесава̄ре чатта̄ро кхандха̄тиа̄дайо тевӣсати кот̣т̣ха̄са̄ хонти. тесам̣ еваматтхо ведитаббо – йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ пат̣хамам̣ маха̄кусалачиттам̣ уппаджджати, йе тасмим̣ самайе читтан̇гавасена уппанна̄, т̣хапетва̄ йева̄панаке, па̄л̣иа̄рул̣ха̄ атирекапан̣н̣а̄садхамма̄, те саббепи сан̇гайхама̄на̄ ра̄сат̣т̣хена чатта̄рова кхандха̄ хонти. хет̣т̣ха̄ вуттена а̄йатанат̣т̣хена две а̄йатана̄ни хонти. сабха̄ват̣т̣хена сун̃н̃атат̣т̣хена ниссаттат̣т̣хена двева дха̄туйо хонти. паччайасан̇кха̄тена а̄ха̄рат̣т̣хена тайоветтха дхамма̄ а̄ха̄ра̄ хонти. авасеса̄ но а̄ха̄ра̄.
‘ким̣ панете ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ва̄ там̣самут̣т̣ха̄нарӯпасса ва̄ паччайа̄ на хонтӣ’ти? ‘но на хонти. име пана татха̄ ча хонти, ан̃н̃атха̄ ча̄ти сама̄непи паччайатте атирекапаччайа̄ хонти, тасма̄ а̄ха̄ра̄ти вутта̄. катхам̣? етесу хи пхасса̄ха̄ро, йесам̣ дхамма̄нам̣ авасеса̄ читтачетасика̄ паччайа̄ хонти, тесан̃ча паччайо хоти, тиссо ча ведана̄ а̄харати. маносан̃четана̄ха̄ро тесан̃ча паччайо хоти тайо ча бхаве а̄харати. вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро тесан̃ча паччайо хоти пат̣исандхина̄марӯпан̃ча а̄харатӣ’ти. ‘нану ча со випа̄кова идам̣ пана кусалавин̃н̃а̄н̣а’нти? ‘кин̃ча̄пи кусалавин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣сариккхата̄йа пана вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро’твева вуттам̣. упаттхамбхакат̣т̣хена ва̄ име тайо а̄ха̄ра̄ти вутта̄. име хи сампайуттадхамма̄нам̣, кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро вийа рӯпака̄йасса, упаттхамбхакапаччайа̄ хонти. тенева вуттам̣ – ‘‘арӯпино а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ а̄ха̄рапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.15).
апаро найо – аджджхаттикасантатийа̄ висесапаччайатта̄ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро ча име ча тайо дхамма̄ а̄ха̄ра̄ти вутта̄. висесапаччайо хи кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рабхаккха̄нам̣ сатта̄нам̣ рӯпака̄йасса кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро; на̄мака̄йе ведана̄йа пхассо, вин̃н̃а̄н̣асса маносан̃четана̄, на̄марӯпасса вин̃н̃а̄н̣ам̣. йатха̄ха –
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, айам̣ ка̄йо а̄ха̄рат̣т̣хитико, а̄ха̄рам̣ пат̣ичча тит̣т̣хати, ана̄ха̄ро но тит̣т̣хати’’ (сам̣. ни. 5.183). татха̄ пхассапаччайа̄ ведана̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпанти (сам̣. ни. 2.1).
адхипатийат̣т̣хена пана ат̣т̣хева дхамма̄ индрийа̄ни хонти, на авасеса̄. тена вуттам̣ – ат̣т̣хиндрийа̄ни хонтӣти. упаниджджха̄йанат̣т̣хена пан̃чева дхамма̄ джха̄нан̇га̄ни хонти. тена вуттам̣ – пан̃чан̇гикам̣ джха̄нам̣ хотӣти.
ниййа̄нат̣т̣хена ча хетват̣т̣хена ча пан̃чева дхамма̄ магган̇га̄ни хонти. тена вуттам̣ – пан̃чан̇гико магго хотӣти. кин̃ча̄пи хи ат̣т̣хан̇гико арийамагго, локийачитте пана екаккхан̣е тиссо виратийо на лаббханти, тасма̄ пан̃чан̇гикоти вутто. ‘нану ча ‘‘йатха̄гатамагготи кхо, бхиккху, арийассетам̣ ат̣т̣хан̇гикасса маггасса адхивачана’’нти (сам̣. ни. 4.245) имасмим̣ сутте ‘йатхева локуттарамагго ат̣т̣хан̇гико, пуббабха̄гавипассана̄маггопи татхева ат̣т̣хан̇гико’ти йатха̄гатавачанена имассаттхасса дӣпитатта̄, локийамаггена̄пи ат̣т̣хан̇гикена бхавитаббанти? на бхавитаббам̣. айан̃хи суттантикадесана̄ на̄ма парийа̄йадесана̄. тена̄ха – ‘‘пуббева кхо панасса ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ а̄джӣво супарисуддхо хотӣ’’ти (ма. ни. 3.431). айам̣ пана ниппарийа̄йадесана̄. локийачиттасмин̃хи тиссо виратийо екаккхан̣е на лаббханти, тасма̄ ‘пан̃чан̇гико’ва вуттоти.
акампийат̣т̣хена пана саттева дхамма̄ бала̄ни хонти. мӯлат̣т̣хена тайова дхамма̄ хетӯ. пхусанат̣т̣хена екова дхаммо пхассо. ведайитат̣т̣хена екова дхаммо ведана̄. сан̃джа̄нанат̣т̣хена екова дхаммо сан̃н̃а̄. четайанат̣т̣хена екова дхаммо четана̄. читтавичиттат̣т̣хена екова дхаммо читтам̣. ра̄сат̣т̣хена чева ведайитат̣т̣хена ча екова дхаммо ведана̄ккхандхо. ра̄сат̣т̣хена ча сан̃джа̄нанат̣т̣хена ча екова дхаммо сан̃н̃а̄ккхандхо. ра̄сат̣т̣хена ча абхисан̇кхаран̣ат̣т̣хена ча екова дхаммо сан̇кха̄раккхандхо. ра̄сат̣т̣хена ча читтавичиттат̣т̣хена ча екова дхаммо вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. виджа̄нанат̣т̣хена чева хет̣т̣ха̄ вуттаа̄йатанат̣т̣хена ча екамева мана̄йатанам̣. виджа̄нанат̣т̣хена ча адхипатийат̣т̣хена ча екамева маниндрийам̣. виджа̄нанат̣т̣хена ча сабха̄васун̃н̃атаниссаттат̣т̣хена ча екова дхаммо мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту на̄ма хоти, на авасеса̄. т̣хапетва̄ пана читтам̣, йатха̄вуттена аттхена авасеса̄ саббепи дхамма̄ екам̣ дхамма̄йатанамева, ека̄ ча дхаммадха̄туйева хотӣти.
йе ва̄ пана тасмим̣ самайети имина̄ пана аппана̄ва̄рена идха̄пи хет̣т̣ха̄ вутта̄ йева̄панака̄ва сан̇гахита̄. йатха̄ ча идха евам̣ саббаттха. ито паран̃хи еттакампи на вича̄райисса̄ма. ниддесапат̣иниддесава̄ресу хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхо ведитабботи.
сан̇гахава̄ро нит̣т̣хито.
кот̣т̣ха̄сава̄ротипи етассева на̄мам̣.
сун̃н̃атава̄ро
121-145. ида̄ни тасмим̣ кхо пана самайе дхамма̄ хонтӣти сун̃н̃атава̄ро а̄раддхо. со уддесаниддесавасена двидха̄ ваваттхито. таттха уддесава̄ре ‘дхамма̄ хонтӣ’ти имина̄ саддхим̣ чатувӣсати кот̣т̣ха̄са̄ хонти. саббакот̣т̣ха̄сесу ча ‘чатта̄ро две тайо’ти ган̣анапариччхедо на вутто. касма̄? сан̇гахава̄ре париччхиннатта̄. таттха париччхиннадхамма̄йева хи идха̄пи вутта̄. на хеттха сатто ва̄ бха̄во ва̄ атта̄ ва̄ упалаббхати. дхамма̄ва ете дхаммаматта̄ аса̄ра̄ апарин̣а̄йака̄ти имисса̄ сун̃н̃ата̄йа дӣпанаттхам̣ вутта̄. тасма̄ еваметтха аттхо ведитаббо – йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ пат̣хамам̣ маха̄кусалачиттам̣ уппаджджати, тасмим̣ самайе читтан̇гавасена уппанна̄ атирекапан̣н̣а̄садхамма̄ сабха̄ват̣т̣хена дхамма̄ ева хонти. на ан̃н̃о кочи сатто ва̄ бха̄во ва̄ посо ва̄ пуггало ва̄ хотӣти. татха̄ ра̄сат̣т̣хена кхандха̄ва хонтӣти. евам̣ пуриманайенева саббападесу аттхайоджана̄ ведитабба̄. йасма̄ пана джха̄нато ан̃н̃ам̣ джха̄нан̇гам̣, маггато ва̄ ан̃н̃ам̣ магган̇гам̣ наттхи, тасма̄ идха ‘джха̄нам̣ хоти, магго хоти’ иччева вуттам̣. упаниджджха̄йанат̣т̣хена хи джха̄намева хетват̣т̣хена маггова хоти. на ан̃н̃о кочи сатто ва̄ бха̄во ва̄ти. евам̣ саббападесу аттхайоджана̄ ка̄табба̄. ниддесава̄ро утта̄наттхойева̄ти.
сун̃н̃атава̄ро нит̣т̣хито.
нит̣т̣хита̄ ча тӣхи маха̄ва̄рехи ман̣д̣етва̄ ниддит̣т̣хасса
пат̣хамачиттасса аттхаван̣н̣ана̄.
дутийачиттам̣
146. ида̄ни дутийачитта̄дӣни дассетум̣ пуна ‘‘катаме дхамма̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. тесу саббесупи пат̣хамачитте вуттанайенева тайо тайо маха̄ва̄ра̄ ведитабба̄. на кевалан̃ча маха̄ва̄ра̄ ева, пат̣хамачитте вуттасадиса̄нам̣ саббапада̄нам̣ аттхопи вуттанайенева ведитаббо. ито парампи апуббападаван̣н̣анам̣йева карисса̄ма. имасмим̣ та̄ва дутийачиттаниддесе сасан̇кха̄рена̄ти идамева апуббам̣. тассаттхо – саха сан̇кха̄рена̄ти сасан̇кха̄ро. тена сасан̇кха̄рена саппайогена саупа̄йена паччайаган̣ена̄ти аттхо. йена хи а̄рамман̣а̄дина̄ паччайаган̣ена пат̣хамам̣ маха̄читтам̣ уппаджджати, тенева саппайогена саупа̄йена идам̣ уппаджджати.
тассевам̣ уппатти ведитабба̄ – идхекаччо бхиккху виха̄рапаччанте васама̄но четийан̇ган̣асаммаджджанавела̄йа ва̄ тхерупат̣т̣ха̄навела̄йа ва̄ сампатта̄йа, дхаммасаванадивасе ва̄ сампатте ‘майхам̣ гантва̄ пачча̄гаччхато атидӯрам̣ бхависсати, на гамисса̄мӣ’ти чинтетва̄ пуна чинтети – ‘бхиккхусса на̄ма четийан̇ган̣ам̣ ва̄ тхерупат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ дхаммасаванам̣ ва̄ агантум̣ аса̄руппам̣, гамисса̄мӣ’ти гаччхати. тассевам̣ аттано пайогена ва̄, парена ва̄ ватта̄дӣнам̣ акаран̣е ча а̄дӣнавам̣ каран̣е ча а̄нисам̣сам̣ дассетва̄ овадийама̄насса, ниггахавасенева ва̄ ‘ехи, идам̣ карохӣ’ти ка̄рийама̄насса уппаннам̣ кусалачиттам̣ сасан̇кха̄рена паччайаган̣ена уппаннам̣ на̄ма хотӣти.
дутийачиттам̣.
татийачиттам̣
147-148. татийе н̃а̄н̣ена виппайуттанти н̃а̄н̣авиппайуттам̣. идампи хи а̄рамман̣е хат̣т̣хапахат̣т̣хам̣ хоти париччхиндакан̃а̄н̣ам̣ панеттха на хоти. тасма̄ идам̣ дахаракума̄рака̄нам̣ бхиккхум̣ дисва̄ ‘айам̣ тхеро майха’нти ванданака̄ле, тенева найена четийаванданадхаммасаванака̄ла̄дӣсу ча уппаджджатӣти ведитаббам̣. па̄л̣ийам̣ панеттха саттасу т̣ха̄несу пан̃н̃а̄ париха̄йати. сесам̣ па̄катикамева̄ти.
татийачиттам̣.
чатуттхачиттам̣
149. чатуттхачиттепи есева найо. идам̣ пана сасан̇кха̄рена̄ти вачанато йада̄ ма̄та̄питаро дахаракума̄раке сӣсе гахетва̄ четийа̄дӣни ванда̄пенти те ча анаттхика̄ сама̄на̄пи хат̣т̣хапахат̣т̣ха̄ва ванданти. еварӯпе ка̄ле лаббхатӣти ведитаббам̣.
чатуттхачиттам̣.
пан̃чамачиттам̣
150. пан̃чаме упеккха̄сахагатанти упеккха̄ведана̄йа сампайуттам̣. идан̃хи а̄рамман̣е маджджхаттам̣ хоти. париччхиндакан̃а̄н̣ам̣ панеттха хотийева. па̄л̣ийам̣ панеттха джха̄начатукке упеккха̄ хотӣти индрийат̣т̣хаке упеккхиндрийам̣ хотӣти ватва̄ саббесампи ведана̄дипада̄нам̣ ниддесе са̄та̄са̄тасукхадуккхапат̣иккхепавасена десанам̣ катва̄ адуккхамасукхаведана̄ катхита̄. тасса̄ маджджхатталаккхан̣е индаттакаран̣авасена упеккхиндрийабха̄во ведитаббо. падапат̣ипа̄т̣ийа̄ ча екасмим̣ т̣ха̄не пӣти парихӣна̄. тасма̄ читтан̇гавасена па̄л̣иа̄рул̣ха̄ пан̃чапан̣н̣а̄сева дхамма̄ хонти. тесам̣ васена саббакот̣т̣ха̄сесу саббава̄ресу ча виниччхайо ведитаббо.
пан̃чамачиттам̣.
чхат̣т̣хачитта̄ди
156-9. чхат̣т̣хасаттамаат̣т̣хама̄ни дутийататийачатуттхесу вуттанайенева ведитабба̄ни. кевалан̃хи имесу ведана̄париваттанан̃чева пӣтипариха̄нан̃ча хоти. сесам̣ саддхим̣ уппаттинайена та̄дисамева. карун̣а̄мудита̄ парикаммака̄лепи хи имесам̣ уппатти маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ анун̃н̃а̄та̄ ева. има̄ни ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусалачитта̄ни на̄ма.
пун̃н̃акирийаваттха̄дикатха̄
та̄ни сабба̄нипи дасахи пун̃н̃акирийаваттхӯхи дӣпетабба̄ни. катхам̣? да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху, сӣламайам̣… бха̄вана̄майам̣… апачитисахагатам̣… веййа̄ваччасахагатам̣… патта̄нуппада̄нам̣… аббханумоданам̣… десана̄майам̣… саванамайам̣… дит̣т̣хиджукаммам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯти има̄ни даса пун̃н̃акирийаваттхӯни на̄ма. таттха да̄намева да̄намайам̣. пун̃н̃акирийа̄ ча са̄ тесам̣ тесам̣ а̄нисам̣са̄нам̣ ваттху ча̄ти пун̃н̃акирийаваттху. сесесупи есева найо.
таттха чӣвара̄дӣсу чатӯсу паччайесу, рӯпа̄дӣсу ва̄ чхасу а̄рамман̣есу, анна̄дӣсу ва̄ дасасу да̄наваттхӯсу, там̣ там̣ дентасса тесам̣ тесам̣ уппа̄данато пат̣т̣ха̄йа пуббабха̄ге, паричча̄гака̄ле, паччха̄ соманассачиттена ануссаран̣ака̄ле ча̄ти тӣсу ка̄лесу паватта̄ четана̄ ‘да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма.
пан̃часӣлам̣ ат̣т̣хасӣлам̣ дасасӣлам̣ сама̄дийантасса, ‘паббаджисса̄мӣ’ти виха̄рам̣ гаччхантасса, паббаджантасса, ‘маноратхам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ паббаджито вата’мхи, ‘са̄дху са̄дхӯ’ти а̄ваджджентасса, па̄тимоккхам̣ сам̣варантасса, чӣвара̄дайо паччайе паччавеккхантасса, а̄па̄тхагатесу рӯпа̄дӣсу чаккхудва̄ра̄дӣни сам̣варантасса, а̄джӣвам̣ содхентасса ча паватта̄ четана̄ ‘сӣламайам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма.
пат̣исамбхида̄йам̣ вуттена випассана̄маггена чаккхум̣ аниччато дуккхато анаттато бха̄вентасса…пе… манам̣… рӯпе…пе… дхамме… чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣,… чаккхусампхассам̣…пе… маносампхассам̣, чаккхусампхассаджам̣ веданам̣…пе… маносампхассаджам̣ веданам̣, …пе… рӯпасан̃н̃ам̣…пе… джара̄маран̣ам̣ аниччато дуккхато анаттато бха̄вентасса паватта̄ четана̄, ат̣т̣хатим̣са̄йа ва̄ а̄рамман̣есу аппанам̣ аппатта̄ сабба̄пи четана̄ ‘бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма.
махаллакам̣ пана дисва̄ паччуггаманапаттачӣварапат̣иггахан̣аабхива̄данамаггасампада̄на̄дивасена ‘апачитисахагатам̣’ ведитаббам̣.
вуд̣д̣хатара̄нам̣ ваттаппат̣ипаттикаран̣авасена га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хам̣ бхиккхум̣ дисва̄ паттам̣ гахетва̄ га̄ме бхиккхам̣ сама̄дапетва̄ упасам̣харан̣авасена, ‘гаччха бхиккхӯнам̣ паттам̣ а̄хара̄’ти сутва̄ вегена гантва̄ патта̄харан̣а̄дивасена ча ка̄йавеййа̄ват̣икака̄ле ‘веййа̄ваччасахагатам̣’ ведитаббам̣.
да̄нам̣ датва̄ гандха̄дӣхи пӯджам̣ катва̄ ‘асукасса на̄ма патти хотӯ’ти ва̄, ‘саббасатта̄нам̣ хотӯ’ти ва̄ паттим̣ дадато ‘патта̄нуппада̄нам̣’ ведитаббам̣. ким̣ паневам̣ паттим̣ дадато пун̃н̃аккхайо хотӣти? на хоти. йатха̄ пана екам̣ дӣпам̣ джа̄летва̄ тато дӣпасахассам̣ джа̄лентасса пат̣хамадӣпо кхӣн̣оти на ваттаббо; пурима̄локена пана саддхим̣ паччхима̄локо екато хутва̄ атимаха̄ хоти. евамева паттим̣ дадато париха̄ни на̄ма наттхи. вуд̣д̣хийева пана хотӣти ведитаббо.
парехи динна̄йа паттийа̄ ва̄ ан̃н̃а̄йа ва̄ пун̃н̃акирийа̄йа ‘са̄дху са̄дхӯ’ти анумоданавасена ‘аббханумоданам̣’ ведитаббам̣.
еко ‘евам̣ мам̣ дхаммакатхикоти мам̣ джа̄ниссантӣ’ти иччха̄йа т̣хатва̄ ла̄бхагаруко хутва̄ десети, там̣ на махаппхалам̣. еко аттано пагун̣ам̣ дхаммам̣ апачча̄сӣсама̄но вимутта̄йатанасӣсена паресам̣ десети, идам̣ ‘десана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма.
еко сун̣анто ‘ити мам̣ саддхоти джа̄ниссантӣ’ти сун̣а̄ти, там̣ на махаппхалам̣. еко ‘евам̣ ме махаппхалам̣ бхависсатӣ’ти хитапхаран̣ена мудучиттена дхаммам̣ сун̣а̄ти, идам̣ ‘саванамайам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма.
дит̣т̣хим̣ уджум̣ каронтасса ‘дит̣т̣хиджукаммам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма. дӣгхабха̄н̣ака̄ пана̄ху – ‘дит̣т̣хиджукаммам̣ саббесам̣ нийамалаккхан̣ам̣, йам̣кин̃чи пун̃н̃ам̣ каронтасса хи дит̣т̣хийа̄ уджукабха̄венева махаппхалам̣ хотӣ’ти.
етесу пана пун̃н̃акирийаваттхӯсу да̄намайам̣ та̄ва ‘да̄нам̣ дасса̄мӣ’ти чинтентасса уппаджджати, да̄нам̣ дадато уппаджджати, ‘диннам̣ ме’ти паччавеккхантасса уппаджджати. евам̣ пуббачетанам̣ мун̃чаначетанам̣ апарачетананти тиссопи четана̄ екато катва̄ ‘да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма хоти. сӣламайампи ‘сӣлам̣ пӯресса̄мӣ’ти чинтентасса уппаджджати, сӣлапӯран̣ака̄ле уппаджджати, ‘пӯритам̣ ме’ти паччавеккхантасса уппаджджати. та̄ сабба̄пи екато катва̄ ‘сӣламайам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма хоти…пе… дит̣т̣хиджукаммампи ‘дит̣т̣хим̣ уджукам̣ карисса̄мӣ’ти чинтентасса уппаджджати, дит̣т̣хим̣ уджум̣ каронтасса уппаджджати, ‘дит̣т̣хи ме уджука̄ ката̄’ти паччавеккхантасса уппаджджати. та̄ сабба̄пи екато катва̄ ‘дит̣т̣хиджукаммам̣ пун̃н̃акирийаваттху’ на̄ма хоти.
сутте пана тӣн̣ийева пун̃н̃акирийаваттхӯни а̄гата̄ни. тесу итаресампи сан̇гахо ведитаббо. апачитивеййа̄вачча̄ни хи сӣламайе сан̇гахам̣ гаччханти. патта̄нуппада̄нааббханумодана̄ни да̄намайе. десана̄саванадит̣т̣хиджукамма̄ни бха̄вана̄майе. йе пана ‘дит̣т̣хиджукаммам̣ саббесам̣ нийамалаккхан̣а’нти ваданти тесам̣ там̣ тӣсупи сан̇гахам̣ гаччхати. евамета̄ни сан̇кхепато тӣн̣и хутва̄ виттха̄рато даса хонти.
тесу ‘да̄нам̣ дасса̄мӣ’ти чинтенто ат̣т̣ханнам̣ ка̄ма̄вачаракусалачитта̄нам̣ ан̃н̃атаренева чинтети; дадама̄нопи тесам̣йева ан̃н̃атарена дети; ‘да̄нам̣ ме динна’нти паччавеккхантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена паччавеккхати. ‘сӣлам̣ пӯресса̄мӣ’ти чинтентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена чинтети; сӣлам̣ пӯрентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена пӯрети, ‘сӣлам̣ ме пӯрита’нти паччавеккхантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена паччавеккхати. ‘бха̄ванам̣ бха̄весса̄мӣ’ти чинтентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена чинтети; бха̄вентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена бха̄вети; ‘бха̄вана̄ ме бха̄вита̄’ти паччавеккхантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена паччавеккхати.
‘джет̣т̣ха̄пачитикаммам̣ карисса̄мӣ’ти чинтентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена чинтети, каронтопи тесам̣йева ан̃н̃атарена кароти, ‘катам̣ ме’ти паччавеккхантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена паччавеккхати. ‘ка̄йавеййа̄ват̣икакаммам̣ карисса̄мӣ’ти чинтентопи, каронтопи, ‘катам̣ ме’ти паччавеккхантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена паччавеккхати. ‘паттим̣ дасса̄мӣ’ти чинтентопи, дадантопи, ‘диннам̣ ме’ти паччавеккхантопи, ‘паттим̣ ва̄ сесакусалам̣ ва̄ анумодисса̄мӣ’ти чинтентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена чинтети; анумодантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена анумодати, ‘анумодитам̣ ме’ти паччавеккхантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена паччавеккхати. ‘дхаммам̣ десесса̄мӣ’ти чинтентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена чинтети, десентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена десети, ‘десито ме’ти паччавеккхантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена паччавеккхати. ‘дхаммам̣ сосса̄мӣ’ти чинтентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена чинтети, сун̣антопи тесам̣йева ан̃н̃атарена сун̣а̄ти, ‘суто ме’ти паччавеккхантопи тесам̣йева ан̃н̃атарена паччавеккхати. ‘дит̣т̣хим̣ уджукам̣ карисса̄мӣ’ти чинтентопи тесам̣йева ан̃н̃атарена чинтети, уджум̣ каронто пана чатуннам̣ н̃а̄н̣асампайутта̄нам̣ ан̃н̃атарена кароти, ‘дит̣т̣хи ме уджука̄ ката̄’ти паччавеккханто ат̣т̣ханнам̣ ан̃н̃атарена паччавеккхати.
имасмим̣ т̣ха̄не чатта̄ри ананта̄ни на̄ма гахита̄ни. чатта̄ри хи ананта̄ни – а̄ка̄со ананто, чаккава̄л̣а̄ни ананта̄ни, саттаника̄йо ананто, буддхан̃н̃а̄н̣ам̣ анантам̣. а̄ка̄сасса хи пураттхима̄йа диса̄йа ва̄ паччхимуттарадаккхин̣а̄су ва̄ еттака̄ни ва̄ йоджанасата̄ни еттака̄ни ва̄ йоджанасахасса̄нӣти париччхедо наттхи. синеруматтампи айокӯт̣ам̣ патхавим̣ двидха̄ катва̄ хет̣т̣ха̄ кхиттам̣ бхассетхева, но патит̣т̣хам̣ лабхетха, евам̣ а̄ка̄сам̣ анантам̣ на̄ма.
чаккава̄л̣а̄нампи сатехи ва̄ сахассехи ва̄ париччхедо наттхи. сачепи хи аканит̣т̣хабхаване ниббатта̄, дал̣хатха̄мадхануггахасса лахукена сарена тирийам̣ та̄лаччха̄йам̣ атиккаманаматтена ка̄лена чаккава̄л̣асатасахассам̣ атиккаманасаматтхена джавена саманна̄гата̄ чатта̄ро маха̄брахма̄но ‘чаккава̄л̣апарийантам̣ пассисса̄ма̄’ти тена джавена дха̄веййум̣, чаккава̄л̣апарийантам̣ адисва̄ва паринибба̄йеййум̣, евам̣ чаккава̄л̣а̄ни ананта̄ни на̄ма.
еттакесу пана чаккава̄л̣есу удакат̣т̣хакатхалат̣т̣хакасатта̄нам̣ пама̄н̣ам̣ наттхи. евам̣ саттаника̄йо ананто на̄ма. татопи буддхан̃а̄н̣ам̣ анантамева.
евам̣ апарима̄н̣есу чаккава̄л̣есу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ ка̄ма̄вачарасоманассасахагатан̃а̄н̣асампайуттаасан̇кха̄рикакусалачитта̄ни екасса бахӯни уппаджджанти. бахӯнампи бахӯни уппаджджанти. та̄ни сабба̄нипи ка̄ма̄вачарат̣т̣хена соманассасахагатат̣т̣хена н̃а̄н̣асампайуттат̣т̣хена асан̇кха̄рикат̣т̣хена екаттам̣ гаччханти. екамева соманассасахагатам̣ тихетукам̣ асан̇кха̄рикам̣ маха̄читтам̣ хоти. татха̄ сасан̇кха̄рикам̣ маха̄читтам̣…пе… татха̄ упеккха̄сахагатам̣ н̃а̄н̣авиппайуттам̣ двихетукам̣ сасан̇кха̄рикачиттанти. евам̣ сабба̄нипи апарима̄н̣есу чаккава̄л̣есу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ни ка̄ма̄вачаракусалачитта̄ни самма̄самбуддхо маха̄тула̄йа тулайама̄но вийа, тумбе паккхипитва̄ минама̄но вийа, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ ‘ат̣т̣хевета̄нӣ’ти сариккхат̣т̣хена ат̣т̣хева кот̣т̣ха̄се катва̄ дассеси.
пуна имасмим̣ т̣ха̄не чхаббидхена пун̃н̃а̄йӯханам̣ на̄ма гахитам̣. пун̃н̃ан̃хи аттхи сайам̣ка̄рам̣ аттхи парам̣ка̄рам̣, аттхи са̄хаттхикам̣ аттхи а̄н̣аттикам̣, аттхи сампаджа̄накатам̣ аттхи асампаджа̄накатанти.
таттха аттано дхаммата̄йа катам̣ ‘сайам̣ка̄рам̣’ на̄ма. парам̣ каронтам̣ дисва̄ катам̣ ‘парам̣ка̄рам̣’ на̄ма. сахаттхена катам̣ ‘са̄хаттхикам̣’ на̄ма. а̄н̣а̄петва̄ ка̄ритам̣ ‘а̄н̣аттикам̣’ на̄ма. камман̃ча пхалан̃ча саддахитва̄ катам̣ ‘сампаджа̄накатам̣’ на̄ма. каммампи пхалампи аджа̄нитва̄ катам̣ ‘асампаджа̄накатам̣’ на̄ма. тесу сайам̣ка̄рам̣ каронтопи имесам̣ ат̣т̣ханнам̣ кусалачитта̄нам̣ ан̃н̃атаренева кароти. парам̣ка̄рам̣ каронтопи, сахаттхена каронтопи, а̄н̣а̄петва̄ каронтопи имесам̣ ат̣т̣ханнам̣ кусалачитта̄нам̣ ан̃н̃атаренева кароти. сампаджа̄накаран̣ам̣ пана чатӯхи н̃а̄н̣асампайуттехи хоти. асампаджа̄накаран̣ам̣ чатӯхи н̃а̄н̣авиппайуттехи.
апара̄пи имасмим̣ т̣ха̄не чатассо даккхин̣а̄висуддхийо гахита̄ – паччайа̄нам̣ дхаммиката̄, четана̄махаттам̣, ваттхусампатти, гун̣а̄тиреката̄ти. таттха дхаммена самена уппанна̄ паччайа̄ ‘дхаммика̄’ на̄ма. саддахитва̄ окаппетва̄ дадато пана ‘четана̄махаттам̣’ на̄ма хоти. кхӣн̣а̄савабха̄во ‘ваттхусампатти’ на̄ма. кхӣн̣а̄савассева ниродха̄ вут̣т̣хитабха̄во ‘гун̣а̄тиреката̄’ на̄ма. има̄ни чатта̄ри самодха̄нетва̄ да̄тум̣ сакконтасса ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ имасмим̣йева аттабха̄ве випа̄кам̣ дети. пун̣н̣акасет̣т̣хика̄кавалийасуманама̄ла̄ка̄ра̄дӣнам̣ (дха. па. ат̣т̣ха. 2.225 пун̣н̣ада̄сӣваттху) (дха. па. ат̣т̣ха. 1.67 суманама̄ла̄ка̄раваттху) вийа.
сан̇кхепато панетам̣ саббампи ка̄ма̄вачаракусалачиттам̣ ‘читта’нти каритва̄ читтавичиттат̣т̣хена екамева хоти. ведана̄васена соманассасахагатам̣ упеккха̄сахагатанти дувидхам̣ хоти. н̃а̄н̣авибхаттидесана̄васена чатуббидхам̣ хоти. соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ асан̇кха̄рикам̣ маха̄читтан̃хи упеккха̄сахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ асан̇кха̄рикам̣ маха̄читтан̃ча н̃а̄н̣асампайуттат̣т̣хена асан̇кха̄рикат̣т̣хена ча екамева хоти. татха̄ н̃а̄н̣асампайуттам̣ сасан̇кха̄рикам̣, н̃а̄н̣авиппайуттам̣ асан̇кха̄рикам̣, н̃а̄н̣авиппайуттам̣ сасан̇кха̄рикан̃ча̄ти. евам̣ н̃а̄н̣авибхаттидесана̄васена чатуббидхе панетасмим̣ асан̇кха̄расасан̇кха̄равибхаттито чатта̄ри асан̇кха̄рика̄ни чатта̄ри сасан̇кха̄рика̄нӣти ат̣т̣хева кусалачитта̄ни хонти. та̄ни йа̄тха̄вато н̃атва̄ бхагава̄ саббан̃н̃ӯ ган̣ӣваро мунисет̣т̣хо а̄чиккхати десети пан̃н̃апети пат̣т̣хапети виварати вибхаджати утта̄нӣкаротӣти.
ат̣т̣хаса̄линийа̄ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йа
ка̄ма̄вачаракусаланиддесо саматто.