ка̄ма̄вачаракусалам̣ два̄ракатха̄

ка̄йакаммадва̄ракатха̄

имасса панаттхасса пака̄санаттхам̣ имасмим̣ т̣ха̄не маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ два̄ракатха̄ катхита̄. таттха тӣн̣и камма̄ни, тӣн̣и каммадва̄ра̄ни, пан̃ча вин̃н̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча вин̃н̃а̄н̣адва̄ра̄ни, чха пхасса̄, чха пхассадва̄ра̄ни, ат̣т̣ха асам̣вара̄, ат̣т̣ха асам̣варадва̄ра̄ни, ат̣т̣ха сам̣вара̄, ат̣т̣ха сам̣варадва̄ра̄ни, даса кусалакаммапатха̄, даса акусалакаммапатха̄ти, идам̣ еттакам̣ два̄ракатха̄йа ма̄тика̄т̣хапанам̣ на̄ма.

таттха кин̃ча̄пи тӣн̣и камма̄ни пат̣хамам̣ вутта̄ни, та̄ни пана т̣хапетва̄ а̄дито та̄ва тӣн̣и каммадва̄ра̄ни бха̄джетва̄ дассита̄ни. катама̄ни тӣн̣и? ка̄йакаммадва̄рам̣, вачӣкаммадва̄рам̣, манокаммадва̄ранти.

таттха чатуббидхо ка̄йо – упа̄диннако, а̄ха̄расамут̣т̣ха̄но, утусамут̣т̣ха̄но, читтасамут̣т̣ха̄ноти. таттха чаккха̄йатана̄дӣни джӣвитиндрийапарийанта̄ни ат̣т̣ха каммасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нипи, каммасамут̣т̣ха̄на̄нева чатассо дха̄туйо ван̣н̣о гандхо расо оджа̄ти ат̣т̣ха упа̄диннакака̄йо на̄ма. та̄нева ат̣т̣ха а̄ха̄раджа̄ни а̄ха̄расамут̣т̣ха̄никака̄йо на̄ма. ат̣т̣ха утуджа̄ни утусамут̣т̣ха̄никака̄йо на̄ма. ат̣т̣ха читтаджа̄ни читтасамут̣т̣ха̄никака̄йо на̄ма.

тесу ка̄йакаммадва̄ранти нева упа̄диннакака̄йасса на̄мам̣ на итаресам̣. читтасамут̣т̣ха̄несу пана ат̣т̣хасу рӯпесу ека̄ вин̃н̃атти аттхи, идам̣ ка̄йакаммадва̄рам̣ на̄ма. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ ка̄йавин̃н̃атти? йа̄ кусалачиттасса ва̄, акусалачиттасса ва̄, абйа̄катачиттасса ва̄, абхиккамантасса ва̄ пат̣иккамантасса ва̄, а̄локентасса ва̄ вилокентасса ва̄, самин̃джентасса ва̄ паса̄рентасса ва̄, ка̄йасса тхамбхана̄ сантхамбхана̄ сантхамбхитаттам̣, вин̃н̃атти вин̃н̃а̄пана̄ вин̃н̃а̄питаттам̣, идам̣ там̣ рӯпам̣ ка̄йавин̃н̃аттӣ’’ти (дха. са. 720). ‘абхиккамисса̄ми пат̣иккамисса̄мӣ’ти хи читтам̣ уппаджджама̄нам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. таттха йа̄ патхавӣдха̄ту а̄подха̄ту теджодха̄ту ва̄йодха̄ту танниссито ван̣н̣о гандхо расо оджа̄ти имесам̣ ат̣т̣ханнам̣ рӯпакала̄па̄нам̣ аббхантаре читтасамут̣т̣ха̄на̄ ва̄йодха̄ту, са̄ аттана̄ сахаджа̄там̣ рӯпака̄йам̣ сантхамбхети сандха̄рети ча̄лети абхиккама̄пети пат̣иккама̄пети.

таттха ека̄ваджджанавӣтхийам̣ саттасу джаванесу пат̣хамачиттасамут̣т̣хита̄ ва̄йодха̄ту аттана̄ сахаджа̄там̣ рӯпака̄йам̣ сантхамбхетум̣ сандха̄ретум̣ саккоти, апара̄парам̣ пана ча̄летум̣ на саккоти. дутийа̄дӣсупи есева найо. саттамачиттена пана самут̣т̣хита̄ ва̄йодха̄ту хет̣т̣ха̄ чхахи читтехи самут̣т̣хитам̣ ва̄йодха̄тум̣ упаттхамбханапаччайам̣ лабхитва̄ аттана̄ сахаджа̄там̣ рӯпака̄йам̣ сантхамбхетум̣ сандха̄ретум̣ ча̄летум̣ абхиккама̄петум̣ пат̣иккама̄петум̣ а̄лока̄петум̣ вилока̄петум̣ саммин̃джа̄петум̣ паса̄ра̄петум̣ саккоти. тена гаманам̣ на̄ма джа̄йати, а̄гаманам̣ на̄ма джа̄йати, гамана̄гаманам̣ на̄ма джа̄йати. ‘йоджанам̣ гато дасайоджанам̣ гато’ти ваттаббатам̣ а̄паджджа̄пети.

йатха̄ хи саттахи йугехи а̄кад̣д̣хитаббе сакат̣е пат̣хамайуге йуттагон̣а̄ йугам̣ та̄ва сантхамбхетум̣ сандха̄ретум̣ сакконти, чаккам̣ пана напават̣т̣енти; дутийа̄дӣсупи есева найо; саттамайуге пана гон̣е йоджетва̄ йада̄ чхеко са̄ратхи дхуре нисӣдитва̄ йотта̄ни а̄да̄йа саббапуримато пат̣т̣ха̄йа патодалат̣т̣хийа̄ гон̣е а̄кот̣ети, тада̄ саббева екабала̄ хутва̄ дхуран̃ча сандха̄ренти чакка̄ни ча пават̣т̣енти. ‘сакат̣ам̣ гахетва̄ дасайоджанам̣ вӣсатийоджанам̣ гата̄’ти ваттаббатам̣ а̄па̄денти – евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣.

таттха йо читтасамут̣т̣ха̄никака̄йо на со вин̃н̃атти, читтасамут̣т̣ха̄на̄йа пана ва̄йодха̄туйа̄ сахаджа̄там̣ рӯпака̄йам̣ сантхамбхетум̣ сандха̄ретум̣ ча̄летум̣ паччайо бхавитум̣ саматтхо еко а̄ка̄равика̄ро аттхи, айам̣ вин̃н̃атти на̄ма. са̄ ат̣т̣ха рӯпа̄ни вийа на читтасамут̣т̣ха̄на̄. йатха̄ пана аничча̄дибхеда̄нам̣ дхамма̄нам̣ джара̄маран̣атта̄, ‘‘джара̄маран̣ам̣, бхиккхаве, аниччам̣ сан̇кхата’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 2.20) вуттам̣, евам̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ вин̃н̃аттита̄йа са̄пи читтасамут̣т̣ха̄на̄ на̄ма хоти.

вин̃н̃а̄панатта̄ панеса̄ вин̃н̃аттӣти вуччати. ким̣ вин̃н̃а̄петӣти? екам̣ ка̄йикакаран̣ам̣. чаккхупатхасмин̃хи т̣хито хаттхам̣ ва̄ па̄дам̣ ва̄ уккхипати, сӣсам̣ ва̄ бхамукам̣ ва̄ ча̄лети, айам̣ хаттха̄дӣнам̣ а̄ка̄ро чаккхувин̃н̃еййо хоти. вин̃н̃атти пана на чаккхувин̃н̃еййа̄ мановин̃н̃еййа̄ ева. чаккхуна̄ хи хаттхавика̄ра̄дивасена виппхандама̄нам̣ ван̣н̣а̄рамман̣амева пассати. вин̃н̃аттим̣ пана манодва̄рикачиттена чинтетва̄ ‘идан̃чидан̃ча еса ка̄рети ман̃н̃е’ти джа̄на̄ти.

йатха̄ хи аран̃н̃е нида̄гхасамайе удакат̣т̣ха̄не манусса̄ ‘има̄йа сан̃н̃а̄йа идха удакасса аттхибха̄вам̣ джа̄ниссантӣ’ти руккхагге та̄лапан̣н̣а̄дӣни бандха̄пенти, сура̄па̄надва̄ре дхаджам̣ усса̄пенти, уччам̣ ва̄ пана руккхам̣ ва̄то пахаритва̄ ча̄лети, антоудаке маччхе чаланте упари буббул̣ака̄ни ут̣т̣хаханти, махогхасса гатамаггапарийанте тин̣апан̣н̣акасат̣ам̣ усса̄ритам̣ хоти. таттха та̄лапан̣н̣адхаджаса̄кха̄чаланабуббул̣акатин̣апан̣н̣акасат̣е дисва̄ йатха̄ чаккхуна̄ адит̣т̣хампи ‘еттха удакам̣ бхависсати, сура̄ бхависсати, айам̣ руккхо ва̄тена пахато бхависсати, антоудаке маччхо бхависсати, еттакам̣ т̣ха̄нам̣ аджджхоттхаритва̄ огхо гато бхависсатӣ’ти мановин̃н̃а̄н̣ена джа̄на̄ти, евамева вин̃н̃аттипи на чаккхувин̃н̃еййа̄ мановин̃н̃еййа̄ва. чаккхуна̄ хи хаттхавика̄ра̄дивасена виппхандама̄нам̣ ван̣н̣а̄рамман̣амева пассати. вин̃н̃аттим̣ пана манодва̄рикачиттена чинтетва̄ ‘идан̃чидан̃ча еса ка̄рети ман̃н̃е’ти джа̄на̄ти.

на кевалан̃чеса̄ вин̃н̃а̄панатова вин̃н̃атти на̄ма. вин̃н̃еййатопи пана вин̃н̃аттийева на̄ма. айан̃хи паресам̣ антамасо тираччха̄нагата̄нампи па̄кат̣а̄ хоти. таттха таттха саннипатита̄ хи сон̣асин̇га̄лака̄кагон̣а̄дайо дан̣д̣ам̣ ва̄ лед̣д̣ум̣ ва̄ гахетва̄ пахаран̣а̄ка̄ре дассите ‘айам̣ но пахаритука̄мо’ти н̃атва̄ йена ва̄ тена ва̄ пала̄йанти. па̄ка̄ракут̣т̣а̄диантарикасса пана парасса апа̄кат̣ака̄лопи аттхи. кин̃ча̄пи тасмим̣ кхан̣е апа̄кат̣а̄ саммукхӣбхӯта̄нам̣ пана па̄кат̣атта̄ вин̃н̃аттийева на̄ма хоти.

читтасамут̣т̣ха̄нике пана ка̄йе чаланте тисамут̣т̣ха̄нико чалати на чалатӣти? сопи татхева чалати. там̣гатико тадануваттакова хоти. йатха̄ хи удаке гаччханте удаке патита̄ни суккхадан̣д̣акатин̣апан̣н̣а̄дӣнипи удакагатика̄нева бхаванти, тасмим̣ гаччханте гаччханти, тит̣т̣ханте тит̣т̣ханти – евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣. евамеса̄ читтасамут̣т̣ха̄несу рӯпесу вин̃н̃атти ка̄йакаммадва̄рам̣ на̄ма̄ти ведитабба̄.

йа̄ пана тасмим̣ два̄ре сиддха̄ четана̄ йа̄йа па̄н̣ам̣ ханати, адиннам̣ а̄дийати, миччха̄ча̄рам̣ чарати, па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи вирамати, идам̣ ка̄йакаммам̣ на̄ма. евам̣ парава̄димхи сати ка̄йо два̄рам̣, тамхи два̄ре сиддха̄ четана̄ ка̄йакаммам̣ ‘кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄’ти т̣хапетаббам̣. парава̄димхи пана асати ‘абйа̄катам̣ ва̄’ти тикам̣ пӯретва̄ва т̣хапетаббам̣. таттха йатха̄ нагарадва̄рам̣ катат̣т̣ха̄нейева тит̣т̣хати, ан̇гуламаттампи апара̄парам̣ на сан̇камати, тена тена пана два̄рена маха̄джано сан̃чарати, евамева два̄ре два̄рам̣ на сан̃чарати, каммам̣ пана тасмим̣ тасмим̣ два̄ре уппаджджанато чарати. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

два̄ре чаранти камма̄ни, на два̄ра̄ два̄рача̄рино;

тасма̄ два̄рехи камма̄ни, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ти.

таттха каммена̄пи два̄рам̣ на̄мам̣ лабхати, два̄рена̄пи каммам̣. йатха̄ хи вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ уппаджджанат̣т̣ха̄на̄ни вин̃н̃а̄н̣адва̄рам̣ пхассадва̄рам̣ асам̣варадва̄рам̣ сам̣варадва̄ранти на̄мам̣ лабханти, евам̣ ка̄йакаммасса уппаджджанат̣т̣ха̄нам̣ ка̄йакаммадва̄ранти на̄мам̣ лабхати. вачӣманокаммадва̄ресупи есева найо. йатха̄ пана тасмим̣ тасмим̣ руккхе адхиваттха̄ девата̄ симбалидевата̄ пала̄садевата̄ пучимандадевата̄ пханданадевата̄ти тена тена руккхена на̄мам̣ лабхати, евамева ка̄йадва̄рена катам̣ каммампи ка̄йакамманти два̄рена на̄мам̣ лабхати. вачӣкаммаманокаммесупи есева найо. таттха ан̃н̃о ка̄йо, ан̃н̃ам̣ каммам̣, ка̄йена пана кататта̄ там̣ ка̄йакамманти вуччати. тена̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ –

ка̄йена че катам̣ каммам̣, ка̄йакамманти вуччати;

ка̄йо ча ка̄йакамман̃ча, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄.

сӯчийа̄ че катам̣ каммам̣, сӯчикамманти вуччати;

сӯчи ча сӯчикамман̃ча, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄.

ва̄сийа̄ че катам̣ каммам̣, ва̄сикамманти вуччати;

ва̄си ча ва̄сикамман̃ча, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄.

пурисена че катам̣ каммам̣, пурисакамманти вуччати;

пурисо ча пурисакамман̃ча, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄.

евамевам̣.

ка̄йена че катам̣ каммам̣, ка̄йакамманти вуччати;

ка̄йо ча ка̄йакамман̃ча, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ти.

евам̣ санте нева два̄рававаттха̄нам̣ йуджджати, на каммававаттха̄нам̣. катхам̣? ка̄йавин̃н̃аттийан̃хи ‘‘два̄ре чаранти камма̄нӣ’’ти вачанато вачӣкаммампи паваттати, тенасса̄ ка̄йакаммадва̄ранти ваваттха̄нам̣ на йуттам̣. ка̄йакамман̃ча вачӣвин̃н̃аттийампи паваттати, тенасса ка̄йакамманти ваваттха̄нам̣ на йуджджатӣ’ти. ‘но на йуджджати. касма̄? йебхуййавуттита̄йа чева таббахулавуттита̄йа ча. ка̄йакаммамева хи йебхуййена ка̄йавин̃н̃аттийам̣ паваттати на итара̄ни, тасма̄ ка̄йакаммасса йебхуййена паваттито тасса̄ ка̄йакаммадва̄рабха̄во сиддхо. бра̄хман̣ага̄маамбаванана̄гавана̄дӣнам̣ бра̄хман̣ага̄ма̄дибха̄во вийа̄ти два̄рававаттха̄нам̣ йуджджати. ка̄йакаммам̣ пана ка̄йадва̄рамхийева бахулам̣ паваттати аппам̣ вачӣдва̄ре. тасма̄ ка̄йадва̄ре бахулам̣ паваттито етасса ка̄йакаммабха̄во сиддхо, ваначаракатхуллакума̄рика̄дигочара̄нам̣ ваначарака̄дибха̄во вийа̄ти. евам̣ каммававаттха̄нампи йуджджатӣ’ти.

ка̄йакаммадва̄ракатха̄ нит̣т̣хита̄.

вачӣкаммадва̄ракатха̄

вачӣкаммадва̄ракатха̄йам̣ пана четана̄виратисаддавасена тивидха̄ ва̄ча̄ на̄ма. таттха ‘‘чатӯхи, бхиккхаве, ан̇гехи саманна̄гата̄ ва̄ча̄ субха̄сита̄ хоти но дуббха̄сита̄, анаваджджа̄ ча анануваджджа̄ ча вин̃н̃ӯна’’нти (сам̣. ни. 1.213); айам̣ четана̄ва̄ча̄ на̄ма. йа̄ ‘‘чатӯхи вачӣдуччаритехи а̄рати вирати…пе… айам̣ вуччати самма̄ва̄ча̄’’ти (вибха. 206), айам̣ виратива̄ча̄ на̄ма. ‘‘ва̄ча̄ гира̄ бйаппатхо удӣран̣ам̣ гхосо гхосакаммам̣ ва̄ча̄ вачӣбхедо’’ти (дха. са. 850), айам̣ саддава̄ча̄ на̄ма. та̄су вачӣкаммадва̄ранти нева четана̄йа на̄мам̣ на виратийа̄. сахасадда̄ пана ека̄ вин̃н̃атти аттхи, идам̣ вачӣкаммадва̄рам̣ на̄ма. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ вачӣвин̃н̃атти? йа̄ кусалачиттасса ва̄ акусалачиттасса ва̄ абйа̄катачиттасса ва̄ ва̄ча̄ гира̄ бйаппатхо удӣран̣ам̣ гхосо гхосакаммам̣ ва̄ча̄ вачӣбхедо, айам̣ вуччати ва̄ча̄. йа̄ та̄йа ва̄ча̄йа вин̃н̃атти вин̃н̃а̄пана̄ вин̃н̃а̄питаттам̣, идам̣ там̣ рӯпам̣ вачӣвин̃н̃аттӣ’’ти (дха. са. 636).

‘идам̣ ваккха̄ми етам̣ ваккха̄мӣ’ти хи витаккайато витаккавиппха̄расаддо на̄ма уппаджджати. айам̣ на сотавин̃н̃еййо мановин̃н̃еййоти маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гато. а̄гамат̣т̣хакатха̄су пана ‘витаккавиппха̄расадда’нти витаккавиппха̄равасена уппаннам̣ виппалапанта̄нам̣ суттаппаматта̄дӣнам̣ саддам̣; ‘сутва̄’ти там̣ сутва̄, йам̣ витаккайато тасса со саддо уппанно; тасса васена ‘евампи те мано, иттхампи те мано’ти а̄дисатӣти ватва̄ ваттхӯнипи катхита̄ни. пат̣т̣ха̄непи ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нам̣ садда̄йатанам̣ сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти а̄гатам̣. тасма̄ вина̄ вин̃н̃аттигхат̣т̣ана̄йа уппаджджама̄но асотавин̃н̃еййо витаккавиппха̄расаддо на̄ма наттхи. ‘идам̣ ваккха̄ми етам̣ ваккха̄мӣ’ти уппаджджама̄нам̣ пана читтам̣ патхавӣдха̄ту а̄подха̄ту теджодха̄ту ва̄йодха̄ту ван̣н̣о гандхо расо оджа̄ти ат̣т̣ха рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄пети. тесам̣ аббхантаре читтасамут̣т̣ха̄на̄ патхавӣдха̄ту упа̄диннакам̣ гхат̣т̣айама̄на̄ва уппаджджати. тена дха̄тусан̇гхат̣т̣анена сахева саддо уппаджджатӣти. айам̣ читтасамут̣т̣ха̄насаддо на̄ма. айам̣ на вин̃н̃атти. тасса̄ пана читтасамут̣т̣ха̄на̄йа патхавӣдха̄туйа̄ упа̄диннакагхат̣т̣анасса паччайабхӯто еко а̄ка̄равика̄ро аттхи, айам̣ вачӣвин̃н̃атти на̄ма. ито парам̣ са̄ ат̣т̣ха рӯпа̄ни вийа на читтасамут̣т̣ха̄на̄тиа̄ди саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣.

идха̄пи хи ‘тисса, датта, митта̄’ти паккосантасса саддам̣ сутва̄ вин̃н̃аттим̣ манодва̄рикачиттена чинтетва̄ ‘идан̃чидан̃ча еса ка̄рети ман̃н̃е’ти джа̄на̄ти. ка̄йавин̃н̃атти вийа ча айампи тираччха̄нагата̄нампи па̄кат̣а̄ хоти. ‘ехи, йа̄хӣ’ти хи саддам̣ сутва̄ тираччха̄нагата̄пи ‘идам̣ на̄меса ка̄рети ман̃н̃е’ти н̃атва̄ а̄гаччханти чева гаччханти ча. тисамут̣т̣ха̄никака̄йам̣ ча̄лети на ча̄летӣти, айам̣ пана ва̄ро идха на лаббхати. пуримачиттасамут̣т̣ха̄на̄йа упаттхамбханакиччампи наттхи. йа̄ пана тасмим̣ вачӣдва̄ре сиддха̄ четана̄, йа̄йа муса̄ катхети, песун̃н̃ам̣ катхети, пхарусам̣ катхети, сампхам̣ палапати, муса̄ва̄да̄дӣхи вирамати, идам̣ вачӣкаммам̣ на̄ма. ито парам̣ саббам̣ каммававаттха̄нан̃ча два̄рававаттха̄нан̃ча хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббанти.

вачӣкаммадва̄ракатха̄ нит̣т̣хита̄.

манокаммадва̄ракатха̄

манокаммадва̄ракатха̄йам̣ пана ка̄ма̄вачара̄дивасена чатуббидхо мано мано на̄ма. таттха ка̄ма̄вачаро чатупан̃н̃а̄савидхо хоти, рӯпа̄вачаро паннарасавидхо, арӯпа̄вачаро два̄дасавидхо, локуттаро ат̣т̣хавидхоти саббопи екӯнанавутивидхо хоти. таттха айам̣ на̄ма мано манодва̄рам̣ на хотӣти на ваттаббо. йатха̄ хи айам̣ на̄ма четана̄ каммам̣ на хотӣти на ваттабба̄, антамасо пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампайутта̄пи хи четана̄ маха̄пакаран̣е каммантвева ниддит̣т̣ха̄, евамева айам̣ на̄ма мано манодва̄рам̣ на хотӣти на ваттаббо.

еттха̄ха – каммам̣ на̄метам̣ ким̣ каротӣти? а̄йӯхати, абхисан̇кхароти, пин̣д̣ам̣ кароти, четети, каппети, пакаппетӣти. евам̣ санте пан̃чавин̃н̃а̄н̣ачетана̄ ким̣ а̄йӯхати, абхисан̇кхароти, пин̣д̣ам̣ кароти, четети, каппети, пакаппетӣти?. сахаджа̄тадхамме. са̄пи хи сахаджа̄те сампайуттаккхандхе а̄йӯхати абхисан̇кхароти пин̣д̣ам̣ кароти четети каппети пакаппетӣти. ким̣ ва̄ имина̄ ва̄дена? саббасан̇га̄хикавасена хетам̣ вуттам̣. идам̣ панеттха саннит̣т̣ха̄нам̣ – тебхӯмакакусала̄кусало екӯнатим̣савидхо мано манокаммадва̄рам̣ на̄ма. йа̄ пана тасмим̣ манодва̄ре сиддха̄ четана̄ йа̄йа абхиджджха̄бйа̄па̄дамиччха̄дассана̄ни чева анабхиджджха̄абйа̄па̄дасамма̄дассана̄ни ча ган̣ха̄ти, идам̣ манокаммам̣ на̄ма. ито парам̣ саббам̣ каммававаттха̄нан̃ча два̄рававаттха̄нан̃ча хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббанти. има̄ни тӣн̣и каммадва̄ра̄ни на̄ма.

манокаммадва̄ракатха̄ нит̣т̣хита̄.

каммакатха̄

ида̄ни йа̄ни тӣн̣и камма̄ни т̣хапетва̄ има̄ни каммадва̄ра̄ни дассита̄ни, та̄ни а̄дим̣ катва̄ авасесасса два̄ракатха̄йа ма̄тика̄т̣хапанасса виттха̄ракатха̄ хоти. тӣн̣и хи камма̄ни – ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокамманти. ким̣ панетам̣ каммам̣ на̄ма̄ти? четана̄ чева, екачче ча четана̄сампайуттака̄ дхамма̄. таттха четана̄йа каммабха̄ве има̄ни сутта̄ни –

‘‘четана̄хам̣, бхиккхаве, каммам̣ вада̄ми, четайитва̄ каммам̣ кароти ка̄йена ва̄ча̄йа манаса̄’’ (а. ни. 6.63; катха̄. 539). ‘‘ка̄йе ва̄ хи, а̄нанда, сати ка̄йасан̃четана̄хету уппаджджати аджджхаттам̣ сукхадуккхам̣, ва̄ча̄йа ва̄, а̄нанда, сати вачӣсан̃четана̄хету уппаджджати аджджхаттам̣ сукхадуккхам̣; мане ва̄, а̄нанда, сати маносан̃четана̄хету уппаджджати аджджхаттам̣ сукхадуккхам̣’’ (сам̣. ни. 2.25; а. ни. 4.171). ‘‘тивидха̄, бхиккхаве, ка̄йасан̃четана̄ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ дуккхудрайам̣, дуккхавипа̄кам̣; чатуббидха̄, бхиккхаве, вачӣсан̃четана̄…пе… тивидха̄, бхиккхаве, маносан̃четана̄ акусалам̣ манокаммам̣ дуккхудрайам̣ дуккхавипа̄кам̣ тивидха̄, бхиккхаве, ка̄йасан̃четана̄ кусалам̣ ка̄йакаммам̣ сукхудрайам̣ сукхавипа̄кам̣ чатуббидха̄, бхиккхаве, вачӣсан̃четана̄…пе… тивидха̄, бхиккхаве, маносан̃четана̄, кусалам̣ манокаммам̣ сукхудрайам̣ сукхавипа̄кам̣’’ (катха̄. 539; а. ни. 10.217 тхокам̣ висадисам̣). ‘‘сача̄йам̣, а̄нанда, самиддхи могхапурисо па̄т̣алипуттасса парибба̄джакасса евам̣ пут̣т̣хо евам̣ бйа̄кареййа – сан̃четанийам̣, а̄вусо па̄т̣алипутта, каммам̣ катва̄ ка̄йена ва̄ча̄йа манаса̄, сукхаведанӣйам̣ сукхам̣ со ведайати…пе… адуккхамасукхаведанӣйам̣ адуккхамасукхам̣ со ведайатӣти; евам̣ бйа̄карама̄но кхо, а̄нанда, самиддхи могхапурисо па̄т̣алипуттасса парибба̄джакасса самма̄ бйа̄карама̄но бйа̄кареййа̄’’ти (ма. ни. 3.300; катха̄. 539).

има̄ни та̄ва четана̄йа каммабха̄ве сутта̄ни. четана̄сампайуттадхамма̄нам̣ пана каммабха̄во каммачатуккена дӣпито. вуттан̃хетам̣ –

‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, камма̄ни майа̄ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведита̄ни. катама̄ни чатта̄ри? аттхи, бхиккхаве, каммам̣ кан̣хам̣ кан̣хавипа̄кам̣, аттхи, бхиккхаве, каммам̣ суккам̣ суккавипа̄кам̣, аттхи, бхиккхаве, каммам̣ кан̣хасуккам̣ кан̣хасуккавипа̄кам̣, аттхи, бхиккхаве, каммам̣ акан̣хам̣ асуккам̣ акан̣хаасуккавипа̄кам̣ каммаккхайа̄йа сам̣ваттати (а. ни. 4.232-233).… катаман̃ча, бхиккхаве, каммам̣ акан̣хам̣ асуккам̣ акан̣хаасуккавипа̄кам̣ каммаккхайа̄йа сам̣ваттати? йадидам̣ сатта боджджхан̇га̄ – сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го, идам̣ вуччати, бхиккхаве, каммам̣ акан̣хам̣ асуккам̣ акан̣хаасуккавипа̄кам̣ каммаккхайа̄йа сам̣ваттати (а. ни. 4.238).… катаман̃ча, бхиккхаве, каммам̣ акан̣хам̣ асуккам̣ акан̣хаасуккавипа̄кам̣ каммаккхайа̄йа сам̣ваттати? айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго – сеййатхидам̣, самма̄дит̣т̣хи …пе… самма̄сама̄дхи. идам̣ вуччати, бхиккхаве, каммам̣ акан̣хам̣ асуккам̣ акан̣хаасуккавипа̄кам̣ каммаккхайа̄йа сам̣ваттатӣ’’ти (а. ни. 4.237).

евам̣ име боджджхан̇гамагган̇гаппабхедато паннараса дхамма̄ каммачатуккена дӣпита̄. абхиджджха̄, бйа̄па̄до, миччха̄дит̣т̣хи, анабхиджджха̄, абйа̄па̄до, самма̄дит̣т̣хӣти имехи пана чхахи саддхим̣ екавӣсати четана̄сампайуттака̄ дхамма̄ ведитабба̄.

таттха локуттарамагго бхаджа̄пийама̄но ка̄йакамма̄дӣни тӣн̣и камма̄ни бхаджати. йан̃хи ка̄йена дуссӣлйам̣ аджджха̄чарати, тамха̄ сам̣варо ка̄йикоти ведитаббо. йам̣ ва̄ча̄йа дуссӣлйам̣ аджджха̄чарати, тамха̄ сам̣варо ва̄часикоти ведитаббо. ити самма̄камманто ка̄йакаммам̣, самма̄ва̄ча̄ вачӣкаммам̣. етасмим̣ двайе гахите самма̄а̄джӣво таппаккхикатта̄ гахитова хоти. йам̣ пана манена дуссӣлйам̣ аджджха̄чарати, тамха̄ сам̣варо ма̄насикоти ведитаббо. со дит̣т̣хисан̇каппава̄йа̄масатисама̄дхивасена пан̃чавидхо хоти. айам̣ пан̃чавидхопи манокаммам̣ на̄ма. евам̣ локуттарамагго бхаджа̄пийама̄но тӣн̣и камма̄ни бхаджати.

имасмим̣ т̣ха̄не два̄расам̣санданам̣ на̄ма хоти. ка̄йавачӣдва̄ресу хи чопанам̣ патва̄ каммапатхам̣ аппаттампи аттхи, манодва̄ре ча самуда̄ча̄рам̣ патва̄ каммапатхам̣ аппаттампи аттхи; там̣ гахетва̄ там̣там̣два̄рапаккхикамева акам̣су.

татра̄йам̣ найо – йо ‘мигавам̣ гамисса̄мӣ’ти дханум̣ саджджети, джийам̣ ват̣т̣ети, саттим̣ нисети, бхаттам̣ бхун̃джати, ваттхам̣ паридахати, етта̄вата̄ ка̄йадва̄ре чопанам̣ паттам̣ хоти. со аран̃н̃е дивасам̣ чаритва̄ антамасо сасабил̣а̄раматтампи на лабхати, идам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ на̄ма хоти на хотӣти? на хоти. касма̄? каммапатхам̣ аппаттата̄йа. кевалам̣ пана ка̄йадуччаритам̣ на̄ма хотӣти ведитаббам̣. маччхаггахан̣а̄дӣ супайогесупи есева найо.

вачӣдва̄репи ‘мигавам̣ гамисса̄ми’ ‘вегена дхануа̄дӣни саджджетха̄’ти а̄н̣а̄петва̄ пуриманайенева аран̃н̃е кин̃чи алабхантасса кин̃ча̄пи вачӣдва̄ре чопанам̣ паттам̣, каммапатхам̣ аппаттата̄йа пана ка̄йакаммам̣ на хоти. кевалам̣ вачӣдуччаритам̣ на̄ма хотӣти ведитаббам̣.

манодва̄ре пана вадхакачетана̄йа уппаннаматта̄йа ева каммапатхабхедова хоти. со ча кхо бйа̄па̄давасена на па̄н̣а̄типа̄тавасена. акусалан̃хи ка̄йакаммам̣ ка̄йавачӣдва̄ресу самут̣т̣ха̄ти, на манодва̄ре; татха̄ акусалам̣ вачӣкаммам̣. акусалам̣ манокаммам̣ пана тӣсупи два̄ресу самут̣т̣ха̄ти; татха̄ кусала̄ни ка̄йавачӣманокамма̄ни.

катхам̣? сахаттха̄ хи па̄н̣ам̣ ханантасса адиннам̣ а̄дийантасса миччха̄ча̄рам̣ чарантасса каммам̣ ка̄йакаммамева хоти. два̄рампи ка̄йадва̄рамева хоти. евам̣ та̄ва акусалам̣ ка̄йакаммам̣ ка̄йадва̄ре самут̣т̣ха̄ти. техи пана читтехи сахаджа̄та̄ абхиджджха̄бйа̄па̄дамиччха̄дит̣т̣хийо четана̄паккхика̄ ва̄ бхаванти, аббоха̄рика̄ ва̄. ‘гаччха иттханна̄мам̣ джӣвита̄ воропехи, иттханна̄мам̣ бхан̣д̣ам̣ авахара̄’ти а̄н̣а̄пентасса пана каммам̣ ка̄йакаммам̣ хоти, два̄рам̣ пана вачӣдва̄рам̣. евам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣдва̄ре самут̣т̣ха̄ти. техи пана читтехи сахаджа̄та̄ абхиджджха̄бйа̄па̄дамиччха̄дит̣т̣хийо четана̄паккхика̄ ва̄ бхаванти аббоха̄рика̄ ва̄. еттака̄ а̄чарийа̄нам̣ сама̄наттхакатха̄ на̄ма.

витан̣д̣ава̄дӣ пана̄ха – ‘акусалам̣ ка̄йакаммам̣ манодва̄репи самут̣т̣ха̄тӣ’ти. со ‘тайо сан̇гахе а̄рул̣хам̣ суттам̣ а̄хара̄хӣ’ти вутто идам̣ кулумбасуттам̣ на̄ма а̄хари –

‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, идхекаччо саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ иддхима̄ четовасиппатто ан̃н̃исса̄ куччхигатам̣ габбхам̣ па̄пакена манаса̄ анупеккхако хоти – ‘ахо вата̄йам̣ куччхигато габбхо на соттхина̄ абхиниккхамеййа̄’ти. евам̣, бхиккхаве, кулумбасса упагха̄то хотӣ’’ти.

идам̣ суттам̣ а̄харитва̄ а̄ха – ‘евам̣ чинтитаматтейева манаса̄ куччхигато габбхо пхен̣апин̣д̣о вийа вилӣйати. еттха куто ка̄йан̇гачопанам̣ ва̄ ва̄чан̇гачопанам̣ ва̄? манодва̄расмим̣йева пана идам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ самут̣т̣ха̄тӣ’ти.

таменам̣ ‘тава суттасса аттхам̣ тулайисса̄ма̄’ти ватва̄ евам̣ тулайим̣су – ‘твам̣ иддхийа̄ парӯпагха̄там̣ вадеси. иддхи на̄ма чеса̄ – адхит̣т̣ха̄ниддхи, викуббаниддхи, маномайиддхи, н̃а̄н̣авиппха̄риддхи, сама̄дхивиппха̄риддхи, арийиддхи, каммавипа̄каджиддхи, пун̃н̃авато иддхи, виджджа̄майиддхи, таттха таттха самма̄пайогапаччайа̄ иджджханат̣т̣хена иддхӣти дасавидха̄ (пат̣и. ма. 3.10). таттха катарам̣ иддхим̣ вадесӣ’ти? ‘бха̄вана̄майа’нти. ‘ким̣ пана бха̄вана̄майиддхийа̄ парӯпагха̄такаммам̣ хотӣ’ти? ‘а̄ма, екачче а̄чарийа̄ екава̄рам̣ хотӣ’ти; ваданти йатха̄ хи парам̣ пахаритука̄мена удакабхарите гхат̣е кхитте гхат̣опи бхиджджати, удакампи нассати, евамева бха̄вана̄майиддхийа̄ екава̄рам̣ парӯпагха̄такаммам̣ хоти. тато пат̣т̣ха̄йа пана са̄ нассатӣти. атха нам̣ ‘бха̄вана̄майиддхийа̄ нева екава̄рам̣ на две ва̄ре парӯпагха̄такаммам̣ хотӣ’ти ватва̄ там̣ сан̃н̃аттим̣ а̄гаччхантам̣ пуччхим̣су – ‘бха̄вана̄майиддхи ким̣ кусала̄, акусала̄, абйа̄ката̄? сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, дуккха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄? савитаккасавича̄ра̄, авитаккавича̄раматта̄, авитаккаавича̄ра̄? ка̄ма̄вачара̄, рӯпа̄вачара̄, арӯпа̄вачара̄’ти?

имам̣ пана пан̃хам̣ йо джа̄на̄ти со евам̣ ваккхати – ‘бха̄вана̄майиддхи кусала̄ ва̄ хоти, абйа̄ката̄ ва̄; адуккхамасукхаведанӣйа̄ ева, авитаккаавича̄ра̄ ева, рӯпа̄вачара̄ ева̄’ти. со ваттаббо – ‘па̄н̣а̄типа̄тачетана̄ кусала̄дӣсу катарам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ бхаджатӣ’ти? джа̄нанто ваккхати – ‘па̄н̣а̄типа̄тачетана̄ акусала̄ ева, дуккхаведанӣйа̄ ева, савитаккасавича̄ра̄ ева ка̄ма̄вачара̄ ева̄’ти. ‘евам̣ санте тава пан̃хо нева кусалаттикена самети, на ведана̄ттикена, на витаккаттикена, на бхӯмантарена̄’ти.

‘ким̣ пана евам̣ махантам̣ суттам̣ нираттхака’нти? ‘но нираттхакам̣; твам̣ панасса аттхам̣ на джа̄на̄си. ‘‘иддхима̄ четовасиппатто’’ти еттха хи нева бха̄вана̄майиддхи адхиппета̄, а̄тхаббан̣иддхи пана адхиппета̄. са̄ хи еттха лаббхама̄на̄ лаббхати. са̄ пана ка̄йавачӣдва̄ра̄ни мун̃читва̄ ка̄тум̣ на сакка̄. а̄тхаббан̣иддхика̄ хи сатта̄хам̣ алон̣акам̣ бхун̃джитва̄ даббе аттхаритва̄ патхавийам̣ сайама̄на̄ тапам̣ чаритва̄ саттаме дивасе суса̄набхӯмим̣ саджджетва̄ саттаме паде т̣хатва̄ хаттхам̣ ват̣т̣етва̄ ват̣т̣етва̄ мукхена виджджам̣ париджаппанти. атха несам̣ каммам̣ самиджджхати. евам̣ айампи иддхи ка̄йавачӣдва̄ра̄ни мун̃читва̄ ка̄тум̣ на сакка̄ти. ‘на ка̄йакаммам̣ манодва̄ре самут̣т̣ха̄тӣ’ти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.

хаттхамудда̄йа пана муса̄ва̄да̄дӣни катхентасса каммам̣ вачӣкаммам̣, два̄рам̣ пана ка̄йадва̄рам̣ хоти. евам̣ акусалам̣ вачӣкаммампи ка̄йадва̄ре самут̣т̣ха̄ти. техи пана читтехи сахаджа̄та̄ абхиджджха̄бйа̄па̄дамиччха̄дит̣т̣хийо четана̄паккхика̄ ва̄ бхаванти, аббоха̄рика̄ ва̄. вачӣбхедам̣ пана катва̄ муса̄ва̄да̄дӣни катхентасса каммампи вачӣкаммам̣ два̄рампи вачӣдва̄рамева. евам̣ акусалам̣ вачӣкаммам̣ вачӣдва̄ре самут̣т̣ха̄ти. техи пана читтехи сахаджа̄та̄ абхиджджха̄бйа̄па̄дамиччха̄дит̣т̣хийо четана̄паккхика̄ ва̄ бхаванти аббоха̄рика̄ ва̄. еттака̄ а̄чарийа̄нам̣ сама̄наттхакатха̄ на̄ма.

витан̣д̣ава̄дӣ пана̄ха – ‘акусалам̣ вачӣкаммам̣ манодва̄репи самут̣т̣ха̄тӣ’ти. со ‘тайо сан̇гахе а̄рул̣хам̣ суттам̣ а̄хара̄хӣ’ти вутто идам̣ упосатхаккхандхакато суттам̣ а̄хари –

‘‘йо пана бхиккху йа̄вататийам̣ анусса̄вийама̄не сарама̄но сантим̣ а̄паттим̣ на̄викареййа сампаджа̄намуса̄ва̄дасса хотӣ’’ти (маха̄ва. 134).

идам̣ суттам̣ а̄харитва̄ а̄ха – ‘евам̣ а̄паттим̣ ана̄викаронто тун̣хӣбхӯтова ан̃н̃ам̣ а̄паттим̣ а̄паджджати, еттха куто ка̄йан̇гачопанам̣ ва̄ ва̄чан̇гачопанам̣ ва̄? манодва̄расмим̣йева пана идам̣ акусалам̣ вачӣкаммам̣ самут̣т̣ха̄тӣ’ти.

со ваттаббо – ‘ким̣ панетам̣ суттам̣ неййаттхам̣ уда̄ху нӣтаттха’нти? ‘нӣтаттхамева майхам̣ сутта’нти. со ‘ма̄ евам̣ авача, тулайисса̄масса аттха’нти ватва̄ евам̣ пуччхитаббо – ‘сампаджа̄намуса̄ва̄де ким̣ хотӣ’ти? джа̄нанто ‘сампаджа̄намуса̄ва̄де дуккат̣ам̣ хотӣ’ти ваккхати. тато ваттаббо ‘винайасса две мӯла̄ни – ка̄йо ча ва̄ча̄ ча; самма̄самбуддхена хи сабба̄паттийо имесуйева двӣсу два̄ресу пан̃н̃атта̄, манодва̄ре а̄паттипан̃н̃апанам̣ на̄ма наттхи. твам̣ ативийа винайе пакатан̃н̃ӯ, йо саттха̄ра̄ апан̃н̃атте т̣ха̄не а̄паттим̣ пан̃н̃апеси, самма̄самбуддхам̣ аббха̄чиккхаси, джиначаккам̣ пахарасӣ’тиа̄дивачанехи нигган̣хитва̄ уттари пан̃хам̣ пуччхитаббо – ‘сампаджа̄намуса̄ва̄до кирийато самут̣т̣ха̄ти уда̄ху акирийато’ти? джа̄нанто ‘кирийато’ти ваккхати. тато ваттаббо – ‘ана̄викаронто катарам̣ кирийам̣ каротӣ’ти? аддха̄ хи кирийам̣ апассанто вигха̄там̣ а̄паджджиссати. тато имасса суттасса аттхена сан̃н̃а̄петаббо. айан̃хеттха аттхо – йва̄йам̣ ‘сампаджа̄намуса̄ва̄до хотӣ’ти вутто, со а̄паттито ким̣ хоти? ‘катара̄патти хотӣ’ти аттхо. ‘дуккат̣а̄патти хоти’. са̄ ча кхо на муса̄ва̄далаккхан̣ена, бхагавато пана вачанена вачӣдва̄ре акирийасамут̣т̣ха̄на̄ а̄патти хотӣти ведитабба̄. вуттампи четам̣ –

‘‘ана̄лапанто мануджена кеначи,

ва̄ча̄гирам̣ но ча паре бхан̣еййа;

а̄паджджеййа ва̄часикам̣ на ка̄йикам̣,

пан̃ха̄ меса̄ кусалехи чинтита̄’’ти. (пат̣и. 479);

евам̣ акусалам̣ вачӣкаммам̣ на манодва̄ре самут̣т̣ха̄тӣти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.

йада̄ пана абхиджджха̄сахагатена четаса̄ ка̄йан̇гам̣ чопенто хаттхагга̄ха̄дӣни кароти, бйа̄па̄дасахагатена четаса̄ дан̣д̣апара̄ма̄са̄дӣни, миччха̄дит̣т̣хисахагатена четаса̄ ‘кхандасива̄дайо сет̣т̣ха̄’ти тесам̣ абхива̄данаан̃джаликаммабхӯтапӣт̣хакапарибхан̣д̣а̄дӣни кароти, тада̄ каммам̣ манокаммам̣ хоти, два̄рам̣ пана ка̄йадва̄рам̣. евам̣ акусалам̣ манокаммам̣ ка̄йадва̄ре самут̣т̣ха̄ти. четана̄ панеттха аббоха̄рика̄.

йада̄ пана абхиджджха̄сахагатена четаса̄ ва̄чан̇гам̣ чопенто ‘ахо вата йам̣ парасса, там̣ мамасса̄’ти паравиттӯпакаран̣ам̣ абхиджджха̄йати, бйа̄па̄дасахагатена четаса̄ ‘име сатта̄ хан̃н̃анту ва̄, баджджханту ва̄, уччхиджджанту ва̄, ма̄ ва̄ ахесу’нти вадати, миччха̄дит̣т̣хисахагатена четаса̄ ‘наттхи диннам̣, наттхи йит̣т̣ха’нтиа̄дӣни вадати, тада̄ каммам̣ манокаммам̣ хоти, два̄рам̣ пана вачӣдва̄рам̣. евам̣ акусалам̣ манокаммам̣ вачӣдва̄ре самут̣т̣ха̄ти. четана̄ панеттха аббоха̄рика̄.

йада̄ пана ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ рахо нисинно абхиджджха̄бйа̄па̄дамиччха̄дит̣т̣хисахагата̄ни читта̄ни уппа̄дети, тада̄ каммам̣ манокаммам̣, два̄рампи манодва̄рамева. евам̣ акусалам̣ манокаммам̣ манодва̄ре самут̣т̣ха̄ти. имасмим̣ пана т̣ха̄не четана̄пи четана̄сампайуттака̄ дхамма̄пи манодва̄рейева самут̣т̣хаханти. евам̣ акусалам̣ манокаммам̣ тӣсупи два̄ресу самут̣т̣ха̄тӣти ведитаббам̣.

йам̣ пана вуттам̣ ‘татха̄ кусала̄ни ка̄йавачӣманокамма̄нӣ’ти, татра̄йам̣ найо – йада̄ хи кеначи ка̄ран̣ена ваттум̣ асакконто ‘па̄н̣а̄типа̄та̄ адинна̄да̄на̄ ка̄месумиччха̄ча̄ра̄ пат̣ивирама̄мӣ’ти има̄ни сиккха̄пада̄ни хаттхамудда̄йа ган̣ха̄ти, тада̄ каммам̣ ка̄йакаммам̣ два̄рампи ка̄йадва̄рамева. евам̣ кусалам̣ ка̄йакаммам̣ ка̄йадва̄ре самут̣т̣ха̄ти. техи читтехи сахагата̄ анабхиджджха̄дайо четана̄паккхика̄ ва̄ хонти, аббоха̄рика̄ ва̄.

йада̄ пана та̄нева сиккха̄пада̄ни вачӣбхедам̣ катва̄ ган̣ха̄ти, тада̄ каммам̣ ка̄йакаммам̣, два̄рам̣ пана вачӣдва̄рам̣ хоти. евам̣ кусалам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣдва̄ре самут̣т̣ха̄ти. техи читтехи сахагата̄ анабхиджджха̄дайо четана̄паккхика̄ ва̄ хонти, аббоха̄рика̄ ва̄.

йада̄ пана тесу сиккха̄падесу диййама̄несу ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ манаса̄ва ‘па̄н̣а̄типа̄та̄ адинна̄да̄на̄ ка̄месумиччха̄ча̄ра̄ пат̣ивирама̄мӣ’ти ган̣ха̄ти, тада̄ каммам̣ ка̄йакаммам̣, два̄рам̣ пана манодва̄рам̣ хоти. евам̣ кусалам̣ ка̄йакаммам̣ манодва̄ре самут̣т̣ха̄ти. техи читтехи сахагата̄ анабхиджджха̄дайо четана̄паккхика̄ ва̄ хонти, аббоха̄рика̄ ва̄.

‘муса̄ва̄да̄ вераман̣ӣ’а̄дӣни пана чатта̄ри сиккха̄пада̄ни вуттанайенева ка̄йа̄дӣхи ган̣хантасса кусалам̣ вачӣкаммам̣ тӣсу два̄ресу самут̣т̣ха̄тӣти ведитаббам̣. идха̄пи анабхиджджха̄дайо четана̄паккхика̄ ва̄ хонти, аббоха̄рика̄ ва̄.

анабхиджджха̄дисахагатехи пана читтехи ка̄йан̇гам̣ чопетва̄ четийан̇ган̣асаммаджджанагандхама̄ла̄дипӯджаначетийавандана̄дӣни каронтасса каммам̣ манокаммам̣ хоти, два̄рам̣ пана ка̄йадва̄рам̣. евам̣ кусалам̣ манокаммам̣ ка̄йадва̄ре самут̣т̣ха̄ти. четана̄ панеттха аббоха̄рика̄. анабхиджджха̄сахагатена читтена ва̄чан̇гам̣ чопетва̄ ‘ахо вата йам̣ парасса виттӯпакаран̣ам̣ на там̣ мамасса̄’ти анабхиджджха̄йато абйа̄па̄дасахагатена читтена ‘саббе сатта̄ авера̄ абйа̄баджджха̄ анӣгха̄ сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯ’ти вадантасса самма̄дит̣т̣хисахагатена читтена ‘аттхи динна’нтиа̄дӣни уда̄харантасса каммам̣ манокаммам̣ хоти, два̄рам̣ пана вачӣдва̄рам̣. евам̣ кусалам̣ манокаммам̣ вачӣдва̄ре самут̣т̣ха̄ти. четана̄ панеттха аббоха̄рика̄. ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни пана ачопетва̄ рахо нисиннасса манаса̄ва анабхиджджха̄дисахагата̄ни читта̄ни уппа̄дентасса каммам̣ манокаммам̣, два̄рампи манодва̄рамева. евам̣ кусалам̣ манокаммам̣ манодва̄ре самут̣т̣ха̄ти. имасмим̣ пана т̣ха̄не четана̄пи четана̄сампайуттака̄ дхамма̄пи манодва̄рейева самут̣т̣хаханти.

таттха а̄н̣аттисамут̣т̣хитесу па̄н̣а̄типа̄таадинна̄да̄несу каммампи ка̄йакаммам̣ два̄рампи каммавасенева ка̄йадва̄ранти ваданто каммам̣ раккхати, два̄рам̣ бхиндати на̄ма. хаттхамудда̄йа самут̣т̣хитесу муса̄ва̄да̄дӣсу два̄рампи ка̄йадва̄рам̣, каммампи два̄равасенева ка̄йакамманти ваданто два̄рам̣ раккхати каммам̣ бхиндати на̄ма. тасма̄ ‘каммам̣ раккха̄мӣ’ти два̄рам̣ на бхиндитаббам̣, ‘два̄рам̣ раккха̄мӣ’ти каммам̣ на бхиндитаббам̣. йатха̄вуттенева пана найена камман̃ча два̄ран̃ча ведитаббам̣. евам̣ катхенто хи нева каммам̣ на два̄рам̣ бхиндатӣти.

каммакатха̄ нит̣т̣хита̄.

ида̄ни ‘пан̃ча вин̃н̃а̄н̣а̄ни пан̃чавин̃н̃а̄н̣адва̄ра̄нӣ’тиа̄дӣсу чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ сотавин̃н̃а̄н̣ам̣ гха̄навин̃н̃а̄н̣ам̣ дживха̄вин̃н̃а̄н̣ам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣анти има̄ни пан̃ча вин̃н̃а̄н̣а̄ни на̄ма. чаккхувин̃н̃а̄н̣адва̄рам̣ сота… гха̄на… дживха̄… ка̄йавин̃н̃а̄н̣адва̄ранти има̄ни пан̃ча вин̃н̃а̄н̣адва̄ра̄ни на̄ма. имесам̣ пан̃чаннам̣ два̄ра̄нам̣ васена уппанна̄ четана̄ нева ка̄йакаммам̣ хоти, на вачӣкаммам̣, манокаммамева хотӣти ведитабба̄. чаккхусампхассо сота… гха̄на… дживха̄… ка̄йа… маносампхассоти име пана чха сампхасса̄ на̄ма. чаккхусампхассадва̄рам̣ сота… гха̄на… дживха̄… ка̄йа… маносампхассадва̄ранти има̄ни чха сампхассадва̄ра̄ни на̄ма.

чаккхуасам̣варо сота… гха̄на… дживха̄… паса̄дака̄йа… чопанака̄йаасам̣варо ва̄ча̄асам̣варо маноасам̣вароти – име ат̣т̣ха асам̣вара̄ на̄ма. те аттхато ‘дуссӣлйам̣ мут̣т̣хассаччам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ аккханти косаджджа’нти име пан̃ча дхамма̄ хонти. тесу екадхаммопи пан̃чадва̄ре вот̣т̣хаббанапарийоса̄несу читтесу нуппаджджати, джаванаккхан̣ейева уппаджджати. джаване уппаннопи пан̃чадва̄ре асам̣вароти вуччати.

чаккхувин̃н̃а̄н̣асахаджа̄то хи пхассо чаккхусампхассо на̄ма, четана̄ манокаммам̣ на̄ма, там̣ читтам̣ манокаммадва̄рам̣ на̄ма. еттха пан̃чавидхо асам̣варо наттхи. сампат̣иччханасахаджа̄то пхассо маносампхассо на̄ма, четана̄ манокаммам̣ на̄ма, там̣ читтам̣ манокаммадва̄рам̣ на̄ма. еттха̄пи асам̣варо наттхи. сантӣран̣авот̣т̣хаббанесупи есева найо. джаванасахаджа̄то пана пхассо маносампхассо на̄ма, четана̄ манокаммам̣ на̄ма, там̣ читтам̣ манокаммадва̄рам̣ на̄ма. еттха асам̣варо чаккхуасам̣варо на̄ма хоти. сотагха̄надживха̄паса̄дака̄йадва̄ресупи есева найо. йада̄ пана рӯпа̄дӣсу ан̃н̃атара̄рамман̣ам̣ манодва̄рикаджаванам̣ вина̄ вачӣдва̄рена суддхам̣ ка̄йадва̄расан̇кха̄там̣ чопанам̣ па̄пайама̄нам̣ уппаджджати, тада̄ тена читтена сахаджа̄то пхассо маносампхассо на̄ма, четана̄ ка̄йакаммам̣ на̄ма, там̣ пана читтам̣ аббоха̄рикам̣, чопанасса уппаннатта̄ манодва̄ранти сан̇кхйам̣ на гаччхати. еттха асам̣варо чопанака̄йаасам̣варо на̄ма. йада̄ та̄дисам̣йева джаванам̣ вина̄ ка̄йадва̄рена суддхам̣ вачӣдва̄расан̇кха̄там̣ чопанам̣ па̄пайама̄нам̣ уппаджджати, тада̄ тена читтена сахаджа̄то пхассо маносампхассо на̄ма, четана̄ вачӣкаммам̣ на̄ма, там̣ пана читтам̣ аббоха̄рикам̣, чопанасса уппаннатта̄ манодва̄ранти сан̇кхйам̣ на гаччхати. еттха асам̣варо ва̄ча̄асам̣варо на̄ма. йада̄ пана та̄дисам̣ джаваначиттам̣ вина̄ ка̄йавачӣдва̄рехи суддхам̣ манодва̄рамева хутва̄ уппаджджати, тада̄ тена читтена сахаджа̄то пхассо маносампхассо на̄ма, четана̄ манокаммам̣ на̄ма, там̣ пана читтам̣ манокаммадва̄рам̣ на̄ма. еттха асам̣варо маноасам̣варо на̄ма. ити имесам̣ ат̣т̣ханнам̣ асам̣вара̄нам̣ васена чаккхуасам̣варадва̄рам̣, сота… гха̄на… дживха̄… паса̄дака̄йа… чопанака̄йа… ва̄ча̄… маноасам̣варадва̄ранти има̄ни ат̣т̣ха асам̣варадва̄ра̄ни ведитабба̄ни.

чаккхусам̣варо сота… гха̄на… дживха̄… паса̄дака̄йа… чопанака̄йа… ва̄ча̄… маносам̣вароти име пана ат̣т̣ха сам̣вара̄ на̄ма. те аттхато ‘сӣлам̣ сати н̃а̄н̣ам̣ кханти вӣрийа’нти име пан̃ча дхамма̄ хонти. тесупи екадхаммопи пан̃чадва̄ре вот̣т̣хаббанапарийоса̄несу читтесу нуппаджджати. джаванаккхан̣ейева уппаджджати. джаване уппаннопи пан̃чадва̄ре сам̣вароти вуччати. тасса саббасса̄пи чаккхувин̃н̃а̄н̣асахаджа̄то хи пхассо чаккхусампхассотиа̄дина̄ асам̣варе вуттанайенева уппатти ведитабба̄. ити имесам̣ ат̣т̣ханнам̣ сам̣вара̄нам̣ васена чаккхусам̣варадва̄рам̣…пе… маносам̣варадва̄ранти има̄ни ат̣т̣ха сам̣варадва̄ра̄ни ведитабба̄ни.

акусалакаммапатхакатха̄

па̄н̣а̄типа̄то, адинна̄да̄нам̣, ка̄месумиччха̄ча̄ро, муса̄ва̄до, писун̣ава̄ча̄, пхарусава̄ча̄, сампхаппала̄по, абхиджджха̄, бйа̄па̄до, миччха̄дит̣т̣хӣти име пана даса акусалакаммапатха̄ на̄ма.

таттха па̄н̣асса атипа̄то па̄н̣а̄типа̄то на̄ма; па̄н̣авадхо, па̄н̣агха̄тоти вуттам̣ хоти. па̄н̣оти четтха воха̄рато сатто, параматтхато джӣвитиндрийам̣. тасмим̣ пана па̄н̣е па̄н̣асан̃н̃ино джӣвитиндрийупаччхедакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄ вадхакачетана̄ па̄н̣а̄типа̄то. со гун̣авирахитесу тираччха̄нагата̄дӣсу па̄н̣есу кхуддаке па̄н̣е аппаса̄ваджджо, маха̄сарӣре маха̄са̄ваджджо. касма̄? пайогамахантата̄йа. пайогасаматтепи ваттхумахантата̄йа. гун̣авантесу манусса̄дӣсу аппагун̣е аппаса̄ваджджо, маха̄гун̣е маха̄са̄ваджджо. сарӣрагун̣а̄нам̣ пана самабха̄ве сати килеса̄нам̣ упаккама̄нан̃ча мудута̄йа аппаса̄ваджджо, тиббата̄йа маха̄са̄ваджджоти ведитаббо.

тасса пан̃ча самбха̄ра̄ хонти – па̄н̣о, па̄н̣асан̃н̃ита̄, вадхакачиттам̣, упаккамо, тена маран̣анти. чха пайога̄ – са̄хаттхико, а̄н̣аттико, ниссаггийо, тха̄варо, виджджа̄майо, иддхимайоти. имасмим̣ панаттхе виттха̄рийама̄не атипапан̃чо хоти. тасма̄ там̣ на виттха̄райа̄ма. ан̃н̃ан̃ча еварӯпам̣ аттхикехи пана самантапа̄са̄дикам̣ винайат̣т̣хакатхам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.172) олокетва̄ гахетаббам̣.

адиннасса а̄да̄нам̣ ‘адинна̄да̄нам̣’; парассахаран̣ам̣, тхеййам̣, чорика̄ти вуттам̣ хоти. таттха адиннанти парапариггахитам̣, йаттха паро йатха̄ка̄мака̄ритам̣ а̄паджджанто адан̣д̣а̄рахо анупаваджджо ча хоти. тасмим̣ парапариггахите парапариггахитасан̃н̃ино тада̄да̄йакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ тхеййачетана̄ адинна̄да̄нам̣. там̣ хӣне парасантаке аппаса̄ваджджам̣, пан̣ӣте маха̄са̄ваджджам̣. касма̄? ваттхупан̣ӣтата̄йа. ваттхусаматте сати гун̣а̄дхика̄нам̣ сантаке ваттхусмим̣ маха̄са̄ваджджам̣. там̣там̣гун̣а̄дхикам̣ упа̄да̄йа тато тато хӣнагун̣асса сантаке ваттхусмим̣ аппаса̄ваджджам̣.

тасса пан̃ча самбха̄ра̄ хонти – парапариггахитам̣, парапариггахитасан̃н̃ита̄, тхеййачиттам̣, упаккамо, тена харан̣анти. чха пайога̄ – са̄хаттхика̄дайова. те ча кхо йатха̄нурӯпам̣ тхеййа̄ваха̄ро, пасайха̄ваха̄ро, пат̣иччханна̄ваха̄ро, парикаппа̄ваха̄ро, куса̄ваха̄роти имесам̣ пан̃чаннам̣ аваха̄ра̄нам̣ васена паваттанти. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана самантапа̄са̄дика̄йам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.138) вутто.

‘ка̄месу миччха̄ча̄ро’ти еттха пана ‘ка̄месӯ’ти метхунасама̄ча̄ресу; ‘миччха̄ча̄ро’ти екантаниндито ла̄мака̄ча̄ро. лаккхан̣ато пана асаддхамма̄дхиппа̄йена ка̄йадва̄раппаватта̄ агаманӣйат̣т̣ха̄навӣтиккамачетана̄ ка̄месумиччха̄ча̄ро.

таттха агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма – пуриса̄нам̣ та̄ва ма̄тураккхита̄, питураккхита̄, ма̄та̄питураккхита̄, бха̄тураккхита̄, бхагинираккхита̄, н̃а̄тираккхита̄, готтараккхита̄, дхаммараккхита̄, са̄раккха̄, сапаридан̣д̣а̄ти ма̄тураккхита̄дайо даса; дханаккӣта̄, чхандава̄синӣ, бхогава̄синӣ, пат̣ава̄синӣ, одапаттакинӣ, обхат̣ачумбат̣а̄, да̄сӣ ча бхарийа̄, каммака̄рӣ ча бхарийа̄, дхаджа̄хат̣а̄, мухуттика̄ти ета̄ дханаккӣта̄дайо даса̄ти вӣсати иттхийо. иттхӣсу пана двиннам̣ са̄раккхасапаридан̣д̣а̄нам̣, дасаннан̃ча дханаккӣта̄дӣнанти два̄дасаннам̣ иттхӣнам̣ ан̃н̃е пуриса̄ идам̣ агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма.

со панеса миччха̄ча̄ро сӣла̄дигун̣арахите агаманӣйат̣т̣ха̄не аппаса̄ваджджо, сӣла̄дигун̣асампанне маха̄са̄ваджджо. тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ – агаманӣйаваттху, тасмим̣ севаначиттам̣, севанаппайого, маггенамаггаппат̣ипаттиадхива̄сананти. еко пайого са̄хаттхико ева.

‘муса̄’ти висам̣ва̄данапуреккха̄расса аттхабхан̃джако вачӣпайого, ка̄йапайого ва̄. висам̣ва̄дана̄дхиппа̄йена панасса парависам̣ва̄дакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. апаро найо – ‘муса̄’ти абхӯтам̣ атаччхам̣ ваттху. ‘ва̄до’ти тасса бхӯтато таччхато вин̃н̃а̄панам̣. лаккхан̣ато пана ататхам̣ ваттхум̣ татхато парам̣ вин̃н̃а̄петука̄масса татха̄вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. со йаматтхам̣ бхан̃джати тасса аппата̄йа аппаса̄ваджджо, махантата̄йа маха̄са̄ваджджо. апича гахат̣т̣ха̄нам̣ аттано сантакам̣ ада̄тука̄мата̄йа ‘наттхӣ’тиа̄динайаппаватто аппаса̄ваджджо. саккхина̄ хутва̄ аттхабхан̃джанаттхам̣ вутто маха̄са̄ваджджо. паббаджита̄нам̣ аппакампи телам̣ ва̄ саппим̣ ва̄ лабхитва̄ хаса̄дхиппа̄йена ‘аджджа га̄ме телам̣ надӣ ман̃н̃е сандатӣ’ти пӯран̣акатха̄найена паватто аппаса̄ваджджо. адит̣т̣хам̣йева пана дит̣т̣хантиа̄дина̄ найена ваданта̄нам̣ маха̄са̄ваджджо.

тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ хонти – ататхам̣ ваттху, висам̣ва̄даначиттам̣, таджджо ва̄йа̄мо, парасса тадаттхавиджа̄нананти. еко пайого – са̄хаттхикова. со ча ка̄йена ва̄ ка̄йаппат̣ибаддхена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ парависам̣ва̄дакакирийа̄каран̣е дат̣т̣хаббо. та̄йа че кирийа̄йа паро таматтхам̣ джа̄на̄ти, айам̣ кирийасамут̣т̣ха̄пикачетана̄ккхан̣ейева муса̄ва̄дакаммуна̄ баджджхати. йасма̄ пана йатха̄ ка̄йака̄йаппат̣ибаддхава̄ча̄хи парам̣ висам̣ва̄дети, татха̄ имасса ‘имам̣ бхан̣а̄хӣ’ти а̄н̣а̄пентопи, пан̣н̣ам̣ ликхитва̄ пурато ниссаджджантопи, ‘айаматтхо евам̣ дат̣т̣хаббо’ти кут̣т̣а̄дӣсу ликхитва̄ т̣хапентопи; тасма̄ еттха а̄н̣аттиканиссаггийатха̄вара̄пи пайога̄ йуджджанти. ат̣т̣хакатха̄су пана ана̄гататта̄ вӣмам̣ситва̄ гахетабба̄.

‘писун̣ава̄ча̄’тиа̄дӣсу йа̄йа ва̄ча̄йа йасса там̣ ва̄чам̣ бха̄сати тасса хадайе аттано пийабха̄вам̣ парасса ча сун̃н̃абха̄вам̣ кароти, са̄ писун̣ава̄ча̄. йа̄йа пана атта̄нампи парампи пхарусам̣ кароти, йа̄ ва̄ча̄ сайампи пхаруса̄ нева кан̣н̣асукха̄, на хадайан̇гама̄, айам̣ ‘пхарусава̄ча̄’. йена сампхам̣ палапати, нираттхакам̣, со ‘сампхаппала̄по’. тесам̣ мӯлабхӯта̄ четана̄пи писун̣ава̄ча̄дина̄мамева лабхати. са̄ ева ча идха адхиппета̄ти.

таттха сам̣килит̣т̣хачиттасса паресам̣ ва̄ бхеда̄йа аттано пийакамйата̄йа ва̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ писун̣ава̄ча̄ на̄ма. са̄ йасса бхедам̣ кароти тасса аппагун̣ата̄йа аппаса̄ваджджа̄, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджа̄.

тасса̄ чатта̄ро самбха̄ра̄ – ‘бхиндитаббо паро’ ити ‘име на̄на̄ бхависса’нти вина̄ бхависсантӣти бхедапуреккха̄рата̄ ва̄, ‘ити ахам̣ пийо бхависса̄ми висса̄сико’ти пийакамйата̄ ва̄, таджджо ва̄йа̄мо, тасса тадаттхавиджа̄нананти. паре пана абхинне каммапатхабхедо наттхи, бхинне ева хоти.

парасса маммаччхедакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ екантапхарусачетана̄ ‘пхарусава̄ча̄’. тасса̄ а̄вибха̄ваттхамидам̣ ваттху – еко кира да̄рако ма̄ту вачанам̣ ана̄дийитва̄ аран̃н̃ам̣ гаччхати. там̣ ма̄та̄ ниваттетум̣ асакконтӣ ‘чан̣д̣а̄ там̣ махим̣сӣ анубандхатӯ’ти аккоси. атхасса татхева аран̃н̃е махим̣сӣ ут̣т̣ха̄си. да̄рако ‘йам̣ мама ма̄та̄ мукхена катхеси там̣ ма̄ хоту, йам̣ читтена чинтеси там̣ хотӯ’ти саччакирийам̣ ака̄си. махим̣сӣ таттхева баддха̄ вийа ат̣т̣ха̄си. евам̣ маммаччхедакопи пайого читтасан̣хата̄йа пхарусава̄ча̄ на хоти. ма̄та̄питаро хи када̄чи путтаке евампи ваданти – ‘чора̄ во кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ каронтӯ’ти, уппалапаттампи ча несам̣ упари патантам̣ на иччханти. а̄чарийупаджджха̄йа̄ ча када̄чи нисситаке евам̣ ваданти – ‘ким̣ име ахирика̄ аноттаппино чаранти, ниддхаматха не’ти; атха ча несам̣ а̄гама̄дхигамасампаттим̣ иччханти. йатха̄ ча читтасан̣хата̄йа пхарусава̄ча̄ на хоти, евам̣ вачанасан̣хата̄йа апхарусава̄ча̄пи на хоти. на хи ма̄ра̄петука̄масса ‘имам̣ сукхам̣ сайа̄петха̄’ти вачанам̣ апхарусава̄ча̄ хоти. читтапхарусата̄йа панеса̄ пхарусава̄ча̄ва. са̄ йам̣ сандха̄йа паваттита̄ тасса аппагун̣ата̄йа аппаса̄ваджджа̄, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ тайо самбха̄ра̄ – аккоситаббо паро, купитачиттам̣, аккосананти.

анаттхавин̃н̃а̄пика̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ акусалачетана̄ ‘сампхаппала̄по’. со а̄севанамандата̄йа аппаса̄ваджджо. а̄севанамахантата̄йа маха̄са̄ваджджо. тасса две самбха̄ра̄ – бха̄ратайуддхасӣта̄харан̣а̄динираттхакакатха̄пуреккха̄рата̄, татха̄рӯпӣкатха̄катханан̃ча̄ти. паре пана там̣ катхам̣ аган̣ханте каммапатхабхедо наттхи, парена сампхаппала̄пе гахитейева хоти.

абхиджджха̄йатӣти ‘абхиджджха̄’. парабхан̣д̣а̄бхимукхӣ хутва̄ таннинната̄йа паваттатӣти аттхо. са̄ ‘ахо тава идам̣ мамасса̄’ти евам̣ парабхан̣д̣а̄бхиджджха̄йаналаккхан̣а̄. адинна̄да̄нам̣ вийа аппаса̄ваджджа̄ маха̄са̄ваджджа̄ ча. тасса̄ две самбха̄ра̄ – парабхан̣д̣ам̣, аттано парин̣а̄манан̃ча̄ти. парабхан̣д̣аваттхуке хи лобхе уппаннепи на та̄ва каммапатхабхедо хоти йа̄ва на ‘ахо вата идам̣ мамасса̄’ти аттано парин̣а̄мети.

хитасукхам̣ бйа̄па̄дайатӣти ‘бйа̄па̄до’. со паравина̄са̄йа манопадосалаккхан̣о. пхарусава̄ча̄ вийа аппаса̄ваджджо маха̄са̄ваджджо ча. тасса две самбха̄ра̄ – парасатто ча, тасса ча вина̄сачинта̄ти. парасаттаваттхуке хи кодхе уппаннепи на та̄ва каммапатхабхедо хоти йа̄ва ‘ахо вата̄йам̣ уччхиджджеййа винассеййа̄’ти тасса вина̄санам̣ на чинтеси.

йатха̄бхуччагахан̣а̄бха̄вена миччха̄ пассатӣти ‘миччха̄дит̣т̣хи’. са̄ ‘наттхи динна’нтиа̄дина̄ найена випарӣтадассаналаккхан̣а̄. сампхаппала̄по вийа аппаса̄ваджджа̄ маха̄са̄ваджджа̄ ча. апича анийата̄ аппаса̄ваджджа̄, нийата̄ маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ две самбха̄ра̄ – ваттхуно ча гахита̄ка̄равипарӣтата̄, йатха̄ ча там̣ ган̣ха̄ти татха̄бха̄вена тассупат̣т̣ха̄нанти. таттха наттхика̄хетукаакирийадит̣т̣хӣхи ева каммапатхабхедо хоти, на ан̃н̃адит̣т̣хӣхи.

имесам̣ пана дасаннам̣ акусалакаммапатха̄нам̣ дхаммато кот̣т̣ха̄сато а̄рамман̣ато ведана̄то мӯлато ча̄ти пан̃чаха̄ка̄рехи виниччхайо ведитаббо –

таттха ‘дхаммато’ти етесу хи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта четана̄дхамма̄ва хонти, абхиджджха̄дайо тайо четана̄сампайутта̄.

‘кот̣т̣ха̄сато’ти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта, миччха̄дит̣т̣хи ча̄ти име ат̣т̣ха каммапатха̄ ева хонти; но мӯла̄ни. абхиджджха̄бйа̄па̄да̄ каммапатха̄ чева мӯла̄ни ча. абхиджджха̄ хи мӯлам̣ патва̄ ‘лобхо акусаламӯлам̣’ хоти, бйа̄па̄до ‘досо акусаламӯлам̣’.

‘а̄рамман̣ато’ти па̄н̣а̄типа̄то джӣвитиндрийа̄рамман̣ато сан̇кха̄ра̄рамман̣о хоти. адинна̄да̄нам̣ сатта̄рамман̣ам̣ ва̄ хоти сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣ ва̄. миччха̄ча̄ро пхот̣т̣хаббавасена сан̇кха̄ра̄рамман̣о хоти; сатта̄рамман̣отипи еке. муса̄ва̄до сатта̄рамман̣о ва̄, сан̇кха̄ра̄рамман̣о ва̄. татха̄ писун̣ава̄ча̄. пхарусава̄ча̄ сатта̄рамман̣а̄ва. сампхаппала̄по дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тавасена сатта̄рамман̣о ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣о ва̄. татха̄ абхиджджха̄. бйа̄па̄до сатта̄рамман̣ова. миччха̄дит̣т̣хи тебхӯмакадхаммавасена сан̇кха̄ра̄рамман̣а̄ва.

‘ведана̄то’ти па̄н̣а̄типа̄то дуккхаведано хоти. кин̃ча̄пи хи ра̄джа̄но чорам̣ дисва̄ хасама̄на̄пи ‘гаччхатха нам̣ гха̄тетха̄’ти ваданти, саннит̣т̣ха̄пакачетана̄ пана несам̣ дуккхасампайутта̄ва хоти. адинна̄да̄нам̣ тиведанам̣. тан̃хи парабхан̣д̣ам̣ дисва̄ хат̣т̣хатут̣т̣хасса ган̣хато сукхаведанам̣ хоти, бхӣтатаситасса ган̣хато дуккхаведанам̣. татха̄ випа̄каниссандапхала̄ни паччавеккхантасса. гахан̣ака̄ле маджджхаттабха̄ве т̣хитасса пана ган̣хато адуккхамасукхаведанам̣ хотӣти. миччха̄ча̄ро сукхамаджджхаттавасена двиведано. саннит̣т̣ха̄пакачитте пана маджджхаттаведано на хоти. муса̄ва̄до адинна̄да̄не вуттанайенева тиведано; татха̄ писун̣ава̄ча̄. пхарусава̄ча̄ дуккхаведана̄. сампхаппала̄по тиведано. паресу хи са̄дхука̄рам̣ дентесу челуккхепа̄дӣни кхипантесу хат̣т̣хатут̣т̣хасса сӣта̄харан̣абха̄ратайуддха̄дӣни катханака̄ле со сукхаведано хоти. пат̣хамам̣ диннаветанена екена паччха̄ а̄гантва̄ ‘а̄дито пат̣т̣ха̄йа катхехӣ’ти вутте ‘ананусандхикам̣ пакин̣н̣акакатхам̣ катхесса̄ми ну кхо но’ти доманасситасса катханака̄ле дуккхаведано хоти, маджджхаттасса катхайато адуккхамасукхаведано хоти. абхиджджха̄ сукхамаджджхаттавасена двиведана̄; татха̄ миччха̄дит̣т̣хи. бйа̄па̄до дуккхаведано.

‘мӯлато’ти па̄н̣а̄типа̄то досамохавасена двимӯлако хоти. адинна̄да̄нам̣ досамохавасена ва̄ лобхамохавасена ва̄. миччха̄ча̄ро лобхамохавасена. муса̄ва̄до досамохавасена ва̄ лобхамохавасена ва̄; татха̄ писун̣ава̄ча̄ сампхаппала̄по ча. пхарусава̄ча̄ досамохавасена. абхиджджха̄ мохавасена екамӯла̄; татха̄ бйа̄па̄до. миччха̄дит̣т̣хи лобхамохавасена двимӯла̄ти.

акусалакаммапатхакатха̄ нит̣т̣хита̄.

кусалакаммапатхакатха̄

па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи пана виратийо анабхиджджха̄абйа̄па̄дасамма̄дит̣т̣хийо ча̄ти име даса кусалакаммапатха̄ на̄ма. таттха па̄н̣а̄типа̄та̄дайо вуттаттха̄ ева. па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи ета̄йа вираманти, сайам̣ ва̄ вирамати, вираман̣аматтамева ва̄ етанти вирати. йа̄ па̄н̣а̄типа̄та̄ вирамантасса ‘‘йа̄ тасмим̣ самайе па̄н̣а̄типа̄та̄ а̄рати виратӣ’’ти (дха. са. 299-301) евам̣ вутта̄ кусалачиттасампайутта̄ вирати, са̄ пабхедато тивидха̄ хоти – сампаттавирати, сама̄да̄навирати, самуччхедавиратӣти.

таттха асама̄диннасиккха̄пада̄нам̣ аттано джа̄тивайаба̄хусачча̄дӣни паччавеккхитва̄ ‘айуттам̣ амха̄кам̣ еварӯпам̣ па̄пам̣ ка̄ту’нти сампаттам̣ ваттхум̣ авӣтиккаманта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ вирати ‘сампаттавиратӣ’ти ведитабба̄ – сӣхал̣адӣпе чакканаупа̄сакасса вийа. тасса кира дахарака̄лейева ма̄туйа̄ рого уппаджджи. веджджена ча ‘алласасамам̣сам̣ ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’ти вуттам̣. тато чакканасса бха̄та̄ ‘гаччха, та̄та, кхеттам̣ а̄хин̣д̣а̄хӣ’ти чакканам̣ песеси. со таттха гато. тасмин̃ча самайе еко сасо тарун̣асассам̣ кха̄дитум̣ а̄гато хоти. со там̣ дисва̄ва вегена дха̄ванто валлийа̄ баддхо ‘кири кирӣ’ти саддамака̄си. чаккано тена саддена гантва̄ там̣ гахетва̄ чинтеси – ‘ма̄ту бхесаджджам̣ каромӣ’ти. пуна чинтеси – ‘на метам̣ патирӯпам̣ йва̄хам̣ ма̄ту джӣвитака̄ран̣а̄ парам̣ джӣвита̄ воропеййа’нти. атха нам̣ ‘гаччха, аран̃н̃е сасехи саддхим̣ тин̣одакам̣ парибхун̃джа̄’ти мун̃чи. бха̄тара̄ ча ‘ким̣ та̄та сасо ладдхо’ти пуччхито там̣ паваттим̣ а̄чиккхи. тато нам̣ бха̄та̄ парибха̄си. со ма̄тусантикам̣ гантва̄ ‘йато ахам̣ джа̄то на̄бхиджа̄на̄ми сан̃чичча па̄н̣ам̣ джӣвита̄ воропета̄’ти саччам̣ ватва̄ ат̣т̣ха̄си. та̄вадевасса ма̄та̄ арога̄ ахоси.

сама̄диннасиккха̄пада̄нам̣ пана сиккха̄падасама̄да̄не ча татуттарин̃ча аттано джӣвитампи париччаджитва̄ ваттхум̣ авӣтиккаманта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ вирати ‘сама̄да̄навиратӣ’ти ведитабба̄. уттаравад̣д̣хама̄напаббатава̄сӣупа̄сакасса вийа. со кира амбарийавиха̄рава̄сино пин̇галабуддхараккхитаттхерасса сантике сиккха̄пада̄ни гахетва̄ кхеттам̣ касати. атхасса гон̣о нат̣т̣хо. со там̣ гавесанто уттаравад̣д̣хама̄напаббатам̣ а̄рухи. татра нам̣ маха̄саппо аггахеси. со чинтеси – ‘има̄йасса тикхин̣ава̄сийа̄ сӣсам̣ чхинда̄мӣ’ти. пуна чинтеси – ‘на метам̣ патирӯпам̣ йва̄хам̣ бха̄ванӣйасса гаруно сантике сиккха̄пада̄ни гахетва̄ бхиндеййа’нти евам̣ йа̄вататийам̣ чинтетва̄ ‘джӣвитам̣ париччаджа̄ми, на сиккха̄пада’нти ам̣се т̣хапитам̣ тикхин̣адан̣д̣ава̄сим̣ аран̃н̃е чхад̣д̣еси. та̄вадева нам̣ маха̄ва̄л̣о мун̃читва̄ агама̄сӣти.

арийамаггасампайутта̄ пана вирати ‘самуччхедавиратӣ’ти ведитабба̄, йасса̄ уппаттито пабхути ‘па̄н̣ам̣ гха̄тесса̄мӣ’ти арийапуггала̄нам̣ читтампи нуппаджджатӣти.

ида̄ни йатха̄ акусала̄нам̣ евам̣ имесампи кусалакаммапатха̄нам̣ дхаммато кот̣т̣ха̄сато а̄рамман̣ато ведана̄то мӯлатоти пан̃чаха̄ка̄рехи виниччхайо ведитаббо –

таттха ‘дхаммато’ти етесу хи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта четана̄пи ват̣т̣анти, виратийопи; анте тайо четана̄сампайутта̄ва.

‘кот̣т̣ха̄сато’ти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта каммапатха̄ ева, но мӯла̄ни. анте тайо каммапатха̄ чева мӯла̄ни ча. анабхиджджха̄ хи мӯлам̣ патва̄ ‘алобхо кусаламӯлам̣’ хоти. абйа̄па̄до ‘адосо кусаламӯлам̣’, самма̄дит̣т̣хи ‘амохо кусаламӯлам̣’.

‘а̄рамман̣ато’ти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄нева етесам̣ а̄рамман̣а̄ни. вӣтиккамитаббатойева хи вераман̣ӣ на̄ма хоти. йатха̄ пана нибба̄на̄рамман̣о арийамагго килесе паджахати, евам̣ джӣвитиндрийа̄диа̄рамман̣а̄пете каммапатха̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни дуссӣлйа̄ни паджахантӣти ведитабба̄.

‘ведана̄то’ти саббе сукхаведана̄ ва̄ хонти маджджхаттаведана̄ ва̄. кусалам̣ патва̄ хи дуккхаведана̄ на̄ма наттхи.

‘мӯлато’ти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта каммапатха̄ н̃а̄н̣асампайуттачиттена вирамантасса алобхаадосаамохавасена тимӯла̄ хонти; н̃а̄н̣авиппайуттачиттена вирамантасса двимӯла̄. анабхиджджха̄ н̃а̄н̣асампайуттачиттена вирамантасса двимӯла̄ хоти; н̃а̄н̣авиппайуттачиттена екамӯла̄. алобхо пана аттана̄ва аттано мӯлам̣ на хоти. абйа̄па̄депи есева найо. самма̄дит̣т̣хи алобха̄досавасена двимӯла̄ва хоти. име даса кусалакаммапатха̄ на̄ма.

каммапатхасам̣санданакатха̄

ида̄ни имасмим̣ т̣ха̄не каммапатхасам̣санданам̣ на̄ма ведитаббам̣. пан̃чапхассадва̄равасена хи уппанно асам̣варо акусалам̣ манокаммамева хоти. манопхассадва̄равасена уппанно тӣн̣ипи камма̄ни хонти – со хи ка̄йадва̄ре чопанаппатто акусалам̣ ка̄йакаммам̣ хоти, вачӣдва̄ре акусалам̣ вачӣкаммам̣, убхайаттха чопанам̣ аппатто акусалам̣ манокаммам̣. пан̃чаасам̣варадва̄равасена уппаннопи акусалам̣ манокаммамева хоти. чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена уппанно акусалам̣ ка̄йакаммамева хоти, ва̄ча̄асам̣варадва̄равасена уппанно акусалам̣ вачӣкаммамева хоти, маноасам̣варадва̄равасена уппанно акусалам̣ манокаммамева хоти. тивидхам̣ ка̄йадуччаритам̣ акусалам̣ ка̄йакаммамева хоти, чатуббидхам̣ вачӣдуччаритам̣ акусалам̣ вачӣкаммамева хоти, тивидхам̣ манодуччаритам̣ акусалам̣ манокаммамева хоти.

пан̃чапхассадва̄равасена уппанно сам̣варопи кусалам̣ манокаммамева хоти. манопхассадва̄равасена уппанно пана айампи, асам̣варо вийа, тӣн̣ипи камма̄ни хонти. пан̃часам̣варадва̄равасена уппаннопи кусалам̣ манокаммамева хоти, чопанака̄йасам̣варадва̄равасена уппанно кусалам̣ ка̄йакаммамева хоти, ва̄ча̄сам̣варадва̄равасена уппанно кусалам̣ вачӣкаммамева хоти, маносам̣варадва̄равасена уппанно кусалам̣ манокаммамева хоти. тивидхам̣ ка̄йасучаритам̣ кусалам̣ ка̄йакаммамева хоти, чатуббидхам̣ вачӣсучаритам̣ кусалам̣ вачӣкаммамева хоти, тивидхам̣ маносучаритам̣ кусалам̣ манокаммамева хоти.

акусалам̣ ка̄йакаммам̣ пан̃чапхассадва̄равасена нуппаджджати; манопхассадва̄равасенева уппаджджати. татха̄ акусалам̣ вачӣкаммам̣. акусалам̣ манокаммам̣ пана чхапхассадва̄равасена уппаджджати; там̣ ка̄йавачӣдва̄ресу чопанам̣ паттам̣ акусалам̣ ка̄йавачӣкаммам̣ хоти, чопанам̣ аппаттам̣ акусалам̣ манокаммамева. йатха̄ ча пан̃чапхассадва̄равасена, евам̣ пан̃чаасам̣варадва̄равасенапи акусалам̣ ка̄йакаммам̣ нуппаджджати, чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена пана ва̄ча̄асам̣варадва̄равасена ча уппаджджати; маноасам̣варадва̄равасена нуппаджджати. акусалам̣ вачӣкаммампи пан̃чаасам̣варадва̄равасена нуппаджджати, чопанака̄йава̄ча̄асам̣варадва̄равасена уппаджджати; маноасам̣варадва̄равасена нуппаджджати. акусалам̣ манокаммам̣ ат̣т̣хаасам̣варадва̄равасенапи уппаджджатева. кусалака̄йакамма̄дӣсупи есева найо.

айам̣ пана висесо – йатха̄ акусалака̄йакаммавачӣкамма̄ни маноасам̣варадва̄равасена нуппаджджанти, на татха̄ ета̄ни. ета̄ни пана ка̄йан̇гава̄чан̇гам̣ ачопетва̄ сиккха̄пада̄ни ган̣хантасса маносам̣варадва̄репи уппаджджанти ева. таттха ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ тивидхакаммадва̄равасена уппаджджати, пан̃чавин̃н̃а̄н̣адва̄равасена нуппаджджати; ‘йамидам̣ чаккхусампхассапаччайа̄ уппаджджати ведайитам̣, сукхам̣ ва̄ дуккхам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ ва̄’ти имина̄ пана найена чхапхассадва̄равасена уппаджджати; ат̣т̣хаасам̣варадва̄равасена нуппаджджати, ат̣т̣хасам̣варадва̄равасена уппаджджати; дасаакусалакаммапатхавасена нуппаджджати, дасакусалакаммапатхавасена уппаджджати; тасма̄ идампи читтам̣ тивидхакаммадва̄равасена ва̄ уппаннам̣ хоту, чхапхассадва̄равасена ва̄, ат̣т̣хасам̣варадва̄равасена ва̄ дасакусалакаммапатхавасена ва̄. ‘‘ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти…пе… рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄’’ти вутте саббам̣ вуттамева хотӣти.

два̄ракатха̄ нит̣т̣хита̄.

йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха̄ти еттха айам̣ йоджана̄ – хет̣т̣ха̄ вуттесу рӯпа̄рамман̣а̄дӣсу рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄ а̄раббха, а̄рамман̣ам̣ катва̄ти аттхо. садда̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄ а̄раббха уппаннам̣ хоти. етта̄вата̄ етасса читтасса етесу а̄рамман̣есу йам̣кин̃чи екамева а̄рамман̣ам̣ анун̃н̃а̄тасадисам̣ хоти. идан̃ча екасмим̣ самайе екасса ва̄ пуггаласса рӯпа̄рамман̣ам̣ а̄раббха уппаннам̣ пуна ан̃н̃асмим̣ самайе ан̃н̃асса ва̄ пуггаласса садда̄дӣсупи ан̃н̃атарам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄раббха уппаджджати ева. евам̣ уппаджджама̄насса часса екасмим̣ бхаве пат̣хамам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ а̄раббха паватти хоти, паччха̄ садда̄рамман̣анти айампи камо наттхи. рӯпа̄дӣсу ча̄пи пат̣хамам̣ нӣла̄рамман̣ам̣ паччха̄ пӣта̄рамман̣анти айампи нийамо наттхи. ити имам̣ сабба̄рамман̣атан̃чева, кама̄бха̄ван̃ча, кама̄бха̄вепи ча нӣлапӣта̄дӣсу нийама̄бха̄вам̣ дассетум̣ ‘йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха̄’ти а̄ха. идам̣ вуттам̣ хоти – имесу рӯпа̄дӣсу на йам̣кин̃чи екамева, атха кхо йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха уппаннам̣ хоти. евам̣ уппаджджама̄нампи ча ‘пат̣хамам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ паччха̄ садда̄рамман̣ам̣ а̄раббха̄’ти евампи ануппаджджитва̄ йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха уппаннам̣ хоти; ‘пат̣иломато ва̄ ануломато ва̄, екантарикадвантарика̄динайена ва̄, рӯпа̄рамман̣а̄дӣсу йам̣ ва̄ там̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаннам̣ хотӣ’ти аттхо. рӯпа̄рамман̣есупи ча ‘пат̣хамам̣ нӣла̄рамман̣ам̣ паччха̄ пӣта̄рамман̣а’нти имина̄пи нийамена ануппаджджитва̄, йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха ‘нӣлапӣтака̄дӣсу рӯпа̄рамман̣есу йам̣ ва̄ там̣ ва̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ а̄раббха уппаннам̣ хотӣ’ти аттхо. садда̄рамман̣а̄дӣсупи есева найо. айам̣ та̄ва ека̄ йоджана̄.

айам̣ пана апара̄ – рӯпам̣ а̄рамман̣ам̣ етасса̄ти рӯпа̄рамман̣ам̣…пе… дхаммо а̄рамман̣ам̣ етасса̄ти дхамма̄рамман̣ам̣. ити рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄ читтам̣ уппаннам̣ хотӣти ватва̄ пуна ‘йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха̄’ти а̄ха. тассаттхо – етесу рӯпа̄дӣсу хет̣т̣ха̄ вуттанайенева йам̣ ва̄ там̣ ва̄ пана а̄раббха уппаннам̣ хотӣти. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана йева̄панаке абхинавам̣ наттхи, хет̣т̣ха̄ гахитамева гахита’нти ватва̄ ‘рӯпам̣ ва̄ а̄раббха…пе… дхаммам̣ ва̄ а̄раббха, идам̣ ва̄ идам̣ ва̄ а̄раббха̄ти катхетум̣ идам̣ вутта’нти еттакамева а̄гатам̣.