অব্যাকতপদং
অহেতুককুসলৰিপাকৰণ্ণনা
৪৩১. কামাৰচর…পে… আদি ৰুত্তন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘উপচিতত্তা’’তি পদং সঙ্গয্হতি ‘‘অসাধারণকম্মপচ্চযৰসেনা’’তি ৰুত্তত্তা. ‘‘উপচিতত্তাতি লদ্ধাসেৰনত্তা’’তি কেচি ৰদন্তি, তং পঠমজৰনস্স ন যুজ্জতি অনাসেৰনত্তা. তথা চ সতি তস্স ৰিপাকদানমেৰ ন সিযাতি ততো অঞ্ঞথা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিপাকাভিমুখন্তি ৰিপাকদানাভিমুখং কতোকাসং. কতোকাসতা চ অনাদিম্হি সংসারে অনেকেসং কম্মানং কতানং অত্থিতায পরস্স পটিবাহনেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰড্ঢিততা চ সকম্মস্স বলদানসমত্থতাৰসেন অত্তনো কারণেহি অভিসঙ্খততা. অসাধারণেন নামং উদ্ধটং ‘‘ভেরীসদ্দো যৰঙ্কুরো’’তি যথা. ৰিঞ্ঞাণানন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং. ৰিসেসপচ্চযত্তাতি অধিকপচ্চযত্তা.
চক্খুসন্নিস্সিতঞ্চ তং রূপৰিজাননঞ্চাতি এতেন সমানাধিকরণতং সমাসস্স দস্সেন্তো তত্থ চ ‘‘চক্খুসন্নিস্সিত’’ন্তিআদিপদদ্ৰযস্স নীলুপ্পলসদ্দাদীনং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰমাহ. অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণন্তি রূপারম্মণং মনোৰিঞ্ঞাণং. রূপংযেৰারম্মণন্তি পন অত্থে দিব্বচক্খুৰিঞ্ঞাণং দট্ঠব্বং তংসদিসানং তদুপচারং কত্ৰা যথা ‘‘সা এৰ তিত্তিরী তানি এৰ ওসধানী’’তি. ঝানপচ্চযত্তাভাৰে ন ঝানঙ্গতা নত্থীতি পঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু উপেক্খাদীনং উপচরিতঝানঙ্গতং সাধেতি. ন হি ঝানঙ্গানং ঝানপচ্চযতং ৰত্ৰা তেসং ঝানপচ্চযভাৰো পটিক্খিত্তোতি. যদি এৰং পঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু উপেক্খাদযো ঝানরাসিট্ঠানে ন ৰত্তব্বা সিযুন্তি আহ ‘‘ঝানপচ্চযত্তাভাৰে’’তিআদি. উপেক্খাদিভাৰতোতি উপেক্খাসুখদুক্খেকগ্গতাভাৰতো. অঞ্ঞট্ঠানাভাৰতোতি চিত্তট্ঠিতিং এৰ সন্ধায ৰুত্তং.
৪৩৬. অকুসলং ভৰঙ্গনিস্সন্দেন ‘‘পণ্ডর’’ন্তি ৰুচ্চতি, ভৰঙ্গে অপণ্ডরে তংমূলিকা কুতো অকুসলস্স পণ্ডরতাতি ‘‘অকুসলস্স চা’’তি ৰুত্তং. পণ্ডরতায কারণং ৰত্তব্বং, যদি অঞ্ঞকারণা পণ্ডরতা, সভাৰোৰাযন্তি চিত্তস্স অকিলেসসভাৰতায ৰুত্তং, ন চেত্থ ফস্সাদীনম্পি পণ্ডরতাপত্তি. যতো ধম্মানং সভাৰকিচ্চৰিসেসঞ্ঞুনা ভগৰতা ৰিঞ্ঞাণংযেৰ তথা নিদ্দিট্ঠন্তি.
৪৩৯. অনতিক্কমনেন ভাৰনায. পসাদঘট্টনং ৰিসযস্স যোগ্যদেসে অৰট্ঠানন্তি ‘‘পসাদং ঘট্টেত্ৰা আপাথং গন্ত্ৰা’’তি ৰুত্তং. মহাভূতেসু পটিহঞ্ঞতীতি এত্থ ন সযং কিঞ্চি পটিহঞ্ঞতি, নাপি কেনচি পটিহঞ্ঞীযতি অফোট্ঠব্বসভাৰত্তা. ৰিসযৰিসযীভূতং পন অভিমুখভাৰপ্পত্তিযা ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা হেতুতায ৰিসিট্ঠভাৰপ্পত্তং পটিহতপটিঘাতকভাৰেন ৰোহরীযতি, তস্মা তেসু সপ্পটিঘৰোহারো. ‘‘উপাদারূপং ঘট্টেতীতি এৰমাদি চ উপচারৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. মহাভূতারম্মণেন পন কাযপ্পসাদনিস্সযভূতেসু মহাভূতেসু ঘট্টিযমানেসু পসাদোপি ঘট্টিতো এৰ নাম হোতীতি ৰত্ৰা ৰীমংসিতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. যথাধিপ্পেতেন একদেসসামঞ্ঞেন উপমাৰচনতো নিস্সিতনিস্সযঘট্টনানং সতিপি পুব্বাপরভাৰে উপমত্তে উপমাভাৰেন গহেতব্বভাৰং দস্সেন্তো ‘‘উভযঘট্টনদস্সনত্থ’’ন্তি আহ.
৪৫৫. দস্সনাদিপ্পৰত্তিভাৰতোতি মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং অদস্সনাদিতায সা এতেসং এৰ ৰিসেসো. অনঞ্ঞনিস্সযমনোপুব্বঙ্গমতাযাতি অঞ্ঞনিস্সযমনোপুব্বঙ্গমত্তাভাৰতো. অঞ্ঞনিস্সযৰিঞ্ঞাণস্স অনন্তরপচ্চযত্তাভাৰেনাতি ইমিনা কিরিযামনোধাতুতোপি ৰিসেসস্স ৰুত্তত্তা ‘‘মনোদ্ৰারনিগ্গমনমুখভাৰাভাৰতো’’তি ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘নিগ্গমনপৰেসমুখভাৰাভাৰতো’’তি. তিৰিধেনপি হি মনোধাতুৰিঞ্ঞাণধাতূহি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰিসেসো দস্সিতোতি. ততো এৰ ৰিজাননৰিসেসৰিরহতোযেৰ. যদি মনোধাতু ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ন ৰুচ্চতি, ছৰিঞ্ঞাণকাযাতি কথং মনোধাতুযা তত্থ সঙ্গহো হোতীতি? সঙ্গহো এৰ পরিযাযদেসনত্তা. অত্থি হি এস পরিযাযো ‘‘মননমত্তং ৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি যথা ‘‘মননমত্তা ধাতু মনোধাতূ’’তি. অপিচ ৰত্থুকিচ্চেহি মনোৰিঞ্ঞাণসভাগত্তা তস্স উপরমুপ্পাদভাৰতো অন্তাদিভাৰতো চ মনোৰিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহিতা মনোধাতু, ন সেসৰিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহিতা অতংসভাগত্তা, ইধ পন নিপ্পরিযাযকতত্তা মনসো সম্ভূয ৰিসিট্ঠমনোকিচ্চযুত্তং মনোৰিঞ্ঞাণন্তি তদভাৰতো ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণন্তিপি ন ৰুচ্চতী’’তি ইমমেৰত্থং সাধেতুং ‘‘ন হি তং ৰিঞ্ঞাণং মনতো’’তিআদি ৰুত্তং. তেন মনোধাতুযা নিপ্পরিযাযতো মনোৰিঞ্ঞাণকিচ্চৰিরহংযেৰ দস্সেতি. দস্সনাদীনং পনাতিআদিনা অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণৰিধুরং মনোধাতুযা চ সভাৰং দস্সেতি.
যদি জনকসদিসতা নাম মহাৰিপাকেসু ৰিতক্কাদীনং সম্মাসঙ্কপ্পাদিতা, তিহেতুকতো নিব্বত্তানং তিহেতুকানং, দুহেতুকতো নিব্বত্তানং দুহেতুকানঞ্চ ভৰতু সম্মাসঙ্কপ্পাদিতা, তিহেতুকতো পন নিব্বত্তদুহেতুকানং কথন্তি আহ ‘‘তত্থ হী’’তিআদি. তংসোতপতিততা ন সিযা তস্সা অনানন্তরত্তা. ততো এৰ হীতিআদিনা ৰুত্তসোতপতিতং এৰানন্তরেন ৰচনেন সমত্থযতি. যদি ৰিজ্জমানানম্পি মনোধাতুআদীসু ৰিতক্কাদীনং পঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু ৰিয অগণনূপগভাৰো, এৰং সন্তে পট্ঠানে কথং তেসং ঝানপচ্চযতাৰচনং. ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩১), ‘‘ৰিপাকাব্যাকতানি কিরিযাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩১) হি ৰুত্তং. পচ্চনীযেপি ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন ঝানপচ্চযা, পঞ্চৰিঞ্ঞাণসহিতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৯৮) পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি এৰ উদ্ধটানি, ন মনোধাতুআদীনীতি আহ ‘‘ঝানপচ্চযকিচ্চমত্ততো’’তিআদি. ন হেত্থ ঝানঙ্গানং বলৰদুব্বলভাৰো অধিকতো, অথ খো ঝানপচ্চযভাৰমত্তন্তি অধিপ্পাযো.
৪৬৯. সমানৰত্থুকং অনন্তরপচ্চযং লভিত্ৰাতি দস্সনাদিতো মনোধাতুযা চ বলৰভাৰে কারণৰচনং. যথারম্মণন্তি আরম্মণানুরূপং. যদি সমাননিস্সযতায মনোধাতুতো বলৰতরত্তং ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা সোমনস্সসহগতায, ৰোট্ঠব্বনং কথং মজ্ঝত্তৰেদনন্তি অনুযোগং মনসি কত্ৰা তস্স বলৰভাৰং সম্পটিচ্ছিত্ৰা সন্ততিপরিণামনব্যাপারৰিসেসা ন সোমনস্সৰেদনন্তি পরিহারং ৰদন্তো ‘‘ৰোট্ঠব্বন’’ন্তিআদিমাহ. ৰিপাকো ৰিয অনুভৰনমেৰ ন হোতীতি সতি সমত্থতায ৰিপাকানং একন্তেন আরম্মণরসানুভৰনতায ৰুত্তং.
অহেতুককুসলৰিপাকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অট্ঠমহাৰিপাকচিত্তৰণ্ণনা
৪৯৮. ৰিপাকধম্মানং কম্মদ্ৰারং ৰুত্তং দ্ৰারকথাযং ‘‘তেভূমককুসলাকুসলো একূনতিংসৰিধো মনো’’তি (ধ. স. অট্ঠ. মনোকম্মদ্ৰারকথা). পযোগেনাতি অত্তনা পরেহি ৰা কতেন উস্সাহনপযোগেন. কুসলাকুসলানি ৰিয যেসং তং তদারম্মণং অনুবন্ধভূতং. পঠমপঞ্চমচিত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞবলৰদুব্বলভাৰৰিচারেন দুতিযছট্ঠাদীনম্পি সো ৰিচারিতো হোতীতি ‘‘এতেসু বলৰং দুব্বলঞ্চ ৰিচারেতু’’ন্তি ৰুত্তং. যথা সালিআদীনং থদ্ধমুদুভূমিৰসেন তিণাদীনং অনীহরণনীহরণৰসেন উতুআদিঅৰসেসপচ্চযানং ৰিপত্তিসম্পত্তিৰসেন চ ফলৰিসেসযোগো, এৰং কম্মস্স সুগতিদুগ্গতিৰসেন অৰিসুদ্ধৰিসুদ্ধপযোগৰসেন উপপত্তিযা ৰিপত্তিসম্পত্তিৰসেন চ ৰিসিট্ঠফলতায পরিণমনং, এৰমেৰ গিম্হৰস্সকালাদীসু বীজানং ফলৰিসেসযোগো ৰিয তংতংকালৰিসেসেন কম্মস্স ফলৰিসেসযোগো হোতীতি আহ ‘‘কালৰসেন পরিণমতী’’তি. সুক্কসোণিতপচ্চযানন্তি কম্মৰিসেসপরিভাৰিতসন্তানুপ্পন্নতায সুক্কসোণিতানং আযুৰিসেসহেতুভাৰমাহ সুক্কসোণিতৰসেনপি ৰণ্ণাদিৰিসেসদস্সনতো, যেন ‘‘পিতূনং আকারং পুত্তো অনুৰিদহতী’’তি ৰুচ্চতি. তংমূলকানন্তি অপ্পাযুকসংৰত্তনিযকম্মমূলকানং. আহারাদীতি আদি-সদ্দেন ৰিসমূপক্কমাদযো পরিগ্গণ্হাতি.
ৰিপাকুদ্ধারকথাৰণ্ণনা
যতো তিহেতুকাদিকম্মতো. যস্মিঞ্চ ঠানেতি পটিসন্ধিআদিট্ঠানে, সুগতিদুগ্গতিযং ৰা. তিহেতুকতো দুহেতুকং অনিচ্ছন্তো পটিসন্ধিন্তি অধিপ্পাযো. পৰত্তিৰিপাকং পন তিহেতুকতো দুহেতুকম্পি ইচ্ছতি এৰ. তথা হি ৰক্খতি অট্ঠকথাযং ‘‘যং পুরিমায হেতুকিত্তনলদ্ধিযা ন যুজ্জতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮).
যে ‘‘তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেনা’’তি, ‘‘একপুপ্ফং যজিত্ৰান, অসীতি কপ্পকোটিযো (থেরগা. ৯৬). দুগ্গতিং নাভিজানামী’’তি (অপ. থের ২.৪৬.৬৪) চ এৰমাদিৰচনস্স অধিপ্পাযং অজানন্তা ‘‘কিং নু খো একেনপি কম্মেন অনেকা পটিসন্ধি হোতী’’তি, ‘‘দিস্ৰা কুমারং সতপুঞ্ঞলক্খণ’’ন্তিআদিৰচনস্স (দী. নি. ৩.২০৫) অত্থং অসল্লক্খেত্ৰা ‘‘কিন্নু খো নানাকম্মেহি একা পটিসন্ধি হোতী’’তি সংসযপক্খন্দা, তেসং বীজঙ্কুরোপমায ‘‘একস্মা একা, অনেকস্মা চ অনেকা পটিসন্ধি হোতী’’তি ৰিনিচ্ছিতত্তা কম্মপটিসন্ধিৰৰত্থানতো সাকেতপঞ্হে ৰিপাকুদ্ধারকথায উস্সদকিত্তনগহণস্স সম্বন্ধং আহ ‘‘কম্মৰসেন…পে… দস্সেতু’’ন্তি. পটিসন্ধিজনককম্মৰসেন পটিসন্ধিৰিপাকো এৰ অলোভলোভাদিগুণদোসাতিরেকভাৰহেতূতি অত্থো দট্ঠব্বো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সো তেন কম্মেন দিন্নপটিসন্ধিৰসেন নিব্বত্তো লুদ্ধো হোতী’’তিআদি. এত্থ চ লোভৰসেন, দোস, মোহ, লোভদোস, লোভমোহ, দোসমোহ, লোভদোসমোহৰসেনাতি তযো এককা, তযো দ্ৰিকা, একো তিকোতি লোভাদিদস্সনৰসেন অকুসলপক্খেযেৰ সত্ত ৰারা. তথা কুসলপক্খে অলোভাদিদস্সনৰসেনাতি চুদ্দস ৰারা লব্ভন্তি.
তত্থ ‘‘অলোভদোসামোহা, অলোভাদোসমোহা, অলোভদোসামোহা বলৰন্তো’’তি আগতেহি কুসলপক্খে ততিযদুতিযপঠমৰারেহি দোসুস্সদমোহুস্সদদোসমোহুস্সদৰারা গহিতা. তথা অকুসলপক্খে ‘‘লোভাদোসমোহা, লোভদোসামোহা, লোভাদোসামোহা বলৰন্তো’’তি আগতেহি ততিযদুতিযপঠমৰারেহি অদোসুস্সদঅমোহুস্সদঅদোসামোহুস্সদৰারা গহিতাযেৰাতি অকুসলকুসলপক্খে তযো তযো ৰারে অন্তোগধে কত্ৰা অট্ঠেৰ ৰারা দস্সিতা. যে পন উভযেসং ৰোমিস্সতাৰসেনেৰ লোভালোভুস্সদৰারাদযো অপরে একূনপঞ্ঞাস ৰারা দস্সেতব্বা, তে অসম্ভৰতো এৰ ন দস্সিতা. ন হি একস্মিং সন্তানে অন্তরেন অৰত্থন্তরং লোভো বলৰা অলোভো চাতি যুজ্জতি. পটিপক্খতোযেৰ হি এতেসং বলৰদুব্বলভাৰো, সহজাতধম্মতো ৰা. তেসু লোভস্স তাৰ পটিপক্খতো অলোভেন অনভিভূততায বলৰভাৰো, তথা দোসমোহানং অদোসামোহেহি. অলোভাদীনং পন লোভাদিঅভিভৰনতো সব্বেসঞ্চ সমানজাতিযং সমভিভূয পৰত্তিৰসেনেৰ সহজাতধম্মতো বলৰভাৰো. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘লোভো বলৰা, অলোভো মন্দো, অদোসামোহা বলৰন্তো, দোসমোহা মন্দা’’তি. সো চ তেসং মন্দবলৰভাৰো পুরিমূপনিস্সযতো আসযস্স পরিভাৰিততায ৰেদিতব্বো. এত্থ চ পঠমদুতিযেহি, সত্তমপঠমেহি ৰা ৰারেহি তিহেতুককম্মতো পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেন তিহেতুকৰিপাকো, ইতরেহি তিহেতুকদুহেতুককম্মতো যথাসম্ভৰং পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেন দুহেতুকাহেতুকৰিপাকা দস্সিতাতি অযম্পি ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
ইধাতি ৰিপাকুদ্ধারমাতিকাযং. তেন হেতুকিত্তনং ৰিসেসেতি. জচ্চন্ধাদিৰিপত্তিনিমিত্তং মোহো, সব্বাকুসলং ৰা. যং পন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. তেন পটিসম্ভিদামগ্গৰচনেন. গতিসম্পত্তিযা সতি ঞাণসম্পযুত্তে পটিসন্ধিম্হি নিপ্ফাদেতব্বে. অঞ্ঞত্থাতি নিকন্তিপটিসন্ধিক্খণেসু. কম্মসরিক্খকোতি ইধ সাতিসযো সরিক্খভাৰো অধিপ্পেতোতি দট্ঠব্বো. ইতরথা তিহেতুকদুহেতুকাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সরিক্খাযেৰাতি দস্সিতমেতন্তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনীতি এত্থ পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি ৰিয অপুব্বনিস্সযপৰত্তিনী ৰিজাননৰিসেসরহিতা চ মনোধাতু ইট্ঠাদিভাগগ্গহণে ন সমত্থাতি ‘‘পাকটাযেৰা’’তি ন ৰুত্তা, আদি-সদ্দেন ৰা সঙ্গহিতা. তদারম্মণপচ্চযসব্বজৰনৰতাতি তদারম্মণস্স পচ্চযভূতসকলজৰনপ্পৰত্তিসহিতেন. যং সন্ধায ‘‘ইধ পরিপক্কত্তা আযতনান’’ন্তি ৰুত্তং. অঞ্ঞকালেতি অবুদ্ধিপৰত্তিকালে.
অনুলোমেতি ধম্মানুলোমে. আসেৰনপচ্চযাতি আসেৰনভূতা পচ্চযা. ন মগ্গে অমগ্গপচ্চযে. সোপি মোঘৰারো লব্ভেয্যাতি যদি ৰোট্ঠব্বনম্পি আসেৰনপচ্চযো সিযা, যথা ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতি আসেৰনপচ্চযা ন (পট্ঠা. ১.২.৩) মগ্গপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.২.১৪) অনুলোমপচ্চনীযে, পচ্চনীযানুলোমে চ ‘‘সুখা…পে… ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনপচ্চযা’’তি চ ৰুত্তং হসিতুপ্পাদচিত্তৰসেন, এৰং ৰোট্ঠব্বনৰসেন ‘‘অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেন পাঠো সিযা, তথা চ সতি ৰারদ্ৰযৰসেন গণনাযং ‘‘আসেৰনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৰে. ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে দ্ৰে’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা, ন পন ৰুত্তং, তস্মা ন লব্ভেয্যাযং মোঘৰারোতি অধিপ্পাযো.
ৰোট্ঠব্বনম্পি যদি আসেৰনপচ্চযো সিযা, দুতিযমোঘৰারে অত্তনো ৰিয ততিযচতুত্থৰারেসুপি সিযা, তথা সতি অত্তনাপি কুসলাকুসলানং সিযা. ন হি…পে… অৰুত্তো অত্থি ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা’’তিআদিনা অনৰসেসতো ৰুত্তত্তা. ৰোট্ঠব্বনস্স…পে… অৰুত্তো ‘‘অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো. অকুসলস্স…পে… পচ্চযো’’তি ৰচনাভাৰতো. ন কেৰলং অৰুত্তো, অথ খো কুসলং…পে… পটিক্খিত্তোৰ. অথাপি সিযাতিআদি মগ্গসোধনত্থমেৰ ৰুচ্চতি. সমানৰেদনানং এৰ আসেৰনপচ্চযভাৰস্স দস্সনতো ‘‘অসমানৰেদনানং ৰসেনা’’তি ৰুত্তং. এৰং ‘‘আসেৰন পচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা, সমানৰেদনাৰসেনাতি অধিপ্পাযো. অভিন্নজাতিকস্স চাতি চ-সদ্দো অভিন্নৰেদনস্স চাতি সম্পিণ্ডনত্থো. ৰেদনাত্তিকেপি ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনপচ্চযত্তস্স অভাৰাতি যোজনা. কুসলত্তিকাদীসু যথাদস্সিতপাল়িপ্পদেসেসুপীতি সম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো. গণনায কারণভূতায গণনায নিদ্ধারিযমানায সতি গণনায ৰা অব্ভন্তরে. দুতিযো মোঘৰারো ৰীমংসিতব্বোতি আসেৰনপচ্চযত্তাভাৰা জৰনট্ঠানে ঠাতুং ন যুজ্জতি. ন হি ৰিনা আসেৰনং জৰনপ্পৰত্তি অত্থীতি অধিপ্পাযো.
অপিচেত্থ ‘‘যং জৰনভাৰপ্পত্তং, তং ছিন্নমূলকরুক্খপুপ্ফং ৰিযা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৫৬৬) ৰক্খমানত্তা অনুপচ্ছিন্নভৰমূলানং পৰত্তমানস্স ৰোট্ঠব্বনস্স কিরিযভাৰো ন সিযা, ৰুত্তো চ ‘‘যস্মিং সমযে মনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতি কিরিযা নেৰ কুসলা নাকুসলা ন চ কম্মৰিপাকা উপেক্খাসহগতা’’তি, তস্মা ‘‘জৰনট্ঠানে ঠত্ৰাতি জৰনস্স উপ্পজ্জনট্ঠানে দ্ৰিক্খত্তুং পৰত্তিত্ৰা, ন জৰনভাৰেনা’’তি, ‘‘আসেৰনং লভিত্ৰাতি চ আসেৰনং ৰিয আসেৰন’’ন্তি ৰুচ্চমানে ন কোচি ৰিরোধো, ৰিপ্ফারিকস্স পন সতো দ্ৰিক্খত্তুং পৰত্তিযেৰেত্থ আসেৰনসদিসতা. ৰিপ্ফারিকতায হি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তঞ্চস্স ৰুচ্চতি. ৰিপ্ফারিকম্পি জৰনং ৰিয অনেকক্খত্তুং অপ্পৰত্তিযা দুব্বলত্তা ন নিপ্পরিযাযতো আসেৰনপচ্চযভাৰেন পৰত্তেয্যাতি ন ইমস্স পাঠে আসেৰনত্থং ৰুত্তং, অট্ঠকথাযং পন পরিযাযতো ৰুত্তং যথা ‘‘ফলচিত্তেসু মগ্গঙ্গং মগ্গপরিযাপন্ন’’ন্তি. অযমেত্থ অত্তনোমতি. অযম্পি পোরাণকেহি অসংৰণ্ণিতত্তা সাধুকং উপপরিক্খিতব্বো.
এৰঞ্চ কত্ৰাতি ৰোট্ঠব্বনাৰজ্জনানং অনত্থন্তরভাৰতো ‘‘আৰজ্জনা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং, ৰোট্ঠব্বনট্ঠানেপীতি অধিপ্পাযো. তস্মাতি যস্মা ৰোট্ঠব্বনং আৰজ্জনাযেৰ অত্থতো উপেক্খাসহগতাহেতুককিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰতো, তস্মা. তং আৰজ্জনা ৰিয সতি উপ্পত্তিযং কামাৰচরকুসলাকুসলকিরিযজৰনানং একন্ততো অনন্তরপচ্চযভাৰেনেৰ ৰত্তেয্য, নো অঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৰোট্ঠব্বনতো’’তিআদিমাহ. চতুন্নন্তি মুঞ্ছামরণাসন্নৰেলাদীসু মন্দীভূতৰেগতায চত্তারিপি জৰনানি উপ্পজ্জেয্যুন্তি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. অযমেতস্স সভাৰোতি আরম্মণমুখেনপি চিত্তনিযামংযেৰ দস্সেতি. যদিপি ‘‘জৰনাপারিপূরিযা…পে… যুত্তো’’তি ৰুত্তং, ‘‘আৰজ্জনাদীনং পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতী’’তি পন ৰুত্তত্তা চিত্তপ্পৰত্তিৰসেন পঠমমোঘৰারতো এতস্স ন কোচি ৰিসেসো. তেনেৰাহ ‘‘অযম্পি…পে… রেতব্বো’’তি. পটিসন্ধিচিত্তেযেৰ পৰত্তিযং ‘‘ভৰঙ্গ’’ন্তি ৰুচ্চমানে ন তস্স হেতুৰসেন ভেদোতি ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ন সক্কা ৰত্তুং, ৰুত্তঞ্চ, তস্মা সহেতুকং ভৰঙ্গন্তি তদারম্মণং ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি.
সভাৰকিচ্চেহি অত্তনো ফলস্স পচ্চযভাৰো, সভাৰকিচ্চানং ৰা ফলভূতানং পচ্চযভাৰো সভাৰকিচ্চপচ্চযভাৰো. অপ্পটিসিদ্ধং দট্ঠব্বন্তি ‘‘দুহেতুকসোমনস্সসহগতঅসঙ্খারিকজৰনাৰসানে এৰা’’তি ইমস্স অত্থস্স অনধিপ্পেতত্তা. যথা চ অহেতুকদুহেতুকপটিসন্ধিকানং তিহেতুকজৰনাৰসানে অহেতুকদুহেতুকতদারম্মণং অপ্পটিসিদ্ধং, এৰং তিহেতুকপটিসন্ধিকস্স তিহেতুকজৰনানন্তরং দুহেতুকতদারম্মণং, দুহেতুকপটিসন্ধিকস্স চ দুহেতুকানন্তরং অহেতুকতদারম্মণং অপ্পটিসিদ্ধং দট্ঠব্বং. ‘‘তিহেতুককম্মং তিহেতুকম্পি দুহেতুকম্পি অহেতুকম্পি ৰিপাকং দেতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮) হি ৰুত্তং. পরিপুণ্ণৰিপাকস্সাতি ইমিনাপি তিহেতুকজৰনতো যথাৰুত্ততদারম্মণস্স অপ্পটিসিদ্ধংযেৰ সাধেতি. ন হি পচ্চযন্তরসামগ্গিযা অসতি তদারম্মণং সব্বং অৰিপচ্চন্তং কম্মং পরিপুণ্ণৰিপাকং হোতীতি. মুখনিদস্সনমত্তমেৰ যথাৰুত্ততদারম্মণপ্পৰত্তিযা অৰিভাৰিতত্তা. তিহেতুকাদিকম্মস্স হি উক্কট্ঠস্স তিহেতুককম্মস্স সোল়স, ইতরস্স দ্ৰাদস, উক্কট্ঠস্সেৰ দুহেতুককম্মস্স দ্ৰাদস, ইতরস্স অট্ঠাতি এৰং সোল়সৰিপাকচিত্তাদীনি যোজেতব্বানি. তস্মাতি যস্মা পরিপুণ্ণৰিপাকস্স পটিসন্ধিজনককম্মস্স ৰসেন ৰিপাকৰিভাৰনায মুখনিদস্সনমত্তমেৰেতং, তস্মা.
এৰঞ্চ কত্ৰাতি নানাকম্মতো তদারম্মণুপ্পত্তিযং ইতো অঞ্ঞথাপি সম্ভৰতোতি অত্থো. ‘‘উপেক্খা…পে… উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ কেন কিচ্চেন উপ্পজ্জতীতি? তদারম্মণকিচ্চং তাৰ ন হোতি জৰনারম্মণস্স অনালম্বণতো, নাপি সন্তীরণকিচ্চং তথা অপ্পৰত্তনতো, পটিসন্ধিচুতীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, পারিসেসতো ভৰঙ্গকিচ্চন্তি যুত্তং সিযা. ন হি পটিসন্ধিভূতংযেৰ চিত্তং ‘‘ভৰঙ্গ’’ন্তি ৰুচ্চতীতি.
তন্নিন্নন্তি আপাথগতৰিসযনিন্নং আৰজ্জনন্তি সম্বন্ধো. অঞ্ঞস্স ৰিয পঠমজ্ঝানাদিকস্স ৰিয. এতস্সপি সাৰজ্জনতায ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অতদত্থাতি এত্থ তং-সদ্দেন নিরোধং পচ্চামসতি. উপ্পত্তিযাতি উপ্পত্তিতো. তন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. তস্স নিরোধস্স. তথা চ উপ্পজ্জতীতি ‘‘অনন্তরপচ্চযো হোতী’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরতি. যথাৰুত্তা ৰুত্তপ্পকারা. ৰোদানং দুতিযমগ্গাদীনং পুরেচারিকঞাণং. এতেসন্তি অরিযমগ্গচিত্তমগ্গানন্তরফলচিত্তানং. এতস্সাতি যথাৰুত্তৰিপাকচিত্তস্স.
উপনিস্সযতো তস্সেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰিপাকস্স দস্সনত্থং চক্খাদীনং দস্সনাদিঅত্থতো দস্সনাদিফলতো, দস্সনাদিপ্পযোজনতো ৰা. পুরিমচিত্তানি আৰজ্জনাদীনি. ৰত্থন্তররহিতত্তে দস্সেতব্বে ৰত্থন্তরে ৰিয আরম্মণন্তরেপি ন ৰত্ততীতি ‘‘ৰত্থারম্মণন্তররহিত’’ন্তি ৰুত্তং.
যদি ৰিপাকেন কম্মসরিক্খেনেৰ ভৰিতব্বং, এৰং সতি ইমস্মিং ৰারে অহেতুকৰিপাকানং অসম্ভৰো এৰ সিযা তেসং অকম্মসরিক্খকত্তাতি ইমমত্থং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘অহেতুকানং পনা’’তি. অভিনিপাতমত্তন্তি পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং কিচ্চমাহ. তে হি আপাথগতেসু রূপাদীসু অভিনিপাতনমত্তেনেৰ ৰত্তন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনি সঙ্গণ্হাতি. কুসলেসু কুসলাকুসলকিরিযেসুপি ৰা ৰিজ্জমানা সসঙ্খারিকাসঙ্খারিকতা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসরিক্খত্তা পহানাৰট্ঠানতো চ ৰিরুদ্ধা ৰিযাতি ৰিপাকেসু সা তদনুকূলা সিযা, সা পন মূলাভাৰেন ন সুপ্পতিট্ঠিতানং সৰিসযাভিনিপতনমত্তাদিৰুত্তীনং নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘ন সসঙ্খারিকৰিরুদ্ধো’’তিআদি. উভযেনপি তেসং নিব্বত্তিং অনুজানাতি যথা ‘‘কটত্তারূপান’’ন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘ৰিপাকধম্মধম্মো ৰিপাকস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো. ৰিপাকধম্মধম্মে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি, অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতি, দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.৩.৯৩) ৰিপাকত্তিকে ৰিয সিযা কুসলত্তিকেপি পাল়ীতি কত্ৰা ‘‘কুসলত্তিকে চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ হি ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি উদ্দিসিত্ৰা ‘‘সেক্খা ৰা পুথুজ্জনা ৰা কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তি, কুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতি, কুসলং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, উদ্ধচ্চং, দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, অকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. অৰিজ্জমানত্তা এৰ অৰচনন্তি অধিপ্পাযেন তত্থ যুত্তিং দস্সেতি ‘‘ৰিপ্ফারিকঞ্হী’’তিআদিনা.
এত্থ কেচি ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খাৰতোপি কিরিযমযচিত্ততায কিরিযজৰনস্স ৰিপ্ফারিককিরিযভাৰো ন সক্কা নিসেধেতুন্তি নিদস্সনভাৰেন পণ্ণপুটমুপনীতং অসমানং. কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণাভাৰস্স পাল়িযং অৰচনম্পি অকারণং লব্ভমানস্সপি কত্থচি কেনচি অধিপ্পাযেন অৰচনতো. তথা হি ধম্মসঙ্গহে অকুসলনিদ্দেসে লব্ভমানোপি অধিপতি ন ৰুত্তো, তস্মা কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণাভাৰো ৰীমংসিতব্বো’’তি ৰদন্তি. সতিপি কিরিযমযত্তে সব্বত্থ তাদিভাৰপ্পত্তানং খীণাসৰানং জৰনচিত্তং ন ইতরেসং ৰিয ৰিপ্ফারিকং, সন্তসভাৰতায পন সন্নিসিন্নরসং সিযাতি তস্স পণ্ণপুটং দস্সিতং. ধম্মসঙ্গহে অকুসলনিদ্দেসে অধিপতিনো ৰিয পট্ঠানে কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণস্স লব্ভমানস্স অৰচনে ন কিঞ্চি কারণং দিস্সতি. তথা হি ৰুত্তং তত্থ অট্ঠকথাযং ‘‘হেট্ঠা দস্সিতনযত্তা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪২৯). ন চেত্থ দস্সিতনযত্তাতি সক্কা ৰত্তুং ৰিপাকধম্মধম্মেহি কুসলাকুসলেহি অতংসভাৰানং নযদস্সনস্স অযুজ্জমানকত্তা. অপিচ তত্থ ৰীমংসায কেসুচি সব্বেসঞ্চ অধিপতীনং অভাৰতো একরসং দেসনং দস্সেতুং ‘‘উদ্ধটো’’তি চ সক্কা ৰত্তুং, ইধ পন ন তাদিসং অৰচনে কারণং লব্ভতীতি ‘‘অৰচনে কারণং নত্থী’’তি ৰুত্তং.
অধিপ্পাযেনাতি অকুসলানন্তরং সহেতুকতদারম্মণং নত্থীতি তস্স থেরস্স মতিমত্তন্তি দস্সেতি. ‘‘কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে সহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) ৰচনতো পন অকুসলানন্তরং সহেতুকতদারম্মণম্পি ৰিজ্জতিযেৰাতি উপ্পত্তিং ৰদন্তস্স যুত্তগ্গহণৰসেনাতি অধিপ্পাযো.
ন এত্থ কারণং দিস্সতীতি এতেন তিহেতুকজৰনানন্তরং তিৰিধম্পি তদারম্মণং যুত্তন্তি দস্সেতি. যেন অধিপ্পাযেনাতি পঠমথেরেন তাৰ একেন কম্মুনা অনেকতদারম্মণং নিব্বত্তমানং কম্মৰিসেসাভাৰা তংতংজৰনসঙ্খাতপচ্চযৰিসেসেন ৰিসিট্ঠং হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন জৰনৰসেন তদারম্মণস্স সসঙ্খারাদিৰিধানং ৰুত্তং, ৰিপাকেন নাম কম্মসরিক্খেন ভৰিতব্বং, ন কম্মৰিরুদ্ধসভাৰেন. অঞ্ঞথা অনিট্ঠপ্পসঙ্গো সিযাতি এৰমধিপ্পাযেন দুতিযত্থেরো কম্মৰসেনেৰ তদারম্মণৰিসেসং আহ. ঞাণস্স জচ্চন্ধাদিদুগ্গতিৰিপত্তিনিমিত্তপটিপক্খতা ৰিয সুগতিৰিপত্তিনিমিত্তপটিপক্খতাপি সিযাতি মঞ্ঞমানো ততিযত্থেরো ‘‘তিহেতুককম্মতো দুহেতুকপটিসন্ধিম্পি নানুজানাতী’’তি ইমিনা নযেন তেসু ৰাদেসু অধিপ্পাযাৰিরোধৰসেন যুত্তং গহেতব্বং. মহাপকরণে আগতপাল়িযাতি ‘‘সহেতুকো ধম্মো অহেতুকস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ইমস্স ৰিভঙ্গে ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো, সহেতুকা খন্ধা ৰুট্ঠানস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰমাদিনা পট্ঠানে সহেতুকদুকাদীসু আগতপাল়িযাতি অত্থো.
কামাৰচরকুসলৰিপাকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাককথাৰণ্ণনা
৪৯৯. তস্মিং খণে ৰিজ্জমানানং ছন্দাদীনন্তি এতেন ৰিপাকজ্ঝানে দুক্খাপটিপদাদিভাৰস্স অৰিজ্জমানতং দস্সেতি. ন হি কুসলজ্ঝানং ৰিয ৰিপাকজ্ঝানং পরিকম্মৰসেন নিব্বত্ততীতি. ন চেত্থ পটিপদাভেদো ৰিয কুসলানুরূপো ৰিপাকস্স আরম্মণভেদোপি ন পরমত্থিকো সিযাতি সক্কা ৰত্তুং একন্তেন সারম্মণত্তা অরূপধম্মানং ৰিপাকস্স চ কম্মনিমিত্তারম্মণতায অঞ্ঞত্রাপি ৰিজ্জমানত্তা. নানাক্খণেসু নানাধিপতেয্যন্তি ‘‘যস্মিং খণে যং ঝানং যদধিপতিকং, ততো অঞ্ঞস্মিং খণে তং ঝানং একন্তেন তদধিপতিকং ন হোতী’’তি কত্ৰা ৰুত্তং. চতুত্থজ্ঝানস্সেৰাতি চ পটিপদা ৰিয অধিপতযো ন একন্তিকাতি ইমমেৰত্থং দস্সেতি.
রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
লোকুত্তরৰিপাককথাৰণ্ণনা
৫০৫. তণ্হাৰিজ্জাদীহি আহিতৰিসেসং লোকিযকম্মং ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি ৰুত্তং ‘‘তণ্হাদীহি অভিসঙ্খত’’ন্তি. ইতরস্সাতি সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতনামরহিতস্স. যো সুদ্ধিকপটিপদায ৰিভাৰিতো, যো চ সুত্তন্তপরিযাযেন অনিমিত্তোতি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ ‘‘অনিচ্চানুপস্সনানন্তরস্সপি মগ্গস্সা’’তিআদি. ৰল়ঞ্জন…পে… ভেদো হোতি মগ্গাগমনৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘মগ্গানন্তরফলচিত্তস্মিং যেৰা’’তি ৰচনং অপেক্খিত্ৰা ‘‘সুঞ্ঞতাদিনামলাভে সতী’’তি সাসঙ্কং আহ. অনিমিত্তনামঞ্চ লভতি মগ্গাগমনতো ফলস্স নামলাভে ৰিসেসাভাৰতোতি অধিপ্পাযো. তাদিসায এৰাতি যাদিসা মগ্গে সদ্ধা, তাদিসায এৰ ফলে সদ্ধায.
৫৫৫. ‘‘কতমে ধম্মা নিয্যানিকা? চত্তারো মগ্গা’’তি ৰচনতো (ধ. স. ১২৯৫, ১৬০৯) অনিয্যানিকপদনিদ্দেসে চ ‘‘চতূসু ভূমীসু ৰিপাকো’’তি (ধ. স. ১৬১০) ৰুত্তত্তা ন নিপ্পরিযাযেন ফলং নিয্যানসভাৰং, নিয্যানসভাৰস্স পন ৰিপাকো কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানৰসেন পৰত্তমানো পরিযাযতো তথা ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘নিয্যানিকসভাৰস্সা’’তিআদি. পঞ্চঙ্গিকো চাতি এতেন মগ্গৰিভঙ্গে সব্বৰারেসুপি ফলস্স মগ্গপরিযাযো আগতোতি দস্সেতি. তত্থ হি অরিযমগ্গক্খণে ৰিজ্জমানাসুপি ৰিরতীসু তদৰসিট্ঠানং পঞ্চন্নং কারাপকঙ্গানং অতিরেককিচ্চতাদস্সনত্থং পাল়িযং পঞ্চঙ্গিকোপি মগ্গো উদ্ধটোতি. এৰং বোজ্ঝঙ্গাপীতি যথা মগ্গো, এৰং মগ্গবোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গেসু ফলেসু চ বোজ্ঝঙ্গা উদ্ধটাতি অত্থো.
লোকুত্তরৰিপাককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কিরিযাব্যাকতকথাৰণ্ণনা
৫৬৮. পুরিমা পৰত্তীতি মহাকিরিযচিত্তপ্পৰত্তিং আহ. তায হি খীণাসৰো এৰং পচ্চৰেক্খতি. তেনেৰাহ ‘‘ইদং পন চিত্তং ৰিচারণপঞ্ঞারহিত’’ন্তি. এৰন্তি যথা সোতদ্ৰারে, এৰং ঘানদ্ৰারাদীসুপি মহাকিরিযচিত্তেহি তস্মিং তস্মিং ৰিসযে ইদমত্থিকতায পরিচ্ছিন্নায ইদং চিত্তং ৰত্ততীতি দস্সেতি. পঞ্চদ্ৰারানুগতং হুত্ৰা লব্ভমানন্তি পঞ্চদ্ৰারে পৰত্তমহাকিরিযচিত্তানং পিট্ঠিৰট্টকভাৰেন ইমস্স চিত্তস্স পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং, পঞ্চদ্ৰারে এৰ ৰা ইদমেৰ পৰত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘লোলুপ্প…পে… ভূত’’ন্তি ৰুত্তত্তা পঞ্চদ্ৰারে পঠমং ইমিনা চিত্তেন সোমনস্সিতো হুত্ৰা পচ্ছা মহাকিরিযচিত্তেহি তং তং অত্থং ৰিচিনোতীতি অযমত্থো ৰুত্তো ৰিয দিস্সতি. পুব্বেযেৰ পন মনোদ্ৰারিকচিত্তেন পধানসারুপ্পট্ঠানাদিং পরিচ্ছিন্দন্তস্স পঞ্চদ্ৰারে তাদিসস্সেৰ তাদিসেসু রূপাদীসু ইদং চিত্তং পৰত্ততীতি ৰদন্তি. অযম্পি অত্থো পঞ্চদ্ৰারে এৰ পৰত্তং লোলুপ্পতণ্হাপহানাদিপচ্চৰেক্খণাহেতু যথাৰুত্তকারণভূতং জাতন্তি এৰং যোজেত্ৰা সক্কা ৰত্তুং. এৰঞ্চ সতি ইমস্স চিত্তস্স পচ্চযভূতা পুরিমা পৰত্তীতি ইদম্পি ৰচনং সমত্থিতং হোতি.
এত্থ চ পঞ্চদ্ৰারে ইমিনা চিত্তেন সোমনস্সুপ্পাদনমত্তং দট্ঠব্বং, ন হাসুপ্পাদনং পঞ্চদ্ৰারিকচিত্তানং অৰিঞ্ঞত্তিজনকত্তা, মনোদ্ৰারে পন হাসুপ্পাদনং হোতি. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং পঞ্চদ্ৰারে ‘‘সোমনস্সিতো হোতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, মনোদ্ৰারে চ ‘‘হাসযমান’’ন্তি. ইমিনা হসিতুপ্পাদচিত্তেন পৰত্তিযমানম্পি ভগৰতো সিতকরণং পুব্বেনিৰাসঅনাগতংসসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং অনুৰত্তকত্তা ঞাণানুপরিৰত্তিযেৰাতি. এৰং পন ঞাণানুপরিৰত্তিভাৰে সতি ন কোচি পাল়িঅট্ঠকথানং ৰিরোধো, এৰঞ্চ কত্ৰা অট্ঠকথাযং ‘‘তেসং ঞাণানং চিণ্ণপরিযন্তে ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. অৰস্সঞ্চ এতং এৰং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা আৰজ্জনচিত্তস্সপি ভগৰতো পৰত্তি ন যুজ্জেয্য. তস্সপি হি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৰস্স নিচ্ছিতত্তা, ন চ ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তে তংসমুট্ঠিতায ৰিঞ্ঞত্তিযা কাযকম্মাদিভাৰং আৰজ্জনভাৰো ৰিবন্ধতীতি.
ততো এৰাতি মূলাভাৰেন ন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা এৰ. ‘‘অহেতুকানং ঝানঙ্গানি বলানি চা’’তি সম্পিণ্ডনত্থো ঝানঙ্গানি চাতি চ-সদ্দো. যদি অপরিপুণ্ণত্তা বলভাৰস্স ইমস্মিং অহেতুকদ্ৰযে বলানি অনুদ্দিট্ঠানি অসঙ্গহিতানি চ, অথ কস্মা নিদ্দিট্ঠানীতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. সম্মা নিয্যানিকসভাৰানং কুসলানং পটিভাগভূতো ৰিপাকোপি ফলং ৰিয তংসভাৰো সিযাতি সহেতুকৰিপাকচিত্তানি অগ্গহেত্ৰা কিরিযচিত্তকতত্তা ৰা ‘‘মহাকিরিযচিত্তেসূ’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা মহাকিরিযচিত্তেসুচাতি চ-সদ্দেন সহেতুকৰিপাকচিত্তানিপি গহিতানীতি ৰেদিতব্বানি.
৫৭৪. ‘‘ইন্দ্রিয …পে… ইমস্সানন্তরং উপ্পজ্জমানানী’’তি ৰুত্তং তেসং ঞাণানং কামাৰচরত্তা. ইতরেসং মহগ্গতত্তা ‘‘পরিকম্মানন্তরানী’’তি ৰুত্তং.
৫৭৭. আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, সো এৰ ভৰতি উপ্পজ্জতি, ন পরপরিকপ্পিতো ৰিয নিচ্চোতি অত্তভাৰো. অত্তাতি ৰা দিট্ঠিগতিকেহি গহেতব্বাকারেন ভৰতি পৰত্ততীতি অত্তভাৰো.
কিরিযাব্যাকতকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চিত্তুপ্পাদকণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.