নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মপিটকে
ধম্মসঙ্গণী-অনুটীকা
ৰীসতিগাথাৰণ্ণনা
১. অভিধম্মসংৰণ্ণনায অত্থং সংৰণ্ণেতুকামো তস্সা আদিগাথায তাৰ পযোজনসম্বন্ধাভিধানপুব্বঙ্গমং অত্থং নিদ্ধারেন্তো উল়ারজ্ঝাসযানং নিসম্মকারীনং পটিপত্তি পরেসং ৰিৰিধহিতসুখনিপ্ফাদনপ্পযোজনাতি আচরিযস্সাপি ধম্মসংৰণ্ণনায আদিম্হি সত্থরি নিপচ্চকারস্স অন্তরাযৰিসোসনত্থতা ৰিয সত্থরি ধম্মে চ পরেসং অচ্চন্তসুখপ্পটিলাভসংৰত্তনিযসদ্ধারতনুপ্পাদনত্থতাপি সিযাতি দস্সেতুং ‘‘ধম্মসংৰণ্ণনায’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযেসু অপতমানে ধারেতীতি ধম্মোতি সামঞ্ঞৰচনোপি ধম্ম-সদ্দো সদ্দন্তরসন্নিধানেন ইধ পরিযত্তিৰিসেসৰিসযো. সংৰণ্ণীযতি অত্থো এতাযাতি সংৰণ্ণনা, অট্ঠকথা.
তিৰিধযানমুখেন ৰিমুত্তিধম্মং যথারহমনুসাসতীতি সত্থা. পণমনং পণামো, কাযৰাচাচিত্তেহি সত্থু গুণনিন্নতা. কিরিযা করণং, পণামস্স করণং পণামকরণং, ৰন্দনাপযোগো. সো চ কিঞ্চাপি ‘‘ইদানি অধিপ্পেতং পণামং করোন্তো’’তিআদিনা ‘‘তস্স পাদে নমস্সিত্ৰা’’তিআদিকস্স অধিপ্পেতপণামভাৰং দস্সেস্সতি, ‘‘করুণা ৰিযা’’তিআদিকস্স পন সব্বস্স থোমনাৰসেন ৰুত্তস্সপি ৰসেন ৰেদিতব্বো. সো হি সত্থু মহাকরুণাদিগুণৰিসেসকিত্তনৰসেন পৰত্তো মহাকরুণাদিগুণৰিসেসাৰিনাভাৰিনা সংৰণ্ণিযমানসংৰণ্ণনাধম্মৰিভাৰিতেন ধম্মস্স স্ৰাক্খাতভাৰেন স্ৰাক্খাতধম্মে সত্থরি অনুপ্পন্নসদ্ধানং সদ্ধাজননায, উপ্পন্নসদ্ধানঞ্চ ভিয্যোভাৰায হোতি. সত্থুনো চ অৰিপরীতধম্মদেসনভাৰেন অৰিতথদেসনাভূতে ধম্মেতি এতেন সত্থুনো মহাকরুণাদিগুণানংযেৰ চ ফলৰিসেসনিপ্ফাদনসমত্থতায পসাদাৰহতং আহ. ধম্মেন হি সত্থুসিদ্ধি, সত্থারা চ ধম্মসিদ্ধি, ধম্মসম্পত্তিযাপি সত্থুগুণতায সত্থুগুণৰিভাৰনেন সম্পজ্জতীতি.
এৰং সত্থরি পণামকরণস্স একং পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি সম্বন্ধং ৰিভাৰেতি ‘‘তদুভযপ্পসাদা হী’’তিআদিনা. ন হি সত্থরি ধম্মে ৰা অপ্পসন্নো সংৰণ্ণিযমানে তদধিগন্তব্বে চ ধম্মে সম্মা পটিপজ্জতি, নাপি সীলাদিঅনুপাদাপরিনিব্বানন্তং মহন্তং অত্থং সাধেতি, তস্মা ধম্মসংৰণ্ণনাসু পরেসং সম্মাপটিপত্তিআকঙ্খায তথারূপধম্মপটিগ্গাহকেহি চ ৰিনিযোজিতেন সত্থরি ধম্মে চ পসাদুপ্পাদনং সত্থরি পণামকরণং ৰিহিতন্তি অধিপ্পাযো.
ভগৰতো গুণসংকিত্তনং তস্স ধম্মসঙ্ঘানম্পি থোমনা হোতিযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘রতনত্তযপণামৰচন’’ন্তি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘ভগৰতো থোমনেনেৰা’’তিআদি (ধ. স. মূলটী. ৬). ৰক্খমানং ৰা ‘‘সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৰা’’তিআদিং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিঞ্ঞাপনত্থং পরেসং ৰিঞ্ঞূনন্তি ৰা সম্বন্ধনীযং. অৰিঞ্ঞূনং অপ্পমাণতায অভাজনতায চ ৰিঞ্ঞূনং গহণং. তে হি বুদ্ধাদীসু সগারৰস্স পমাণভূততং জানন্তা তস্স ৰচনং সোতব্বং সদ্ধাতব্বং মঞ্ঞন্তি, সম্মদেৰ চ নং অনুতিট্ঠন্তা তদধিপ্পাযং পূরেন্তি. ইধাপি পুরিমনযেনেৰ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো পসাদৰিঞ্ঞাপনাদিমুখেনপি সম্মাপটিপত্তিআকঙ্খায পৰেদিতত্তা.
এত্থ চ পঠমো অত্থৰিকপ্পো সদ্ধানুসারীনং পুগ্গলানং ৰসেন ৰুত্তো, দুতিযো ধম্মানুসারীনং. পঠমো ৰা অসংসিদ্ধসত্থুধম্মানং ৰসেন ৰুত্তো, দুতিযো সংসিদ্ধসত্থুধম্মানং. তথা পঠমো পঠমে রতনে পণামকিরিযাদস্সনপরো, দুতিযো ইতরেসুপীতি অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
পণামো করীযতি এতাযাতি পণামকরণং, পণামকিরিযাভিনিপ্ফাদিকা চেতনা. সা হি খেত্তসম্পত্তিযা আচরিযস্স চ অজ্ঝাসযসম্পত্তিযা দিট্ঠধম্মৰেদনীযভূতা যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স বলানুপ্পদানৰসেন পুরিমকম্মনিপ্ফন্নস্স ৰিপাকসন্তানস্স অন্তরা ৰেমজ্ঝে আযন্তি আপতন্তীতি অন্তরাযাতি লদ্ধনামানং রোগাদিঅনত্থানং ৰিধাযকস্স উপপীল়কস্স উপচ্ছেদকস্স ৰা কম্মস্স ৰিদ্ধংসনসমত্থো পুঞ্ঞাতিসযোতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘রতনত্তযপণাম…পে… ৰিসেসভাৰতো’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা রাগাদিপরিযুট্ঠানাভাৰৰচনেন অন্তরাযস্স কারণভূতায পযোগৰিপত্তিযা অভাৰস্স, অত্থলাভাদিৰচনেন অনন্তরাযতাহেতুভূতায পযোগসম্পত্তিযা সব্ভাৰস্স, ‘‘সব্যাপজ্ঝায পজায অব্যাপজ্ঝো ৰিহরতী’’তি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১) ৰচনেন দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখৰিহারিতায চ পকাসনং মহানামসুত্তংযেৰ উদাহটং.
গুণৰিসেসদস্সনত্থন্তি এতেন সতিপি কাযমনোপণামানং অন্তরাযৰিসোসনসমত্থভাৰে তেহি পণামৰিসযস্স পণামারহভাৰৰিভাৰনেন সাতিসযো ৰচীপণামো ৰিহিতোতি দস্সেতি. গুণৰিসেসৰা হীতিআদিনা আচরিযস্স যুত্তপত্তকারিতং দস্সেতি. দেসনা ৰিনযপিটকেতি এত্থ ননু ৰিনযপিটকস্সপি দেসনাভাৰতো দেসনাৰিনযপিটকানং ভেদৰচনং ন যুত্তন্তি? নো ন যুত্তং ‘‘তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) এত্থ ৰিয সমুদাযদেসনায অৰযৰদেসনানং আধারভাৰতো. দেসনাকালে ৰা মনসা ৰৰত্থাপিতায ৰিনযতন্তিযা ৰিনযপিটকভাৰতো তদত্থপঞ্ঞাপনস্স চ দেসনাভাৰতো ভেদৰচনং. অথ ৰা দেসীযতি এতেনাতি দেসনা, দেসনাসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো, তস্স চ ৰিনযপিটকৰিসযো করুণাপুব্বঙ্গমো চ সোতি এৰমেত্থ ভেদৰচনোপপত্তি দট্ঠব্বা. সুত্তন্তপিটকেতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
কথং পন ভগৰতো দেসনা ৰিনযপিটকে করুণাপ্পধানা, সুত্তাভিধম্মপিটকেসু চ পঞ্ঞাকরুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি ৰিঞ্ঞাযতীতি? যতো উক্কংসপরিযন্তগতহিরোত্তপ্পোপি ভগৰা লোকিযসাধুজনেহিপি পরিহরিতব্বানি ‘‘সিখরণী’’তিআদীনি ৰচনানি যথাপরাধঞ্চ গরহৰচনানি ৰিনযপিটকদেসনাযং মহাকরুণাসঞ্চোদিতমানসো মহাপরিসমজ্ঝে অভাসি, তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকারণাপেক্খায ৰেরঞ্জাদীসু সারীরিকঞ্চ খেদমনুভোসি, তস্মা কিঞ্চাপি ভূমন্তরপচ্চযাকারসমযন্তরকথানং ৰিয ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাপি সমুট্ঠাপিকা পঞ্ঞা অনঞ্ঞসাধারণতায অতিসযকিচ্চৰতী, ততোপি করুণায কিচ্চং অধিকন্তি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং ‘‘ৰিনযপিটকে করুণাপ্পধানা’’তি. করুণাব্যাপারাধিকতায হি দেসনায করুণাপ্পধানতা, সুত্তন্তদেসনায মহাকরুণাসমাপত্তিবহুলো ৰেনেয্যসন্তানেসু তদজ্ঝাসযানুলোমেন গম্ভীরমত্থপদং পতিট্ঠপেসীতি করুণাপঞ্ঞাপ্পধানতা, অভিধম্মদেসনায পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰপ্পহোনকো রূপারূপপরিচ্ছেদো ধম্মসভাৰানুরোধেন পৰত্তিতোতি পঞ্ঞাপ্পধানতা. তেনেৰ চ কারণেনাতিআদিনা দেসনানুরূপতংতংসংৰণ্ণনায থোমনা আচরিযস্স পকতীতি দস্সেতি.
কুসলা রূপং চক্খুমা দস দাল়িমাদি সমূহৰসেন অত্থানৰবোধনত্থো ৰিয অত্থাৰবোধনত্থো হি সদ্দপ্পযোগো অত্তপরাধীনো কেৰলো অত্থপদত্থকো, সো পদত্থৰিপরিযেসকারিনা ইতি-সদ্দেন সদ্দপদত্থকো জাযতীতি আহ ‘‘করুণা ৰিযাতি নিদস্সনৰচন’’ন্তি. নিদস্সনঞ্হি নাম নিদস্সিতব্বধম্মে তেন চ সম্বন্ধে সতি হোতি, নাঞ্ঞথাতি তস্স নিদস্সনভাৰং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘যস্স যথা…পে… পৰত্তিত্থাতি অত্থো’’তি.
‘‘তত্থ করুণা ৰিযাতি নিদস্সনৰচন’’ন্তিআদিনা নিদস্সননিদস্সিতব্বধম্মানং আধারৰিসযব্যাপারেহি সৰিসেসনেহি সহ পকাসনৰসেন গাথায অত্থতত্ৰং দস্সেত্ৰা অৰযৰভেদৰসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘কিরতীতি করুণা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নিচ্ছন্দরাগানং ভূতপুব্বগতিযা ৰা সত্ততা ৰেদিতব্বা. একস্সপি ধম্মস্স অনেকসামঞ্ঞাকারৰন্ততায ‘‘যথাসভাৰং পকারেহী’’তি ৰুত্তং. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেনা’’তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ধম্মানং অঞ্ঞেয্যত্তং পটিক্খিপতি ঞাতুং অসক্কুণেয্যত্তাভাৰতো. এতেন তস্সা পঞ্ঞায অকিচ্ছৰুত্তিতং আহ. যথেৰ হি ‘‘ঞেয্যেসু সব্বেসু পৰত্তিত্থা’’তি এত্তাৰতা অধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে তেসং অত্তত্তনিযতাৰিরহসংসূচনত্থং পরেসং সত্তাদিমিচ্ছাগাহপটিসেধনেন ধম্ম-সদ্দেন ঞেয্যা ৰিসেসিতব্বা, এৰং ‘‘ধম্মেসু সব্বেসু পৰত্তিত্থা’’তি এত্তাৰতা চ অধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে ধম্মেসু তস্সা পঞ্ঞায আকঙ্খপ্পটিবদ্ধতায অকিচ্ছৰুত্তিতং দস্সেতুং অঞ্ঞেয্যত্তপটিসেধনেন ঞেয্য-সদ্দেন ধম্মা ৰিসেসিতাতি. ঞেয্যধম্ম-সদ্দা নীলুপ্পলসদ্দা ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং ভেদাভেদযুত্তাতি ‘‘ঞেয্যা চ তে ধম্মা চা’’তি ৰুত্তং. যা যাতি যথা-সদ্দস্সত্থং দস্সেতি. ব্যাপনিচ্ছাযঞ্হি অযং যথা-সদ্দো, তপ্পভেদা পঞ্ঞা পৰত্তিত্থাতি সম্বন্ধোতি.
ভগৰতি পৰত্তাৰাতি ইদং যেভুয্যেন উপমানোপমেয্যত্থানং ভিন্নাধারতায ভিন্নাধারস্স চ উপমানত্থস্স ইধ অসম্ভৰতো ৰুত্তং. ভগৰতো করুণায অঞ্ঞেহি অসাধারণভাৰো সত্তে সংসারদুক্খতো উদ্ধরিত্ৰা অচ্চন্তসুখে নিব্বানে পতিট্ঠপেতুং অত্তনো সরীরজীৰিতপরিচ্চাগেনপি একন্তহিতজ্ঝাসযতাৰসেন ৰেদিতব্বো, যতো ৰিনেয্যানং কোসোহিতৰত্থগুয্হপহূতজিৰ্হাৰিদংসনম্পি কতং, যঞ্চ যদিমে সত্তা জানেয্যুং, ভগৰতো সাসনেন রহদমিৰ সীতলং সম্পজ্জলিতং অগ্গিক্খন্ধম্পি সমোগাহেয্য. অঞ্ঞেসং পস্সন্তানন্তি সম্বন্ধো. উদ্ধটাতি পদং অপেক্খিত্ৰা মহোঘপক্খন্দানং সত্তানন্তি কম্মত্থে সামিৰচনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – কামাদিমহোঘপক্খন্দে সত্তে ততো উদ্ধটা নত্থঞ্ঞো কোচি মং ঠপেত্ৰাতি পস্সতো যথা ভগৰতো করুণায আৰিসনং হোতি, ন এৰং অঞ্ঞেসং তথাদস্সনস্সেৰ অভাৰতো. অথ ৰা অঞ্ঞেসং পস্সন্তানন্তি যদিপি পরে পস্সেয্যুং, তথাপি ন তেসং ভগৰতো ৰিয করুণোক্কমনং অত্থি অপ্পটিপত্তিতো অত্তহিতমত্তপটিপত্তিতো চাতি অত্থো.
অনাৰরণা তীসু কালেসু সব্বত্থ অপ্পটিহতৰুত্তিতায, অসাধারণা সব্বধম্মানং নিরৰসেসহেতুপচ্চযপরিগ্গহৰসেন তেসঞ্চ সভাৰকিচ্চাদিঅৰত্থাৰিসেসাদিপরিজাননেন আযূহনৰেলাযমেৰ তংতংকম্মানং তংতংফলৰিসেসহীনমজ্ঝিমপণীতাদিৰিভাগস্স ইন্দ্রিযবদ্ধেসু অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু চ অতিসুখুমতিরোহিতৰিদূরৰুত্তিঅতীতানাগতাদিভেদভিন্নানং রূপধম্মানং তংতংকারণসমৰাযৰিভাৰনেনেৰ তংতংফলেসু ৰণ্ণসণ্ঠানগন্ধরসফস্সাদিৰিসেসস্স নিরৰসেসতো পটিৰিজ্ঝনেন ৰেদিতব্বা. অযঞ্চ অত্থো ভগৰতো অনেকধাতুনানাধাতুলোকং যথাভূতং ঞাণাদিৰসেন ৰেদিতব্বো. যথা চ পস্সন্তস্সাতি ইদং রাগগ্গিআদীহি লোকসন্নিৰাসস্স আদিত্ততাদিআকারদস্সনং ভগৰতো মহাকরুণোক্কমনুপাযং সন্ধায ৰুত্তং. তং পন বহুকেহি আকারেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতি. ‘‘আদিত্তো লোকসন্নিৰাসো…পে… উয্যুত্তো…পে… পযাতো…পে… কুম্মগ্গপ্পটিপন্নো…পে… উপনীযতি লোকো অধুৰো…পে… অতাণো লোকো অনভিস্সরো…পে… অস্সকো লোকো সব্বং পহায গমনীযং…পে… ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১১৭) পটিসম্ভিদামগ্গে পরোসতং আকারেহি দস্সিতন্তি গন্থৰিত্থারং পরিহরিতুং সংৰণ্ণযিতুঞ্চ উপাযং দস্সেতুং আহ ‘‘তং সব্বং পটিসম্ভিদামগ্গে মহাকরুণাঞাণৰিভঙ্গৰসেন জানিতব্ব’’ন্তি. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তআসযানুসয যমকপাটিহারিয সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণানি সেসাসাধারণঞাণানি. তেসম্পি হি ৰিভঙ্গো ‘‘ইধ তথাগতো সত্তে পস্সতি অপ্পরজক্খে’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১১১) পটিসম্ভিদামগ্গে নানপ্পকারেন দস্সিতোতি পুরিমনযেনেৰ অতিদিসতি. আদি-সদ্দেন তত্থ ৰিভত্তানং পটিসম্ভিদাসচ্চঞাণাদীনং সঙ্গহো কতোতি ৰেদিতব্বো.
নিপ্পদেসসপ্পদেসৰিসযা করুণা ৰিয ভগৰতো পঞ্ঞাপি ইধ নিপ্পদেসসপ্পদেসৰিসযা নিরৰসেসা অধিপ্পেতাতি তস্সা কতিপযভেদদস্সনেন নযতো তদৰসিট্ঠভেদা গহেতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞাগ্গহণেন চা’’তিআদিমাহ. তে পন সীলসমাধি পঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সন, দ্ৰাচত্তালীসসতদুকধম্ম, বাৰীসতিতিকধম্ম, চতুসতিপট্ঠান সম্মপ্পধান ইদ্ধিপাদ সামঞ্ঞফল অরিযৰংসাদি, পঞ্চগতি পঞ্চপধানিযঙ্গপঞ্চঙ্গিকসমাধি ইন্দ্রিয বল নিস্সারণীযধাতু ৰিমুত্তাযতন ৰিমুত্তিপরিপাচনীযধম্মসঞ্ঞাদি, ছসারণীযধম্ম অনুস্সতিট্ঠান অগারৰগারৰ নিস্সারণিযধাতু সততৰিহার অনুত্তরিয নিব্বেধভাগিযপঞ্ঞাদি, সত্তঅপরিহানিযধম্ম অরিযধন বোজ্ঝঙ্গ সপ্পুরিসধম্মনিজ্জরৰত্থু সঞ্ঞা দক্খিণেয্যপুগ্গলখীণাসৰবলাদি, অট্ঠপঞ্ঞাপটিলাভহেতু মিচ্ছত্ত সম্মত্ত লোকধম্ম অরিযানরিযৰোহার আরম্ভৰত্থু কুসীতৰত্থু অক্খণ মহাপুরিসৰিতক্ক অভিভাযতন ৰিমোক্খাদি, নৰযোনিসোমনসিকারমূলধম্মপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গ সত্তাৰাস আঘাতৰত্থু আঘাতপটিৰিনয সঞ্ঞানানত্ত অনুপুব্বৰিহারাদি, দসনাথকরধম্ম কসিণাযতন অকুসলকম্মপথ কুসলকম্মপথ মিচ্ছত্ত সম্মত্ত অরিযৰাস দসবলঞাণ অসেক্খধম্মাদি, একাদসমেত্তানিসংস সীলানিসংস ধম্মতা বুদ্ধিহেতু, দ্ৰাদসাযতনপটিচ্চসমুপ্পাদ ধম্মচক্কাকার, তেরসধুতগুণ, চুদ্দসবুদ্ধঞাণ, পঞ্চদসচরণৰিমুত্তিপরিপাচনীযধম্ম, সোল়সআনাপানস্সতি সচ্চাকার সুত্তন্তপট্ঠান, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মধাতু ভেদকরৰত্থু, একূনৰীসতিপচ্চৰেক্খণ, চতুৰীসতিপচ্চয, অট্ঠৰীসতিসুত্তন্তপট্ঠান, পণ্ণাসউদযব্বযদস্সন, পরোপণ্ণাসকুসলধম্ম, দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগত, অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতাদিভেদানং ধম্মানং পটিৰিজ্ঝনদেসনাকারপ্পৰত্তা, যে চ চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চারিমহাৰজিরঞাণপ্পভেদা, যে চ অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৰিচযদেসনাকারপ্পৰত্তা, যে চ অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযানুসযচরিতাদিৰিভাৰনাকারপ্পৰত্তাতি এৰংপকারা ভগৰতো পঞ্ঞাপভেদা, সব্বেপি ইধ আদি-সদ্দেন নযতো সঙ্গয্হন্তীতি ৰেদিতব্বং. কো হি সমত্থো ভগৰতো পঞ্ঞায পভেদে অনুপদং নিরৰসেসতো দস্সেতুং. তেনেৰ ভগৰন্তং ঠপেত্ৰা পঞ্ঞৰন্তানং অগ্গভূতো ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরোপি বুদ্ধগুণপরিচ্ছেদনং পতিঅনুযুত্তো ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) আহাতি.
সংসারমহোঘপক্খন্দানং সত্তানং ততো সন্তারণত্থং পটিপন্নো তেহি পযোজিতো নাম হোতি অসতিপি তেসং তথাৰিধে অভিসন্ধিযন্তি ৰুত্তং ‘‘সত্তা হি মহাবোধিং পযোজেন্তী’’তি. এতেন সব্বেনাতি মহাবোধিমূলাদিদস্সনেন. অপগমনং নিরুপক্কিলেসন্তি যোজেতব্বং. জাতসংৰদ্ধভাৰদস্সনেন ‘‘অনাদি অনিধনো চ সত্তো’’তি এৰংপকারা মিচ্ছাৰাদা পটিসেধিতা হোন্তি. সমঞ্ঞা…পে… দস্সেতি সত্তে পরমত্থতো অসতিপি সত্তপঞ্ঞত্তিৰোহারসূচনতো. করুণা আদিপঞ্ঞা পরিযোসানন্তি ইদং সম্ভরণনিপ্ফত্তিকালাপেক্খায ৰুত্তং, ন পরিচ্ছেদৰন্ততায. তেনেৰাহ ‘‘তন্নিদানভাৰতো ততো উত্তরিকরণীযাভাৰতো’’তি. সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৰ হি অনৰসেসতো বুদ্ধগুণদস্সনুপাযো যদিদং নযগ্গাহণং. পরধনহরণাদিতোপি ৰিরতি পরেসং অনত্থপরিহরণৰসপ্পৰত্তিযা সিযা করুণূপনিস্সযাতি করুণানিদানং সীলং. ততো এৰ ‘‘ততো পাণাতিপাতাদিৰিরতিপ্পৰত্তিতো’’তি ৰুত্তং.
২. যস্সা সংৰণ্ণনন্তিআদিনা ‘‘দযাযা’’তিআদিথোমনায সম্বন্ধং দস্সেতি. পযোজনং পন ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. অব্ভন্তরং নিযকজ্ঝত্তং, ততো বহিভূতং বাহিরং. দযাতি করুণা অধিপ্পেতাতি দযা-সদ্দস্স মেত্তাকরুণানং ৰাচকত্তা ৰক্খমানঞ্চ অনুযোগং মনসি কত্ৰা ৰুত্তং. তায হি সমুস্সাহিতো, ন মেত্তাযাতি অধিপ্পাযো. পুব্বে ৰুত্তস্স পটিনিদ্দেসো হোতীতি ত-সদ্দস্স অত্থং আহ. তন্তি পঞ্ঞং ৰিসেসেত্ৰা উপমাভাৰেন ৰিনিৰত্তা চরিতত্থতায. পটিনিদ্দেসং নারহতি পধানাপধানেসু পধানে কিচ্চদস্সনতো. দ্ৰিন্নং পদানং…পে… ৰতোতি করুণাৰাচিনা দযা-সদ্দেন একাধিকরণভাৰেন ৰুচ্চমানো ত-সদ্দো ততো অঞ্ঞধম্মৰিসযো ভৰিতুং ন যুত্তোতি অধিপ্পাযো. অপরিযাযসদ্দানং সমানাধিকরণভাৰো ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰে সতি হোতি, নাঞ্ঞথাতি আহ ‘‘সমানা…পে… হোতী’’তি. সমানাধিকরণভাৰেন হেত্থ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো সাধীযতি, সা চ সমানাধিকরণতা ৰিসিট্ঠৰিভত্তিকানং ন হোতীতি সমানৰিভত্তিতাযপি তমেৰ সাধীযতীতি ‘‘দযা…পে… চিদ’’ন্তি ইদং দযায ৰিসেসিতব্বভাৰে কারণৰচনং. পধানতায হি সামঞ্ঞতায চ সা ৰিসেসিতব্বা জাতা. তত্থ ভগৰতো তদঞ্ঞেসঞ্চ করুণানং ৰাচকত্তা সামঞ্ঞতা ৰেদিতব্বা. তস্স চাতি দযা-সদ্দস্স. ‘‘পধানঞ্চ পঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা কিঞ্চাপি পুরিমগাথায পঞ্ঞাপ্পধানা, ‘‘তাযা’’তি পন কেৰলং অৰত্ৰা দযাৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তত্তা অপ্পধানাযপি করুণায পটিনিদ্দেসো যুত্তোতি দস্সেতি. অপ্পধানতা চ করুণায পুরিমগাথায ৰসেন ৰুত্তা, ইধ পন পধানা এৰ. তথা চ ৰুত্তং ‘‘দযাসমুস্সাহিনীতি পধানা’’তি (ধ. স. মূলটী. ২).
কথং পন…পে… ঞাতব্বাতি ৰক্খমানঞ্ঞেৰ অত্থং হদযে ঠপেত্ৰা চোদেতি. যদি এৰন্তি যদি অট্ঠকথায অধিপ্পাযং অগ্গহেত্ৰা ৰচনমত্তমেৰ গণ্হসি. মেত্তাতি চ ন যুজ্জেয্যাতি যথা ‘‘মেত্তচিত্ততং আপন্নো’’তি এতিস্সা অট্ঠকথায ৰসেন ন দযা করুণা, এৰং ‘‘নিক্করুণতং আপন্নো’’তি এতিস্সা অট্ঠকথায ৰসেন ন দযা মেত্তাতি ৰচনমত্তগ্গহণে অট্ঠকথানম্পি ৰিরোধং দস্সেতি. ‘‘অধিপ্পাযৰসেন যোজেতব্বো’’তি ৰত্ৰা তমেৰ অধিপ্পাযং দযা-সদ্দো হীতিআদিনা ৰিৰরতি. অক্খরচিন্তকা হি দযা-সদ্দং দানগতিরক্খণেসু পঠন্তি. অনুরক্খণঞ্চ মেত্তাকরুণানং হিতূপসংহারদুক্খাপনযনাকারৰুত্তীনং সমানকিচ্চং, তস্মা উভযত্থ দযা-সদ্দো পৰত্ততীতি ৰুত্তং. অন্তোনীতন্তি অন্তোগধং, রুক্খত্থো ৰিয ধৰখদিরাদীনং অনুরক্খণত্থো মেত্তাকরুণানং সামঞ্ঞন্তি অত্থো, অধিপ্পাযো পন ‘‘দযাপন্নো’’তি এত্থ সব্বপাণভূতহিতানুকম্পীতি অনন্তরং করুণায ৰুত্তত্তা দযা-সদ্দো মেত্তাপরিযাযোতি ৰিঞ্ঞাযতি. মেত্তাপি হি করুণা ৰিয পাণাতিপাতৰিরতিযা কারণন্তি. ‘‘অদযাপন্নো’’তি এত্থ পন কারুণিকো অৰিহিং সজ্ঝাসযত্তা পরেসং ৰিহেসামত্তম্পি ন করোতি, কো পন ৰাদো পাণাতিপাতনেতি নিক্করুণতায পাণাতিপাতিতা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. এতমেৰত্থং সন্ধায ‘‘এৰঞ্হি অট্ঠকথানং অৰিরোধো হোতী’’তি আহ. যদি দযা-সদ্দো মেত্তাকরুণানং ৰাচকো, এৰম্পিকথং পন করুণা ‘‘দযা’’তি জানিতব্বাতি অনুযোগো তদৰত্থো এৰাতি চোদনং মনসি কত্ৰা করুণা চ দেসনাযাতিআদিনা করুণায এৰ গহণে কারণমাহ.
ননু তাযাতিআদিনা সামত্থিযতোপি পকরণং বলৰন্তি পকরণৰসেনেৰ করুণাৰিসযস্স ঞাততং দস্সেতি. যথারুচি পৰত্তিত্থাতি এতং পুরিমগাথায সপ্পদেসনিপ্পদেসসত্তৰিসযায করুণায গহিতভাৰস্স কারণৰচনং. যথারুচিপৰত্তি হি একস্মিং অনেকেসু চ ইচ্ছানুরূপপ্পৰত্তীতি. ‘‘ইধ পন নিপ্পদেসসত্তৰিসযতং গহেতু’’ন্তি এতেন সিদ্ধে সতি আরম্ভো ঞাপকত্থো হোতীতি পুন ‘‘সত্তেসূ’’তি ৰচনং ইমমত্থৰিসেসং বোধেতীতি দস্সেতি. ন দেৰেসুযেৰাতিআদিনাপি দযাসাধনস্স সমুস্সাহনস্স সত্তৰিসযভাৰে সামত্থিযলদ্ধেপি ‘‘সত্তেসূ’’তি ৰচনং তস্স নিপ্পদেসসত্তৰিসযভাৰো অধিপ্পেতোতি ইমং ৰিসেসং ঞাপেতীতি দস্সেতি.
কালদেসদেসকপরিসাদিপরিদীপনং বাহিরনিদানন্তি কালাদীনি নিদ্ধারেন্তো ‘‘যস্মিং কালে’’তিআদিমাহ. অৰসানম্হি ৰসন্তো তিদসালযেতি ৰচনতোতি এতেন তস্স পাটিহারিযস্স সদ্দন্তরসন্নিধানেন অৰচ্ছিন্নতং দস্সেতি. তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কাতি পুথুজ্জনসন্তানেপি রাগাদিপটিপক্খহরণস্স অভাৰতো নিচ্ছন্দরাগেসু সত্তৰোহারো ৰিয পুথুজ্জনসন্তানে রাগাদিপটিপক্খহরণৰসেন পৰত্তং তদভাৰেপি ভগৰতো সন্তানে রুল়্হীৰসেন পাটিহারিযন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি অধিপ্পাযো. দিট্ঠিহরণৰসেন যে সম্মাদিট্ঠিকা জাতা অচেলককস্সপাদযো ৰিয, দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৰেন অপ্পটিভানভাৰাদিপ্পত্তিযা সচ্চকাদযো ৰিয.
৩. সীতপব্বতা নাম ‘‘সিনেরুং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা যুগন্ধরো…পে… গিরি ব্রহা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৭; পারা. অট্ঠ. ১.১ ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা) এৰং ৰুত্তপব্বতা.
৪-৫. সব্বসো চক্কৰাল়সহস্সেহি সব্বসো আগম্ম সব্বসো সন্নিসিন্নেনাতি সম্বন্ধৰসেন তযো ৰিকপ্পা যুত্তা, সব্বসো চক্কৰাল়সহস্সেহি দসহি দসহীতি পন অনিট্ঠসাধনতো পটিসেধিতো. ৰজ্জিতব্বেতি যে ৰজ্জেতুং সক্কা ‘‘অতিসম্মুখা অতিসমীপং উন্নতপ্পদেসো’’তি, এতে. ইতরে পন তস্সা পরিসায মহন্তভাৰেন ন সক্কা পরিহরিতুং.
‘‘সব্বঞেয্য…পে… সমত্থা’’তি ৰত্ৰা তেসং দেসেতব্বপ্পকারজাননসমত্থাতি ৰচনং অত্তনা পটিৰিদ্ধাকারস্স ধম্মসামিনাপি পরেসং দেসেতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৰুত্তং. অঞ্ঞথা সব্বেপি সত্তা দিট্ঠসচ্চা এৰ ভৰেয্যুং. সব্বঞেয্যধম্মানং যথাসভাৰজাননসমত্থতাদিযেৰ যথাৰুত্তবলং. তেসং গহণসমত্থতং দীপেতি, অধিকৰচনমঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি অধিপ্পাযো.
৬. তথাগতো ৰন্দনীযোতিআদিনা ‘‘নমস্সিত্ৰা’’তিআদিকিরিযাৰিসেসানং তংতংসুত্তানুরোধেন পৰত্তিতমাহ. সরীরসোভগ্গাদীতি আদি-সদ্দেন কল্যাণৰাক্করণতাআধিপচ্চপরিৰারসম্পত্তিআদি সঙ্গয্হতি.
৭. অন্তরধাপেত্ৰাতি নিরোধেত্ৰা. নিরোধনঞ্চেত্থ উপ্পাদকহেতুপরিহরণৰসেন তেসং অনুপ্পত্তিকরণন্তি ৰেদিতব্বং. অত্থং পকাসযিস্সামীতি সম্বন্ধোতি ‘‘সোসেত্ৰা’’তি পুব্বকালকিরিযায অপরকালকিরিযাপেক্খতায ৰুত্তং.
৮. দুক্করভাৰং দীপেতুন্তি অদুক্করস্স তথাঅভিযাচেতব্বতাভাৰতোতি অধিপ্পাযো. পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসানং সীলৰিপত্তিভাৰতো থুল্লচ্চযাদীনঞ্চ যেভুয্যেন আচারৰিপত্তিভাৰতো আচারসীলানং তথা যোজনা কতা, তথা চারিত্তসীলস্স আচারসভাৰত্তা ইতরং সভাৰেনেৰ গহেত্ৰা দুতিযা. অসক্কুণেয্যন্তি ৰিসুদ্ধাচারাদিগুণসমন্নাগতেন সব্রহ্মচারিনা সদ্ধম্মচিরট্ঠিতত্থং সাদরং অভিযাচিতেন তেন চ অভিধম্মত্থপ্পকাসনে সমত্থোতি যাথাৰতো পমাণিতেন তব্বিমুখভাৰো ন সুকরোতি অধিপ্পাযো.
৯. দেৰদেৰ-সদ্দস্স অত্থো পট্ঠানসংৰণ্ণনাটীকাযং ৰিপঞ্চিতোতি ন ৰিত্থারযিম্হ.
১৩. পঠমসঙ্গীতিযং যা অট্ঠকথা সঙ্গীতাতি ৰচনেন সা ভগৰতো ধরমানকালেপি অট্ঠকথা সংৰিজ্জতি, তেন পাঠো ৰিয ভগৰংমূলিকাৰাতি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অভিধম্মস্সা’’তি পদং ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতদপেক্খন্তি ‘‘কস্স পন সা অট্ঠকথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা অধিকারৰসেন তমেৰ অভিধম্মপদং আকড্ঢতি. আৰুত্তিআদিৰসেন ৰা অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো.
১৬. অরিযমগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গৰিসেসং পাদকজ্ঝানমেৰ নিযমেতীতিআদিনযপ্পৰত্তো তিপিটকচূল়নাগত্থেরৰাদো আদি-সদ্দেন ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তি, পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতীতি এৰমাদযো মোরৰাপিৰাসিমহাদত্তত্থেরতিপিটকচূল়াভযত্থেরৰাদাদযো সঙ্গয্হন্তি. তপ্পকাসনেনেৰাতি অভিধম্মস্স অত্থপ্পকাসনেনেৰ. সোতি মহাৰিহারৰাসীনং ৰিনিচ্ছযো. তথাতি অসম্মিস্সানাকুলভাৰেন. অসম্মিস্সানাকুলভূতো ৰা ৰিনিচ্ছযো মহাৰিহারৰাসীনং সন্তকভাৰেন, এতেন অভিধম্মস্স অত্থপ্পকাসনেনেৰ মহাৰিহারৰাসীনং ৰিনিচ্ছযো ইধ অভিনিপ্ফাদীযতীতি দস্সেতি. অথ ৰা তপ্পকাসনেনেৰাতি অসম্মিস্সানাকুলভাৰপ্পকাসনেনেৰ. সোতি পকাসিযমানো অভিধম্মত্থো. তথাতি মহাৰিহারৰাসীনং ৰিনিচ্ছযভাৰেন. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে ‘‘অসম্মিস্সং অনাকুলং অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি সম্বন্ধনীযং.
১৭. অঞ্ঞঞ্চ সব্বং অত্থপ্পকাসনং হোতীতি তোসনং হোতীতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘সব্বেন তেন তোসনং কতং হোতী’’তি. যুত্তরূপা যোজনা.
ৰীসতিগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানকথাৰণ্ণনা
পরিচ্ছেদো সত্তপ্পকরণভাৰো. সন্নিৰেসো সত্তন্নং পকরণানং তদৰযৰানঞ্চ ৰৰত্থানং. সাগরেহি তথা চিন্তাতি ‘‘ইমস্স অভিধম্মস্স গম্ভীরভাৰৰিজাননত্থং চত্তারো সাগরা ৰেদিতব্বা’’তিআদিনা নযেন জলসাগরাদীহি সহ নযসাগরৰিচারো. ‘‘সতভাগেন সহস্সভাগেন ধম্মন্তরা ধম্মন্তরং সঙ্কমিত্ৰা সঙ্কমিত্ৰা দেসেসী’’তিআদিনা দেসনাভেদেহি অভিধম্মস্স গম্ভীরভাৰকথা দেসনাহি গম্ভীরতা.
‘‘এৰং তেমাসং নিরন্তরং দেসেন্তস্সা’’তিআদিনা দেসনাকালে ভগৰতো সরীরস্স যাপিতাকারৰিচারো দেসনা…পে… গহণং. তথা থেরস্স…পে…পি চাতি ‘‘অভিধম্মে ৰাচনামগ্গো নামা’’তিআদিনা অভিধম্মে ৰাচনামগ্গস্স সারিপুত্তত্থেরসম্বন্ধিততা তস্স চ তেনেৰ উপ্পাদিততা. যো হি ভগৰতা দেৰতানং দেসিতাকারো, সো অপরিচ্ছিন্নৰারনযতন্তিতায অনন্তো অপরিমাণো ন ভিক্খূনং ৰাচনাযোগ্গো, যো চ থেরস্স দেসিতাকারো, সো অতিসংখিত্ততায. নাতিসঙ্খেপনাতিৰিত্থারভূতো পন পাঠনযো থেরপ্পভাৰিতো ৰাচনামগ্গোতি.
ৰচনত্থৰিজাননেনাতিআদিনা কুসলা ধম্মাতিআদিপদানঞ্ঞেৰ অত্থৰণ্ণনং অকত্ৰা অভিধম্ম-সদ্দৰিচারস্স সম্বন্ধমাহ. ‘‘যে তে মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা. সেয্যথিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা…পে… সিক্খিতং সিক্খিংসু দ্ৰে ভিক্খূ অভিধম্মে নানাৰাদা’’তিআদিসুত্তৰসেন কিঞ্চাপি বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘অভিধম্মো’’তি ৰুচ্চন্তি, ধম্ম-সদ্দো চ সমাধিআদীসু দিট্ঠপ্পযোগো, পরিযত্তিধম্মো এৰ পন ইধ অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘সুত্তন্তাধিকা পাল়ীতি অত্থো’’তি আহ. তত্থ ধম্মব্যভিচারভাৰেন ৰিসেসতো অভিধম্মো ৰিয সুত্তন্তোপি ‘‘ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২১৬) অঞ্ঞত্থ চ সম্ভৰতো অভি-সদ্দেন নিৰত্তেতব্বত্থং দীপেতুং ‘‘সুত্তন্তা’’তি ৰুত্তং. ননু চ অতিরেকৰিসেসট্ঠা ভিন্নসভাৰা যতো তে যথাক্কমং অধিকৰিচিত্তপরিযাযেহি বোধিতা, তস্মা ‘‘ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেহী’’তি বহুৰচনেন ভৰিতব্বং, ন একৰচনেনাতি অনুযোগং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘দ্ৰিন্নম্পি…পে… একৰচননিদ্দেসো কতো’’তি.
পযোগমেৰ নারহতি উপসগ্গ-সদ্দানং ধাতু-সদ্দস্সেৰ পুরতো পযোজনীযত্তা. অথাপি পযুজ্জেয্য অতিমালাদীসু অতি-সদ্দাদযো ৰিয. এৰম্পি যথা ‘‘অতিমালা’’তি এত্থ সমাসৰসেন অনাৰিভূতায কমনকিরিযায ৰিসেসকো অতি-সদ্দো, ন মালায, এৰমিধাপি অভি-সদ্দো ন ধম্মৰিসেসকো যুত্তোতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞস্সপি হি উপসগ্গস্সাতি ইদং রুল়্হীৰসেন, অত্থে উপসজ্জতীতি ৰা উপসগ্গস্স অন্ৰত্থসঞ্ঞতং গহেত্ৰা ৰুত্তং. অতিছত্তাদীসু হি অতি-সদ্দো ইধ উপসগ্গোতি অধিপ্পেতো. তত্থ যথা কল্যাণো পূজিতো ৰা পুরিসো অতিপুরিসোতি ভৰতি, এৰং অতিরেকৰিসেসট্ঠানম্পি কল্যাণপূজিতত্থভাৰসম্ভৰতো কল্যাণং ৰা পূজিতং ৰা ছত্তং অতিছত্তন্তি সদ্দনযো ৰেদিতব্বো. কল্যাণপূজিতভাৰা হি গুণৰিসেসযোগেন ইচ্ছিতব্বা. গুণৰিসেসো চেস যদিদং পমাণাতিরেকো চ ৰিচিত্তরূপতা চ. এৰঞ্চ পন কত্ৰা ‘‘অকিরিযাযপী’’তি ৰচনং সমত্থিতং ভৰতি. যথা চ অতিছত্তাদীসু, এৰং অভিধম্ম-সদ্দেপি দট্ঠব্বং. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. তব্ভাৰদীপকত্তাতি অতিরেকৰিসেসভাৰদীপকত্তা.
একতো অনাগতত্তাতি ইদং সুত্তন্তে একতো আগতানং খন্ধাযতনাদীনং সুত্তন্তভাজনীযস্স দিট্ঠত্তা ‘‘ছ ইমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.৪৯৫-৪৯৬) চক্খাদীনং ছন্নং ইত্থিন্দ্রিযাদীনং তিণ্ণং সুখিন্দ্রিযাদীনং পঞ্চন্নং সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং পঞ্চন্নং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনঞ্চ তিণ্ণং ৰসেন ৰিসুং ৰিসুং সুত্তন্তভাৰেন আগতত্তা একসুত্তভাৰেন অনাগতানং বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং সুত্তন্তভাজনীযস্স অদিট্ঠত্তা চ ৰুত্তং, ন সুত্তন্তে একতো আগমনস্স সুত্তন্তভাজনীযস্স কারণত্তা. সুত্তন্তে একতো সব্বেন সব্বঞ্চ অনাগতা হি ভূমন্তরপরিচ্ছেদপটিসম্ভিদা সুত্তন্তভাজনীযৰসেন ৰিভত্তা দিস্সন্তি, একতো আগতানি চ সিক্খাপদানি তথা ন ৰিভত্তানি. ৰেরমণীনং ৰিয পন সভাৰকিচ্চাদিৰিভাগৰিনিমুত্তো বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং সমানো ৰিভজনপ্পকারো নত্থি, যো সুত্তন্তভাজনীযং সিযাতি ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থীতি যুত্তং সিযা.
যদিপি পচ্চযধম্মৰিনিমুত্তো পচ্চযভাৰো নাম নত্থি, যথা পন পৰত্তো পচ্চযধম্মো পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযো হোতি, সো তস্স পৰত্তিআকারৰিসেসো হেতুআদিভাৰো ততো অঞ্ঞো ৰিয পচ্চযধম্মস্স পচ্চযভাৰোতি ৰুত্তো, সো চ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তী’’তিআদীসু পধানভাৰেন ৰুত্তো. তত্থ চ গুণীভূতা হেতুহেতুফলভূতা অৰিজ্জাসঙ্খারাদযোতি ৰুত্তং ‘‘পচ্চযভাৰো উদ্দিট্ঠো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মানন্তিআদি উদ্দেসেন পরিচ্ছিন্নানংযেৰ খন্ধাদীনং খন্ধৰিভঙ্গাদীসু পঞ্হপুচ্ছকনযো দস্সিতো, ন ইতো অঞ্ঞথাতি কত্ৰা ৰুত্তং.
সুত্তন্তে সঙ্গীতিসুত্তন্তাদিকে. পঞ্চ সিক্খাপদানি পাণাতিপাতা…পে… পমাদট্ঠানা ৰেরমণীতি এৰং উদ্দিট্ঠানি. অঞ্ঞো পন ৰেরমণীনং ৰিভজিতব্বপ্পকারো নত্থীতি ইদং অতীতানিচ্চাদিৰিভাগো ৰেরমণীনং খন্ধাযতনাদীসু অন্তোগধত্তা তব্বসেনেৰ ৰিজানিতব্বো, ততো পন অঞ্ঞো অভিধম্মনযৰিধুরো ৰেরমণীনং ৰিভজিতব্বপ্পকারো নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. তথা চ পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘চক্খুং অনিচ্চং…পে… জরামরণং অনিচ্চ’’ন্তি অনুপদধম্মসম্মসনকথাযং ন ৰেরমণিযো উদ্ধটা.
ননু ধম্মসঙ্গণীধাতুকথাদীনম্পি ৰসেন অভিধম্মপাল়িযা অতিরেকৰিসেসভাৰো দস্সেতব্বোতি? সচ্চমেতং, সো পন একন্তঅভিধম্মনযনিস্সিতো অৰুত্তোপি সিদ্ধোতি কত্ৰা ন দস্সিতো. এতেন ৰা নিদস্সনেন সোপি সব্বো নেতব্বো. অভিধম্মনযসামঞ্ঞেন ৰা অভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকেহি সো ৰুত্তো এৰাতি ন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.
পঞ্হৰারাতি পুচ্ছনৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তা পাল়িনযা. এত্থেৰাতি ধম্মহদযৰিভঙ্গে এৰ. অপেক্খাৰসিকত্তা অপ্পমহন্তভাৰস্স যতো অপ্পমত্তিকা মহাধাতুকথাতন্তি ধম্মহদযৰিভঙ্গৰচনৰসেন অৰসেসা, তং দস্সনত্থং ‘‘ধম্মহদযৰিভঙ্গে অনাগন্ত্ৰা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো’’তি ৰুত্তং. ধম্মহদয…পে… আগততন্তিতো রূপকণ্ডধাতুৰিভঙ্গাদীসু অনাগন্ত্ৰা মহাধাতুকথাযং আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৰাতি সম্বন্ধো. অথ ধাতুকথায ৰিত্থারকথা মহাধাতুকথা ধম্মহদযৰিভঙ্গে অনাগন্ত্ৰা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো ধাতুকথাযং অনাগন্ত্ৰা মহাধাতুকথায আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৰাতি যোজেতব্বং.
উপলব্ভতীতি অনুলোমপচ্চনীযপঞ্চকস্স, নুপলব্ভতীতি পচ্চনীযানুলোমপঞ্চকস্স উপলক্খণৰসেন ৰুত্তং. সচ্চিকট্ঠং নিস্সযন্তি ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা দেসাদিঅনামসনেন রূপাদিসত্তপঞ্ঞাসধম্মপ্পভেদং সচ্চিকট্ঠমেৰ নিস্সযভূতং. সব্বত্থাতি এত্থাপি ‘‘উপলব্ভতি নুপলব্ভতীতি পটিঞ্ঞায গহিতায পটিক্খেপগ্গহণত্থ’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধনীযং, তথা সব্বদা সব্বেসূতি এত্থাপি. যদি খন্ধাযতনাদযো গহিতা অট্ঠকথাযং আগতনযেন, অথ পন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. যো সচ্চিকট্ঠোতি সচ্চিকট্ঠনিস্সযং উপলক্খেতি. এতেহীতি এতেহি ৰচনেহি. সচ্চিকট্ঠদেসকালপ্পদেসেহি কথং সচ্চিকট্ঠাদীনং পদেসো একদেসভূতো সব্বোতি ৰুচ্চতি? পদেসানং পুথুত্তা. ‘‘সব্বেসু পদেসেসূ’’তি পচ্চেকং ভেদামসনৰসেন চাযং পঞ্হো পৰত্তোতি ন পুরিমেহি অৰসেসো.
উপলব্ভতি…পে… মিচ্ছাতি একন্তি উপলব্ভতীতি পটিঞ্ঞাগ্গহণপটিক্খেপগ্গহণনিগ্গণ্হনানং অনুলোমপটিলোমতো পটিঞ্ঞাঠপননিগ্গহপাপনারোপনানঞ্চ ৰসেন পৰত্তা তন্তি পঠমপঞ্চকস্স একং অঙ্গং একো অৰযৰোতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি নেতব্বং. নিগ্গহস্স সুনিগ্গহভাৰং ইচ্ছতো সকৰাদিনো ‘‘ত্ৰং চে পন মঞ্ঞসি ৰত্তব্বে খো পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ৩) পটিঞ্ঞাঠপনেন, তেন ‘‘তৰ তত্থ হেতায পটিঞ্ঞায হেৰং পটিজানন্তো হেৰং নিগ্গহেতব্বে অথ তং নিগ্গণ্হাম সুনিগ্গহিতো চ হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ২) পরৰাদিনো অত্তনো পটিকম্মং যথা সকৰাদী ন নিব্বেঠেতি, এৰং করণং পটিকম্মৰেঠনং. পরৰাদিনো পটিকম্মস্স দুপ্পটিকম্মভাৰং ইচ্ছতো সকৰাদিনো তংনিদস্সনেন ‘‘এসো চে দুন্নিগ্গহিতো হেৰ’’ন্তি পটিকম্মনিদস্সনেন, ‘‘ৰত্তব্বে খো পুগ্গলো উপলব্ভতি…পে… পরমত্থেনাতি (কথা. ১). নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞায হেৰং পটিজানন্তো হেৰং নিগ্গহেতব্বা. অথ অম্হে নিগ্গণ্হাসি দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি ৰত্ৰা ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ৫) নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহিতভাৰদস্সনেন অনিগ্গহিতভাৰকরণং নিগ্গহনিব্বেঠনং. ‘‘তেন হি যং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘তেন হি যে কতে নিগ্গহে সে নিগ্গহে দুক্কটে সুকতে পটিকম্মে সুকতা পটিপাদনা’’তি সকৰাদিনো নিগ্গহস্স, অনিগ্গহভাৰারোপনেন অত্তনো পটিকম্মস্স সুপটিকম্মভাৰকরণেন চ সকৰাদিনো নিগ্গহস্স ছেদো ৰিনাসনং পুগ্গলৰাদনিসেধনৰসেন সমুট্ঠিতত্তা. ধম্মতায অনুলোমনৰসেন উট্ঠহিত্ৰা তব্বিলোমনৰসেন পৰত্তো অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকো ৰুত্তৰিপরিযাযেন দুতিযপঞ্চকো ৰেদিতব্বো.
তদাধারোতি তে সচ্চিকট্ঠপরমত্থা রূপাদযো আধারা এতস্সাতি তদাধারো. এতেন ‘‘রূপস্মিং অত্তা’’তি এৰংপকারো পুগ্গলৰাদো দস্সিতো হোতি. তেসং ৰা আধারভূতোতি এতেন ‘‘অত্তনি রূপ’’ন্তি এৰংপকারো. অঞ্ঞত্র ৰা তেহীতি তেহি রূপাদীহি ৰিনা. আধারাধেয্যাদিভাৰেন অসংসট্ঠো ৰিসুংযেৰ ৰিনা. তেন সত্তাদিগুণেহি অৰোকিণ্ণো পুরিসোতি এৰমাদিকো. তংসামিভূততায ৰা তদধীনভাৰেন ‘‘অঞ্ঞত্র ৰা তেহী’’তি ৰুত্তন্তি ‘‘রূপৰা অত্তা’’তি এৰংপকারো পুগ্গলৰাদো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো. অনঞ্ঞোতি এতেন ‘‘রূপং অত্তা’’তি এৰংপকারো. রুপ্পনাদিসভাৰো রূপক্খন্ধাদীনং ৰিসেসলক্খণং, সপ্পচ্চযাদিসভাৰো সামঞ্ঞলক্খণং. রূপাদিতো অঞ্ঞো অনঞ্ঞো ৰা অঞ্ঞত্তে চ তদাধারাদিভূতো উপলব্ভমানো আপজ্জতীতি অনুযুঞ্জতি সকৰাদী পকারন্তরস্স অসম্ভৰতো. পুগ্গলৰাদী পুগ্গলস্স রূপাদীহি ন অঞ্ঞত্তং ইচ্ছতি রূপাদি ৰিয পচ্চক্খতো অনুমানতো ৰা গাহযিতুং অসক্কুণেয্যত্তা তস্স চ কারকৰেদকভাৰস্স অযুজ্জমানকত্তা. নাপি অনঞ্ঞত্তং রুপ্পনসপ্পচ্চযাদিসভাৰপ্পসঙ্গতো পুগ্গলস্সেৰ অভাৰপ্পসঙ্গতো চ. যথেৰ হি ন ৰিনা ইন্ধনেন অগ্গি পঞ্ঞাপিযতি, ন চ অঞ্ঞং ইন্ধনতো অগ্গিং সক্কা পটিজানিতুং, নাপি অনঞ্ঞং. যদি হি অঞ্ঞো সিযা, ন উণ্হং ইন্ধনং সিযা. অথ অনঞ্ঞো, নিদ্দহিতব্বংযেৰ দাহকং সিযা. এৰমেৰ ন ৰিনা রূপাদীহি পুগ্গলো পঞ্ঞাপিযতি, ন চ তেহি অঞ্ঞো, নাপি অনঞ্ঞো সস্সতুচ্ছেদভাৰপ্পসঙ্গতোতি লদ্ধিযং ঠত্ৰা পুগ্গলৰাদী ‘‘ন হেৰা’’তি পটিক্খিপতি. তত্থ অগ্গিন্ধনোপমা তাৰ যদি লোকৰোহারেন ৰুত্তা, অপল়িত্তং কট্ঠাদিইন্ধনং নিদ্দহিতব্বঞ্চ, পল়িত্তং ভাসুরুণ্হং অগ্গি দাহকঞ্চ, তঞ্চ ওজট্ঠমকরূপং পুরিমপচ্ছিমকালিকং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, যদি এৰং পুগ্গলো রূপাদীহি অঞ্ঞো অনিচ্চো চ আপন্নো. অথ পরমত্থতো, তস্মিংযেৰ কট্ঠাদিকে পল়িত্তে যং উসুমং সো অগ্গি, তংসহজাতানি তীণি ভূতানি ইন্ধনং, এৰম্পি সিদ্ধং লক্খণভেদতো অগ্গিন্ধনানং অঞ্ঞত্তন্তি অগ্গি ৰিয ইন্ধনতো রূপাদীহি অঞ্ঞো পুগ্গলো অনিচ্চো চ আপন্নোতি ব্যাহতাতি ৰেদিতব্বং.
পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পটিজানন্তস্স পকারন্তরস্স অসম্ভৰতো ৰুত্তেসু পকারেসু একেন পকারেন উপলব্ভমানো উপলব্ভতীতি ‘‘আপন্ন’’ন্তি ৰুত্তং ‘‘পটিঞ্ঞায একত্তাপন্ন’’ন্তি. একত্তাপন্নত্তা এৰ অপ্পটিক্খিপিতব্বং, পুগ্গলে পটিসিদ্ধে তদভিনিৰেসোপি অযাথাৰতো পুগ্গলৰাদিনো গহিতাকারসুঞ্ঞতাৰিভাৰনেন সকট্ঠানতো চাৰিতো পটিসেধিতো এৰ নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পুগ্গলদিট্ঠিং পটিসেধেন্তো’’তি. পুগ্গলোযেৰ ৰা তথা পস্সিতব্বত্তা দিট্ঠি. ‘‘সামী নিৰাসী কারকো ৰেদকো নিচ্চো ধুৰো’’তি অভিনিৰেসৰিসযভূতো হি পরিকপ্পমত্তসিদ্ধো পুগ্গলো ইধ পটিক্খিপীযতি, ‘‘ন চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা’’তিআদিনা ৰুত্তৰোহারপুগ্গলোতি অননুযোগো আকাসকুসুমস্স রত্তনীলাদিভাৰৰিচারণা ৰিযাতি অত্থো. পুব্বে ‘‘নুপলব্ভতী’’তি পটিজানিত্ৰা ৰিসেসচোদনায অনাপজ্জনতো পুন ‘‘ন হেৰা’’তি পটিক্খেপো পটিঞ্ঞায আপজ্জনলেসো. ৰঞ্ঝাপুত্তকস্স দীঘরস্সতানুযোগস্স ৰিয সব্বেন সব্বং পরমত্থতো অনুপলব্ভমানস্স পুগ্গলস্স রূপাদীহি অঞ্ঞানঞ্ঞতানুযোগস্স অননুযোগভাৰো এৰ ইধ অৰিপরীতত্থো.
যংকারণাতি এতেন ‘‘যতোনিদান’’ন্তি এত্থ ৰিভত্তিঅলোপো দট্ঠব্বোতি দস্সেতি. অজ্ঝাচরন্তীতি অভিভৰন্তি. অভিনন্দনাদযো তণ্হাদীহি যথাসঙ্খ্যং যোজেতব্বা, তণ্হাদিট্ঠীহি ৰা অভিনন্দনজ্ঝোসানানি, তীহিপি অভিৰদনং অৰিসেসেন ৰা তীহিপি তযো যোজেতব্বা. এত্থ চে নত্থি অভিনন্দিতব্বন্তিআদিনা অভিনন্দনাদীনং অভাৰসূচনেন ফলূপচারতো অভিনন্দনাদীনং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিভূতং মগ্গফলং ৰুচ্চতি, তং পচ্চামসনঞ্চ এসেৰাতি ইদন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অভি…পে… ফলং ৰা’’তি.
‘‘ঞাযতীতি জান’’ন্তি উক্কংসগতিৰিজাননেন নিরৰসেসং ঞেয্যজাতং পরিগ্গয্হতীতি তব্বিসযায জানাতিকিরিযায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ করণং ভৰিতুমরহতীতি ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা পকরণৰসেন, ‘‘ভগৰা’’তি সদ্দন্তরসন্নিধানেন ৰা অযং অত্থো ৰিভাৰেতব্বো. পস্সং পস্সতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. জানন্তাপি ৰিপল্লাসৰসেন জানন্তি তিত্থিযা পঠমজ্ঝানঅরূপজ্ঝানেহি কামরূপপরিঞ্ঞাৰাদিনো. জানন্তো জানাতিযেৰ ভগৰা অনাগামিঅরহত্তমগ্গেহি তংপরিঞ্ঞাৰাদিতায. অযঞ্চ অত্থো দুক্খক্খন্ধসুত্তৰসেন (ম. নি. ১.১৬৩, ১৭৫ আদযো) ৰিভাৰেতব্বো. পঞ্ঞাচক্খুনা উপ্পন্নত্তা ৰা চক্খুভূতো. ঞাণভূতোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. অথ ৰা দিব্বচক্খুআদিকং পঞ্চৰিধম্পি চক্খুং ভূতো পত্তোতি চক্খুভূতো. এৰং ঞাণভূতোতিআদীসুপি দট্ঠব্বং. সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায সাতিসযো ভগৰতো ৰত্তুআদিভাৰোতি ৰুত্তং ‘‘চতুসচ্চধম্মে ৰদতীতি ৰত্তা’’তিআদি. ‘‘পৰত্তা’’তি এত্থ প-কারস্স পকট্ঠত্থতং দস্সেতুং ‘‘চিরং…পে… পৰত্তা’’তি আহ. নিদ্ধারেত্ৰা নেতা নিন্নেতা.
‘‘একূননৰুতি চিত্তানী’’তি ৰুত্তা চিত্তসহচরিযায যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি. তেসঞ্চ পাল়িপদেসানং একেকং পদং উদ্ধরিত্ৰাপি কিঞ্চাপি কুসলত্তিকপদানিযেৰ উদ্ধরিত্ৰা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে চিত্তানি ৰিভত্তানি, কুসলত্তিকেন পন সভাৰধম্মসঙ্গহিতানং সেসত্তিকদুকপদানং অসঙ্গহিতানং অভাৰতো কুসলত্তিকপদুদ্ধারেন নযদস্সনভূতেন ইতরত্তিকদুকপদানিপি উদ্ধটানেৰাতি ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা মাতিকাগ্গহণং সমত্থিতং ভৰতি.
সো চ ধম্মোতি ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৬০) পুরিমায পুরিমায পাল়িযা পচ্ছিমা পচ্ছিমা অত্থনিদ্দেসোতি ৰুত্তং. ‘‘সমানেন্তী’’তিসদ্দস্স পটপটাযতি-সদ্দস্স ৰিয সদ্দনযো দট্ঠব্বোতি দস্সেতুং ‘‘সমানং করোন্তী’’তি ৰুত্তং. সমানকরণঞ্চ ঊনপক্খিপনেন অধিকাপনযনেন ৰা হোতি, ইধ ঊনপক্খিপনেনাতি দস্সেতুং ‘‘পূরেন্তী’’তি ৰুত্তং. সমানেতব্বন্তি এত্থাপীতি ‘‘পট্ঠানং সমানেতব্ব’’ন্তি এত্থ.
বলৰতা ঞাণৰেগেন অভিধম্মপচ্চৰেক্খণৰসপ্পৰত্তেন. বলৰতো ঞাণৰেগস্স সব্বকিলেসক্খেপনৰসপ্পৰত্তস্স. গম্ভীরমেৰ গম্ভীরগতং দিট্ঠিগতন্তিআদীসু ৰিয. নিরৰসেসেনাতি ন কঞ্চি অৰসেসেত্ৰা. পঞ্চখীলরহিতেনাতি পঞ্চচেতোখীলরহিতেন.
একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসূতি ‘‘জাতিমদো’’তিআদিনা এককৰসেন আগতা তেসত্ততি, ‘‘কোধো চ উপনাহো চা’’তিআদিনা দুকৰসেন ছত্তিংস, ‘‘তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিনা তিকৰসেন পঞ্চাধিকং সতং, ‘‘চত্তারো আসৰা’’তিআদিনা চতুক্কৰসেন ছপ্পঞ্ঞাস, ‘‘পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তিআদিনা পঞ্চকৰসেন পঞ্চসত্ততি, ‘‘ছ ৰিৰাদমূলানী’’তিআদিনা ছক্কৰসেন চতুরাসীতি, ‘‘সত্ত অনুসযা’’তিআদিনা সত্তকৰসেন একূনপঞ্ঞাস, ‘‘অট্ঠ কিলেসৰত্থূনী’’তিআদিনা অট্ঠকৰসেন চতুসট্ঠি, ‘‘নৰ আঘাতৰত্থূনী’’তিআদিনা নৰকৰসেন একাসীতি, ‘‘দস কিলেসৰত্থূনী’’তিআদিনা দসকৰসেন সত্ততি, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপ্পাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানী’’তিআদিনা অট্ঠারসকৰসেন অট্ঠসতন্তি এৰং একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসু. সেসা তেনৰুতাধিকং ছসতং কিলেসা. তে ব্রহ্মজালসুত্তাগতাহি দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীহি সহ পঞ্চপঞ্ঞাসাধিকং সত্তসতং হোন্তি.
অথ ৰা চুদ্দসেকন্তাকুসলা, পঞ্চৰীসতি কুসলাব্যাকতসাধারণা, চুদ্দস কুসলত্তিকসাধারণা, উপচযাদিদ্ৰযং একং কত্ৰা সত্তৰীসতি রূপানি চাতি ইমে অসীতি ধম্মা, ইমেসু ভাৰদ্ৰযে একং ঠপেত্ৰা অজ্ঝত্তিকা একূনাসীতি, বাহিরা একূনাসীতীতি সব্বেপি অট্ঠপঞ্ঞাসাধিকং সতং হোন্তি. ইমেসু একেকস্মিং দসন্নং দসন্নং কিলেসানং উপ্পজ্জনতো অসীতিঅধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তি.
অথ ৰা তেপঞ্ঞাস অরূপধম্মা, অট্ঠারস রূপরূপানি, আকাসধাতু, লক্খণরূপানি চাতি পঞ্চসত্ততি ধম্মা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো পঞ্ঞাসসতং হোন্তি. তত্থ একেকস্মিং দস দস কিলেসাতিপি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. তথা এত্থ ৰেদনং সুখিন্দ্রিযাদিৰসেন পঞ্চৰিধং কত্ৰা সত্তপঞ্ঞাস অরূপধম্মা, অট্ঠারস রূপরূপানি চাতি পঞ্চসত্ততি ৰিপস্সনূপগধম্মা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো পঞ্ঞাসসতং হোন্তি. এতেসু একেকস্মিং দস দস কিলেসাতিপি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং.
অপরো নযো – দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদেসু পঠমে ছ কিলেসা, দুতিযে সত্ত, ততিযে ছ, চতুত্থে সত্ত, পঞ্চমে ছ, ছট্ঠে সত্ত, সত্তমে ছ, অট্ঠমে সত্ত, নৰমে পঞ্চ, দসমে ছ, একাদসমে পঞ্চ, দ্ৰাদসমে চত্তারোতি সব্বে দ্ৰাসত্ততি, ইমে পঞ্চদ্ৰারিকা পঞ্চসু রূপাদীসু আরম্মণেসু একেকস্মিং দ্ৰাসত্ততীতি সট্ঠিঅধিকানি তীণি সতানি, মনোদ্ৰারিকা পন ছসু আরম্মণেসু একেকস্মিং দ্ৰাসত্ততি দ্ৰাসত্ততীতি কত্ৰা দ্ৰত্তিংসাধিকানি চত্তারি সতানি, সব্বানিপি দ্ৰানৰুতিঅধিকানি সত্তসতানি, তানি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰিসযতায চতুরাসীতিঅধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তীতি ৰেদিতব্বং.
অথ ৰা রূপারম্মণাদীনি পঞ্চ, অৰসেসরূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণৰসেন পঞ্চ ধম্মারম্মণকা সেসা চাতি দস, তে অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো ৰীসতি, পঞ্ঞত্তি চাতি একৰীসতিযা আরম্মণেসু দ্ৰাসত্ততি দ্ৰাসত্ততি কিলেসাতি দ্ৰাদসাধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তি.
অথ ৰা দ্ৰাদসসু অকুসলচিত্তুপ্পাদেসু পঠমে ৰীসতি ধম্মা, দুতিযে দ্ৰাৰীসতি, ততিযে ৰীসতি, চতুত্থে দ্ৰাৰীসতি, পঞ্চমে একূনৰীসতি, ছট্ঠে একূনৰীসতি, সত্তমে একূনৰীসতি, অট্ঠমে একৰীসতি, নৰমে একূনৰীসতি, দসমে একৰীসতি, একাদসমে সোল়স, দ্ৰাদসমে সোল়সাতি সব্বে অকুসলধম্মা ছত্তিংসাধিকানি দ্ৰে সতানি, ইমে ছসু আরম্মণেসু পচ্চেকং ছত্তিং সাধিকানি দ্ৰে সতানি, সব্বে সোল়সাধিকানি চত্তারি সতানি চ সহস্সং হোন্তীতি এৰম্পি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং ৰেদিতব্বং.
ইতরেসন্তি তণ্হাৰিচরিতানং ‘‘অতীতানি ছত্তিংসা’’তিআদিনা অতীতাদিভাৰামসনতো. খেপনেতি অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দনে. ‘‘দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৰা’’তি হি ৰুত্তং. পরমত্থতো অতীতাদীনং মগ্গেন অপ্পহাতব্বত্তা ‘‘অতীতাদিভাৰামসনা অগ্গহণং খেপনে’’তি ৰুত্তং. যং পন পট্ঠানে ‘‘দস্সনেন পহাতব্বো ধম্মো দস্সনেন পহাতব্বস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা তিকে, তথা দস্সনেন পহাতব্বাতীততিকতিকে ‘‘অতীতা দস্সনেন পহাতব্বা’’তিআদিনা চ তীসু কালেসু দস্সনাদিপহাতব্বৰচনং কতং, তং অতীতাদীনং সংকিলিট্ঠতায অপাযগমনীযতায চ দস্সনপহাতব্বেহি নিরতিসযত্তা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
ন ভাসিতত্থৰচনন্তি ইদং ‘‘হিতপরিযাযৰচন’’ন্তি এতেন নিৰত্তিতস্স একদেসকথনং. যথা হি অযং অত্থ-সদ্দো ন ভাসিতত্থৰচনং, এৰং ৰিসযপ্পযোজনাদিৰচনম্পি ন হোতীতি. যথাৰুত্তস্সাতি হিতপরিযাযস্স. ‘‘ন হঞ্ঞদত্থত্থিপসংসলাভা’’তি পদস্স নিদ্দেসে ‘‘অত্তত্থো ৰা পরত্থো ৰা’’তিআদিনা (মহানি. ৬৯) কিঞ্চাপি সুত্তনিরপেক্খং অত্তত্থাদযো ৰুত্তা সুত্তত্থভাৰেন অনিদ্দিট্ঠত্তা, তেসু পন একোপি অত্থপ্পভেদো সুত্তেন দীপেতব্বতং নাতিক্কমতীতি আহ ‘‘তে সুত্তং সূচেতী’’তি. ইমস্মিং ৰিকপ্পে অত্থ-সদ্দো ভাসিতত্থৰচনম্পি হোতি. পুরিমকা হি পঞ্চ অত্থপ্পভেদা হিতপরিযাযা, ততো পরে ছ ভাসিতত্থপ্পভেদা, পচ্ছিমকা পন উভযসভাৰা. তত্থ দুরধিগমতায ৰিভাৰনে অলদ্ধগাধো গম্ভীরো, ন ৰিৰটো গুল়্হো, মূলুদকাদযো ৰিয পংসুনা অক্খরসন্নিৰেসাদিনা তিরোহিতো পটিচ্ছন্নো, নিদ্ধারেত্ৰা ঞাপেতব্বো নেয্যো, যথারুতৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো নীতো. অনৰজ্জনিক্কিলেসৰোদানা পরিযাযৰসেন ৰুত্তা, কুসলৰিপাককিরিযধম্মৰসেন ৰা. পরমত্থো নিব্বানং, অৰিপরীতসভাৰো এৰ ৰা. সাতিসযং পকাসিতানি তপ্পরভাৰেন পকাসিতত্তা. ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্ন’’ন্তি (পাচি. ১২৪২), ‘‘সকৰাদে পঞ্চসুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) চ এৰমাদীসু সুত্ত-সদ্দো উপচরিতোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইদমেৰ অত্থানং সূচনতো সুত্তন্তি ৰুত্ত’’ন্তি. একন্তহিতপটিলাভসংৰত্তনিকা সুত্তন্তদেসনাতি ইদম্পি ৰিনেয্যানং হিতসম্পাপনে সুত্তন্তদেসনায তপ্পরভাৰংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তপ্পরভাৰো চ ৰিনেয্যজ্ঝাসযানুলোমতো দট্ঠব্বো, তথা অত্তত্থাদিপ্পকাসনপধানতাপি. ইতরেহীতি ৰিনযাভিধম্মেহি.
রত্তিআদীসূতি রত্তিরাজৰিনযেসু ৰিসযভূতেসু. ননু চ ‘‘অভিরত্তী’’তি অৰুত্তত্তা রত্তিগ্গহণং ন কত্তব্বং, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি চ ঞাণলক্খণকিরিযাৰিসেসকো অভি-সদ্দোতি? ন, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি অভি-সদ্দৰিসিট্ঠানং ঞাতলক্খিতসদ্দানং রত্তিসদ্দেন সমানাধিকরণতায রত্তিৰিসযত্তা. এত্থ চ ৰাচকসদ্দসন্নিধানে নিপাতানং তদত্থজোতকমত্তত্তা লক্খিতসদ্দত্থজোতকো অভি-সদ্দো লক্খণে ৰত্ততীতি ৰুত্তো. অভিলক্খিতসদ্দপরিযাযো চ অভিঞ্ঞাতসদ্দোতি দট্ঠব্বো, অভিৰিনযসদ্দস্স পন অভিপুরিসস্স ৰিয সমাসসিদ্ধি দট্ঠব্বা. অনেকত্থা হি নিপাতা, অনেকত্থভেদো চ সদ্দানং পযোগৰিসযোতি.
কিঞ্চাপি দেসনাদযো দেসেতব্বাদিনিরপেক্খা ন সন্তি, আণাদযো পন ৰিসেসতো দেসকাদিঅধীনাতি তংতংৰিসেসযোগৰসেন তেসং ভেদো ৰুত্তো. যথা হি আণাৰিধানং ৰিসেসতো আণারহাধীনং তত্থ কোসল্লযোগতো, এৰং ৰোহারপরমত্থৰিধানানি চ ৰিধাযকাধীনানীতি আণাদিৰিধিনো দেসকাযত্ততা ৰুত্তা. অপরাধজ্ঝাসযানুরূপং ৰিয ধম্মানুরূপম্পি সাসনং ৰিসেসতো তথাৰিনেতব্বপুগ্গলাপেক্খন্তি ৰুত্তং ‘‘সাসিতব্ব…পে… তব্বভাৰেনা’’তি. সংৰরাসংৰরনামরূপানং ৰিয ৰিনিৰেঠেতব্বায দিট্ঠিযাপি কথনং সতি ৰাচাৰত্থুস্মিং, নাসতীতি ৰিসেসতো তদধীনন্তি আহ ‘‘কথেতব্বস্স…পে… কথা’’তি. উপারম্ভাদীতি উপারম্ভনিস্সরণধম্মকোসরক্খণানি. পরিযাপুণনাদীতি পরিযাপুণনসুপ্পটিপত্তিদুপ্পটিপত্তিযো.
তন্তিসমুদাযো অৰযৰতন্তিযা আধারো যথা ‘‘রুক্খে সাখা’’তি. ন চোদেতব্বমেতং সমুখেন, ৰিসযৰিসযিমুখেন ৰা ৰিনযাদীনংযেৰ গম্ভীরভাৰস্স ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ধম্মো হি ৰিনযাদযো, তেসঞ্চ ৰিসযো অত্থো, ধম্মত্থৰিসযা চ দেসনাপটিৰেধাতি. ‘‘পটিৰেধস্সা’’তিআদিনা ধম্মত্থানং দুপ্পটিৰিদ্ধত্তা দেসনায উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা পটিৰেধস্স উপ্পাদেতুঞ্চ পটিৰিজ্ঝিতুঞ্চ অসক্কুণেয্যত্তা দুক্খোগাহতং দস্সেতি.
ধম্মানুরূপং যথাধম্মন্তি চ অত্থো যুজ্জতি. দেসনাপি হি পটিৰেধো ৰিয অৰিপরীতং সৰিসযৰিভাৰনতো ধম্মানুরূপং পৰত্ততি যতো ‘‘অৰিপরীতাভিলাপো’’তি ৰুচ্চতি. ধম্মনিরুত্তিং দস্সেতীতি এতেন দেসনাসদ্দসভাৰাতি দীপেতি. তথা হি নিরুত্তিপটিসম্ভিদায পরিত্তারম্মণাদিভাৰো পাল়িযং ৰুত্তো, অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তংতংসভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা’’তিআদিনা সদ্দারম্মণতা. ইমস্স অত্থস্স অযং সদ্দো ৰাচকোতি ৰচনৰচনীযং ৰৰত্থপেত্ৰা তংতংৰচনীযৰিভাৰনৰসেন পৰত্তিতো হি সদ্দো দেসনাতি. ননু চ ‘‘ধম্মো তন্তী’’তি ইমস্মিং পক্খে ধম্মস্সপি সদ্দসভাৰত্তা ধম্মদেসনানং ৰিসেসো ন সিযাতি? ন, তেসং তেসং অত্থানং বোধকভাৰেন ঞাতো উগ্গহিতাদিৰসেন চ পুব্বে পৰত্তিতো সদ্দপ্পবন্ধো ধম্মো, পচ্ছা পরেসং অৰবোধনত্থং পৰত্তিতো তদত্থপ্পকাসনকো সদ্দো দেসনাতি. অথ ৰা যথাৰুত্তসদ্দসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো দেসনা মুসাৰাদাদযো ৰিয. ৰচনস্স পৰত্তনন্তি চ যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদমাহ. সো হি ৰচনং পৰত্তেতি, তং ৰা এতেন পৰত্তীযতীতি পৰত্তনং. দেসীযতি অত্থো এতেনাতি দেসনা. পকারেহি ঞাপীযতি এতেন, পকারতো ঞাপেতীতি ৰা পঞ্ঞত্তীতি ৰুচ্চতীতি. তেনেৰাহ ‘‘অধিপ্পাযো’’তিআদি. অভিসমেতি, অভিসমীযতি ৰা এতেনাতি অভিসমযোতি এৰম্পি অভিসমযত্থো সম্ভৰতি. অভিসমেতব্বতো পন অভিসমযোতি দুতিযৰিকপ্পে পটিৰেধোযেৰাতি.
ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বাতি অৰিজ্জাসঙ্খারাদীনং ধম্মত্থানং দুপ্পটিৰিজ্ঝতায দুক্খোগাহতা, তেসং পঞ্ঞাপনস্স দুক্করভাৰতো তংদেসনায পটিৰেধনসঙ্খাতস্স পটিৰেধস্স উপ্পাদনৰিসযিকরণানং অসক্কুণেয্যতায দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা.
কারণে ফলৰোহারেন তে ধম্মা দুক্খায সংৰত্তন্তীতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘উপারম্ভ…পে… হেতুভাৰেনা’’তি. অঞ্ঞং অত্থন্তি উপারম্ভং নিস্সরণঞ্চ. নিট্ঠাপেত্ৰাতি কথনৰসেন পরিযোসাপেত্ৰা. তস্স ‘‘আরদ্ধ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. উদ্দানসঙ্গহাদিভেদো সঙ্গীতোতি পাঠো যুত্তো, ‘‘সঙ্গীতিযা’’তি পন লিখন্তি. পুরিমং ৰা সঙ্গীতিযাতি ভাৰেন ভাৰলক্খণে ভুম্মং, পচ্ছিমং অধিকরণে. পিটকাদীতি পিটকনিকাযঙ্গধম্মক্খন্ধানি.
তত্থ অঙ্গেসু সুত্তঙ্গমেৰ ন সম্ভৰতি ‘‘সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) ৰুত্তত্তা, মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৰতো ধম্মপদাদীনং ৰিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৰগ্গস্স ৰিয, তথা উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপদেসানন্তি? ৰুচ্চতে –
সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে;
সনিমিত্তা নিরুল়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো. (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা);
সব্বস্সপি হি বুদ্ধৰচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৰিধি. তেনেৰাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো নেত্তিযং ‘‘নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠী’’তি (নেত্তি. সঙ্গহৰার). ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্নং (পাচি. ১২৪২) সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৰমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং, তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৰিসেসৰিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতত্তা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৰনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৰা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৰদন্তি. গাথাৰিরহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনঞ্হি ব্যাকরণন্তি ৰুচ্চতি. ব্যাকরণমেৰ ৰেয্যাকরণন্তি.
এৰং সন্তে সগাথকানম্পি পঞ্হৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তানং ৰেয্যাকরণভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ৰেয্যাকরণাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৰতো ‘‘গাথাৰিরহে পন সতী’’তি ৰিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৰলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তেসু ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিৰচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৰিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৰুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৰে ভগৰতো অতীতাসু জাতীসু চরিযানুভাৰপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা. সতিপি পঞ্হৰিস্সজ্জনভাৰে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৰেদস্স লভাপনতো ৰেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৰং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৰিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৰিসেসৰিধযো সুত্তঙ্গতো পরে গেয্যঙ্গাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তরহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতোতি.
ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৰতীতি চোদনা তদৰত্থাতি? ন, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৰিরহে সতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণভাৰস্স নিমিত্তন্তি. যঞ্চ ৰুত্তং ‘‘গাথাভাৰতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিরুল়্হত্তা. নিরুল়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীসু সুত্তভাৰো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদযো ৰিয গাথাভাৰেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৰেনেৰ. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং সুত্তনামকন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৰুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা’’তি, তদপি নত্থি. যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি সগাথকং, সহভাৰো চ নাম অত্ততো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৰিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৰুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৰুত্তং ‘‘উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৰ হি তা গাথা জাতকাদিপরিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৰিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৰোতি এৰং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰো ৰেদিতব্বো.
জিনসাসনং অভিধম্মো. পটিৰিদ্ধট্ঠানং পটিৰেধভূমি পটিৰেধাৰত্থা, পটিৰেধহেতু ৰা. ‘‘সো এৰং পজানামি সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১-১২) ৰুত্তং. পাল়িযং পন ‘‘সো এৰং পজানামি মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিতং. সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিত’’ন্তি আগতং (সং. নি. ৫.১১-১২). পচ্চযাদীহীতি পচ্চযসভাৰৰূপসমতদুপাযাদীহি. পরৰাদিচোদনং পত্ৰাতি অট্ঠকথাযং আগতং পরৰাদিচোদনং পত্ৰা. অধিগ…পে… রূপেনাতি অধিগন্তব্বো চ সো দেসেতব্বো চাতি অধিগন্তব্বদেসেতব্বো, সো এৰ ধম্মো, তদনুরূপেন. এত্থ চ যথাধম্মসাসনত্তা যথাধিগতধম্মদেসনাভাৰতো অভিধম্মস্স অভিসম্বোধি অধিগমনিদানং. দেসকালাদিযেৰ দেসনানিদানং. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘দেসনানিদানং যাৰ ধম্মচক্কপ্পৰত্তনা’’তি ৰুত্তং, তং অভিধম্মদেসনাৰিসেসেন ধম্মচক্কপ্পৰত্তনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তে ৰা দেসিতেহি অরিযসচ্চেহি সকলাভিধম্মপদত্থসঙ্গহতো, পরমত্থতো অভিধম্মভূতানং ৰা সম্মাদিট্ঠিআদীনং তত্থ দেসিতত্তা ৰুত্তং. তত্তকানংযেৰ দেসনারুল়্হতায অড্ঢছক্কেসু জাতকসতেসু পরিপাচনং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি এত্তকাসু এৰ জাতীসু পুঞ্ঞাদিসম্ভারসম্ভরণং, কিং পন কারণং এত্তকা এৰ জাতিযো দেসিতাতি? তদঞ্ঞেসং অট্ঠুপ্পত্তিযা অভাৰতো.
সুমেধকথাৰণ্ণনা
উপ্পন্নে বুদ্ধে ততো অত্তানং সেয্যতো ৰা সদিসতো ৰা দহন্তো ঝানাভিঞ্ঞাহি পরিহাযতি, ন তথা সুমেধপণ্ডিতো অট্ঠাসীতি তস্স ঝানাভিঞ্ঞাহি অপরিহানি দট্ঠব্বা. তেনেৰাহ ‘‘তাপসেহি অসমো’’তি. যথা নিব্বানং, অঞ্ঞং ৰা নিচ্চাভিমতং অৰিপরীতৰুত্তিতায সব্বকালং তথাভাৰেন ‘‘সস্সত’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধানং ৰচনন্তি তস্স সস্সততা ৰুত্তা. তেনেৰাহ ‘‘অৰিপরীতমেৰা’’তি. উপপারমীআদিৰিভাগেন অনেকপ্পকারতা. সমাদানাধিট্ঠানন্তি সমাদানস্স অধিট্ঠানং পৰত্তনং করণন্তি অত্থো. ঞাণতেজেনাতি পারমীপৰিচযঞাণপ্পভাৰেন. মহানুভাৰঞ্হি তং ঞাণং বোধিসম্ভারেসু অনাৰরণং অনাচরিযকং মহাবোধিসমুপ্পত্তিযা অনুরূপপুব্বনিমিত্তভূতং. তথা হি তং মনুস্সপুরিসভাৰাদিআধারমেৰ জাতং. কাযাদীসু অসুভসঞ্ঞাদিভাৰেন সুদ্ধগোচরা. ‘‘অঞ্ঞথা’’তি পদস্স পকরণপরিচ্ছিন্নং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘লীনতা’’তি আহ. লীনতাতি চ সঙ্কোচো ৰীরিযহানি ৰীরিযারম্ভস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ‘‘এসা মে ৰীরিযপারমী’’তি.
নিদানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডং
তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা
১. তেনাতি ৰেদনাসদ্দেন. সব্বপদেহীতি তীহি পদেহি লদ্ধনামো হোতি অৰযৰধম্মেনাপি সমুদাযস্স অপদিসিতব্বতো যথা ‘‘সমং চুণ্ণ’’ন্তি. চোদকো যথাধিপ্পেতমত্থং অপ্পটিপজ্জমানো ৰিভত্তিঅন্তস্সেৰ পদভাৰং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘ননু সুখাযা’’তিআদিনা চোদেতি. ইতরো ‘‘অধিপ্পেতপ্পকারত্থগমকস্সা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. তেন ‘‘ৰাক্যং ইধ পদন্তি ৰুত্ত’’ন্তি দস্সেতি. হেতুপদসহেতুকপদাদীহীতি আদি-সদ্দেন নহেতুপদঅহেতুকপদহেতুসম্পযুত্তপদানি হেতুৰিপ্পযুত্তপদম্পি ৰা সঙ্গণ্হাতি.
উভযেকপদৰসেনাতি উভযপদৰসেন হেতুদুকসম্বন্ধো, একপদৰসেন সহেতুকদুকসম্বন্ধো. তথাতি উভযেকপদৰসেন. এত্থ চ সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকাতিআদিনা যথা হেতুগোচ্ছকে পঠমদুকসম্বন্ধা দুতিযততিযদুকা, পঠমদুকদুতিযদুকসম্বন্ধা চতুত্থছট্ঠদুকা, পঠমদুকততিযদুকসম্বন্ধো পঞ্চমো দুকো, এৰং আসৰগোচ্ছকাদীসুপীতি নযং দস্সেতি. সক্কা হি ইমিনাৰ নযেন তেসুপি দুকন্তরসম্বন্ধো ৰিঞ্ঞাতুং, কেৰলং পন আসৰগোচ্ছকাদীসু দুতিযদুকততিযদুকসম্বন্ধো ওসানদুকো, কিলেসগোচ্ছকে চ দুতিযচতুত্থদুকসম্বন্ধোতি. ধম্মানং সাৰসেসনিরৰসেসভাৰেন তিকদুকানং সপ্পদেসনিপ্পদেসতা ৰুত্তাতি যেহি তিকদুকা সাৰসেসাতি পদিস্সন্তি অপদিস্সন্তি, তে অসঙ্গহিতধম্মাপদেসো. এৰং সতি ‘‘অসঙ্গহিতো’’তি ৰিসেসনং কিমত্থিযন্তি? এতস্সেৰত্থস্স পাকটকরণত্থং দট্ঠব্বং. অথ ৰা পদিস্সতি এতেন সমুদাযোতি পদেসো, অৰযৰো. ‘‘সামঞ্ঞজোতনা ৰিসেসে অৰতিট্ঠতী’’তি যথাধিপ্পেতং ৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘অসঙ্গহিতো’’তি আহ.
অনৰজ্জত্থো অৰজ্জৰিরহত্থো. নামং সঞ্ঞা, কিরিযা করণং, পযোজনং রথরথঙ্গৰিভাৰনেন তেসং পকারতো যোজনং. কুসেন ঞাণেন লাতব্বাতি কুসলাতি অযমত্থো ঞাণসম্পযুত্তানং তাৰ হোতু, ঞাণৰিপ্পযুত্তানং কথন্তি আহ ‘‘ঞাণৰিপ্পযুত্তানম্পী’’তিআদি. ঞাণৰিপ্পযুত্তাপি হি ঞাণেনেৰ পৰত্তিযন্তি হিতসুখহেতুভূতায পৰত্তিযা পঞ্ঞৰন্তানং পটিপত্তিভাৰতো. ন হি অন্তরেন যোনিসোমনসিকারং কুসলুপ্পত্তি অত্থীতি. ‘‘যদি কুসলস্স উভযভাগগতং সংকিলেসলৰনং পাকটং সিযা, কুসা ৰিয লুনন্তীতি কুসলাতি অযমত্থো যুত্তো সিযা’’তি কোচি ৰদেয্যাতি আসঙ্কায আহ ‘‘সম্মপ্পধানদ্ৰযং ৰিযা’’তি.
ন চাতিআদিনা ‘‘সভাৰং ধারেন্তী’’তি এত্থ পরমত্থতো কত্তুকম্মস্স চ ভেদো নত্থি, কপ্পনাসিদ্ধো এৰ পন ভেদোতি দস্সেতি. তত্থ নামৰসেন ৰিঞ্ঞাতাৰিঞ্ঞাতেতি যেসং ‘‘ধম্মা’’তি ইমিনা পরিযাযেন অৰিঞ্ঞাতা সভাৰা, ‘‘সভাৰং ধারেন্তী’’তি ইমিনা চ পরিযাযেন ৰিঞ্ঞাতা, তেসং ৰসেন এৰং ৰুত্তং. এত্থ চ পঠমো অত্থো সঙ্খতাসঙ্খতধম্মৰসেন ৰুত্তো, দুতিযো সঙ্খতৰসেন, ততিযো সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মৰসেনাতি দট্ঠব্বং.
কুসলপটিসেধনং কুসলাভাৰো এৰ. অভাৰো হি সত্তাপটিসেধোতি. ধম্মোতি সভাৰধম্মো. অকুসলৰচনেন ন কোচি অত্থো সভাৰধম্মস্স অবোধকত্তাতি অধিপ্পাযো. অথ সিযা অকুসলৰচনেন কোচি অত্থো অসভাৰধম্মবোধকত্তেপি ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা’’তিআদীসু ৰিয, এৰং সতি ‘‘অনব্যাকতা’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা, ততো চাযং চতুক্কো আপজ্জতি, ন তিকো. তস্মাতি যস্মা দুকচতুক্কভাৰো অনব্যাকতৰোহারো চ নত্থি, সো চ ৰুত্তনযেন অভাৰমত্তৰচনে আপজ্জতি, তস্মা. সভাৰধারণাদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘ধারীযন্তি পচ্চযেহী’’তি অযমত্থো সঙ্গহিতো. ঞেয্যপরিযাযেন পন ধম্ম-সদ্দেনাযং দোসোতি ননু অঞেয্যপরিযাযেপি ধম্ম-সদ্দে ন কোচি দোসোতি? ন, ৰুত্তদোসানতিৰত্তনতো.
পারিসেসেনাতি এত্থ ননু অযমকারো ন-অত্থত্তযস্সেৰ জোতকো, অথ খো ‘‘অহেতুকা ধম্মা, অভিক্খুকো আৰাসো’’তি তংযোগনিৰত্তিযা, ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তি তংসম্বন্ধিভাৰনিৰত্তিযা. পচ্চযুপ্পন্নঞ্হি পচ্চযসম্বন্ধীতি অপ্পচ্চযুপ্পন্নত্তা অসম্বন্ধিতা এত্থ জোতীযতি. ‘‘অনিদস্সনা ধম্মা’’তি তংসভাৰনিৰত্তিযা. নিদস্সনঞ্হি দট্ঠব্বতা. অথ চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিদস্সনং, তগ্গয্হভাৰনিৰত্তিযা, তথা ‘‘অনাসৰা ধম্মা’’তি. ‘‘অপ্পটিঘা ধম্মা অনারম্মণা ধম্মা’’তি তংকিচ্চনিৰত্তিযা. ‘‘অরূপিনো ধম্মা অচেতসিকা ধম্মা’’তি তব্ভাৰনিৰত্তিযা. তদঞ্ঞতা হি এত্থ পকাসীযতি. ‘‘অমনুস্সো’’তি তব্ভাৰমত্তনিৰত্তিযা. মনুস্সত্তমত্তং নত্থি অঞ্ঞং সমানন্তি সদিসতা হেত্থ সূচিযতি. ‘‘অসমণো সমণপটিঞ্ঞো অপুত্তো’’তি তংসম্ভাৰনগুণনিৰত্তিযা. গরহা হি এত্থ ঞাযতি. ‘‘কচ্চি নু ভোতো অনামযা, অনুদরা কঞ্ঞা’’তি তদপ্পভাৰনিৰত্তিযা. ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি তংসদিসভাৰনিৰত্তিযা. অতীতানঞ্হি উপ্পন্নপুব্বত্তা উপাদিধম্মানঞ্চ পচ্চযেকদেসনিপ্ফত্তিযা আরদ্ধুপ্পাদভাৰতো কালৰিনিমুত্তস্স চ ৰিজ্জমানত্তা উপ্পন্নানুকূলতা, পগেৰ পচ্চুপ্পন্নানন্তি তব্বিধুরভাৰো এত্থ ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি তদপরিযোসাননিৰত্তিযা. তংনিট্ঠানঞ্হেত্থ পকাসীযতীতি এৰমনেকেসং অত্থানং জোতকো, তত্থ কিং ৰুচ্চতে অত্থদ্ৰযমেৰ ৰত্ৰা পারিসেসেনাতি? ইতরেসং এত্থ সুৰিদূরভাৰতো. ন হি কুসলৰিপ্পযুত্তাদীনং ধম্মানং অকুসলভাৰো যুজ্জতি.
অকুসলসদ্দস্স উচ্চারণানন্তরং ৰিনেয্যানং কুসলপটিপক্খভূতে অত্থে পটিপত্তিভাৰতো তত্থ নিরুল়্হতা দট্ঠব্বা. ‘‘ৰিরুদ্ধসভাৰত্তা’’তি ৰুত্তং কিচ্চৰিরোধাদীনম্পি তদন্তোগধত্তা, ৰিরুদ্ধসভাৰত্তেপি ৰিনাসকৰিনাসিতব্বভাৰো কুসলাকুসলেসু নিযতোতি দস্সেতুং ‘‘তপ্পহেয্যভাৰতো’’তি আহ. ইতরথা কুসলানম্পি অকুসলেহি পহাতব্বভাৰে অচ্চন্তং সমুচ্ছিন্নকুসলমূলত্তা অপাযপূরকা এৰ সত্তা সিযুং. যং পন ‘‘ধম্মাপি ৰো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা’’তি (ম. নি. ১.২৪০) ৰুত্তং, তং ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৩৩) ৰিয তদারম্মণসংকিলেসপ্পহানৰসেন পরিযাযেন ৰুত্তং. যথাহ ‘‘ন হি কুসলা অকুসলেহি পহাতব্বা’’তি (ধ. স. মূলটী ১).
ফস্সাদিৰচনেহি তংনিদ্দেসভূতেহি. তব্বচনীযভাৰেনাতি তেহি ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তিআদিৰচনেহি অভিধেয্যভাৰেন. যথা অনৰজ্জসুখৰিপাকাদিঅত্থা কুসলাদিৰচনেহি, এৰং অৰিপাকত্থা অব্যাকতৰচনেন বোধিতা এৰাতি আহ ‘‘অব্যাকতৰচনেনেৰ চা’’তি. কারণং অৰত্ৰাতি ইধ ৰুত্তভাৰেন অনুৰত্তমানত্তাতি কারণং অৰত্ৰা. অঞ্ঞা…পে… নিৰারেতব্বোতি এতেন কুসলাকুসলসদ্দা ৰিয কুসলাকুসলসভাৰানং তদুভযৰিপরীতসভাৰানং ধম্মানং অব্যাকতসদ্দো বোধকোতি দস্সেতি. ন হি অৰিপাকৰচনং ৰুত্তং, অকুসলৰচনঞ্চ অৰুত্তং. যতো অৰিপাকৰচনস্স অধিকতভাৰো অকুসলস্স চ তব্বচনীযভাৰেন অকথিতভাৰো সিযা, তস্মা ন অকুসলানং অব্যাকততাতি অযং অকুসলানং অনব্যাকতভাৰে যোজনা.
তং পরিহরিতুন্তি অব্যাকতনিৰত্তনমাহ. যদি এৰং ‘‘সুখৰিপাকানৰজ্জা’’তি ৰত্তব্বং. অনৰজ্জা হি ব্যভিচারিতায ৰিসেসিতব্বাতি? ন, সুখৰিপাকৰচনস্স ৰিসেসনভাৰেন অগ্গহিতত্তা. সুখৰিপাকৰচনেন হি কুসলভাৰে সমত্তো ৰিঞ্ঞাযতি, অনৰজ্জৰচনং পনেত্থ কুসলানং অগরহিতব্বতাসঙ্খাতং কঞ্চি ৰিসেসমাহ. তেনেৰ চ তস্স ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তস্স পৰত্তিসুখতাদিদস্সনভাৰং সযমেৰ ৰক্খতীতি. মনোসমাচারৰিসেসভূতা ফলধম্মা ৰিসেসেন পটিপ্পস্সদ্ধাৰজ্জা নাম হোন্তীতি সমাচারত্তযৰসেন তস্মিং সুত্তে অনৰজ্জধম্মানং ৰুত্তত্তা চ তে অনৰসেসতো সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ৰিরহিতাৰজ্জমত্তা’’তি ৰুত্তং. অৰজ্জৰিনাসনভাৰো দস্সিতো কণ্হসুক্কধম্মানং ৰজ্ঝঘাতকভাৰস্স নিযতত্তা. সৰিপাকতা ৰিপাকধম্মতা. সুখো ৰিপাকো এতেসন্তি সুখৰিপাকাতি ইমিনা সমাসেন কুসলানং সুখৰিপাকৰন্ততা ৰুত্তা. সা চ নেসং ন তংসমঙ্গিতায অসহৰত্তনতোতি তদুপ্পাদনসমত্থতাতি ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং ‘‘সুখৰিপাকৰিপচ্চনসভাৰং দস্সেতী’’তি. যুত্তমেতন্তি পরমত্থতো ভেদাভাৰেপি যথাৰুত্তৰচনৰচনীযভাৰসঙ্খাতো ভেদো তস্মিং অভিধেয্যত্থভূতে ৰত্থুস্মিং উপচারেন হোতীতি যুত্তমেত্থ লক্খণলক্খিতব্বভাৰেন ভেদৰচনং. ভৰতি হি সদ্দত্থৰিসেসমত্তেনপি অভিন্নে ৰত্থুস্মিং ভেদৰচনং যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি.
ৰিনাপি ভাৰাভিধাযিনা সদ্দেন ভাৰপ্পধানো নিদ্দেসো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অনৰজ্জৰচনেন অনৰজ্জত্তং আহা’’তি. এৰঞ্চেত্থ পদৰিগ্গহো গহেতব্বো – ন অৰজ্জং অনৰজ্জং, অৰজ্জপটিপক্খতায অগরহিতব্বসভাৰো. সুখো ৰিপাকো অস্সাতি সুখৰিপাকং, সুখৰিপাকৰিপচ্চনসমত্থতা. অনৰজ্জঞ্চ তং সুখৰিপাকঞ্চাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকং, তং লক্খণং এতেসন্তি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা. অথ ৰা পুব্বে ৰিয অনৰজ্জং, ৰিপচ্চনং ৰিপাকো, সুখস্স ৰিপাকো সুখৰিপাকো, অনৰজ্জঞ্চ সুখৰিপাকো চ অনৰজ্জসুখৰিপাকং একত্তৰসেন. তং লক্খণং এতেসন্তি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা. কিং পনেত্থ কারণং পদদ্ৰযপরিগ্গহে, ননু একেনেৰ পদেন ইট্ঠপ্পসিদ্ধি. যদিপি ‘‘অৰজ্জরহিতং অনৰজ্জ’’ন্তি ইমস্মিং পন পক্খে অব্যাকতনিৰত্তনত্থং সুখৰিপাকগ্গহণং কত্তব্বং সিযা, সুখৰিপাকগ্গহণে পন কতে অনৰজ্জগ্গহণং ন কত্তব্বমেৰ. ‘‘অৰজ্জপটিপক্খা অনৰজ্জা’’তি এতস্মিং পন পক্খে সুখৰিপাকগ্গহণঞ্চাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘তত্থ অনৰজ্জৰচনেনা’’তিআদি. তেন পৰত্তিসুখসুখৰিপাকতাঅত্তসুদ্ধিৰিসুদ্ধৰিপাকতাঅকুসলঅব্যাকতসভাৰনিৰত্তিরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৰিসেসদীপনতো এৰং ৰিপুলপ্পযোজনত্থো পদদ্ৰযপরিগ্গহোতি দস্সেতি. সুখ-সদ্দস্স ইট্ঠপরিযাযতা ৰিয ‘‘নিব্বানপরমং সুখং (ধ. প. ২০৩-২০৪), সুখা ৰিরাগতা লোকে (উদা. ১১), তেসং ৰূপসমো সুখো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২) সঙ্খারদুক্খূপসমপরিযাযতাপি ৰিজ্জতি, তংঅৰিপাকতায পন ইধ সুখৰিপাকভাৰো ন সক্কা ৰত্তুন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্খা…পে… নত্থী’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেভূমককুসলানম্পি ৰিৰট্টসন্নিস্সযভাৰেন পৰত্তিসভাৰত্তা কিঞ্চাপি সব্বে কুসলা সঙ্খারদুক্খূপসমসুখনিপ্ফাদকা সম্ভৰন্তি, যথাৰুত্তসুখস্স পন অৰিপাকভাৰতো ন এতেন পদেন কুসলানং সুখৰিপাকতা সম্ভৰতীতি. ৰিপক্কভাৰমাপন্নেসু অরূপধম্মেসু নিরুল়্হত্তা ৰিপাক-সদ্দস্স ‘‘যদি পনা’’তি সাসঙ্কং ৰদতি.
যথাসম্ভৰন্তি সহ অৰজ্জেনাতি সাৰজ্জা, গরহিতব্বভাৰযুত্তা. তেন নেসং গরহিতব্বসভাৰং দস্সেতি. অঞ্ঞেপি অত্থি দুক্খভাৰেন গরহিতব্বসভাৰা অকুসলৰিপাকাতি সাৰজ্জৰচনমত্তেন তেসম্পি অকুসলতাপত্তিদোসং দিস্ৰা তং পরিহরিতুং দুক্খৰিপাকৰচনমাহ. অৰজ্জ-সদ্দো ৰা রাগাদীসু একন্তাকুসলেসু নিরুল়্হোতি তংসহৰত্তিধম্মানং এৰ সাৰজ্জভাৰে কুসলাব্যাকতেহি অকুসলানং ৰিসেসো সাৰজ্জৰচনেনেৰ দস্সিতো. অব্যাকতেহি পন ৰিসিট্ঠং কুসলাকুসলানং সাধারণং সৰিপাকতালক্খণন্তি তস্মিং লক্খণে ৰিসেসদস্সনত্থং দুক্খৰিপাকলক্খণং ৰুত্তং. ইতো পরং ‘‘দুক্খো ৰিপাকো এতেসন্তি দুক্খৰিপাকা’’তিআদিনা সুখৰিপাকঅনৰজ্জকুসলপদানং ঠানে দুক্খৰিপাকসাৰজ্জঅকুসলপদানি ঠপেত্ৰা যথাৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. যোজনা চ সাৰজ্জৰচনেন অকুসলানং পৰত্তিদুক্খতং দস্সেতি, দুক্খৰিপাকৰচনেন ৰিপাকদুক্খতং. পুরিমঞ্হি অত্তনো পৰত্তিসভাৰৰসেন লক্খণৰচনং, পচ্ছিমং কালন্তরে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতাযাতি. তথা পুরিমেন অকুসলানং অৰিসুদ্ধসভাৰতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন অৰিসুদ্ধৰিপাকতং. পুরিমেন চ অকুসলে কুসলসভাৰতো নিৰত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৰতো সৰিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুরিমেন ৰা অৰজ্জৰন্ততাদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন রসেন অনত্থজননরসতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন অনিট্ঠৰিপাকরসতং. পুরিমেন চ উপট্ঠানাকারট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানতং, পচ্ছিমেন ফলট্ঠেন দুক্খৰিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুরিমেন চ অযোনিসোমনসিকারং অকুসলানং পদট্ঠানং পকাসেতি. ততো হি তে সাৰজ্জা জাতাতি. পচ্ছিমেন অকুসলানং অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৰং ৰিভাৰেতি. তে হি দুক্খৰিপাকস্স কারণং হোতীতি. এত্থ চ দুক্খ-সদ্দো অনিট্ঠপরিযাযৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. অনিট্ঠচতুক্খন্ধৰিপাকা হি অকুসলা, ন দুক্খৰেদনাৰিপাকাৰ. ৰিপাক-সদ্দস্স ফলপরিযাযভাৰে পন নিস্সন্দৰিপাকেন অনিট্ঠরূপেনপি দুক্খৰিপাকতা যোজেতব্বা. ৰিপাকধম্মতাপটিসেধৰসেন অব্যাকতানং অৰিপাকলক্খণাতি লক্খণং ৰুত্তন্তি তদত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৰিপাকারহসভাৰা’’তি আহ. এৰংপকারানন্তি অভিঞ্ঞাদিকে সঙ্গণ্হাতি.
ছহি পদেহি তিকেসু, চতূহি দুকেসু যথাক্কমং ছ চত্তারো অত্থা ৰুত্তা. ছক্কভাৰো ন ভৰিস্সতীতি এতেন চতুক্কভাৰাভাৰো দস্সিতনযত্তা চোদিতোযেৰাতি দট্ঠব্বং. অত্থভেদো উপপজ্জতীতি কস্মা এৰং ৰুত্তং, ননু তীহি ধম্মসদ্দেহি ৰুচ্চমানো সভাৰধারণাদিঅত্থেন অভিন্নো এৰ সো অত্থোতি? ন, জাতিআদিভেদেন ভেদসব্ভাৰতো. ভেদকা হি জাতিআদযো. মাসপদত্থতাযাতি মাস-সদ্দাভিধেয্যভাৰেন. তব্বচনীযভিন্নত্থানন্তি তেহি কালসদ্দাদীহি ৰত্তব্বানং ৰিসিট্ঠত্থানং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যথা কালসদ্দাদিঅভিধেয্যানং কালাদিঅত্থানং ভিন্নসভাৰানম্পি মাস-সদ্দাভিধেয্যভাৰেন অভেদো, এৰং জাতিআদিভেদেন ভিন্নানম্পি তেসং তিণ্ণং দ্ৰিন্নঞ্চ অত্থানং ধম্ম-সদ্দাভিধেয্যভাৰেন নত্থি ভেদো’’তি. ৰিনি…পে… মানাতি ধম্ম-সদ্দস্স রূপাভেদেপি ভেদকারণমাহ. ভিন্নজাতিযত্থৰচনীযতায হি তস্সেৰত্থভেদোতি.
সাধেতুন্তি বোধেতুং. হোতু অসম্বন্ধো, কা নো হানীতি কদাচি ৰদেয্যাতি আসঙ্কায আহ ‘‘পুব্বা…পে… নাম হোন্তী’’তি. সো চাতি সভাৰধারণপচ্চযধরিযমানতাসঙ্খাতো অত্থো ন সক্কা ৰত্তুন্তি যথাৰুত্তস্স অভাৰস্স অপেক্খাৰুত্তিতায ৰুত্তং. ন হি অপেক্খাৰুত্তিনো অন্তরেন অপেক্খিতব্বং লভন্তি. সতিপি সভাৰধারণাদিঅত্থসামঞ্ঞে কুসলজাতিআদিৰিসিট্ঠস্সেৰ তস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা একত্থতা ন অনুঞ্ঞাতাতি ৰুত্তং, ৰচনসিলেসৰসেন ৰা. অথ ৰাতিআদিনা তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং অভাৰত্তং অসম্পটিচ্ছন্তো নানত্থতাভাৰদোসং পরিহরতি.
ঞাপকহেতুভাৰতো উপপত্তি ইধ কারণন্তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘কারণং নাম যুত্তী’’তি. পুনরুত্তীতিআদিনা ননু ‘‘কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতী’’তি ৰুত্তত্তা একত্তাপত্তিপি ৰত্তব্বাতি? সচ্চং ৰত্তব্বা, সা পন অভাৰাপত্তিযং এৰ অন্তোগধা নানত্তাভাৰচোদনাসামঞ্ঞেন. ভেদাভেদনিবন্ধনত্তা ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰস্স সো অচ্চন্তমভিন্নেসু নিযমেন নত্থীতি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বাভাৰেন অচ্চন্তাভেদং দস্সেতি, ন পন অচ্চন্তং অভিন্নেসুযেৰ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বাভাৰং. অথ ৰা অচ্চন্তং অভিন্নেসু অৰিৰটসদ্দত্থৰিৰরণত্থং পৰত্তা. কস্মা? ৰিসেসনৰিসেসিতব্বাভাৰতোতি এৰং যোজনা কাতব্বা. অমিত্তং অভিভৰিতুং সক্কুণাতীতি সক্কো, ইন্দতীতি ইন্দো, পুরিমে দদাতীতি পুরিন্দদোতি এৰং কিরিযাগুণাদিপরিগ্গহৰিসেসেন.
ভেদাভেদৰন্তেসূতি ৰিসেসসামঞ্ঞৰন্তেসু. নীল-সদ্দো হি উপ্পলসদ্দসমাযোগো রত্তুপ্পলসেতুপ্পলাদিউপ্পলজাতিসামঞ্ঞতো ৰিনিৰত্তেত্ৰা নীলগুণযুত্তমেৰ উপ্পলজাতিৰিসেসং জোতেতি. উপ্পল-সদ্দোপি নীল-সদ্দসমাযুত্তো ভমরঙ্গারকোকিলাদিগতনীলগুণসামঞ্ঞতো অৰচ্ছিন্দিত্ৰা উপ্পলৰত্থুগতমেৰ নীলগুণং পকাসেতীতি ৰিসেসত্থসামঞ্ঞত্থযুত্ততা পদদ্ৰযস্স দট্ঠব্বা. ইমিনা নযেন ইতরত্রাপি ভেদাভেদৰন্ততা যোজেতব্বা. তায তায অনুমতিযাতি তেন তেন সঙ্কেতেন. তে তে ৰোহারাতি অচ্চন্তং অভিন্নে অত্থে পরিযাযভাৰেন অচ্চন্তং ভিন্নে যথাসকং অত্থৰিৰরণভাৰেন ভেদাভেদৰন্তে ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন তা তা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তিযো সিদ্ধাতি অত্থো. সমানেতি একস্মিং. কুসলাদিভাৰন্তি কুচ্ছিতসলনাদিভাৰং. অভিধানত্থোপি হি অনৰজ্জসুখৰিপাকাদিঅভিধেয্যত্থো ৰিয সভাৰধারণাদিসামঞ্ঞত্থং ৰিসেসেতীতি.
এত্থাহ ‘‘কিং পন কারণং তিকা এৰ পঠমং ৰুত্তা, ন দুকা, তিকেসুপি কুসলত্তিকোৰ, ন অঞ্ঞো’’তি? ৰুচ্চতে – সুখগ্গহণতো অপ্পভেদতো চ তিকা এৰ পঠমং ৰুত্তা. যস্মা তিকেহি বোধিতে কুসলাদিভেদে তব্বিভাগভিন্না হেতুআদযো ৰুচ্চমানা সুৰিঞ্ঞেয্যা হোন্তি. তথা হি ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদিনা কুসলাদিমুখেন হেতুআদযো ৰিভত্তা, কতিপযভেদা চ তিকা দ্ৰাৰীসতিপরিমাণত্তা.
তেসু পন সব্বসঙ্গহঅসঙ্করআদিকল্যাণভাৰেন পঠমং কুসলত্তিকং ৰুত্তং. নিরৰসেসা হি রূপারূপধম্মা কুসলত্তিকেন সঙ্গহিতা, ন তথা ৰেদনাত্তিকাদীহি. ননু ৰিপাকত্তিকাদীহিপি নিরৰসেসা ধম্মা সঙ্গহিতাতি? সচ্চমেতং, তেসু পন অনৰজ্জসাৰজ্জধম্মা ন অসঙ্করতো ৰুত্তা যথা কুসলত্তিকে. ননু চ সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকত্তিকাদীসুপি তে অসঙ্করতো ৰুত্তাতি? এৰমেতং, তে পন অকল্যাণভূতে পাপধম্মে আদিং কত্ৰা ৰুত্তা, ন এৰমযং. অযং পন কল্যাণভূতে পুজ্জভৰপরিনিব্বুতিনিপ্ফাদকে পুঞ্ঞধম্মে আদিং কত্ৰা ৰুত্তো. ইতি ভগৰা সণ্হসুখুমং রূপারূপদেসনং আরভন্তো সব্বসঙ্গহঅসঙ্করআদিকল্যাণগুণযোগতো পঠমং কুসলত্তিকং দেসেতি, কিঞ্চ তদঞ্ঞত্তিকানং সুখগ্গহণতো. তথা হি কুসলত্তিকমুখেন ‘‘কামাৰচরকুসলতো চত্তারো সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা ৰেদনাত্তিকাদযো ৰিভত্তাতি.
কুসলত্তিকেপি চ পধানপাসংসউভযহিতভাৰতো কুসলা ধম্মা পঠমং ৰুত্তা. কুসলা হি ধম্মা সুখৰিপাকত্তা সব্বসঙ্খতধম্মানং উত্তমা অৰজ্জৰিধমনতো ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ইধলোকপরলোকেসু অত্থাৰহা নিস্সরণাৰহা চ, তস্মা পধানাদিভাৰেন পঠমং ৰুত্তা, তপ্পটিপক্খত্তা তদনন্তরং অকুসলা, তদুভযৰিপরীতসভাৰা তদনন্তরং অব্যাকতা ৰুত্তা. কুসলৰসেন ৰা অস্সাদো, অকুসলৰসেন আদীনৰো, অব্যাকতধম্মেসু নিব্বানৰসেন নিস্সরণন্তি ইমিনা অস্সাদাদিক্কমেন, কুসলেসু পতিট্ঠায পণ্ডিতা অকুসলে পজহন্তা অব্যাকতধম্মভূতমগ্গফলং নিব্বানঞ্চ সচ্ছিকরোন্তীতি ইমিনা ৰা পটিপত্তিক্কমেন অযমনুপুব্বী ঠপিতাতি ৰেদিতব্বা.
কস্মা পনেত্থ সেক্খত্তিকাদীসু ৰিয সরূপতো পুরিমপদদ্ৰযপটিক্খেপৰসেন ততিযপদং ন ৰুত্তং ‘‘নেৰকুসলা নাকুসলা’’তি? ৰিসেসদীপনত্থং. যথা হি সেক্খাসেক্খসভাৰেসু ধম্মেসু কোচিপি ধম্মো তদুভযসভাৰেন কেনচিপি পরিযাযেন কদাচি অব্যাকরণীযো নাম নত্থীতি সেক্খত্তিকে পদদ্ৰযপটিক্খেপৰসেন ‘‘নেৰসেক্খা নাসেক্খা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তং, ন এৰং ইধ. ইধ পন কুসলসভাৰা এৰ ধম্মা অগ্গফলুপ্পত্তিযা তথা ন ব্যাকরণীযা হোন্তীতি ইমস্স ৰিসেসস্স দীপনত্থং ‘‘অব্যাকতা’’তি ৰুত্তং. ৰচনমত্তে এৰ ৰা ইদং নানাকরণং ‘‘অব্যাকতা নেৰকুসলা নাকুসলা’’তি ব্যাকত-সদ্দেন কুসলাকুসলানং বোধিতত্তাতি.
এত্থ চ অকুসলেসু তণ্হায সব্বাকুসলেহি, তেভূমককুসলাকুসলেহি ৰা সমুদযসচ্চং, তংতংঅৰসিট্ঠতেভূমকধম্মেহি দুক্খসচ্চং, লোকুত্তরকুসলেন মগ্গসচ্চং, অৰসিট্ঠঅব্যাকতৰিসেসেন নিরোধসচ্চং দস্সিতং হোতি. তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৰো, মগ্গনিরোধেহি নিস্সরণং. কিঞ্চাপি নামরূপপরিচ্ছেদভাৰতো সভাৰধম্মনিদ্ধারণপধানা অভিধম্মকথা, তেসং পন কুসলাদিৰিসেসে নিদ্ধারিতে তস্স উপসম্পাদেতব্বতাদিপি অত্থতো ৰুত্তমেৰ হোতি. অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায ‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা’’তি (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০) এৰমাদিৰচনতো হি কুসলাদীনং উপসম্পাদনাদিদস্সনপরং ভগৰতো সাসনং, তস্মা কুসলানং উপসম্পাদনং অকুসলানং পহানঞ্চ উপাযো, অব্যাকতৰিসেসস্স সচ্ছিকিরিযা ফলং, কুসলাদীনং উপসম্পাদনাদিঅত্থা দেসনা আণত্তীতি অযং দেসনাহারো.
আরোগ্যট্ঠেন অনৰজ্জট্ঠেন কোসল্যসম্ভূতট্ঠেন চ কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা, তদুভযৰিপরীততো অব্যাকতা, সভাৰধারণাদিঅত্থেন ধম্মাতি অনুপদৰিচিননং ৰিচযো হারো.
পুজ্জভৰফলপরিনিব্বুতিনিপ্ফত্তি কুসলেহীতি যুজ্জতি সুখৰিপাকত্তা, অপাযদুক্খসংসারদুক্খুপ্পত্তি অকুসলেহীতি যুজ্জতি অনিট্ঠফলত্তা, তদুভযফলানং অনুপ্পত্তি অব্যাকতেহীতি যুজ্জতি অৰিপাকধম্মত্তাতি অযং যুত্তি হারো.
কুসলা ধম্মা সুখৰিপাকস্স পদট্ঠানং, অকুসলা দুক্খৰিপাকস্স, অব্যাকতা কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানন্তি অযং পদট্ঠানো হারো.
কুসলগ্গহণেন যে অনৰজ্জসুখৰিপাকা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ৰিপাকধম্মধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা…পে… অরণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৰন্তি কুসললক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা অকুসলগ্গহণেন যে সাৰজ্জদুক্খৰিপাকা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ৰিপাকধম্মধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা…পে… সরণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৰন্তি অকুসললক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা অব্যাকতগ্গহণেন যে অৰিপাকারহা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ৰিপাকা ধম্মা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা উপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা…পে… অরণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৰন্তি অব্যাকতলক্খণেন একলক্খণত্তাতি অযং লক্খণো হারো.
‘‘কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তী’’তিআদিনা নিরুত্তি ৰেদিতব্বা, কুসলাদিমুখেন রূপারূপধম্মে পরিগ্গহেত্ৰা ৰিসুদ্ধিপরম্পরায ‘‘কথং নু খো সত্তা অনুপাদিসেসনিব্বানভাগিনো ভৰেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো, নিদানং অসাধারণতো কুসলাদিভেদেন বুজ্ঝনকসত্তা. সাধারণতো পন পাকটমেৰ. পঠমং কুসলত্তিকস্স দেসনা ৰিচারিতাযেৰাতি অযং চতুব্যূহো হারো.
কুসলগ্গহণেন কল্যাণমিত্তপরিগ্গহো যোনিসোমনসিকারপরিগ্গহো চ. তত্থ পঠমেন সকলং ব্রহ্মচরিযমাৰত্ততি, দুতিযেন চ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা. অকুসলগ্গহণেন ৰুত্তৰিপরিযাযেন যোজেতব্বং. অব্যাকতগ্গহণেন পন সকলসংকিলেসৰোদানপক্খো যথারহমাৰত্ততীতি অযং আৰত্তো হারো.
তত্থ কুসলা ভূমিতো চতুধা ৰিভত্তা, সম্পযুত্তপৰত্তিআকারাদিতো পন অনেকধা. অকুসলা ভূমিতো একধা ৰিভত্তা, সম্পযুত্তাদিতো অনেকধা. অব্যাকতা পন ৰিপাককিরিযরূপনিব্বানৰসেন চতুধা ভূমিসম্পযুত্তাদিতো অনেকধা চ ৰিভত্তাতি অযং ৰিভত্তি হারো.
কুসলা ধম্মা অকুসলানং তদঙ্গাদিপ্পহানায ৰীতিক্কমাদিপ্পহানায চ সংৰত্তন্তি, অকুসলা ধম্মা কুসলানং অনুপসম্পজ্জনায, অব্যাকতেসু অসঙ্খতধাতু সব্বসঙ্খতনিস্সরণাযাতি অযং পরিৰত্তো হারো.
কুসলা অনৰজ্জা পুঞ্ঞানীতি পরিযাযৰচনং, অকুসলা সাৰজ্জা অপুঞ্ঞানীতি পরিযায ৰচনং, অব্যাকতা অৰিপাকারহা নেৰআচযগামী নঅপচযগামীনোতি পরিযাযৰচনন্তি অযং ৰেৰচনো হারো.
কুসলাদযো ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিনা পভৰভূমিৰেৰচনপঞ্ঞত্তিৰসেন যথাসম্ভৰং পরিঞ্ঞাদিপঞ্ঞত্তিৰসেন চ পঞ্ঞত্তাতি অযং পঞ্ঞত্তি হারো.
অকুসলানং কুচ্ছিতানং পাপধম্মানং সলনং কুসানং ৰিয কুসানং ৰা রাগাদীনং লৰনং এৰংধম্মতাতি অযং পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন অৰতরণং, তথা কুসেন লাতব্বা কোসল্লসম্ভূতা চাতি পচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তিতায পটিচ্চসমুপ্পাদ…পে… অৰতরণং, পচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তিতায ৰা আদিঅন্তৰন্তা অনিচ্চন্তিকা চাতি অনিচ্চতামুখেন অৰতরণং, অনিচ্চতা এৰ উদযব্বযপটিপীল়িততায দুক্খাতি দুক্খতামুখেন অৰতরণং, নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন ধম্মাতি অব্যাপারতো সুঞ্ঞতামুখেন অৰতরণং, এৰং কুসলাতি চত্তারো খন্ধা দ্ৰাযতনানি দ্ৰে ধাতুযোতিআদিনা খন্ধাযতনধাতাদিমুখেনপি অৰতরণং ৰেদিতব্বং. ইমিনা নযেন অকুসলাব্যাকতেসুপি অৰতরণং দস্সেতব্বন্তি অযং অৰতরণো হারো.
কুসলাতি আরম্ভো, ধম্মাতি পদসুদ্ধি, নো আরম্ভসুদ্ধি. তথা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতাতি, ধম্মাতি পন পদসুদ্ধি আরম্ভসুদ্ধি চাতি অযং সোধনো হারো.
ধম্মাতি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৰিকপ্পেত্ৰা ৰিসেসৰচনং কুসলাকুসলাব্যাকতাতি. তথা কুসলা ধম্মাতি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৰিকপ্পেত্ৰা কামাৰচরং সোমনস্সসহগতন্তিআদি ৰিসেসৰচনং. অকুসলা ধম্মাতিআদীসুপি এসেৰ নযোতি অযং অধিট্ঠানো হারো.
কুসলানং ধম্মানং নৰমো খণো চত্তারি চ সম্পত্তিচক্কানি যোনিসোমনসিকারো এৰ ৰা হেতু, ৰুত্তৰিপরিযাযেন অকুসলানং ধম্মানং হেতু, কুসলাকুসলা ধম্মা যথাসম্ভৰং অব্যাকতানং ধম্মানং হেতূতি অযং পরিক্খারো হারো.
কুসলাতি পরিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৰ ভাৰেতব্বগ্গহণঞ্চ. অকুসলাতি পরিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৰ পহাতব্বগ্গহণঞ্চ. অব্যাকতাতি পরিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৰ সচ্ছিকাতব্বগ্গহণঞ্চ. ধম্মাতি পরিঞ্ঞাদীনং পৰত্তনাকারগ্গহণং. তেন পরিঞ্ঞেয্যপ্পহানভাৰনাসচ্ছিকরণানি দীপিতানীতি তদঙ্গাদিৰীতিক্কমাদিপ্পহানানি লোকিযলোকুত্তরা চ ভাৰনা দস্সিতাতি অযং সমারোপনো হারো.
কামঞ্চেতং অৰিসেসতো সভাৰধম্মকথনং, ৰিসেসৰন্তো পন ধম্মা ৰিসেসতো নিদ্ধারিতা. তথা হি চিত্তেনেৰ সমযো নিযমিতো, তস্মা কুসলগ্গহণেন ৰিসেসতো সাধিট্ঠানো সমথো ৰিপস্সনা চ দস্সিতাতি. তথা তপ্পটিপক্খতো অকুসলগ্গহণেন সাধিট্ঠানা তণ্হা অৰিজ্জা চ, অব্যাকতগ্গহণেন সপরিৰারা চেতোৰিমুত্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তি চাতি অযং নন্দিযাৰত্তস্স নযস্স ভূমি.
তথা কুসলগ্গহণেন মূলভাৰৰিসেসতো তীণি কুসলমূলানি, তেসু চ অদোসেন সীলক্খন্ধো, অলোভেন সমাধিক্খন্ধো, অমোহেন পঞ্ঞাক্খন্ধো নীযতি. তথা অকুসলগ্গহণেন তীণি অকুসলমূলানি, তেসু চ লোভেন তদেকট্ঠা অকুসলা ধম্মা. তথা দোসমোহেহি তংতদেকট্ঠা. অব্যাকতগ্গহণেন অপ্পণিহিতানিমিত্তসুঞ্ঞতা নীযন্তীতি অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি.
তথা কুসলগ্গহণেন যতো কোসল্লতো সম্ভূতা কুসলা, তং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. তংসহজাতা তদুপনিস্সযা চ সদ্দহনুস্সহনাপিলাপাৰিক্খেপা সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি. তেহি চ সব্বে সদ্ধম্মা বোধিতা ভৰন্তি. অকুসলগ্গহণেন অকোসল্লপটিচ্ছাদিতাদীনৰেসু কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তাভিনিৰেসভূতা চত্তারো ৰিপল্লাসা. অব্যাকতগ্গহণেন যথাৰুত্তইন্দ্রিযপচ্চযানি যথাৰুত্তৰিপল্লাসপ্পহানভূতানি চ চত্তারি সামঞ্ঞফলানি বোধিতানীতি অযং সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমীতি ইমে তযো অত্থনযা.
তেহি চ সিদ্ধেহি দ্ৰে কম্মনযাপি সিদ্ধা হোন্তীতি. অযং তিকো সব্বধম্মসঙ্গহিতসব্বভাগিযো ৰেদিতব্বোতি ইদং সাসনপট্ঠানং.
অযং তাৰ নেত্তিনযেন কুসলত্তিকৰণ্ণনা.
এৰং ৰেদনাত্তিকাদীসুপি যথাসম্ভৰং চতুসচ্চনিদ্ধারণাদিৰিধিনা সোল়স হারা পঞ্চ নযা নিদ্দিসিতব্বা, অতিৰিত্থারভযেন পন ন ৰিত্থারযাম. সক্কা হি ইমিনা নযেন তেসু তেসু তিকদুকেসু তংতংহারনযযোজনানুরূপধম্মনিদ্ধারণৰসেন তে তে হারনযা ৰিঞ্ঞুনা নিদ্দিসিতুন্তি.
২. তঞ্চ সুখিন্দ্রিযং সুখৰেদনা এৰ হোতি সামঞ্ঞস্স ভেদপরিযাদানতো, ভেদস্স চ সামঞ্ঞপরিচ্চাগতোতি অধিপ্পাযো. যস্মা পন ৰিসেসসামঞ্ঞানি অৰযৰসমুদাযা ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞতো ভিন্নানি, তস্মা ‘‘ন পন…পে… সমানত্থত্তা’’তি ৰুত্তং. ইদানি তমেৰ নেসং ভিন্নতত্ৰং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তন্তি সুখহেতূনং কারণং. তেন সুখস্স কারণং সুখহেতু, সুখস্স কারণকারণং সুখমূলন্তি দস্সেতি. সুখহেতূনন্তি এত্থ হেতু-সদ্দেন কারণভাৰসামঞ্ঞতো হেতুপচ্চযা সঙ্গহিতাতি আহ ‘‘পুঞ্ঞপস্সদ্ধিআদীন’’ন্তি. এত্থ চ সুখমূলসুখহেতূসু ফলূপচারেন, সুখারম্মণসুখপচ্চযট্ঠানেসু সুখসহচরিযায, অব্যাপজ্জনিব্বানেসু দুক্খাপগমভাৰেন সুখপরিযাযো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. ইট্ঠাসূতি সুখুপেক্খানং ৰিপরিণামাঞ্ঞাণসঙ্খারদুক্খতায অনিট্ঠভাৰোপি অত্থীতি ৰিসেসেতি. উপেক্খমেৰ ৰা অপেক্খিত্ৰা ৰিসেসনং কতং. সা হি অকুসলৰিপাকভূতা অনিট্ঠাপি অত্থীতি. এৰমাদীসূতি আদি-সদ্দেন ‘‘সোৰগ্গিকং সুখৰিপাক’’ন্তি (দী. নি. ১.১৬৩) এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ইট্ঠপরিযাযো হি এত্থ সুখ-সদ্দোতি.
সঙ্খারদুক্খাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ঠিতিসুখং ৰিপরিণামদুক্খং, অকুসলং কাযকম্মং দুক্খুদ্রযং দুক্খৰিপাক’’ন্তিআদিকে সঙ্গণ্হাতি. যথাক্কমং সুখৰেদনা দুক্খঅনিট্ঠপরিযাযো হি এত্থ দুক্খ-সদ্দোতি. দুক্খৰেদনাদুক্খৰত্থুআদীসু দুক্খসদ্দপ্পৰত্তি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বা. ৰিপাকাৰিপাকভেদায সব্বাযপি সুখৰেদনায ৰসেন লক্খণস্স ৰুত্তত্তা তদুভযানুকূলমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘সভাৰতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিপাকা সভাৰতো ইট্ঠস্স অনুভৰনলক্খণা. ইতরা সভাৰতো সঙ্কপ্পতো চ ইট্ঠস্স ইট্ঠাকারস্স ৰা অনুভৰনলক্খণাতি দট্ঠব্বং.
অসমানপচ্চযেহি একজ্ঝং উপ্পত্তিতো সমানপচ্চযেহি একজ্ঝং উপ্পত্তি সাতিসযাতি উক্কংসগতিৰিজাননৰসেন ‘‘সমানপচ্চযেহি সহুপ্পত্তিকাতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা উপ্পজ্জনং উপ্পাদো, উপ্পজ্জতি এতস্মাতি উপ্পাদোতি দুৰিধোপি উপ্পাদো একুপ্পাদাতি এত্থ একসেসনযেন সঙ্গহিতোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সমা…পে… অত্থো’’তি ৰুত্তং সিযা. তেন তানি একৰত্থুকানীতি এতস্স চ ‘‘কপ্পেন্তস্সা’’তিআদিনা সম্বন্ধো. তত্থ পুরিমৰিকপ্পে একং ৰত্থু নিস্সযো এতেসন্তি যোজনা, ন একংযেৰ ৰত্থূতি. একেকভূতস্স ভূতত্তযনিস্সিতত্তা চতুভূতনিস্সিতত্তা চ উপাদারূপানং. দুতিযৰিকপ্পে পন একংযেৰ ৰত্থু এতেসু নিস্সিতন্তি যোজনা. নিস্সযনিস্সিততাসঙ্খাতউপকারোপকত্তব্বভাৰদীপনং একৰত্থুকৰচনন্তি দুতিযৰিকপ্পে মহাভূতৰসেন যোজনা কতা. ইতরথা একং ৰত্থু এতেসূতি সমাসত্থভাৰেন উপাদারূপানম্পি পরিগ্গহো ৰত্তব্বো সিযা. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানন্তি ইদং নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. কিরিযমনোধাতুচক্খুৰিঞ্ঞাণাদযোপি হি একারম্মণাভিন্নৰত্থুকা চাতি পাকটোযমত্থোতি. সন্তীরণাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৰোট্ঠব্বনজৰনতদারম্মণানি সঙ্গয্হন্তি, এতানি চ সম্পটিচ্ছনাদীনি চুতিআসন্নানি ইধাধিপ্পেতানীতি দট্ঠব্বং. তানি হি তদুদ্ধং কম্মজরূপস্স অনুপ্পত্তিতো একস্মিংযেৰ হদযৰত্থুস্মিং ৰত্তন্তি, ইতরানি পন পুরিমপুরিমচিত্তক্খণুপ্পন্নে হদযৰত্থুস্মিং উত্তরুত্তরানি পৰত্তন্তীতি. ছসু ৰা ৰত্থূসু একং হদযৰত্থুযেৰ ৰত্থু এতেসন্তি এৰং পন অত্থে সতি চুতিআসন্নতো ইতরেসং সম্পটিচ্ছনাদীনং গহণং সিযাতি ঞাতব্বং.
এত্থাহ – ‘‘কস্মা পনেত্থ কুসলত্তিকানন্তরং ৰেদনাত্তিকোৰ ৰুত্তো’’তি? কিস্মিং পন ৰুচ্চমানে অযমনুযোগো ন সিযা, অপিচ অৰযৰানং অনেকভেদতাদস্সনত্থা তিকন্তরদেসনা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি কুসলত্তিকেন সব্বধম্মানং তিধা ৰিভাগং দস্সেত্ৰা পুন তদৰযৰানং কুসলাদীনম্পি অনেকভেদভিন্নতং দস্সেন্তেন তেসং ৰেদনাসম্পযোগৰিভাগৰিভাৰনত্থং ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তি ৰুত্তং. কুসলা হি ধম্মা সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা. অকুসলা ধম্মা সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, তথা অব্যাকতা সম্পযোগারহাতি. এৰং কুসলাদিধম্মানং পচ্চেকং ৰেদনাভেদেন ৰিভাগদস্সনত্থং কুসলত্তিকানন্তরং ৰেদনাত্তিকং ৰত্ৰা ইদানি সুখসম্পযুত্তাদীনং পচ্চেকং ৰিপাকাদিভেদভিন্নতং দস্সেতুং ৰেদনাত্তিকানন্তরং ৰিপাকত্তিকো ৰুত্তো. সুখসম্পযুত্তা হি ধম্মা সিযা ৰিপাকা, সিযা ৰিপাকধম্মধম্মা, সিযা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা. তথা অদুক্খমসুখসম্পযুত্তা, দুক্খসম্পযুত্তা পন সিযা ৰিপাকা, সিযা ৰিপাকধম্মধম্মাতি ইমিনা নযেন অৰসেসত্তিকানং দুকানঞ্চ তস্স তস্স অনন্তরৰচনে পযোজনং ৰিভাৰেতব্বং.
৩. ৰিপাকনিরুত্তিঞ্চ লভন্তীতি তেসু ৰিপাকসদ্দস্স নিরুল়্হতং দস্সেতি. সুক্ককণ্হাদীতি আদি-সদ্দেন অকণ্হঅসুক্কফস্সাদিভাৰো পরিগ্গহিতো. সতি পন পাক-সদ্দস্স ফলপরিযাযভাৰে রূপং ৰিয ন নিহীনো পক্কং ৰিয ৰিসিট্ঠো পাকোতি ৰিপাকোতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সব্যাপারতাতি সউস্সাহতা. সন্তানে সব্যাপারতাতি এতেন চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতেন কিরিযাভাৰেন ৰিপাকধম্মানং সন্তানৰিসেসমাহ ‘‘যতো যস্মিং চিত্তুপ্পাদে কুসলাকুসলা চেতনা, তংসন্তানে এৰ তস্সা ৰিপাকুপ্পত্তী’’তি. এত্থ চ ‘‘সব্যাপারতা’’তি এতেন আৰজ্জনদ্ৰযং ৰিপাকঞ্চ নিৰত্তেতি, ‘‘অনুপচ্ছিন্নাৰিজ্জাতণ্হামানে’’তি ইমিনা অৰসিট্ঠং কিরিযং নিৰত্তেতি. উভযেনপি অনুসযসহাযসউস্সাহতালক্খণা ৰিপাকধম্মধম্মাতি দস্সেতি. লোকুত্তরকুসলানম্পি হি অনুসযা উপনিস্সযা হোন্তি, যতো ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে লোকুত্তরং…পে… তস্মিং সমযে অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৩৪২) অরিযমগ্গচেতনায অৰিজ্জাউপনিস্সযতা পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে পকাসিতা. নিরুস্সাহসন্তভাৰলক্খণা ৰিপাকা, উভযৰিপরীতলক্খণা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মাতি.
অভিঞ্ঞাদিকুসলানন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) ইমিনা তিকেন সঙ্গহিতং গতিউপধিকালপযোগাভাৰেন অৰিপাকং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং উপপজ্জৰেদনীযঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. অপরাপরিযৰেদনীযং পন সংসারপ্পৰত্তিযং অহোসিকম্মাদিভাৰং ন ভজতি. ভাৰনায পহাতব্বাদীতি আদি-সদ্দেন দস্সনেন পহাতব্বং সঙ্গণ্হাতি. উভযম্পি ‘‘ৰিপাকানুপ্পাদনে’’তি ৰচনতো গতিউপধিকালপযোগাভাৰেন অনুপ্পন্নৰিপাকমেৰ অধিপ্পেতং ভাৰনায পহাতব্বস্সপি পৰত্তিৰিপাকস্স অনুজাননতো. যেসং পন ভাৰনায পহাতব্বা অৰিপাকা, তেসং মতেন আদি-সদ্দেন দস্সনেন পহাতব্বস্স অহোসিকম্মন্তি এৰংপকারস্সেৰ পরিগ্গহোতি ৰেদিতব্বং.
৪. ‘‘কথমাদিন্না’’তি অযম্পি পঞ্হো লব্ভতি. ‘‘ফলভাৰেনা’’তি হি আদানপ্পকারৰচনং. কেসঞ্চি গোত্রভুপচ্চৰেক্খণাদীনং উপেতকিরিযভূতানং তংকত্তুভূতানঞ্চ অত্থানং উপেতব্বসম্বন্ধভাৰতো তদভিধাযিনোপি সদ্দা সম্বন্ধা এৰাতি ‘‘উপেতসদ্দসম্বন্ধিনা’’তি ৰুত্তং. উপেতন্তি হি উপেতব্বত্থে ৰুচ্চমানে অৰস্সং উপেতকিরিযা উপেতা চ ঞাযতীতি. ‘‘রূপধাতুযা খো পন, গহপতি, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা, চেতসো অধিট্ঠানা অভিনিৰেসা অনুসযা’’তিআদীসু ‘‘উপযো’’তি তণ্হাদিট্ঠিযো অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘উপয…পে… দিট্ঠীহী’’তি. যথাসম্ভৰন্তি ‘‘আরম্মণকরণৰসেনা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৰুত্তঅত্থেসু যো যো সম্ভৰতি যোজেতুং, সো সোতি অত্থো. ন ৰচনানুপুব্বেনাতি ‘‘কিং পন তং উপেত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তৰচনানুপুব্বেন ন যোজেতব্বো. সব্বপচ্চযুপ্পন্নানন্তি সব্বতেভূমকপচ্চযুপ্পন্নানং. নাপজ্জতি সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসো অনুপযুজ্জতীতি তং পন ৰিসেসং ৰুত্তপ্পকারং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘বোধনেয্যা’’তিআদি ৰুত্তং.
উপেতং দীপেতীতি যথা ‘‘পাচরিযো’’তি এত্থ পগতো আচরিযো পাচরিযোতি প-সদ্দো পগতং দীপেতি, এৰং উপ-সদ্দো উপেতং দীপেতি এৰ, ন চেত্থ গতাদিঅত্থানং একন্তেন পচ্চত্তৰচনযোগো ইচ্ছিতোতি. অতিসদ্দো ৰিযাতি চ ইদং সসাধনকিরিযাদীপনসামঞ্ঞেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পচ্চযভাৰেনাতি এতেন পুরিমনিব্বত্তিং ৰিসেসেতি. তেন সহজাতস্সপি উপাদানস্স সঙ্গহো কতো হোতি. সহজাতোপি হি ধম্মো পচ্চযভূতো পুরিমনিপ্ফন্নো ৰিয ৰোহরীযতি যথা ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তি, ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৫৩) চ. ধাতুকথাযং পকাসিতন্তি ‘‘উপপত্তিভৰো পঞ্চহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. কতিহি অসঙ্গহিতো. ন কেহিচি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা অসঙ্গহিতো’’তি (ধাতু. ৬৭) এৰমাদিং সন্ধাযাহ. তস্মা এৰাতি উপাদিন্নসদ্দানপেক্খত্তা এৰ. অৰিসেসেত্ৰাতি উপাদিন্নানুপাদিন্নৰিসেসং অকত্ৰা. উপাদানানং আরম্মণভাৰানতিৰত্তনতো উপাদানেহি উপাদাতব্বাতি ৰা উপাদানিযা, উপাদাতুং ৰা অরহন্তীতি উপাদানিযা, উপাদানে নিযুত্তাতি ৰা উপাদানিযা ক-কারস্স য-কারং কত্ৰাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বোতি.
৫. ৰিবাধনং পীল়নং কিলমনং উপতাপো পরিল়াহো অপ্পস্সদ্ধিভাৰো. ৰিদূসিতা মলীনা চ যতো কেচি অকিলেসসভাৰাপি অনিট্ঠফলা গারয্হা চ জাতা.
৬. ‘‘সীলমত্তকং, পরং ৰিয মত্তাযা’’তিআদীসু মত্তা-সদ্দস্স পমাণৰাচকতা দট্ঠব্বা. মরিযাদৰাচকো ৰা মত্তা-সদ্দো. ৰিচারো হেত্থ ঝানঙ্গেসু হেট্ঠিমমরিযাদো, ন পঠমজ্ঝানউপচারজ্ঝানেসু ৰিয ৰিতক্কো. সা পন ৰিচারমরিযাদতা ৰিতক্কাভাৰেন এতেসং জাতাতি অৰিতক্কগ্গহণং কতং. ইদং ৰুত্তং হোতি – অৰিতক্কা হুত্ৰা ৰিচারমরিযাদঝানঙ্গেসু ৰিচারহেট্ঠিমকোটিকাতি. অথ ৰা ঈসদত্থো মত্তা-সদ্দো ‘‘মত্তাসুখপরিচ্চাগা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯০) ৰিয. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ৰিতক্করহিতা ভাৰনায অতিসুখুমভূতৰিচারত্তা ঈসং ৰিচারা চ অৰিতক্কৰিচারমত্তাতি. ন হি ইতো পরং ৰিচারো অত্থীতি. যদি ৰিতক্কৰিসেসরহিতা ৰিচারমত্তা, এৰং সন্তে অৰিতক্কৰচনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘ৰিচারমত্তৰচনেনা’’তিআদি. যদি ৰিচারমত্ততো অঞ্ঞেসম্পি অৰিতক্কানং অত্থিভাৰজোতনত্থং অৰিতক্কৰচনং, অৰিতক্কা চ ৰিচারমত্তা অৰিচারাতি নিৰত্তেতব্বা গহেতব্বা চ, এৰং সতি ৰিচারমত্তা ৰিসেসনং, অৰিতক্কা ৰিসেসিতব্বাতি ৰিচারমত্তাৰিতক্কাতি ৰত্তব্বন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো’’তিআদি. যথাকামন্তি ৰত্তুইচ্ছানুরূপং. যেন যেন হি পকারেন ধম্মেসু নিৰত্তেতব্বগহেতব্বভাৰা লব্ভন্তি, তেন তেন পকারেন ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো সম্ভৰতীতি. পদানং অনুক্কমো পদানুক্কমো.
অৰিতক্কা সৰিতক্কা চ সৰিচারা অৰিচারা চাতি অৰিতক্কাসৰিচারা সৰিতক্কা অৰিচারাতি যোজেতব্বং. উভযেকদেসদস্সনম্পি উভযদস্সনন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘যদি সৰিতক্কসৰিচারা’’তিআদি ৰুত্তং. ইতরম্পি পকাসেতুন্তি ইদং যথা সৰিতক্কসৰিচারেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৰিতক্কো অৰিতক্কসৰিচারতায ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তো’’তি ৰুত্তো, এৰং যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদেসু ৰিচারো ‘‘সৰিতক্কঅৰিচারো’’তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিতক্কাভাৰেন এতে ৰিচারমত্তাতি অযম্পি অত্থো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থংযেৰ মত্তা-সদ্দং গহেত্ৰা ৰুত্তো. ৰিচারমত্তাতি হি ৰিচারমত্তৰন্তোতি ৰিঞ্ঞাযমানত্তা তদঞ্ঞৰিসেসৰিরহসামঞ্ঞতো নিৰত্তেত্ৰা ৰিতক্কৰিসেসৰিরহসঙ্খাতে অৰিতক্ক-সদ্দো সন্নিধাপিতো ৰিসেসেতি দুতিযজ্ঝানধম্মেতি. যথাহ ‘‘ন ৰিচারতো’’তিআদি.
৭. ৰেদযমানাতি অনুভৰমানা. সুখাকারেতি ইট্ঠাকারে, ইট্ঠানুভৰনাকারে ৰা. উদাসিনাতি নতিঅপনতিরহিতা. সুখদুক্খানং অৰিরুদ্ধা তেসং ব্যৰধাযিকাভাৰতো. সুখদুক্খানি ৰিয হি সুখদুক্খানং অনন্তরং পৰত্তনতো ব্যৰধাযিকাভূতা ন তেহি ৰিরুজ্ঝতি, ন পন সুখদুক্খানি অনন্তরাপৰত্তিতো. ‘‘উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা’’তি অযং পনত্থো ইধ উপেক্খা-সদ্দস্স সব্বুপেক্খাপরিযাদানতো ন ৰুত্তো. ন হি লোভসম্পযুত্তাদিউপেক্খা উপপত্তিতো ইক্খতীতি. তস্মাতি যস্মা পীতিসহগতাযেৰ ন সুখসহগতা, সুখসহগতাপি ন পীতিসহগতা এৰাতি পীতিসহগতা সুখসহগতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্না, তস্মা. সতিপি সুখসহগতানং যেভুয্যেন পীতিসহগতভাৰে যেন সুখেন সমন্নাগতা সুখসহগতা এৰ হোন্তি, ন পীতিসহগতা, তং সুখং নিপ্পীতিকসুখন্তি অযং ৰিসেসো ইমিনা তিকেন দস্সিতোতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘পীতিসহগতাতি ৰত্ৰা’’তিআদিমাহ.
সিদ্ধোতি সাৰসেসং নিরৰসেসঞ্চ সুখপীতিযো সঙ্গহেত্ৰা পৰত্তেহি পঠমদুতিযপদেহি যো পীতিসহগতো ধম্মৰিসেসো, তং সুখং, যো চ সুখসহগতো ধম্মৰিসেসো, সা পীতীতি সতিপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠভাৰে পদন্তরসঙ্গহিতভাৰদীপনতোসিদ্ধো ঞাতো ৰিদিতোতি অত্থো. ‘‘চতুত্থজ্ঝানসুখং অতিপণীতসুখন্তি ওল়ারিকঙ্গতো নীহরিত্ৰা তস্স পণীতভাৰং দস্সেতুং অযং তিকো ৰুত্তো’’তি কেচি ৰদন্তি, তদেতং সব্বেসং সুখৰেদনাসম্পযুত্তধম্মানং ইধ ‘‘সুখসহগতা’’তি ৰুত্তত্তা ৰিচারেতব্বং. তথা হি ‘‘সুখভূমিযং কামাৰচরে’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৩) ‘‘কামাৰচরকুসলতো চত্তারো সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৫৯৮) চ নিদ্দেসো পৰত্তোতি.
৮. নিব্বানারম্মণতং সন্ধাযাহ, ন নিব্বানপটিৰিজ্ঝনং, ইতরথা গোত্রভুস্স দস্সনভাৰাপত্তি অচোদনীযা সিযাতি অধিপ্পাযো. ননু চ দিস্ৰা কত্তব্বকিচ্চকরণেন সোতাপত্তিমগ্গোৰ দস্সনন্তি উক্কংসগতিৰিজাননেন নিব্বানস্স পটিৰিজ্ঝনমেৰ দস্সনন্তি গোত্রভুস্স দস্সনভাৰাপত্তি ন চোদেতব্বাৰাতি? ন, দস্সনসামঞ্ঞস্সেৰ সুয্যমানত্তা দস্সনকত্তব্বকিচ্চকরণানঞ্চ ভেদেন ৰুত্তত্তা. তত্থ যদিপি ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৮২) ৰিয অভিন্নকালস্সপি ভিন্নকালস্স ৰিয ভেদোপচারদস্সনতো ভেদৰচনং যুত্তং, দস্সনৰিসেসে পন অধিপ্পেতে দস্সনসামঞ্ঞৰচনং ন কত্তব্বন্তি দস্সনসামঞ্ঞমত্তং গহেত্ৰা চোদনা কতাতি ‘‘নিব্বানারম্মণতং সন্ধাযাহা’’তি ৰুত্তং. দুতিযততিযমগ্গানম্পি ধম্মচক্খুপরিযাযসব্ভাৰতো ‘‘ভাৰনাভাৰং অপ্পত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ভাৰনা ৰড্ঢনা. সা চ বহুলং উপ্পত্তিযা হোতীতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেনা’’তি. তথা হি সতীতি ‘‘উভযপটিক্খেপৰসেনা’’তি পদস্স দস্সনভাৰনাপটিক্খেপৰসেনাতি অত্থে সতি. ননু লোকিযসমথৰিপস্সনাপি যথাবলং কামচ্ছন্দাদীনং পহাযকা, তত্র কথমিদং ৰুত্তং, ন চ অঞ্ঞো পহাযকো অত্থীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অঞ্ঞেহী’’তিআদি.
৯. অপ্পহাতব্বহেতুমত্তেসূতি অপ্পহাতব্বহেতুকমত্তেসু. সব্বো কুসলাব্যাকতধম্মো যথাধিপ্পেতত্থো. সমাসো ন উপপজ্জতি অসমত্থভাৰতো. যেসন্তি যে ততিযরাসিভাৰেন ৰুত্তা ধম্মা, অত্থো তেসং. উভিন্নন্তি ৰিসুং ৰিসুং যোজেতব্বতায দ্ৰে পহাতব্বহেতুসদ্দাতি কত্ৰা ৰুত্তং. এতন্তি ‘‘নেৰদস্সনেন নভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থী’’তি এতং ৰচনং. তেহি দস্সনভাৰনাপদেহি যুত্তেন পহাতব্বহেতুকপদেন. এৰঞ্চ কত্ৰাতি এৰং দস্সনভাৰনাপদেহি পহাতব্বহেতুকপদস্স ৰিসুং ৰিসুং যোজনতো. এৰঞ্হি পুরিমপদদ্ৰয…পে… দস্সনমেতং হোতীতি. এৰন্তি দস্সনভাৰনাহি নপহাতব্বো হেতু এতেসন্তি এৰং অত্থে সতি. ‘‘হেতু…পে… সিযা’’তি এতস্স ‘‘পুরিমস্মিঞ্হি অত্থে’’তিআদিনা অহেতুকানং অগ্গহিতভাৰদস্সনৰসেন অত্থং ৰত্ৰা ইদানি ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা দুতিযস্সেৰ অত্থস্স যুত্তভাৰং ৰিভাৰেন্তো ‘‘গহেতব্বত্থস্সেৰা’’তিআদিমাহ. সো হি ‘‘এৰমত্থো গহেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা গহেতব্বত্থো.
১০. অঞ্ঞথাতি আরম্মণকরণমত্তে অধিপ্পেতে. কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘আরম্মণং কত্ৰাতি এতেন চতুকিচ্চসাধকং আরম্মণকরণং ৰুচ্চতী’’তি? সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো অরিযমগ্গধম্মানংযেৰ চ অপচযগামিভাৰতো. ‘‘চত্তারো মগ্গা অপরিযাপন্না অপচযগামিনো’’তি (ধ. স. ১০২১) হি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘অরিযমগ্গানং এতং অধিৰচন’’ন্তি. এতেনেৰ ৰা ৰিসেসুপলক্খণহেতুভূতেন ৰচনেন যথাৰুত্তো আরম্মণকরণৰিসেসো ৰিঞ্ঞাযতি. উক্কংসগতিৰিজাননেন ৰা অযমত্থো ৰেদিতব্বো. পচ্চৰেক্খণাদীনন্তি ৰোদানাদযো সঙ্গণ্হাতি. হেতুভাৰেনাতি সম্পাপকহেতুভাৰেন. ঞাপকো কারকো সম্পাপকোতি তিৰিধো হি হেতু, তথা ঞাপেতব্বাদিভাৰেন ফলং. যথা নিরযাদিমনুস্সভাৰাদিগামিপটিপদাভাৰতো অকুসললোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদা ‘‘আচযগামিনো ধম্মা’’তি ৰুত্তা, ন মিচ্ছাদিট্ঠিআদিলোকিযসম্মাদিট্ঠিআদিধম্মা এৰ, এৰং নিব্বানগামিপটিপদাভাৰতো লোকুত্তরকুসলচিত্তুপ্পাদা ‘‘অপচযগামিনো’’তি দট্ঠব্বা, ন অরিযমগ্গধম্মা এৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পুরিমপচ্ছিমান’’ন্তিআদি. তত্থ অরিযমগ্গস্সেৰ নিব্বানগামিপটিপদাভাৰো পরিব্যত্তোতি তস্সেৰ অপচযগামিভাৰো যুত্তো, তদনুৰত্তকত্তা পন সেসধম্মে সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তং. অপচযে দুক্খপরিজাননাদিনা সাতিসযং গমনং যেসন্তে অপচযগামিনোতি ‘‘মগ্গা এৰ অপচযগামিনো’’তি ৰুত্তং. পুরিমপচ্ছিমানন্তি চ ইমস্মিং তিকে পঠমপদদুতিযপদসঙ্গহিতানং অত্থানন্তি অত্থো. ‘‘জযং ৰেরং পসৰতি (ধ. প. ২০১), চরং ৰা যদি ৰা তিট্ঠ’’ন্তিআদীসু (ইতিৰু. ৮৬, ১১০; সু. নি. ১৯৫) ৰিয সানুনাসিকো আচয-সদ্দোতি ‘‘অনুনাসিকলোপো কতো’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘আচিন’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘আচয’’ন্তি ব্যত্তযৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আচযা হুত্ৰা গচ্ছন্তীতি এতেন অপচিনন্তীতি অপচযা, অপচযা হুত্ৰা গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি অযমত্থো নযতো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.
১১. লোকিযেসু অসেক্খভাৰানাপত্তি দট্ঠব্বাতি কস্মা এৰং ৰুত্তং, ননু –
‘‘সিক্খতীতি খো ভিক্খু তস্মা সেক্খোতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি, অধিসীলম্পি সিক্খতি অধিচিত্তম্পি সিক্খতি অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি. সিক্খতীতি খো ভিক্খু তস্মা সেক্খোতি ৰুচ্চতি (অ. নি. ৩.৮৬). যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো অনুলোমপটিপদায পরিপূরকারী সীলসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযানুযোগমনুযুত্তো পুব্বরত্তাপররত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি ‘অজ্জ ৰা স্ৰে ৰা অঞ্ঞতরং সামঞ্ঞফলং অধিগমিস্সামী’তি, সোপি সিক্খতীতি সেক্খো’’তি –
ৰচনতো যথাৰুত্তকল্যাণপুথুজ্জনস্সপি সীলাদিধম্মা সেক্খাতি ৰুচ্চন্তীতি? ন, পরিযাযভাৰতো. নিপ্পরিযাযেন হি সেক্খাসেক্খভাৰো যথাসম্ভৰং মগ্গফলধম্মেসু এৰাতি লোকিযেসু সেক্খভাৰাসঙ্কাভাৰতো অসেক্খভাৰানাপত্তি ৰুত্তা. তেনেৰাহ ‘‘সীলসমাধী’’তিআদি. অরহত্তফলধম্মাপি সিক্খাফলভাৰেন পৰত্তনতো হেট্ঠিমফলধম্মা ৰিয সিক্খাসু জাতাতিআদিঅত্থেহি সেক্খা সিযুং, হেট্ঠিমফলধম্মাপি ৰা সিক্খাফলভাৰেন পৰত্তনতো অরহত্তফলধম্মা ৰিয অসেক্খাতি চোদনং মনসিকত্ৰা ‘‘পরিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা’’তি ৰুত্তং, তথা ‘‘হেট্ঠিমফলেসু পনা’’তিআদি. ‘‘তং এৰ সালিং ভুঞ্জামি, সা এৰ তিত্তিরী, তানি এৰ ওসধানী’’তিআদীসু তংসদিসেসু তব্বোহারো দট্ঠব্বো. এতেন চ সেক্খসদিসা অসেক্খা যথা ‘‘অমনুস্সো’’তি ৰুত্তং হোতীতি অঞ্ঞে. অঞ্ঞত্থ ‘‘অরিট্ঠ’’ন্তিআদীসু ৰুদ্ধিঅত্থেপি অ-কারো দিস্সতীতি ৰুদ্ধিপ্পত্তা সেক্খা অসেক্খাতি অযম্পি অত্থো ৰুত্তো.
১২. কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতাযাতি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ৰিতক্কাদিৰিক্খম্ভনসমত্থতাপি হেত্থ লব্ভতীতি. অকুসলৰিদ্ধংসনরসত্তা ৰা কুসলানং তত্থ সাতিসযকিচ্চযুত্ততং পরিত্তধম্মেহি মহগ্গতানং পকাসেতুং ‘‘কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতাযা’’তি ৰুত্তং. ৰিপাককিরিযেসু দীঘসন্তানতাৰ, ন কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতা ৰিপুলফলতা চাতি অত্থো. ‘‘ৰিপুলং ফলং ৰিপুলফল’’ন্তি এৰং পন অত্থে গয্হমানে ৰিপাকেসুপি ৰিপুলফলতা লব্ভতেৰ. সোপি একসেসনযেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. মহন্তেহি গতা পটিপন্নাতি অযং পনত্থো তিণ্ণম্পি সাধারণোতি. গুণতো অযং এত্তকোতি সত্তানং পমাণং করোন্তা ৰিয পৰত্তন্তীতি ওল়ারিকা কিলেসা ‘‘পমাণকরা’’তি ৰুত্তা. তেহি পরিতো খণ্ডিতা পরিচ্ছিন্নাতি পরিত্তা. সতিপি কেহিচি পরিচ্ছিন্নত্তে মহাপমাণভাৰেন গতা পৰত্তাতি মহগ্গতা. পরিচ্ছেদকরানং কিলেসানং সুখুমানম্পি অগোচরভাৰতো তেহি ন কথঞ্চিপি পরিচ্ছিন্না ৰীতিক্কন্তাতি অপরিচ্ছিন্না অপ্পমাণা, যতো তে ‘‘অপরিযাপন্না’’তিপি ৰুচ্চন্তি.
১৪. তিত্তিং ন জনেন্তি সন্ততরতায অসেচনকভাৰতো. এত্থ চ ‘‘পমাণকরেহী’’তিআদিকো অত্থৰিকপ্পো ‘‘অতপ্পকত্থেনা’’তিআদিকায হীনত্তিকপদৰণ্ণনায পরতো বহূসু পোত্থকেসু লিখীযতি, যথাঠানে এৰ পন আনেত্ৰা ৰত্তব্বো.
১৫. লোকিযসাধুজনেহিপি অতিজিগুচ্ছনীযেসু আনন্তরিযকম্মনত্থিকৰাদাদীসু পৰত্তি ৰিনা ৰিপল্লাসবলৰভাৰেন ন হোতীতি ‘‘ৰিপরিযাসদল়্হতাযা’’তি ৰুত্তং. এতেনাতি ‘‘ৰিপাকদানে সতী’’তিআদিনা সতিপি কালনিযমে ৰিপাকুপ্পাদনে সাসঙ্কৰচনেন. তস্মাতি যস্মা যথাৰুত্তনযেন নিযততায অতিপ্পসঙ্গো দুন্নিৰারো, তস্মা. বলৰতা…পে… পৰত্তীতি এতেন অসমানজাতিকেন অনিৰত্তনীযৰিপাকতং, সমানজাতিকেন চ ৰিপাকানুপ্পাদনেপি অনন্তরং ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতায অৰিহন্তব্বতং অনন্তরিকানং দস্সেতি. যতো তেসং ৰিপাকধম্মতা ৰিয সভাৰসিদ্ধা নিযতানন্তরিযতা. অঞ্ঞস্স…পে… দানতোতি ইমিনাপি অসমানজাতিকাদীহি অনিৰত্তনীযফলতং এৰ ৰিভাৰেতি.
চোদকো অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননূ’’তিআদিনা অতিপ্পসঙ্গমেৰ চোদেতি. ইতরো ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. একন্তেতি অৰস্সম্ভাৰিনি. সন্নিযতত্তাতি সম্পাদনে জননে নিযতভাৰতো. উপরতা অৰিপচ্চনসভাৰাসঙ্কা যেসু তানি উপরতাৰিপচ্চ…পে… সঙ্কানি, তব্ভাৰো উপ…পে… সঙ্কত্তং, তস্মা. ‘‘ন সমত্থতাৰিঘাতত্তাতি বলৰতাপি আনন্তরিযেন অনুপহন্তব্বতং আহ. উপত্থম্ভকানি অনুবলপ্পদাযকানি হোন্তি উপ্পত্তিযা সন্তানস্স ৰিসেসিতত্তা. তেন নেসং ৰিপাকানুপ্পাদনেপি অমোঘৰুত্তিতং আহ.
১৬. মগ্গকিচ্চং পরিঞ্ঞাদি. অট্ঠঙ্গিকমগ্গসম্মাদিট্ঠিমগ্গসম্পযুত্তালোভাদোসসঙ্খাতেহি মগ্গহেতূহি মগ্গসম্পযুত্তখন্ধসেসমগ্গঙ্গসম্মাদিট্ঠীনং সহেতুকভাৰদস্সনতো তিণ্ণং নযানং অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৰসেনাতি ৰুত্তং. হেতুবহুতাৰসেনাতি বহুহেতুকস্স পঠমনযস্স অনন্তরং বহুহেতুকতাসামঞ্ঞেন নিক্খেপকণ্ডপাল়িযং ততিযং ৰুত্তনযো ইধ অট্ঠকথাযং দুতিযং ৰুত্তো. যথাসকং পচ্চযেহি পৰত্তমানেসু নিরীহকেসু ধম্মেসু কেসঞ্চি অনুৰত্তনীযভাৰো ন কেৰলং ধম্মসভাৰতোযেৰ, অথ খো পুরিমধম্মানং পৰত্তিৰিসেসেনপি হোতীতি আহ ‘‘পুব্বাভিসঙ্খারৰসেনা’’তি. পৰত্তিৰিসেসো হি পুরিমপুরিমানং চিত্তচেতসিকানং উত্তরুত্তরেসু ৰিসেসাধানং ভাৰনাপুব্বাভিসঙ্খারোতি. অনুৰত্তযমানোতি গরুকারযমানো. উদাহরণৰসেনাতি নিদস্সনৰসেন, ন নিরৰসেসদস্সনৰসেন. যস্মা পনাতিআদিনা যথাৰুত্তং অত্থং পাঠন্তরেন সাধেতি. তত্থ হি অধিপতিপচ্চযস্স পচ্চনীযে ঠিতত্তা মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি অযমত্থো লব্ভতীতি. সমানসদ্দত্থৰসেনাতি সতিপি অঞ্ঞপদত্থসমানাধিকরণসমাসত্থভেদে মগ্গাধিপতিসদ্দত্থভেদাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং.
১৭. উপ্পন্ন-সদ্দো উপ্পাদাদিং পটিপজ্জমানো, পত্ৰা ৰিগতো চাতি দুৰিধেসু অত্থেসু উভযেসম্পি ৰাচকো, ন পুরিমানংযেৰাতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পন্নভাৰো উপ্পাদাদিপ্পত্ততা. তেন অতীতাপি সঙ্গহিতা হোন্তি. তেনেৰাহ ‘‘সব্বো উপ্পন্নভাৰো’’তি. উপ্পন্নধম্মভাৰো ‘‘উপ্পন্না ধম্মা’’তি পদেন গহিতধম্মভাৰো, ৰত্তমানধম্মভাৰোতি অত্থো. যো ৰা উপ্পাদাদিপ্পত্তো অত্তনো চ সভাৰং ধারেতি পচ্চযেহি চ ধারীযতি, সো উপ্পন্নধম্মোতি পচ্চুপ্পন্নভাৰো উপ্পন্নধম্মভাৰোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপ্পন্নধম্মে ৰত্ৰা ‘‘অনুপ্পন্না’’তি ৰচনং ন যথাধিগতপটিসেধনন্তি কথমিদং পচ্চেতব্বন্তি আহ ‘‘যদি হী’’তিআদি. কেচি পনেত্থ ‘‘উপ্পন্নাতি পদেন অতীতাপি সঙ্গহিতা. যদি ন সঙ্গহিতা, নিব্বানং ৰিয তেপি নৰত্তব্বাতি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ তথা ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং পন তেসং মতিমত্তমেৰ. অযং পন তিকো দ্ৰিন্নং অদ্ধানং ৰসেন পূরেত্ৰা দস্সিতোতি অট্ঠকথাযং ৰক্খতীতি. এৰং সন্তে কস্মা অতীতা নৰত্তব্বাতি ন ৰুত্তাতি? ধম্মৰসেন অসঙ্গহিতত্তাভাৰতো. ধম্মৰসেন হি অসঙ্গহিতং নিব্বানং তত্থ নৰত্তব্বং জাতং, ন চ নিযোগতো অতীতা নাম ধম্মা কেচি অত্থি, যে ইধ অসঙ্গহিতত্তা নৰত্তব্বা সিযুন্তি. ফলনিব্বত্তিতো কারণস্স পুরেতরং নিব্বত্তি ইধ পরিনিট্ঠিতসদ্দেন ৰুচ্চতি, ন তস্স হুত্ৰা ৰিগতভাৰোতি আহ ‘‘অনাগতে ৰা’’তি. যতো মেত্তেয্যস্স ভগৰতো উপ্পজ্জনকফলম্পি ‘‘উপ্পাদী’’তি ৰুচ্চতি.
২০. যস্স ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰাতিআদিনা ‘‘তেনানন্দা’’তিআদিপাল়িযা হেট্ঠাপাল়িং অত্থৰসেন দস্সেতি. অযঞ্হি তত্থ পাল়ি –
‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেতি সন্নিসাদেতি একোদিং করোতি সমাদহতি. ইধানন্দ, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰং খো…পে… সমাদহতি. সো অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসি করোতি, তস্স অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকরোতো সুঞ্ঞতায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতি. এৰং সন্তমেতং, আনন্দ, ভিক্খু এৰং সম্পজানাতি অজ্ঝত্তং খো মে সুঞ্ঞতং মনসিকরোতো অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতীতি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. সো বহিদ্ধা সুঞ্ঞতং…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা সুঞ্ঞতং…পে… সো আনেঞ্জং মনসি করোতি, তস্স আনেঞ্জং মনসিকরোতো আনেঞ্জায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতীতি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. তেনানন্দ, ভিক্খুনা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৮).
তত্থ অজ্ঝত্তসুঞ্ঞতাদীসূতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ সুঞ্ঞতায আনেঞ্জে চ. পঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তেতি পাদকভূতপঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তে. অপগুণপাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতস্স হি অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকরোতো তত্থ চিত্তং ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘পরস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি বহিদ্ধা মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘কালেন অত্তনো সন্তানে, কালেন পরস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো উভতোভাগৰিমুত্তো হোতুকামো ‘‘অরূপসমাপত্তিযং নু খো কথ’’ন্তি আনেঞ্জং মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ‘‘ইদানি মে চিত্তং ন পক্খন্দতী’’তি ৰিস্সট্ঠৰীরিযেন ন ভৰিতব্বং, পাদকজ্ঝানমেৰ পন সাধুকং পুনপ্পুনং মনসি কাতব্বং, এৰমস্স রুক্খং ছিন্দতো ফরসুম্হি অৰহন্তে পুনপ্পুনং নিসিতনিসিতং কারেত্ৰা ছিন্দন্তস্স ছিজ্জে ফরসু ৰিয কম্মট্ঠানে মনসিকারো ৰহতীতি দস্সেতুং ‘‘তস্মিংযেৰা’’তিআদি ৰুত্তন্তি.
অত্থতো চ অসমানত্তাতি ইদং কস্মা ৰুত্তং. ননু যেসু অত্থেসু অজ্ঝত্ত-সদ্দো ৰত্ততি, তে সব্বে দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতত্থনিদ্ধারণত্থং অত্থুদ্ধারৰসেনেতং ৰুত্তং. চক্খাদীসু চ অজ্ঝত্তিক-সদ্দো অজ্ঝত্তানং অব্ভন্তরতাৰিসেসমুপাদায পৰত্ততি, যতো তে অজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তাতি ৰুচ্চন্তি. অপিচ ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানী’’তি ইদং অজ্ঝত্তিক-সদ্দস্স চক্খাদীনং অজ্ঝত্তভাৰৰিভাৰনসব্ভাৰতো ইধ উদাহরণৰসেন ৰুত্তং. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং অজ্ঝত্তিকদুকে ‘‘অজ্ঝত্তাৰ অজ্ঝত্তিকা’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্চ সতি ন এত্থ সদ্দতো অসমানতাপি সিযা, তস্মাযেৰ যথাৰুত্তচোদনং ৰিসোধেন্তো ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদিমাহ. তেনাতি তস্মা. তংৰাচকস্সাতি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৰাচকস্স সক্কা ৰত্তুং তদত্থস্স অজ্ঝত্তভাৰসব্ভাৰতো.
‘‘ন খো, আনন্দ, ভিক্খু সোভতি সঙ্গণিকারামো সঙ্গণিকারতো সঙ্গণিকারামতং অনুযুত্তো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৮৬) পব্বজিতাসারুপ্পস্স নেক্খম্মসুখাদিনিকামলাভিতায অভাৰস্স চ দস্সনেন সঙ্গণিকারামতায, ‘‘নাহং, আনন্দ, একং রূপম্পি সমনুপস্সামি, যত্থ রত্তস্স যথাভিরতস্স রূপস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরি…পে… উপাযাসা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৬) এৰং রূপাদিরতিযা চ আদীনৰং ৰত্ৰা সচে কোচি দুপ্পঞ্ঞজাতিকো পব্বজিতো ৰদেয্য ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো খেত্তে পৰিট্ঠা গাৰিযো ৰিয অম্হেযেৰ গণতো নীহরতি, একীভাৰে নিযোজেতি, সযং পন রাজরাজমহামত্তাদীহি পরিৰুতো ৰিহরতী’’তি, তস্স ৰচনোকাসুপচ্ছেদনত্থং চক্কৰাল়পরিযন্তায পরিসায মজ্ঝে নিসিন্নোপি তথাগতো এককোৰাতি দস্সনত্থং ‘‘অযং খো পনা’’তি দেসনা আরদ্ধাতি আহ ‘‘তপ্পটিপক্খৰিহারদস্সনত্থ’’ন্তি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি রূপাদীনং সঙ্খতনিমিত্তানং. অজ্ঝত্তন্তি ৰিসযজ্ঝত্তং. সুঞ্ঞতন্তি অনত্তানুপস্সনানুভাৰনিব্বত্তফলসমাপত্তিং. তেনেৰাহ ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ দুতিযে ৰিকপ্পে ঠান-সদ্দো কারণপরিযাযো দট্ঠব্বো. সচ্চকসুত্তেনাতি মহাসচ্চকসুত্তেন. তত্থ হি –
‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৰেস্সন, অনেকসতায পরিসায ধম্মং দেসেতা, অপিস্সু মং একমেকো এৰং মঞ্ঞতি ‘মমেৰারব্ভ সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি. ন খো পনেতং, অগ্গিৰেস্সন, এৰং দট্ঠব্বং. যাৰদেৰ ৰিঞ্ঞাপনত্থায তথাগতো পরেসং ধম্মং দেসেতীতি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তস্সাযেৰ কথায পরিযোসানে তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি, একোদিং করোমি, সমাদহামি ‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) –