২. রূপকণ্ডং

উদ্দেসৰণ্ণনা

কেনচীতি রূপেন ৰা অরূপেন ৰা. চিত্তুপ্পাদেন তাৰ রূপস্স সমযৰৰত্থানং ন সক্কা কাতুং অব্যাপিতায অনেকন্তিকতায চাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানসব্ভাৰতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অচিত্তসমুট্ঠানং রূপং চিত্তস্স তীসু খণেসু উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং তাৰ ৰাদে চিত্তুপ্পত্তিসমযেন রূপূপপত্তিসমযস্স ৰৰত্থানং মা হোতু, চিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ সব্বম্পি রূপং উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং পন ৰাদে কথন্তি? এত্থাপি অচিত্তসমুট্ঠানং রূপং চিত্তেন সহুপ্পাদেপি অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপং ৰিয অচিত্তপটি বন্ধুপ্পাদতায ন চিত্তেন ৰৰত্থাপেতব্বসমযন্তি ৰুত্তং ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানসব্ভাৰতো’’তি. তেন চিত্তুপ্পাদেন রূপস্স সমযৰৰত্থানং ন ব্যাপীতি দস্সেতি. অনেকচিত্তসমুট্ঠানতায ৰৰত্থানাভাৰতোতি সম্বন্ধো. নিযতে হি সমুট্ঠাপকচিত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স সিযা ৰৰত্থানন্তি.

কেসঞ্চীতি কামাৰচরকুসলাদীনং. কত্থচীতি আরুপ্পে. কেসঞ্চীতি ৰা কেসঞ্চি পঞ্চৰোকারৰিপাকানং. কত্থচীতি পটিসন্ধিক্খণে চরিমক্খণে চ. ‘‘তস্মিং সমযে ফস্সো হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) চিত্তসহভাৰিনং এৰ চিত্তেন সমযৰৰত্থানং কতন্তি ৰুত্তং ‘‘অচিত্তসহভুভাৰতো’’তি. তেসন্তি উপাদারূপানং. যো যস্স সহভাৰেন উপকারকো, সো এৰ তস্স সমযৰৰত্থাপকভাৰেন ৰুত্তোতি আহ ‘‘সহজাত…পে… ত্তনতো’’তি. নাপি মহাভূতেহীতিআদিনা ৰৰত্থানাভাৰমেৰ দস্সেতি. কেসঞ্চীতি অকম্মজাদীনং. কেহিচীতি কম্মজাদীহি. পৰত্তিতোতি পৰত্তনতো. সহাতি একস্মিং কালে. অভাৰাতি নিযোগতো অভাৰা.

ৰিঞ্ঞত্তি …পে… ন সক্কা ৰত্তুং মহাভূতেহি সমযৰৰত্থানে করিযমানে তেহি অযাৰভাৰিততাযাতি অধিপ্পাযো. একস্মিং কালেতিআদিনাপি মহাভূতেহি সমযনিযমনে ৰৰত্থানাভাৰমেৰ ৰিভাৰেতি. ‘‘তথা ৰিভজনত্থ’’ন্তি, ‘‘অৰিভত্তং অব্যাকতং অত্থীতি দস্সেতু’’ন্তি চ ইমেসং পদানং ‘‘ৰিভত্তং অৰিভত্তঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হন্তো আহা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. সমযৰৰত্থানং কত্ৰা নিদ্দিসিযমানস্স নিপ্পদেসতায অসম্ভৰতো একদেসং নিদ্দিসিত্ৰা সামঞ্ঞেন নিগমনং যুত্তং, অকত্ৰা পন সমযৰৰত্থানং সরূপতো নিদ্দিসনেন তথাতি ইমমত্থং আহ ‘‘সমযৰৰত্থানেনা’’তিআদিনা. অৰিভত্তেতি ৰিপাককিরিযাব্যাকতং ৰিয ন পুব্বে ৰিভত্তে. ৰিভজিতব্বেতি ভেদৰন্ততায ৰিভজনারহে. দস্সিতেতি উদ্দিসনৰসেন দস্সিতে. ৰুত্তমেৰত্থং ৰিত্থারতরেন দস্সেতুং ‘‘এত্থ পনা’’তিআদিমাহ.

ৰিপাকাদিধম্মানং নযনং নযো, সোৰ দস্সনন্তি নযদস্সনং. ‘‘দেসনা’’তি ৰুত্তং হেট্ঠা গহণমেৰ নযদস্সনন্তি. দুতিযৰিকপ্পে পন কামাৰচরাদিভাৰেন নীযতীতি নযো, কিরিযাব্যাকতং. তস্স দস্সনং নযদস্সনন্তি যোজেতব্বং. দুকাদীসু নিদ্দেসৰারে চ হদযৰত্থুনো অনাগতত্তা তং অগ্গহেত্ৰা পঠমৰিকপ্পো ৰুত্তো, এককে পন ৰত্থুপি গহিতন্তি ‘‘হদযৰত্থুঞ্চা’’তি দুতিযৰিকপ্পে ৰুত্তং. কিং পন কারণং দুকাদীসু নিদ্দেসৰারে চ হদযৰত্থু ন গহিতন্তি? ইতরৰত্থূহি অসমানগতিকত্তা দেসনাভেদতো চ. যথা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি একন্ততো চক্খাদিনিস্সযানি, ন এৰং মনোৰিঞ্ঞাণং একন্ততো হদযৰত্থুনিস্সযং, নিস্সিতমুখেন চ ৰত্থুদুকাদিদেসনা পৰত্তা. যম্পি একন্ততো হদযৰত্থুনিস্সযং, তস্স ৰসেন ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থূ’’তিআদিনা দুকাদীসু ৰুচ্চমানেসুপি তদনুকূলআরম্মণদুকাদযো ন সম্ভৰন্তি. ন হি ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং, অত্থি রূপং ন মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণ’’ন্তিআদিনা সক্কা ৰত্তুন্তি ৰত্থারম্মণদুকদেসনা ভিন্নগতিকা সিযুং, সমানগতিকা চ তা দেসেতুং ভগৰতো অজ্ঝাসযো. এসা হি ভগৰতো দেসনা পকতি. তেনেৰ হি নিক্খেপকণ্ডে চিত্তুপ্পাদৰিভাগেন অৰুচ্চমানত্তা অৰিতক্কাৰিচারপদৰিস্সজ্জনে ৰিচারোতি ৰত্তুং ন সক্কাতি অৰিতক্কৰিচারমত্তপদৰিস্সজ্জনে লব্ভমানোপি ৰিতক্কো ন উদ্ধটো, অঞ্ঞথা ৰিতক্কো চাতি ৰত্তব্বং সিযাতি. এৰং ইতরৰত্থূহি অসমানগতিকত্তা দেসনাভেদতো চ দুকাদীসু উদ্দেসে ন গহিতং. উদ্দিট্ঠস্সেৰ হি নিদ্দিসনতো নিদ্দেসেপি ন গহিতং হদযৰত্থূতি ৰদন্তি.

চক্খাদিদসকা সত্তাতি চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযইত্থিভাৰপুরিসভাৰদসকা সত্ত, একসন্তানৰসেন ৰা চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযভাৰৰত্থুদসকা সত্ত. নিব্বানস্স অসতিপি পরমত্থতো ভেদে পরিকপ্পিতভেদোপি ভেদোযেৰ ৰোহারৰিসযেতি কত্ৰা সোপাদিসেসাদিভেদো ৰুত্তো.

৫৮৪. কিঞ্চাপি অঞ্ঞত্থ কুক্কুটণ্ডসণ্ঠানে পরিমণ্ডল-সদ্দো দিস্সতি, চক্কসণ্ঠানতা পন ৰট্টসণ্ঠানে চক্কৰাল়ে ৰুচ্চমানো পরিমণ্ডল-সদ্দো ৰট্টপরিযাযো সিযা. অনেকত্থা হি সদ্দাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰট্টং পরিমণ্ডল’’ন্তি. এত্থ চ সিনেরুযুগন্ধরাদীনং সমুদ্দতো উপরিঅধোভাগানং ৰসেন উব্বেধো ৰুত্তো, আযামৰিত্থারেহিপি সিনেরু চতুরাসীতিযোজনসহস্সপরিমাণোৰ. যথাহ ‘‘সিনেরু, ভিক্খৰে, পব্বতরাজা চতুরাসীতি যোজনসহস্সানি আযামেন, চতুরাসীতি যোজনসহস্সানি ৰিত্থারেনা’’তি (অ. নি. ৭.৬৬). সিনেরুং পাকারপরিক্খেপৰসেন পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতা যুগন্ধরাদযো, সিনেরুযুগন্ধরাদীনং অন্তরেপি সীতসমুদ্দা নাম. ‘‘তে ৰিসালতো যথাক্কমং সিনেরুআদীনং অচ্চুগ্গমনসমানপরিমাণা’’তি ৰদন্তি.

কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়স্সেৰ আণাখেত্তভাৰো দসসহস্সচক্কৰাল়স্স জাতিখেত্তভাৰো ৰিয ধম্মতাৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. ৰিকপ্পসমানসমুচ্চযৰিভাৰনেসু ৰিয অৰধারণে অনিযমে চ ৰা-সদ্দো ৰত্ততীতি তথা যোজনা কতা. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. তত্থ অনেকন্তিকত্থো অনিযমত্থো.

সীলাদিৰিসুদ্ধিসম্পাদনেন, চতুধাতুৰৰত্থানৰসেনেৰ ৰা মহাকিচ্চতায মহন্তেন ৰাযামেন. সতিপি লক্খণাদিভেদে একস্মিং এৰ কালে একস্মিং সন্তানে অনেকসতসহস্সকলাপৰুত্তিতো মহন্তানি বহূনি ভূতানি পরমত্থতো ৰিজ্জমানানীতি ৰা মহাভূতানি যথা ‘‘মহাজনো’’তি. এৰন্তি ‘‘উপাদায পৰত্ত’’ন্তি অত্থে সতি পটিচ্চসমুপ্পন্নতা ৰুত্তা হোতি পচ্চযসম্ভূততাদীপনতো. উপাদাযতীতি উপাদাযতি এৰাতি অধিপ্পাযো. তেনেৰাহ ‘‘একন্তনিস্সিতস্সা’’তি. ‘‘ভৰতি হি নিস্সযরূপানং সামিভাৰো’’তি আধারাধেয্যসম্বন্ধৰচনিচ্ছায অভাৰে আধারভূতোপি অত্থো সংসামিসম্বন্ধৰচনিচ্ছায সামিভাৰেন ৰুচ্চতি যথা ‘‘রুক্খস্স সাখা’’তি অধিপ্পাযো.

তিৰিধরূপসঙ্গহৰণ্ণনা

৫৮৫. ৰিঞ্ঞত্তিদুকো চাতি চ-সদ্দেন চিত্তসহভুচিত্তানুপরিৰত্তিদুকাপি সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা. সক্কা হি এতেন নযেন…পে… ৰিঞ্ঞাতুন্তি এত্থ পঞ্চৰীসায তাৰ ৰত্থুদুকেসু পঠমদুকপঞ্চকাদযো চুদ্দসহিপি পকিণ্ণকদুকেহি অৰসিট্ঠেহি ৰত্থুদুকেহি পঞ্চৰীসায আরম্মণদুকেহি পঞ্চহি বাহিরাযতনদুকেহি রূপধাতুদুকাদীহি পঞ্চহি ধাতুদুকেহি পচ্ছিমকেহি তীহি ইন্দ্রিযদুকেহি দ্ৰাদসহিপি সুখুমরূপদুকেহি পঠমাদিৰজ্জেহি অৰসিট্ঠেহি আযতনধাতুইন্দ্রিযদুকেহি চ যোজনং গচ্ছন্তি. পঞ্চৰীসায পন আরম্মণদুকেসু পুরিমকো দুকপঞ্চকো উপাদিন্নউপাদিন্নুপাদানিযসনিদস্সনচিত্তসমুট্ঠানচিত্তসহভুচিত্তানুপরিৰত্তিদুকৰজ্জেহি পকিণ্ণকদুকেহি সব্বেহিপি ৰত্থুদুকেহি রূপাযতনরূপধাতুদুকৰজ্জেহি আযতনধাতুদুকেহি সব্বেহিপি ইন্দ্রিযদুকসুখুমরূপদুকেহি যোজনং গচ্ছতি. দুতিযদুকপঞ্চকাদীসু যথাক্কমং সদ্দাযতনসদ্দধাতুদুকাদযো যোজনং ন গচ্ছন্তি, রূপাযতনরূপধাতুদুকাদযো গচ্ছন্তি. পকিণ্ণকদুকেসু সনিদস্সনদুকঞ্চাতি অযমেৰ ৰিসেসো. যথা চ ৰত্থুদুকেসু, এৰং চক্খাযতনচক্খুধাতুচক্খুন্দ্রিযাদিদুকপঞ্চকেসু. যথা চ আরম্মণদুকেসু, এৰং রূপাযতনরূপধাতুআদিদুকপঞ্চকেসু তিকযোজনা. ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযজীৰিতিন্দ্রিযদুকা সুখুমরূপদুকা চ সব্বেহিপি দুকেহি যোজনং গচ্ছন্তীতি এৰং তাৰ তিকযোজনা ৰেদিতব্বা. ননু চাযম্পি যোজনা ভগৰতা ন দেসিতাতি ন কাতব্বাতি? নযিদং একন্তিকং. কস্মা? ভগৰতা দিন্ননযেন যোজনাপি ভগৰতোযেৰ দেসনা. তথা হি ৰুত্তং মাতিকাৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১-৬) ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চাতি ইদম্পি সম্ভৰতী’’তিআদি. সম্ভৰো হি গহণস্স কারণন্তি চ.

তিৰিধরূপসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুব্বিধাদিরূপসঙ্গহৰণ্ণনা

৫৮৬. চিত্ততো এৰ সমুট্ঠাতীতি চিত্তসমুট্ঠানন্তি ইমমেৰ অত্থং গহেত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞত্তিদুকাদীহি সমানগতিকো চিত্তসমুট্ঠানদুকো’’তি ৰুত্তং. ৰিনিৰত্তিতে হি সামঞ্ঞে যং রূপং জনকপচ্চযেসু চিত্ততো সমুট্ঠাতি, তং চিত্ততো এৰ সমুট্ঠাতীতি. ৰিঞ্ঞত্তিদুকাদীহীতি আদি-সদ্দেন চিত্তসহভুচিত্তানুপরিৰত্তিদুকে সঙ্গণ্হাতি. লব্ভমানোতি যং তং রূপং উপাদা, তং অত্থি চিত্তসমুট্ঠানং, অত্থি ন চিত্তসমুট্ঠানং. যং তং রূপং নুপাদা, তং অত্থি চিত্তসমুট্ঠানং, অত্থি ন চিত্তসমুট্ঠানন্তি এৰং লব্ভমানো. সনিদস্সনদুকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সপ্পটিঘমহাভূতদুকাদযো সঙ্গণ্হাতি. তেনাতি চিত্তসমুট্ঠানদুকেন. তস্সাতি চিত্তসমুট্ঠানদুকস্সেৰ. অঞ্ঞে পনাতি ৰিঞ্ঞত্তিচিত্তসমুট্ঠানচিত্তসহভুচিত্তানুপরিৰত্তিদুকেহি অঞ্ঞেপি পকিণ্ণকদুকা.

সদ্দাযতনস্স একন্ততো অনুপাদিন্নত্তা ‘‘সোতসম্ফস্সারম্মণদুকাদযো ৰজ্জেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. চতুক্কা লব্ভন্তীতি যং তং রূপং উপাদিন্নং, তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স আরম্মণং, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স নারম্মণং. যং তং রূপং অনুপাদিন্নং, তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স আরম্মণং, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স নারম্মণন্তি এৰমাদযো সব্বারম্মণবাহিরাযতনাদিলব্ভমানদুকেহি যোজনাযং চতুক্কা লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. অৰসেসেহীতি আরম্মণবাহিরাযতনরূপধাতুদুকাদিতো লব্ভমানদুকেহীতি ৰুত্তদুকরাসিতো অৰসেসেহি. তেসন্তি উপাদিন্নউপাদিন্নুপাদানিযচিত্তসমুট্ঠানদুকানং. অঞ্ঞেসন্তি উপাদিন্নদুকাদিতো অঞ্ঞেসং উপাদাদুকাদীনং. ৰত্থুদুকাদীহীতি আদি-সদ্দেন চক্খাযতনদুকাদযো সঙ্গণ্হাতি. এত্থাপি অৰসেসেহি তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ যোজনায চতুক্কা ন লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো.

চতুব্বিধাদিরূপসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রূপৰিভত্তি

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৯৪. পথৰীআদীনং ধম্মানং রুপ্পনসভাৰো ৰিয ন হেতুআদিভাৰোপি সাধারণোতি ন হেতূসু ৰিভজিতব্বোতি ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জমানৰিভাগস্সা’’তি. তস্স পন ৰিভাগাভাৰদস্সনসরূপদস্সনমেৰ নিদ্দেসো. এৰঞ্চ কত্ৰা নিব্বানস্সপি ৰিভাগরহিতত্তা ‘‘অসঙ্খতা ধাতূ’’তি এত্তকমেৰ নিদ্দেসৰসেন ৰুত্তং.

যদিপি হিনোতি এতেন পতিট্ঠাতি কুসলাদিকো ধম্মোতি অলোভাদযো কেৰলং হেতুপদৰচনীযা, কারণভাৰসামঞ্ঞতো পন মহাভূতাদযোপি হেতু-সদ্দাভিধেয্যাতি মূলট্ঠৰাচিনা দুতিযেন হেতু-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা আহ ‘‘হেতুহেতূ’’তি. সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনতো কুসলাদিধম্মানং মূলত্থেন উপকারকধম্মা ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদিনা (ধ. স. ১০৫৯-১০৬০) পট্ঠানে চ তেযেৰ ‘‘হেতুপচ্চযো’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘মূলহেতু পচ্চযহেতূতি ৰা অযমত্থো’’তি. হিনোতি এতেন, এতস্মা ৰা ফলং পৰত্ততীতি হেতু, পটিচ্চ এতস্মা এতি পৰত্ততীতি পচ্চযোতি এৰং হেতুপচ্চয-সদ্দানং অনানত্থতং সন্ধায হেতুসদ্দপরিযাযভাৰেন পচ্চয-সদ্দো ৰুত্তোতি আহ ‘‘হেতুপচ্চযসদ্দানং সমানত্থত্তা’’তি. ভূতত্তযনিস্সিতানি চ মহাভূতানি চতুমহাভূতনিস্সিতং উপাদারূপন্তি সব্বম্পি রূপং সব্বদা সব্বত্থ সব্বাকারং চতুমহাভূতহেতুকং মহাভূতানি চ অনামট্ঠভেদানি সামঞ্ঞতো গহিতানীতি ৰুত্তং ‘‘রূপক্খন্ধস্স হেতূ’’তি.

কম্মসমাদানানন্তি সমাদানানং কম্মানং, সমাদিযিত্ৰা কতকম্মানং ৰা. অঞ্ঞেসু পচ্চযেসু ৰিপাকস্স তণ্হাৰিজ্জাদীসু.

‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং কাযদুচ্চরিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৰিপাকো নিব্বত্তেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ঠানঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি, যং কাযদুচ্চরিতস্স অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো ৰিপাকো নিব্বত্তেয্য. ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ৰচী…পে… মনো…পে… ৰিজ্জতি…পে… অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং কাযসুচরিতস্স অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো ৰিপাকো নিব্বত্তেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.১৩১; ৰিভ. ৮০৯),

‘‘কম্মং সত্তে ৰিভজতি, যদিদং হীনপণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯) – এৰমাদিৰচনতো কম্মং ৰিপাকস্স ইট্ঠানিট্ঠতং নিযমেতীতি আহ ‘‘ইট্ঠানিট্ঠৰিপাকনিযামকত্তা’’তি. গতিউপধিকালপযোগসম্পত্তিৰিপত্তিযোযেৰ ঠানং ৰিপাকস্স ওকাসভাৰতো. ন হি তেহি ৰিনা কোচি ৰিপাকো নিব্বত্ততীতি. যথাৰুত্তট্ঠানে সতি অধিগন্তব্বং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং ‘‘গতি…পে… নিপ্ফাদিত’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিপাকস্স আরম্মণেন ৰিনা অভাৰতো আরম্মণম্পি তস্স পধানং কারণং. অনঞ্ঞসভাৰতোতি হেতুআদিসভাৰাভাৰতো.

রুপ্পনং রূপং. তং অস্স অত্থীতি এত্থ ‘‘অস্সা’’তি ৰুচ্চমানো পথৰীআদিঅত্থোযেৰ রুপ্পতীতিপি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘রুপ্পনলক্খণযুত্তস্সেৰ রূপীরূপভাৰতো’’তি. এতং সভাৰন্তি এতং উপ্পন্নভাৰে সতি ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যসভাৰং রূপে নিযমেতি রূপস্সেৰ তংসভাৰত্তা. ন রূপং এতস্মিন্তি কালভেদৰসেন অতংসভাৰস্সপি রূপস্স অত্থিতায ন রূপং তত্থ নিযন্তব্বন্তি দস্সেতি. অত্থি হীতিআদিনা তত্থ রূপস্সেৰ নিযন্তব্বতাভাৰংযেৰ ৰিৰরতি. এতমেৰাতিআদিনা উদ্দেসেন নিদ্দেসং সংসন্দেতি. এত্থ এতমেৰ রূপে যথাৰুত্তসভাৰং নিযমেতব্বং নিদ্দেসে এৰ-সদ্দেন নিযমেতি অৰধারেতীতি অত্থো. যথাৰুত্তো নিযমোতি উপ্পন্নভাৰে সতি ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যভাৰো নিযন্তব্বতায ‘‘নিযমো’’তি ৰুত্তো, সো রূপে অত্থি এৰ রূপস্সেৰ তংসভাৰত্তা. ৰিসিট্ঠকালস্স ৰুত্তপ্পকারং অৰধারণংযেৰ ৰা যথাৰুত্তো নিযমো, সো রূপে অত্থিযেৰ সম্ভৰতিযেৰ, ন অরূপে ৰিয ন সম্ভৰতীতি অত্থো দট্ঠব্বো. কালভেদন্তি কালৰিসেসং. অনামসিত্ৰাতি অগ্গহেত্ৰা. তং সব্বন্তি অনামট্ঠকালভেদং ততোযেৰ অরূপেহি সমানৰিঞ্ঞেয্যসভাৰং সব্বং রূপং. উপ্পন্নন্তি এতেন কালভেদামসনেন ৰিসেসেতি ‘‘উপ্পন্নং…পে… মেৰা’’তি.

ৰত্তমানকালিকং সব্বং রূপং দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতসভাৰং, তং যথাসকং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যসভাৰমেৰ, ন তেহি অৰিঞ্ঞেয্যং. নাপি উপ্পন্নমেৰ ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যসভাৰং একন্তলক্খণনিযমাভাৰাপত্তিতোতি এৰং অৰিপরীতে অত্থে ৰিভাৰিতেপি চোদকো অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননু এৰ’’ন্তিআদিনা সব্বস্স সব্বারম্মণতাপত্তিং চোদেতি. ইতরো ‘‘রূপং সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিভাৰেতি. এত্থ একীভাৰেন গহেত্ৰাতি ইদং ‘‘সম্পিণ্ডেত্ৰা’’তি এতস্স অত্থৰচনং. একন্তলক্খণং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যসভাৰোযেৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – কিঞ্চাপি পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং ৰিসযন্তরে অপ্পৰত্তনতো ন সব্বস্স সব্বারম্মণতা, সব্বস্সপি পন রূপস্স ছৰিঞ্ঞাণারম্মণভাৰতো যথাসকং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যতায ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যতাৰ অত্থি, তং একতো সঙ্গহণৰসেন গহেত্ৰা ‘‘উপ্পন্নং সব্বং রূপং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৰুত্তং যথা ‘‘অভিঞ্ঞাপ্পত্তং পঞ্চমজ্ঝানং ছল়ারম্মণং হোতী’’তি. যথা হি দিব্বচক্খুদিব্বসোতাদিঅভিঞ্ঞাপ্পত্তস্স পঞ্চমজ্ঝানস্স ৰিসুং অসব্বারম্মণত্তেপি একন্তলক্খণৰসেন একীভাৰেন গহেত্ৰা আরম্মণৰসেন পঠমজ্ঝানাদিতো ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞাপ্পত্তং পঞ্চমজ্ঝানং ছল়ারম্মণং হোতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰং অরূপতো রূপস্স ৰিসযৰসেন ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘উপ্প …পে… ৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৰুত্তন্তি. ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যভাৰো রূপে নিযমেতব্বো, ন পন রূপং তস্মিং নিযমেতব্বং, অনিযতদেসো চ এৰ-সদ্দোতি অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ট. ৫৯৪) ‘‘পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি ছহি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰা’’তিআদিনা তত্থ দোসমাহ. তস্মাতি যস্মা পাল়িযং ৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি এৰ-সদ্দো ৰুত্তো, ন চ তস্স অট্ঠানযোজনেন কাচি ইট্ঠসিদ্ধি, অথ খো অনিট্ঠসিদ্ধিযেৰ সব্বরূপস্স একন্তলক্খণনিযমাদস্সনতো, তস্মা. যথারুতৰসেনেৰ নিযমে গয্হমানে উপ্প…পে… পত্তি নত্থি, ততো চ সোতপতিততাযপি পযোজনং নত্থীতি. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘অরূপতো ৰিধুর’’ন্তিআদিনা ৰুত্তনযেন.

ঞাণস্স ৰা উত্তরস্স পুরিমঞাণং ৰত্থুকারণন্তি ঞাণৰত্থু. ‘‘সজাতী’’তি এত্থ স-কারো সমানসদ্দত্থোতি দস্সেতুং ‘‘সমানজাতিকান’’ন্তি ৰুত্তং. সমানজাতিতা চ সম্মাৰাচাদীনং সীলনত্থো এৰ. এতেন সমানসভাৰতা সজাতিসঙ্গহোতি ৰেদিতব্বো. আরম্মণে চেতসো অৰিক্খেপপ্পৰত্তিযা উপট্ঠানুস্সাহনানি ৰিয তেসং অৰিক্খেপোপি অতিসযেন উপকারকোতি ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞোপকারৰসেনা’’তি ৰুত্তং. তেনেৰ ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু সহজাতধম্মেসু এতেসংযেৰ সমাধিক্খন্ধসঙ্গহো দস্সিতো. যং পন সচ্চৰিভঙ্গৰণ্ণনাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯) ৰিসুদ্ধিমগ্গাদীসু (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৮) চ ‘‘ৰাযামসতিযো কিরিযতো সঙ্গহিতা’’তি ৰুত্তং, তং অসমাধিসভাৰতং তেসং সমাধিস্স উপকারকত্তঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰ চ তত্থ ‘‘সমাধিযেৰেত্থ সজাতিতো সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৮; ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯) ৰুত্তং. ইধ পন সজাতিসঙ্গহোতি সমাধিতদুপকারকধম্মানং উপ্পত্তিদেসৰসেন সঙ্গহো ৰুত্তোতি. অৰিরাধেত্ৰা ৰিসযসভাৰাৰগ্গহণং পটিৰেধো, অপ্পনা চ আরম্মণে দল়্হনিপাতো তদৰগাহোযেৰাতি ‘‘পটিৰেধসদিসং কিচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা আরম্মণপটিৰেধস্স তদাহননপরিযাহননমনুগুণতায সমানন্তি পঞ্ঞাৰিতক্কানং কিচ্চসরিক্খতা ৰুত্তা.

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকনিদ্দেসো

উপাদাভাজনীযৰণ্ণনা

৫৯৬. সমন্ততো সব্বসো দস্সনট্ঠেন চক্খু সমন্তচক্খূতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সব্বসঙ্খতাসঙ্খতদস্সন’’ন্তি ৰুত্তং. এৰমাদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দো ‘‘দুক্খং পরিঞ্ঞেয্যং পরিঞ্ঞাত’’ন্তি তীসুপি পদেসু পচ্চেকং যোজেতব্বো. ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদী’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৫; পটি. ম. ২.৩০) হি পাল়ি পৰত্তাতি. আকারেনাতি দ্ৰাদসৰিধেন আকারেন. তম্পি কামাৰচরং ৰিপস্সনাপচ্চৰেক্খণঞাণভাৰতো. ‘‘ঞাণচক্খু সহঅরিযমগ্গং ৰিপস্সনাঞাণন্তিপি যুজ্জতী’’তি ৰদন্তি. অগ্গমগ্গেন পন সহ ৰিপস্সনা পচ্চৰেক্খণঞাণন্তি যুত্তং ৰিয দিস্সতি.

যথাৰুত্তে মংসপিণ্ডে সসম্ভারে চক্খুৰোহারো সন্তানৰসেন পৰত্তমানে চতুসমুট্ঠানিকরূপধম্মে উপাদায পৰত্তোতি ‘‘চতু…পে… সম্ভারা’’তি ৰুত্তং. সণ্ঠানন্তি ৰণ্ণাযতনমেৰাতি তেন তেন আকারেন সন্নিৰিট্ঠেসু মহাভূতেসু তংতংসণ্ঠানৰসেন ৰণ্ণাযতনস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা ৰুত্তং, ন ৰণ্ণাযতনস্সেৰ সণ্ঠানপঞ্ঞত্তিযা উপাদানত্তা. তথা হি অন্ধকারে ফুসিত্ৰাপি সণ্ঠানং ৰিঞ্ঞাযতীতি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘দীঘাদীনি ফুসিত্ৰাপি সক্কা জানিতু’’ন্তি, (ধ. স. অট্ট. ৬১৬) ‘‘দীঘাদিসন্নিৰেসং ভূতসমুদাযং নিস্সাযা’’তি (ধ. স. মূলটী. ৬১৬) চ. তেসং সম্ভৰসণ্ঠানানং আপোধাতুৰণ্ণাযতনেহি অনত্থন্তরভাৰেপি তেহি ৰিসুং ৰচনং তথাভূতানং সম্ভৰভূতানং সণ্ঠানভূতানঞ্চ. এতেন আপোধাতুৰণ্ণাযতনানং ৰসেন ৰত্তমানঅৰত্থাৰিসেসো সম্ভৰো সণ্ঠানঞ্চাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. তত্থ সম্ভৰো চতুসমুট্ঠানিকো সোল়সৰস্সকালে উপ্পজ্জতি. তস্স রাগৰসেন ঠানা ৰচনং হোতীতি ৰদন্তি. অতথাভূতানং ততো অঞ্ঞথাভূতানং. যথাৰুত্তে সম্ভারৰত্থুসঙ্খাতে. ৰিজ্জমানত্তাতি ভিয্যোৰুত্তিৰসেন ৰুত্তং. তথা হি খীণাসৰানং ব্রহ্মানঞ্চ সম্ভৰো নত্থীতি. আপোধাতুৰিসেসত্তা সম্ভৰো আপোধাতুসম্বন্ধী আপোধাতুতন্নিস্সযনিস্সিতোপি হোতীতি তস্স চতুধাতুনিস্সিততায অৰিরোধো ৰুত্তো.

উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানন্তি এত্থ ‘‘কলাপন্তরগতা উতুআহারা অধিপ্পেতা’’তি ৰদন্তি. অনেককলাপগতভাৰং চক্খুস্স দস্সেতি যতো উপদ্দুতপটলে নিরাকরণেপি চক্খু ৰিজ্জতীতি. পটিঘট্টনং ৰিসযাভিমুখভাৰো নিঘংসপচ্চযত্তা. নিঘংসো নিস্সযভাৰাপত্তি. যতো চক্খাদিনিস্সিতা সঞ্ঞা ‘‘পটিঘসঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চতি.

অনেকত্তাতি ইদং অৰচনস্স কারণং, ন হেতুকিরিযায ৰিঞ্ঞাযমানভাৰস্স. সো পন অপেক্খাসিদ্ধিতো এৰ ৰেদিতব্বো. হেতুকিরিযাপেক্খা হি ফলকিরিযাতি. চক্খুং সঙ্গণ্হাতীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৰানুপগমনেপি তংসভাৰানতিৰত্তনতো তস্সা সমঞ্ঞায তত্থ নিরুল়্হভাৰং দস্সেতি. দস্সনপরিণাযকট্ঠো চক্খুস্স ইন্দট্ঠোযেৰাতি ‘‘যথা হি ইস্সরো’’তিআদিনা ইস্সরোপমা ৰুত্তা. চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চে পরিণাযন্তং চক্খু তংসহজাতে চক্খুসম্ফস্সাদযোপি তত্থ পরিণাযতীতি ৰুচ্চতীতি ‘‘তে ধম্মে…পে… পরিণাযতী’’তি ৰুত্তং, ন পন চক্খুসম্ফস্সাদীনং দস্সনকিচ্চত্তা. অথ ৰা চক্খুসম্ফস্সাদীনং ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰেন উপকারকং চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চে পরিণাযন্তং চক্খু তত্থ চক্খুসম্ফস্সাদযোপি তদনুৰত্তকে পরিণাযতীতি অত্থাযং পরিযাযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তে ধম্মে…পে… ণাযতী’’তি. অনেকত্থত্তা ধাতূনং চক্খতীতি ইমস্স ‘‘পরিণাযতি পকাসেতী’’তি চ অত্থা ৰুত্তা. সণ্ঠানম্পি রূপাযতনমেৰাতি ‘‘সমৰিসমানি রূপানি চক্খতীতি চক্খূ’’তি ৰুত্তং. তংদ্ৰারিকানং ফস্সাদীনং উপনিস্সযপচ্চযভাৰো এৰ ৰল়ঞ্জনত্থো.

৫৯৯. তংদ্ৰারিকা…পে… উপ্পত্তি ৰুত্তাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণে উপ্পন্নে সম্পটিচ্ছনাদীনি বলৰারম্মণে জৰনং একন্তেন উপ্পজ্জতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. তথা চেৰ হি অন্তরা চক্খুৰিঞ্ঞাণে ৰা সম্পটিচ্ছনে ৰা সন্তীরণে ৰা ঠত্ৰা নিৰত্তিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি নিচ্ছিতং. তেন পচ্চযেনাতি তংপকারেন পচ্চযেন. তংসদিসানন্তি গরুং কত্ৰা অস্সাদনাদিপ্পৰত্তিৰিসেসরহিততায দস্সনসদিসানং মনোধাতুসন্তীরণৰোট্ঠব্বনানং. পঞ্চদ্ৰারিকজৰনানং অস্সাদনাদিতো অঞ্ঞথা গরুং কত্ৰা পৰত্তি নত্থি রূপধম্মৰিসযত্তাতি ‘‘অস্সাদনাভিনন্দনভূতানী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. মনোদ্ৰারিকজৰনপিট্ঠিৰট্টকানম্পি হি পঞ্চদ্ৰারিকজৰনানং অস্সাদনাভিনন্দনভাৰেন রূপং গরুং কত্ৰা পৰত্তি নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি. রূপং আরম্মণাধিপতি অকুসলস্সেৰ হোতি. তথা হি পট্ঠানে ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো. আরম্মণাধিপতি চক্খুং গরুং কত্ৰা অস্সাদেতি অভিনন্দতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪১৬) রূপধম্মোপি আরম্মণাধিপতি ৰিভত্তো. ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্সা’’তি এত্থ পন ফলনিব্বানানেৰ আরম্মণাধিপতিভাৰেন ৰিভত্তানীতি. গণনায চ ‘‘আরম্মণআরম্মণাধিপতিউপনিস্সযপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতন্তি এক’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৪৪৫) ৰুত্তং. যদি কুসলস্সপি সিযা, দ্ৰেতি ৰত্তব্বং সিযাতি. তানীতি যথাৰুত্তজৰনানি পটিনিদ্দিট্ঠানি. তংসম্পযুত্তানি চাতি জৰনসম্পযুত্তানি. অঞ্ঞানি চক্খুসম্ফস্সাদীনি. যদি রূপস্স আরম্মণপচ্চযভাৰমত্তং অধিপ্পেতং, ‘‘তং রূপারম্মণেতি এতেনেৰ সিজ্ঝেয্যা’’তি এত্তকমেৰ ৰদেয্য. যস্মা পন রূপং তংদ্ৰারিকজৰনানং পচ্চযৰিসেসোপি হোতি, তস্মা তস্স ৰিসেসস্স দীপনত্থং ‘‘আরব্ভা’’তি ৰচনং ৰুত্তং সিযাতি আহ ‘‘আরম্মণপচ্চযতো অঞ্ঞপচ্চযভাৰস্সপি দীপক’’ন্তি.

৬০০. সোতৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিযং সৰনকিরিযাৰোহারোতি সোতস্স সৰনকিরিযায কত্তুভাৰো সোতৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰেনাতি ৰুত্তং ‘‘সোতৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৰেন সুণাতী’’তি. জীৰিতনিমিত্তমাহাররসো জীৰিতং, তস্মিং নিন্নতায তং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হাতি এৰং সিদ্ধেন জিৰ্হা-সদ্দেন পকাসিযমানা রসাৰ্হাযনসঙ্খাতা সাযনকিরিযা লব্ভতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘জিৰ্হাসদ্দেন ৰিঞ্ঞাযমানা কিরিযাসাযন’’ন্তি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘জীৰিতমৰ্হাযতীতি জিৰ্হা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ১৫৪). আযোতি উপ্পত্তিদেসো. পসাদকাযস্স কাযিকানং দুক্খসুখানং নিস্সযভাৰতো ইতরেসং উপনিস্সযভাৰতো ‘‘দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খানং আযো’’তি ৰুত্তং. ব্যাপিতাযাতি ব্যাপিভাৰে, ব্যাপিভাৰেন ৰা. কাযপ্পসাদভাৰোতি কাযপ্পসাদসব্ভাৰো. অনুৰিদ্ধত্তাতি অনুযুত্তভাৰতো, সংসট্ঠভাৰতোতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা যাৰতা ইমস্মিং কাযে উপাদিন্নকপৰত্তং নাম অত্থি, সব্বত্থ কাযাযতনং কপ্পাসপটলে স্নেহো ৰিযাতি ৰুত্তং, তস্মা. পণ্ডরসভাৰা পসাদা আপাথগতং ৰিসযং ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰেন পকাসেন্তা ৰিয হোন্তীতি তেসং ৰিসযাৰভাসনকিচ্চতা ৰুত্তা. সমাননিস্সযানন্তি একনিস্সযানং. অৰিনিব্ভুত্তেসু হি রূপরসাদীসু যংনিস্সযং রূপং, তংনিস্সযো এৰ রসাদীতি. অঞ্ঞমঞ্ঞসভাৰানুপগমেনাতি লক্খণসঙ্করাভাৰমাহ.

যস্মা পচ্চযন্তরসহিতোযেৰ চক্খুপ্পসাদো রূপাভিহননৰসেন পৰত্ততি, ন পচ্চযন্তররহিতো, তস্মা রূপাভিঘাতো হোতু ৰা মা ৰা হোতু, এৰংসভাৰো সো রূপধম্মোতি দস্সেতুং ‘‘রূপাভিঘাতারহো’’তি ৰুত্তং যথা ‘‘ৰিপাকারহসভাৰা কুসলাকুসলা’’তি. ৰিসযৰিসযীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিমুখভাৰো অভিঘাতো ৰিযাতি অভিঘাতো, সো রূপে চক্খুস্স, চক্খুম্হি ৰা রূপস্স হোতীতি ৰুত্তং ‘‘রূপে, রূপস্স ৰা অভিঘাতো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘যম্হি চক্খুম্হি অনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি রূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পটিহঞ্ঞি ৰা’’তি (ধ. স. ৫৯৭), ‘‘চক্খু অনিদস্সনং সপ্পটিঘং রূপম্হি সনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি পটিহঞ্ঞি ৰা’’তি (ধ. স. ৫৯৮) চ আদি. এত্থ চ তংতংভৰপত্থনাৰসেন চক্খাদীসু অৰিগতরাগস্স অত্তভাৰনিপ্ফাদকসাধারণকম্মৰসেন পুরিমং চক্খুলক্খণং ৰুত্তং, সুদূরসুখুমাদিভেদস্সপি রূপস্স গহণসমত্থমেৰ চক্খু হোতূতি এৰং নিব্বত্তিতআৰেণিককম্মৰসেন দুতিযং. এস নযো সেসেসুপি. অথ ৰা সতিপি পঞ্চন্নং পসাদভাৰসামঞ্ঞে সৰিসযাৰভাসনসঙ্খাতস্স পসাদব্যাপারস্স দস্সনৰসেন পুরিমং ৰুত্তং, পসাদকারণস্স সতিপি কম্মভাৰসামঞ্ঞে অত্তনো কারণভেদেন ভেদদস্সনৰসেন দুতিযং.

কামতণ্হাতি কামভৰে তণ্হা. তথা রূপতণ্হা দট্ঠব্বা. তস্স তস্স ভৰস্স মূলকারণভূতা তণ্হা তস্মিং তস্মিং ভৰে উপ্পজ্জনারহাযতনৰিসযাপি নাম হোতীতি কামতণ্হাদীনং দট্ঠুকামতাদিৰোহারারহতা ৰুত্তা. দট্ঠুকামতাতি হি দট্ঠুমিচ্ছা রূপতণ্হাতি অত্থো. তথা সেসাসুপীতি. এত্থ চ দট্ঠুকামতাদীনং তংতংঅত্তভাৰনিব্বত্তককম্মাযূহনক্খণতো সতি পুরিমনিব্বত্তিযং ৰত্তব্বং নত্থি. অসতিপি তস্স মগ্গেন অসমুগ্ঘাতিতভাৰেনেৰ কারণন্তি দট্ঠব্বং. যতো মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নং কারণলাভে সতি উপ্পজ্জিত্ৰা অত্তনো ফলস্স কারণভাৰূপগমনতো ৰিজ্জমানমেৰাতি উপ্পন্নঅত্থিতাপরিযাযেহি ৰুচ্চতি ‘‘অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেন্তো অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকরোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অন্তরাযেৰ অন্তরধাপেতি’’ (সং. নি. ৫.১৫৭), ‘‘সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দং অত্থি মে অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দোতি পজানাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮২; ম. নি. ১.১১৫) চ এৰমাদীসু.

এত্থাহ – চক্খাদীনং ইন্দ্রিযানং কিং এককম্মুনা উপ্পত্তি, উদাহু নানাকম্মুনাতি? উভযথাপীতি পোরাণা. তত্থ নানাকম্মুনা তাৰ উপ্পত্তিযং চক্খাদীনং ৰিসেসে ৰত্তব্বং নত্থি কারণস্স ভিন্নত্তা. এককম্মুনা পন উপ্পত্তিযং তেসং কথং ৰিসেসোতি? কারণস্স ভিন্নত্তাযেৰ. তংতংভৰপত্থনাভূতা হি তণ্হা তংতংভৰপরিযাপন্নাযতনাভিলাসতায সযং ৰিচিত্তরূপা উপনিস্সযভাৰেন তংতংভৰনিব্বত্তককম্মস্স ৰিচিত্তভেদতং ৰিদহতি. যতো তদাহিতৰিসেসং তং তথারূপসমত্থতাযোগেন অনেকরূপাপন্নং ৰিয অনেকং ৰিসিট্ঠসভাৰং ফলং নিব্বত্তেতি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘কম্মমেৰ নেসং ৰিসেসকারণ’’ন্তি. ন চেত্থ সমত্থতাভাৰতো অঞ্ঞং ৰেদিতব্বং কারণৰিসেসেনাহিতৰিসেসস্স ৰিসিট্ঠফলনিপ্ফাদনযোগ্যতাভাৰতো. তথা হি সতি একস্সপি কম্মস্স অনেকিন্দ্রিযহেতুতাৰিসেসযোগং একম্পি কম্মন্তিআদিনা যুত্তিতো আগমতোপি পরতো সযমেৰ ৰক্খতি. তথা চ একস্সেৰ কুসলচিত্তস্স সোল়সাদিৰিপাকচিত্তনিব্বত্তিহেতুভাৰো ৰুচ্চতি. লোকেপি একস্সেৰ সালিবীজস্স পরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণতণ্ডুলফলনিব্বত্তিহেতুতা দিস্সতি. কিং ৰা এতায যুত্তিচিন্তায, ন চিন্তিতব্বমেৰেতং. যতো কম্মৰিপাকো চক্খাদীনি কম্মৰিপাকো চ সব্বাকারতো বুদ্ধানংযেৰ কম্মৰিপাকঞাণফলযুত্তানং ৰিসযো, ন অঞ্ঞেসং অতক্কাৰচরতায. তেনেৰ চ ভগৰতা ‘‘কম্মৰিপাকো অচিন্তেয্যো ন চিন্তেতব্বো, যো চিন্তেয্য উম্মাদস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি (অ. নি. ৪.৭৭) আদীনৰং দস্সেত্ৰা পটিক্খিত্তং. আৰিঞ্ছনং পুগ্গলস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰা তংনিন্নভাৰপ্পত্তিযা হেতুভাৰো.

সব্বেসন্তি পদস্স পকরণতো পারিসেসতো ৰা লব্ভমানং অত্থৰিসেসং অজানন্তো যথারুতৰসেনেৰ অত্থং গহেত্ৰা ‘‘কো এত্থ ৰিসেসো’’তিআদিনা চোদেতি. ইতরো তেজাদীনং পচ্চেকং অধিকভাৰে ৰিয দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰা অধিকভাৰেপি যথাৰুত্তাধিকভাৰেনেৰ এককাদিৰসেন লব্ভমানায ওমত্ততাযপি কাযপ্পসাদো ন হোতীতি ৰিঞ্ঞাযমানত্তা পকরণতো পারিসেসতো ৰা চতুন্নম্পি ভূতানং সমভাৰেন কাযো হোতীতি অযমত্থো সিদ্ধোতি সব্ব-সদ্দো ইধ সমভাৰদীপকোতি দস্সেতুং ‘‘ইদং পনা’’তিআদিমাহ. ইমমত্থং দীপেতীতি চ যথাৰুত্তেন ঞাযেন ‘‘সব্বেস’’ন্তি ৰচনতো অযমত্থো লব্ভতি, ন তস্স ৰাচকত্তাতি দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘অনুৰত্ত…পে… ৰসেন ৰুত্তত্তা’’তি. একদেসাধিকভাৰনিৰারণেনেৰ হি একদেসোমত্ততানিৰারণম্পি ৰিঞ্ঞাযতীতি. একদেসো অৰযৰো. চতুধাতুসমুদাযনিস্সযস্স হি পসাদস্স তদেকধাতুঅধিকতা অৰযৰাধিকতা হোতীতি.

‘‘পুরিমা চেত্থ দ্ৰেপি ৰাদিনো নিকাযন্তরিযা’’তি ৰদন্তি. আলোকাদিসহকারীকারণসহিতানংযেৰ চক্খাদীনং রূপাদিঅৰভাসনসমত্থতা ৰিৰরস্স চ সোতৰিঞ্ঞাণুপনিস্সযভাৰো গুণোতি তেসং লদ্ধীতি অধিপ্পাযেন ‘‘তংতংভূতগুণেহী’’তিআদি ৰুত্তং. তেজাদীনং ৰিয ৰিৰরস্স ভূতভাৰাভাৰতো ‘‘যথাযোগ’’ন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা রূপাদযো ৰিয ৰিৰরম্পি ভূতগুণোতি পরাধিপ্পাযং দস্সেন্তো ‘‘তংতংভূতগুণেহী’’তি আহ. তেজস্স পন আলোকরূপেন, আকাসসঙ্খাতস্স ৰিৰরস্স সদ্দেন, ৰাযুস্স গন্ধেন, উদকস্স রসেন, পথৰিযা ফোট্ঠব্বেনাতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যথাযোগং তংতংভূতগুণেহী’’তি ৰুত্তং সিযা. রূপাদিগ্গহণেতি রূপাদিৰিসযে চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিকে নিপ্ফাদেতব্বেতি অত্থো. উপকরিতব্বতোতি সহকারীকারণভূতেহি যথাৰুত্তভূতগুণেহি চক্খাদীনং সকিচ্চকরণে উপকরিতব্বতো. সভাৰেন সুয্যমানস্সাতি কেনচি অনুচ্চারিযমানস্সেৰ লব্ভমানত্তা ৰুত্তং. ঘট্টনং পন ৰিনা ৰাযুসদ্দোপি নত্থীতি. অথ ৰা ৰাযুম্হি সদ্দো সভাৰেন সুয্যতীতি আপে রসো মধুরোতি চ তস্স লদ্ধিযেৰাতি দট্ঠব্বং. দুতিযৰাদিস্সপি নিগ্গহো হোতি তস্সপি তেজাদিগুণা রূপাদযোতি এৰংলদ্ধিকত্তা.

রূপাদিৰিসেসগুণেহীতি রূপাদিৰিসেসগুণযুত্তেহি. তেজ…পে… ৰাযূহীতি সহাকাসেহি তেজাদিপরমাণূহি. কপ্পাসতো ৰিসদিসাযাতি কপ্পাসপথৰিতো ৰিসেসযুত্তায ততো অধিকসামত্থিযযুত্তাযাতি অধিপ্পাযো. তস্সাযেৰাতি কপ্পাসপথৰিযাযেৰ. যস্মা সা ৰিজ্জমানানিপি অৰিসেসভূতানি অত্থীতি গহেতুং অসক্কুণেয্যভাৰেন অভিভৰিত্ৰা ঠিতা, তস্মা তস্সাযেৰ গন্ধো অধিকতরো ভৰেয্যাতি অত্থো. অযঞ্চ সব্বো উত্তরো ‘‘তস্স তস্স ভূতস্স অধিকতাযা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬০০) ৰুত্তত্তা তথাগতানং ৰাদং সম্পটিচ্ছিত্ৰা ৰদন্তস্স কণাদস্স ৰসেন ৰুত্তো. ‘‘অত্তনো পন মতেন কণাদকপিলাদযো কেৰলং পথৰাদিদ্রব্যমেৰাতিআদি লদ্ধি. কণাদসাসনায অধিমুত্তানং সাসনে অনৰগাল়্হানং কেসঞ্চি অযং ৰাদো’’তি চ ৰদন্তি. এতস্সুভযস্সাতি আসৰগন্ধতো কপ্পাসগন্ধো অধিকো সীতুদকৰণ্ণতো উণ্হোদকৰণ্ণো চ অধিকোতি এতস্স উভযস্স. তেজাদিঅধিকেসু চ সম্ভারেসু রূপাদীনং ৰিসেসস্স অদস্সনতো ন রূপাদযো তেজাদীনং ৰিসেসগুণোতি সিদ্ধন্তি আহ ‘‘তদভা…পে… ত্তিতা’’তি. তেন ন রূপং তেজস্স ৰিসেসগুণো একন্ততো তেজাদিকে সম্ভারে ৰিসেসেন অদস্সনতো, যো যস্স ৰিসেসগুণো, ন সো তদধিকে সম্ভারে একন্ততো ৰিসেসেন দিস্সতি যথা পথৰীঅধিকে সম্ভারে আপোধাতূতি দস্সেতি. এৰং সেসেসুপি যথাযোগং যোজেতব্বং. কো পন ৰাদো নানাকলাপেতি সভাৰতো নানত্তাভাৰেপি মূলকারণনানত্তৰসেন অত্থি কোচি ৰিসেসো অসঙ্ঘাতেতি দস্সেতি, যতো পরমরণাদিকিরিযাসমত্থতা নেসং কেসঞ্চিযেৰ দিস্সতীতি.

একম্পীতি পি-সদ্দেন অনেকস্মিং ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি. পঞ্চাযতনিকত্তভাৰে পত্থনা যা দট্ঠুকামতাদিভাৰেন ৰুত্তা, তায নিপ্ফন্নং. এতেন কারণৰিসেসেন ফলৰিসেসমাহ. ন হীতিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং সমত্থযতি. তন্তি কম্মং. ৰিসেসেনাতি অত্তনো কারণেন আহিতাতিসযেন. তেনেৰ সোতস্স ন হোতি পচ্চযো, ততো অঞ্ঞেনেৰ পন হোতীতি অধিপ্পাযো. তেন অনেকসভাৰেন কারণেন আহিতৰিসেসং একম্পি কম্মং অনেকসভাৰং ফলং নিপ্ফাদেতুং সমত্থং হোতীতি দস্সেতি. ইদানি কম্মস্স ৰুত্তপ্পকারৰিসেসাভাৰে দোসমাহ ‘‘ইন্দ্রিযন্তরাভাৰপ্পত্তিতো’’তি. তস্সত্থো – কারণৰিসেসাভাৰে ফলৰিসেসস্স অসম্ভৰতো যং ৰিসেসযুত্তং কম্মং চক্খুস্স কারণং, তস্স ততো অঞ্ঞৰিসেসাভাৰে তদঞ্ঞিন্দ্রিযুপ্পাদকতাপি ন সিযাতি সোতিন্দ্রিযাদীনং ততো অনুপ্পত্তি এৰ সিযা. এৰমিতরত্থাপি. ৰিসেসোতি চেত্থ কম্মস্স তংতংইন্দ্রিযুপ্পাদনসমত্থতা অধিপ্পেতা, সা চ পুব্বে দস্সিতসভাৰোৰ.

অনেকাহি মহগ্গতচেতনাহি একায ৰা পরিত্তচেতনাসহিতায পটিসন্ধিক্খণে কটত্তারূপানং নিব্বত্তীতি ন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি ‘‘সব্বেসং…পে… ৰিঞ্ঞাযতী’’তি ৰুত্তং. ইদানি তমেৰ অসক্কুণেয্যতং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘নানাচেতনাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – ‘‘পটিস…পে… পচ্চযো’’তি এত্থ যদি নানাকম্মৰসেন ইন্দ্রিযানং উপ্পত্তি অধিপ্পেতা, এৰং সতি মহগ্গতকম্মেন চ কামাৰচরকম্মেন চ তংতংপটিসন্ধিক্খণে কটত্তারূপং উপ্পন্নং সিযা, ন চেতং যুত্তং ‘‘মহগ্গতচেতনা কম্মপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৭৮) ৰুত্তত্তা. নাপি তংতংভৰনিযতরূপিন্দ্রিযেহি ৰিকলিন্দ্রিযতা গতিসম্পত্তিযা ওপপাতিকযোনিযং পটিসন্ধিক্খণে যুত্তা. অথ মহগ্গতাহি এৰ নানাচেতনাহি নিব্বত্তং, ন চেকা পটিসন্ধি অনেককম্মনিব্বত্তা হোতি. নিচ্ছিতঞ্হেতং সাকেতপঞ্হেনাতি. এৰং একেন মহগ্গতকম্মুনা চক্খুন্দ্রিযসোতিন্দ্রিযহদযৰত্থূনং উপ্পত্তিঞাপকেন ইমিনা ৰচনেন পরিত্তকম্মুনাপি একেন যথারহং অনেকেসং ইন্দ্রিযানং উপ্পত্তি সিদ্ধাৰাতি ৰুত্তং ‘‘সিদ্ধমেকেন কম্মেন অনেকিন্দ্রিযুপ্পত্তি হোতী’’তি.

সম্পত্তোযেৰ নাম সম্পত্তিকিচ্চকরণতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পটি…পে… নকতো’’তি ৰুত্তং. অতিসুখুমভাৰতো মংসচক্খুঅগোচরেন রূপাযতনেন সমন্নাগতসঙ্ঘাতৰুত্তিতায চ ‘‘ৰাযু ৰিযা’’তি ৰুত্তং. চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনং সোতৰিঞ্ঞাণস্স কদাচিপি আরম্মণপচ্চযো ন সিযা ধাতুপরম্পরায ঘট্টেন্তস্স উতুসমুট্ঠানত্তা. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… পজ্জতী’’তি. পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.১.২) চ ‘‘সদ্দাযতনং সোতৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তং.

ননু চিরেন সুয্যন্তীতি দূরে ঠিতানং লহুকং সৰনং নত্থি, তেসম্পি ৰা লহুকং সৰনেন দূরাসন্নভাৰানং ৰিসেসো ন সিযাতি অধিপ্পাযো. ন, দূ…পে… তোতি ন দূরে ঠিতেহি রজকাদিসদ্দা চিরেন সোতৰিঞ্ঞাণেন সুয্যন্তি, সচে সৰনূপচারে সো সদ্দো দূরে আসন্নে চ ঠিতানং যথাভূতে আপাথগতে সদ্দে মনোৰিঞ্ঞাণসঙ্খাততো গহণৰিসেসতো চিরেন সুতো সীঘং সুতোতি অভিমানোতি অত্থো. এতমেৰত্থং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. নিচ্ছয…পে… অভিমানো হোতি, সোতৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তি পন উভযত্থাপি সমানা, যস্মা সো পন সদ্দো…পে… আগচ্ছতীতি. যদি ধাতুপরম্পরায সদ্দো নপ্পৰত্ততি, কথং পটিঘোসাদীনং উপ্পত্তীতি আহ ‘‘দূরে…পে… পচ্চযো হোতী’’তি. উপ্পত্তিৰসেন আগতানীতি এতেন রূপধম্মাপি যত্থ উপ্পজ্জন্তি, তত্থেৰ ভিজ্জন্তি, ন দেসন্তরং সঙ্কমন্তীতি দস্সেতি. ঘট্টনসভাৰানেৰাতি তেসং ভূতানং সদ্দসমুপ্পত্তিহেতুভাৰমাহ. সোতপদেসস্সাতি সোতদেসস্স, সোতদেসে ঠিতস্সাতি অত্থো.

চক্খুমতো পুগ্গলস্স অজ্ঝাসযৰসেনাতি চিত্রৰিচিত্ররূপাযতনে যেভুয্যেন সত্তানং চক্খুদ্ৰারিকজৰনস্স অনুকড্ঢনৰসেন পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং. কণ্ণকূপচ্ছিদ্দেযেৰ পৰত্তনতোতি এতেন অধিট্ঠানতো বহিদ্ধা ইন্দ্রিযং পৰত্তীতি ৰাদং পটিসেধেতি. অধিট্ঠানদেসে এৰ হি ইন্দ্রিযং ৰত্ততি তত্থ কিচ্চাদিপ্পযোগদস্সনতো. সতিপি পনস্স বহিদ্ধা ৰুত্তিযং ন ৰিসযগ্গহণে সমত্থতা, অঞ্ঞথা অধিট্ঠানপিদহনেপি ৰিসযগ্গহণং ভৰেয্যাতি. আরম্মণগ্গহণহেতুতো চাতি কণ্ণকূপচ্ছিদ্দেযেৰ ঠত্ৰা আরম্মণকরণস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰা হেতুভাৰতো.

তব্বোহারেনাতি গন্ধগন্ধগ্গহণস্স সহচরিতায গন্ধোপি তথা ৰুত্তোতি অধিপ্পাযো. গন্ধো পচ্চযোতি গন্ধো সহকারীপচ্চযোতি অত্থো. খেল়াদিকো পচ্চযোতি যোজেতব্বং. তথা পথৰীতি সহকারীপচ্চযন্তরভূতা অজ্ঝত্তিকবাহিরা পথৰী আরম্মণগ্গহণে পচ্চযোতি অত্থো. আধারভূতাতি তেজোৰাযোধাতূনং আধারভূতা. নিস্সযভূতানন্তি নিস্সযমহাভূতানং আপোতেজোৰাযোধাতূনং. সব্বদাতি উপ্পীল়নকালে চ অনুপ্পীল়নকালে চ. তত্থাতি চতুরাসীতিপভেদে উপরিমকাযসঙ্খাতে রূপসমূহে. ৰিনিব্ভুজ্জিতুং অসক্কুণেয্যানন্তি ইদং চক্খুদসকং ইদং কাযদসকং ইদং ভাৰদসকন্তি এৰং কলাপতোপি ৰিনিব্ভুজ্জিতুং অসক্কুণেয্যানং.

৬১৬. দীঘাদীনং ফুসিত্ৰা জানিতব্বতোতি ইদং দীঘাদীনং ন কাযৰিঞ্ঞাণগোচরত্তা ৰুত্তং, দীঘাদিৰোহাররূপাদীনং পন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা কাযৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরতো পৰত্তেন মনোৰিঞ্ঞাণেনপি জানিতব্বত্তা ৰুত্তং. দীঘাদিসন্নিৰেসন্তি দীঘাদিসন্নিৰেসৰন্তং. একস্মিং ইতরস্স অভাৰাতি ছাযাতপানং আলোকন্ধকারানঞ্চ অসহট্ঠাযিতং আহ. কথং পন আলোকো অন্ধকারং ৰিধমতীতি? ‘‘আলোকপ্পৰত্তিসমানকালং অন্ধকারসভাৰেন পৰত্তমানং ৰণ্ণাযতনং ভিজ্জতি. অন্ধকারস্স নিস্সযো হুত্ৰা পৰত্তমানানি ভূতানি কমেন তথারূপস্স ৰণ্ণাযতনস্স নিস্সযভাৰং গচ্ছন্তী’’তি কেচি. সহ অন্ধকারেন তন্নিস্সযভূতানং নিরোধসমনন্তরং তংসন্ততিযং তাদিসে পচ্চযসন্নিপাতে আলোকনিস্সযভূতানং উপ্পত্তীতি ৰেদিতব্বং. ন হি নিস্সযমহাভূতেহি ৰিনা আলোকপ্পৰত্তি অত্থি, নাপি অন্ধকারসঙ্খাতং ৰণ্ণাযতনমেৰ নিরুজ্ঝতি তংনিস্সযেহি পযুজ্জমানকএককলাপভূতোপাদারূপানং সহেৰ নিরুজ্ঝনতো. পদীপসিখামণিরংসিযো ৰিয পথৰীপাকাররুক্খাদীনি মুঞ্চিত্ৰাপি অন্ধকারো পৰত্ততীতি ৰদন্তি. মন্দং পন পাকারাদিআধাররহিতং ন সুট্ঠু পঞ্ঞাযতি, বহলং আধারং নিস্সায পৰত্ততীতি যুত্তন্তি চ ৰদন্তি.

৬২০. ‘‘অমনুস্সসদ্দো’’তি এত্থ অ-কারো ন মনুস্সতামত্তনিৰত্তিঅত্থো সদিসভাৰদীপনতায অনধিপ্পেতত্তা, মনুস্সতো পন অনঞ্ঞতানিৰত্তিঅত্থোতি দস্সেতুং ‘‘অমনুস্স…পে… ট্ঠাদযোপী’’তি আহ. তথা কিত্তেতব্বোতি ‘‘ৰংসফালনসদ্দো’’তিআদিনা ৰত্থুৰসেন কিত্তেতব্বো.

৬৩২. কম্মচিত্তাদিনাতি আদি-সদ্দেন উতুআহারে সঙ্গণ্হাতি. তংতদাকারানীতি ইত্থিলিঙ্গাদিআকারানি. ইত্থিন্দ্রিযং পটিচ্চ সমুট্ঠহন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযানিপি ইত্থিলিঙ্গাদীনি যেভুয্যেন ইত্থিন্দ্রিযসহিতে এৰ সন্তানে সব্ভাৰা ইতরত্থ চ অভাৰা ইন্দ্রিযহেতুকানি ৰুত্তানি. অঞ্ঞথাতি ইত্থিলিঙ্গাদিআকারতো অঞ্ঞথা, ইত্থিন্দ্রিযাভাৰে ৰা. ইত্থিগ্গহণস্স চাতি ইত্থীতি চিত্তপ্পৰত্তিযা. তেসং রূপানন্তি ইত্থিলিঙ্গাদিআকাররূপানং. যদি ইত্থিন্দ্রিযং ইত্থিলিঙ্গাদিআকাররূপানং সহকারীকারণং, অথ কস্মা তস্স ইন্দ্রিযাদিপচ্চযভাৰো তেসং ন ৰুত্তোতি? নেৰ তং সহকারীকারণং, অথ খো তেসং তব্ভাৰভাৰিতামত্তেন তং কারণন্তি ৰুচ্চতীতি দস্সেতুং আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি.

৬৩৩. লিঙ্গং পরিৰত্তমানং পুরিমলিঙ্গাধারজাতিঅনুরূপমেৰ হুত্ৰা পরিৰত্ততীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পটিসন্ধিযং ৰিয পৰত্তেপী’’তি. যস্স…পে… নোতি আদিৰচনতোতি আদি-সদ্দেন ‘‘যস্স ৰা পন পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি নো’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৮) সঙ্গণ্হাতি.

৬৩৫. দ্ৰারভাৰেন কুচ্ছিতানং আসৰধম্মানং পৰত্তিট্ঠানতায পসাদৰিসেসে ৰিয ৰিঞ্ঞত্তিৰিসেসেপি কাযৰোহারপ্পৰত্তি দট্ঠব্বা. ৰিত্থম্ভনসভাৰতায ৰাযোধাতুযা থম্ভনং ‘‘ৰাযোধাতুকিচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. কিচ্চম্পি হি ধম্মানং সভাৰোযেৰাতি. পথৰীধাতুযা আকারো ৰচীৰিঞ্ঞত্তীতি ৰত্তুং ৰট্টতীতি যোজনা.

৬৩৬. ৰিতক্ক…পে… গহিতাতি যথাধিপ্পেতত্থাভিব্যঞ্জিকায ৰাচায সমুট্ঠাপনাধিপ্পাযপ্পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং. তদা হি সা তেহি পরিগ্গহিতা নাম হোতীতি. একস্সপি অক্খরস্স অনেকেহি জৰনেহি নিব্বত্তেতব্বত্তা তথা নিব্বত্তিযমানতায অসমত্থসভাৰত্তা ন ৰিঞ্ঞাতৰিসেসা ন ভিন্না এৰাতি আহ ‘‘সৰ…পে… ভিন্না’’তি. অব্বোকিণ্ণেতি অন্তরন্তরা উপ্পজ্জমানেহি অসংসট্ঠে. ‘‘পচ্ছিমচিত্ত’’ন্তি অৰিসেসেন চুতিচিত্তং ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘অঞ্ঞেসম্পি চুতিচিত্তং…পে… ঞাযতী’’তি ৰুত্তং.

অথ ৰা ‘‘যে চ রূপাৰচরং অরূপাৰচরং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৰন্তানং তেসং ৰচীসঙ্খারো নিরুজ্ঝিস্সতি, নো চ তেসং কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.৮৮) রূপারূপভৰূপপজ্জনকানং কামাৰচরচুতিচিত্তস্সপি কাযসঙ্খারাসমুট্ঠাপনৰচনেন খীণাসৰেহি অঞ্ঞেসম্পি…পে… ঞাযতী’’তি ৰুত্তং. যস্মা চ –

‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝতি, তস্স ৰচীসঙ্খারো নিরুজ্ঝিস্সতীতি আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.১০৮),

‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো নিরুজ্ঝিস্সতীতি আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.১০৮) চ,

‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং কাযসঙ্খারো চ ন নিরুজ্ঝতি চিত্তসঙ্খারো চ ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.১১৩) –

আদিৰচনতো চ পচ্ছিমচিত্তস্স পুরতো সোল়সমেন চিত্তেন ততো ওরিমেন ৰা সদ্ধিং অস্সাসপস্সাসা ন উপ্পজ্জন্তীতি সিদ্ধং. যদি উপ্পজ্জেয্যুং, ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং কাযসঙ্খারো ন নিরুজ্ঝতী’’তি ন ৰদেয্য, ৰুত্তঞ্চেতং, তস্মা হেট্ঠিমকোটিযা চুতিতো পুরিমেন সত্তরসমেন উপ্পন্না অস্সাসপস্সাসা চুতিযা হেট্ঠা দুতিযেন চিত্তেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝন্তি. তেন ‘‘যস্স চিত্তস্স অনন্তরা কামাৰচরানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি চুতিচিত্তস্সানন্তরপচ্চযভূতস্সপি চিত্তস্স কাযসঙ্খারাসমুট্ঠাপনতা ৰুত্তা.

অথ ৰা যস্স চিত্তস্সাতি যেন চিত্তেন সব্বপচ্ছিমো কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি. তং চিত্তং ৰুত্তন্তি গহেতব্বং, ন পচ্ছিমচিত্তস্স অনন্তরপচ্চযভূতং. অনন্তরাতি হি কাযসঙ্খারুপ্পাদনং অন্তরং ৰিনা, যতো পচ্ছা কাযসঙ্খারুপ্পাদনেন অনন্তরিতং হুত্ৰা পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি অত্থো. কস্মা? ‘‘ইতরেসং ৰচীসঙ্খারো চ নিরুজ্ঝিস্সতি কাযসঙ্খারো চ নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.৮৮) ৰুত্তত্তা. অঞ্ঞথাপচ্ছিমচিত্ততো পুরিমততিযচিত্তসমঙ্গীনং কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতীতি আপজ্জতীতি. এৰং সব্বেসম্পি চুতিচিত্তস্স রূপজনকতাভাৰে আগমং দস্সেত্ৰা ইদানি যুত্তিং দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. তত্থ গব্ভগমনাদীতি আদি-সদ্দেন উদকনিমুগ্গঅসঞ্ঞীভূতকালকতচতুত্থজ্ঝানসমাপন্নরূপারূপভৰসমঙ্গীনিরোধসমাপন্নভাৰে সঙ্গণ্হাতি.

৬৩৭. অনেকেসং কলাপানং একতো হুত্ৰা একঘনপিণ্ডভাৰেন পৰত্তনতো কলাপন্তরভূতানং কলাপন্তরভূতেহি সম্ফুট্ঠভাৰো ৰুত্তো. যতো তেসং দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তং, ন পন অৰিনিব্ভুত্তভাৰতো. তংতংভূতৰিৰিত্ততাতি তেসং তেসং ভূতানং ৰিভত্তভাৰো কলাপন্তরভূতেহি ৰিভত্তসভাৰতা অসংকিণ্ণতাতি অত্থো. যস্মা পন যথাৰুত্তা ৰিৰিত্ততা রূপানং ওসানং হোতি, তস্মা ‘‘রূপপরিযন্তো’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা তংতংভূতসুঞ্ঞতা. যেসঞ্হি পরিচ্ছেদো আকাসো, তেসং পরিযন্ততায তেহি সুঞ্ঞভাৰোতি লক্খিতব্বো. ততোযেৰ চ সো ভূতন্তরেহি ৰিয তেহি অসম্ফুট্ঠোতি ৰুচ্চতীতি. অঞ্ঞথাতি পরিচ্ছিন্দিতব্বেহি অসম্ফুট্ঠভাৰাভাৰে.

৬৩৮. তংতংৰিকারাধিকরূপেহীতি এত্থ কথং চম্মসুৰণ্ণেসু মুদুতাকম্মঞ্ঞতা লব্ভন্তি, ননু লহুতাদিৰিকারা একন্ততো ইন্দ্রিযবদ্ধরূপে এৰ পৰত্তনতো অনিন্দ্রিযবদ্ধে ন লব্ভন্তীতি? সচ্চমেতং, ইধ পন তংসদিসেসু তব্বোহারৰসেন ৰুত্তং. তথা হি তূলপিচুআদীসু গরুভাৰাদিহেতূনং ভূতানং অধিকভাৰাভাৰতো লহুআদিৰোহারো. নিদ্দিসিতব্বধম্মনিস্সযরূপে এৰ ৰা সন্ধায ‘‘তংতংৰিকারাধিকরূপেহী’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সব্বে সব্বেসং পচ্চযা লহুতাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞাৰিজহনতোতি অধিপ্পাযো.

৬৪১. আচযসদ্দেনেৰাতি নিদ্দেসে ৰুত্তআচযসদ্দেনেৰ. যো আযতনানং আদিচযত্তা আচযো পুনপ্পুনং নিব্বত্তমানানং, সোৰ রূপস্স উপরিচযত্তা উপচযোতি অধিপ্পেতং অত্থং পাল়িযং যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘পাল়িযং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. উপ-সদ্দো পঠমত্থো ‘‘দানং, ভিক্খৰে, পণ্ডিতুপঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৩.৪৫) ৰিয. উপরিঅত্থোচ ‘‘সম্মট্ঠে উপসিত্তে চ, তে নিসীদিংসু মণ্ডপে’’তিআদীসু ৰিয. অঞ্ঞথাতি উপ-সদ্দস্স উপরিঅত্থস্সেৰ গহণে.

৬৪৩. ফলৰিপচ্চনপকতিযাতি ফলৰিপচ্চনসভাৰেন. ফলমেৰ ৰা পকতীতি আযুসংহানাদিনা ফলসভাৰেন জরানিদ্দেসোতি অত্থো. তথা হি ‘‘ফলূপচারেন ৰুত্তা’’তি ৰুত্তং. সুপরিণতরূপপরিপাককালে হানিদসকাদীসু.

৬৪৫. কত্তব্বসভাৰতোতি মূলফলাদীনং ইধাধিপ্পেতআহারৰত্থূনং মুখেন অসনাদিকত্তব্বসভাৰতো. ৰিসভূতে সঙ্ঘাতে ওজা মন্দা হোতীতি সৰিসত্তাভাৰতো সুখুমতা ৰুত্তা. অঙ্গমঙ্গানুসারিনো রসস্স সারোতি রসহরণীধমনিজালানুসারেন সরীরাৰযৰে অনুপ্পৰিট্ঠস্স আহাররসস্স অব্ভন্তরাহারপচ্চযো স্নেহো, যো লোকে রসধাতূতি ৰুচ্চতি.

উপাদাভাজনীযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নোউপাদাভাজনীযকথাৰণ্ণনা

৬৪৬. ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা তযো মহাভূতে পটিচ্চ একং মহাভূত’’ন্তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ১.১.৫৩) একং মহাভূতং অৰসেসমহাভূতে নিস্সযতি, তেহি উপাদারূপেন চ নিস্সীযতীতি আহ ‘‘নিস্সযতি চ নিস্সীযতি চা’’তি.

৬৪৭. মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞাৰিজহনতো একস্মিম্পি কলাপে অনেকং ফোট্ঠব্বং অত্থীতি ফোট্ঠব্বসভাৰেসুযেৰ অনেকেসুপি আরম্মণেসু আপাথগতেসু আভোগাদিৰসেন একংযেৰ ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতু হোতীতি অযং ৰিচারো দস্সিতো. ইতরেসুপি পন যথাযোগং দস্সেতব্বো. তত্থ রসারম্মণং তাৰ ইন্দ্রিযনিস্সযং অল্লীযিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো সতিপি অনেকেসং রসানং আপাথগমনে একস্মিং খণে একপ্পকারংযেৰ যথাৰুত্তনযেন জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতু হোতি, তথা গন্ধারম্মণং. রূপসদ্দারম্মণানি পন ইন্দ্রিযনিস্সযং অসম্পত্ৰাৰ ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো যোগ্যদেসে অৰট্ঠিতানি যত্তকানি সহকারীপচ্চযন্তরগতং উপকারং লভন্তি, তত্তকানি একস্মিং খণে একজ্ঝং আরম্মণং ন হোন্তীতি ন ৰত্তব্বানি. তথা হি সদ্দো নিগ্ঘোসাদিকো অনেককলাপগতো তথা ৰণ্ণোপি সিৰিকুব্বহননিযামেন একজ্ঝং আরম্মণং হোতীতি. এত্থাপি চ আভুজিতৰসেন আরম্মণাধিমত্ততাৰসেন অনেককলাপসন্নিপাতেপি কত্থচি ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তি হোতিযেৰ. পসাদাধিমত্ততা পিত্তাদিৰিবন্ধাভাৰেন পসাদস্স তিক্খতা. কথং পন চিত্তস্সাতি চিত্তসামঞ্ঞতো একত্তনযৰসেন পুচ্ছতি.

৬৫১. তাদিসাযাতি যা পচুরজনস্স অত্থীতিপি ন গহিতা. সন্তী সমানা. এৰন্তি যথাসসম্ভারুদকং সসম্ভারপথৰিযা আবন্ধকং, এৰং পরমত্থুদকং পরমত্থপথৰিযাতি দস্সেতি. তদনুরূপপচ্চযেহীতি অত্তনো আবন্ধনানুগুণেহি আবন্ধিযমানেহি সন্ধারণাদিকিচ্চেহি পুরিমেহি চ পথৰীআদীহি. অফুসিত্ৰা পতিট্ঠা হোতি, অফুসিত্ৰা আবন্ধতীতি ইমিনা ফুসিতব্বফুসনকভাৰো আপোধাতুযং নত্থীতি ফোট্ঠব্বৰসেন উভযধম্মতং আহ. অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযতা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতা. অথ ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞতা চ নিস্সযতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতা. যদি ফোট্ঠব্বাফোট্ঠব্বধাতূনং ফোট্ঠব্বভাৰেন ৰিনা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতা, পথৰীআদীনং কক্খল়াদিসভাৰো এৰ ফোট্ঠব্বভাৰোতি তব্বিরহেন কথং তেসং আপোধাতুযা নিস্সযাদিভাৰোতি আহ ‘‘অৰিনিব্ভোগৰুত্তীসূ’’তিআদি. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেসূতি এতেন উপাদারূপং নিৰত্তেতি. অথ ৰা পুব্বে অট্ঠকথাধিপ্পাযে ঠত্ৰা ফোট্ঠব্বাফোট্ঠব্বধাতূনং ৰিসিট্ঠং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতং ৰত্ৰা ইদানি অত্তনো অধিপ্পাযে ঠত্ৰা অৰিসেসেন তং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিনিব্ভোগৰুত্তীসূ’’তিআদি. তংযেৰ অৰিসিট্ঠং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতং দল়্হং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘নাপি সহজাতেসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ অফুসনং তাৰ এককলাপগতত্তা ন ৰিচারেতব্বং, ফুসনং পন কথন্তি? এককলাপগতত্তা এৰ. ৰিসুং সিদ্ধানংযেৰ হি ৰিসযমহাভূতানং কাযপ্পসাদনিস্সযভূতেসু ফুসনং দিস্সতি.

ঝাযতীতি পরিপচ্চতি. ন উণ্হা হুত্ৰাতি এতস্স উণ্হসভাৰা হুত্ৰাতি অযমত্থোতি কত্ৰা ‘‘তেজোসভাৰতংযেৰ পটিক্খিপতী’’তি ৰুত্তং. উণ্হপটিপক্খত্তা সীতস্স উণ্হতায পটিক্খেপে সীততাসঙ্কা সিযাতি আহ ‘‘ন সীতত্তং অনুজানাতী’’তি. তেজোসভাগতংযেৰ ৰা সীততাযপি দস্সেতুং ‘‘ন সীতত্তং অনুজানাতী’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তেজো এৰ হি সীত’’ন্তি. মন্দে হি উণ্হভাৰে সীতবুদ্ধীতি তেজো এৰ হি সীতং. কথং পনেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি? সীতবুদ্ধিযা অৰৰত্থিতভাৰতো পারাপারং ৰিয. তথা হি আতপে ঠত্ৰা ছাযং পৰিট্ঠানং সীতবুদ্ধি হোতি, তত্থেৰ পথৰীগব্ভতো নিগ্গতানং উণ্হবুদ্ধীতি. যদি তেজোযেৰ সীতং, উণ্হভাৰেন সদ্ধিং সীতভাৰোপি একস্মিং কলাপে উপলব্ভেয্যাতি আহ ‘‘সীতুণ্হানঞ্চা’’তিআদি. উণ্হসীতকলাপেসু সীতুণ্হানং অপ্পৰত্তি. দ্ৰিন্নং…পে… যুজ্জতি, ন আপোধাতুৰাযোধাতূনং সীতভাৰেতি অধিপ্পাযো. আপোধাতুযা হি ৰাযোধাতুযা সীতভাৰে উণ্হভাৰেন সদ্ধিং একস্মিং কলাপে সীতভাৰো লব্ভেয্য, ন পন লব্ভতি. ন চেত্থ আপোধাতুঅধিকে ৰাযোধাতুঅধিকে ৰা কলাপে সীতভাৰোতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং তাদিসেপি কত্থচি কলাপে অলব্ভমানত্তা সীতভাৰস্সাতি. খরতাদিসভাৰাধিকস্স ভূতসঙ্ঘাতস্স দৰতাদিসভাৰাধিকতাপত্তি ভাৰঞ্ঞথত্তং. তং পন যথা হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পচ্চ…পে… প্পত্তী’’তি আহ.

৬৫২. একন্তনচিত্তসমুট্ঠানাদীতি আদি-সদ্দেন একন্তঅনুপাদিন্নুপাদানিযাদিং সঙ্গণ্হাতি. পুরিমানম্পীতি ‘‘যং ৰা পনঞ্ঞম্পী’’তি এতস্মা ৰচনতো পুরিমানং অনুপাদিন্নানং সদ্দাযতনকাযৰিঞ্ঞত্তিআদীনং নচিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ চক্খাযতনসোতাযতনাদীনং. নকম্মস্সকতত্তাভাৰাদিকন্তি নকম্মস্সকতত্তাভাৰং নচিত্তসমুট্ঠানভাৰন্তি এৰমাদিকং. একন্তাকম্মজাদীসূতি আদি-সদ্দেন একন্তাচিত্তজং গয্হতি. তা জরতাঅনিচ্চতা. অনেকন্তেসু ন গহিতাতি একন্ততো অকম্মজেসু সদ্দাযতনাদীসু অচিত্তজেসু চ চক্খাযতনাদীসু গহেত্ৰা চতুসমুট্ঠানিকত্তা অনেকন্তেসু রূপাযতনাদীসু ন গহিতাতি অত্থো.

৬৬৬. অনিপ্ফন্নত্তাতি অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৰা সভাৰতো অসিদ্ধত্তং. তস্সাতি ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযস্স.

নোউপাদাভাজনীযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৬৬. ‘‘সব্বং রূপং মনসা ৰিঞ্ঞাত’’ন্তি ৰচনতো যদি ৰিঞ্ঞাততো অঞ্ঞং দিট্ঠাদি ন হোতীতি ‘‘কতমং তং রূপং দিট্ঠ’’ন্তিআদিনা পুচ্ছা ন কতা, এৰং সন্তে চতুক্কভাৰো কথন্তি অনুযোগং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘দস্সনাদিগ্গহণৰিসেসতো’’তি. দস্সনং সৰনং মিনিত্ৰা জাননং ৰিজাননঞ্চাতি এতস্মা দস্সনাদিগ্গহণৰিসেসতো. এতেন গাহকভেদেন গহেতব্বভেদোতি দস্সেতি. ইদানি সমুখেনপি গহেতব্বভেদো লব্ভতীতি দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠা…পে… ভাৰতো’’তি ৰুত্তং.

পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৬৯. তদিদং নযকরণং ছব্বিধাদীসু তীসু সঙ্গহেসু যোজিতং.

পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা

৯৭৫. একন্ততো নীৰরণত্তা মিদ্ধস্স ‘‘নত্থি নীৰরণা’’তি ৰচনেন গহণন্তি দস্সেতুং ‘‘মিদ্ধস্সপি নীৰরণস্সা’’তি ৰুত্তং. ন চ রূপং পহাতব্বং নিপ্পরিযাযপ্পহানস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা. এত্থ কেচি ‘‘নামকাযরূপকাযগেলঞ্ঞসভাৰতো দুৰিধং মিদ্ধং. তত্থ পুরিমং ‘নীৰরণা’তি ৰচনেন ৰুত্তং, ইতরং রূপসভাৰ’’ন্তি ৰদন্তি. তত্থ যং তং অরূপতো অঞ্ঞং মিদ্ধং পরিকপ্পিতং, তম্পি নীৰরণং মিদ্ধসভাৰতো ইতরং মিদ্ধং ৰিযাতি পরিকপ্পিতমিদ্ধস্সপি ন সক্কা নীৰরণভাৰং নিৰত্তেতুন্তি তেসং ৰচনস্স নীৰরণপ্পহানৰচনেন ৰিরোধং দস্সেন্তো ‘‘ন চ রূপকায’’ন্তিআদিমাহ. অথ ৰা খীণাসৰানং সোপ্পনসভাৰতো সোপ্পস্স চ মিদ্ধহেতুকত্তা অত্থি মিদ্ধরূপন্তি ৰাদং সন্ধায উত্তরমাহ ‘‘ন চ রূপকাযগেলঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা. তত্থ মিদ্ধমেৰ সোপ্পহেতূতি নাযং অৰধারণা ইচ্ছিতা, সোপ্পহেতু এৰ মিদ্ধন্তি পন ইচ্ছিতাতি মিদ্ধতো অঞ্ঞোপি সোপ্পহেতু অত্থি, কো পন সো? রূপকাযগেলঞ্ঞং. ন চ রূপ…পে… ৰচনতোতি যোজনা দট্ঠব্বা.

ৰচীঘোসাদীতি আদি-সদ্দেন হুংকারাদিসদ্দো সঙ্গয্হতি. অঙ্গুলিফোটাদিসদ্দো উতুসমুট্ঠানোযেৰ, চিত্তপচ্চযো পন হোতি. রূপভাৰমত্তানীতি জরামরণসভাৰানং রূপানং তংধম্মমত্তানি, ততো এৰ ন জাতিআদিধম্মৰন্তানীতি আহ ‘‘ন সযং সভাৰৰন্তানী’’তি. যথা জরা অনিচ্চতা চ রূপভাৰমত্তং, এৰং জাতিপীতি জাতিযা রূপভাৰমত্ততায উপসংহরণত্থো তথা-সদ্দো.

তেসং রূপধম্মানং. সঙ্খাতাদি-সদ্দো ৰিয অভিনিব্বত্তিত-সদ্দোপি ৰত্তমানকালিকোপি হোতীতি ‘‘অভিনিব্বত্তিযমানধম্মক্খণস্মি’’ন্তি ৰুত্তং. এৰমপীতি যদিপি জিরণভিজ্জনভাৰা জিরণাদিসভাৰানং ধম্মানং জনকপচ্চযকিচ্চানুভাৰক্খণে অভাৰতো তপ্পচ্চযভাৰৰোহারং অভিনিব্বত্তিৰোহারঞ্চ ন লভন্তি, এৰমপি তেসং উপাদিন্নতা ৰত্তব্বাতি সম্বন্ধো. ‘‘জরামরণং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৰচনতো তস্স পরিযাযতং ৰিৰরতি ‘‘তেসং উপ্পাদে সতী’’তিআদিনা.

যদি এৰন্তি যদি নিস্সযপটিবদ্ধৰুত্তিকা জাতিআদযো, এৰং সতি. ‘‘মহাভূতানং উপাদাযরূপ’’ন্তি ৰচনতো ভূতনিস্সিতেসু কেৰলো উপাদাযৰোহারোতি উপাদাযে নিস্সিতাপি অপরেন উপাদায-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰত্তব্বাতি অধিপ্পাযেন ‘‘উপাদাযুপাদাযভাৰো আপজ্জতী’’তি আহ. কারণকারণেপি কারণে ৰিয ৰোহারো হোতি ‘‘চোরেহি গামো দড্ঢো’’তি যথাতি দস্সেন্তো ‘‘ভূত…পে… ত্তনতো’’তি আহ. ইদানি পরম্পরা ৰিনা নিপ্পরিযাযতো উপ্পাদাদীনং ভূতপটিবদ্ধভাৰং সহ নিদস্সনেন দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদিমৰোচ. ৰিকারপরিচ্ছেদাপি উপাদাযরূপৰিকারাদিভাৰে ভূতপটিবদ্ধভাৰাৰিনিৰত্তিতো একস্মিং কলাপে একেকাৰ ৰিকারাদযোতি জীৰিতিন্দ্রিযং ৰিয কলাপানুপালকং কলাপৰিকারাদিভাৰতো চ ‘‘উপাদাযরূপানি’’ইচ্চেৰ ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘এৰং ৰিকা…পে… যোজেতব্বানী’’তি.

অসঙ্খতভাৰনিৰারণত্থং পরিনিপ্ফন্নতা ৰুত্তাতি ইদং অপরিনিপ্ফন্নসভাৰৰতো অনুপলব্ভমানতায সসৰিসাণং ৰিয কেনচি ন সঙ্খতন্তি অসঙ্খতং নাম সিযাতি ইমিস্সা আসঙ্কায নিৰত্তনৰসেন ৰুত্তং. অথ ৰা রূপৰিকারাদিভাৰতো রূপভাৰো ৰিয রূপে সতি সন্তি, অসতি ন সন্তীতি সিদ্ধায পটিচ্চসমুপ্পন্নতায সাধিতা পরিনিপ্ফন্নতা তেসং সঙ্খতভাৰং সাধেন্তী অসঙ্খতভাৰং নিৰারণত্থং জাযতীতি ৰুত্তং ‘‘অসঙ্খতভাৰনিৰারণত্থং পরিনিপ্ফন্নতা ৰুত্তা’’তি.

পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রূপকণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.