৩. নিক্খেপকণ্ডং

তিকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা

৯৮৫. যথাৰুত্তফস্সপঞ্চমকাদিরাসিকিচ্চরহিতত্তা কেচি ধম্মে ৰিসুং ঠপেত্ৰা সোৰচস্সতাদিঅৰুত্তৰিসেসসঙ্গণ্হনত্থঞ্চ, ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰা ছন্দাদযো ‘‘যেৰাপনা’’তি ৰুত্তাতি যেৰাপনকানং পদুদ্ধারেন নিদ্দেসানরহতায কারণং ৰুত্তন্তি হদযৰত্থুস্স তথা নিদ্দেসানরহতায কারণং ৰদন্তো ‘‘সুখুমুপা…পে… হিতস্সা’’তি আহ. সুখুমভাৰেপি ইন্দ্রিযাদিসভাৰানি উপাদাযরূপানি আধিপচ্চাদিৰসেন পাকটানি হোন্তি, ন অতংসভাৰং সুখুমুপাদাযরূপন্তি হদযৰত্থুস্স পদুদ্ধারেন কুসলত্তিকপদভাজনে নিদ্দেসানরহতা ৰুত্তা. সুখুমভাৰতোযেৰ হি তং মহাপকরণেপি ‘‘যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) নিস্সিতধম্মমুখেন দস্সিতন্তি. ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰা হদযৰত্থু পদুদ্ধারেন ন দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. যেন পন অধিপ্পাযেন রূপকণ্ডে হদযৰত্থু দুৰিধেন রূপসঙ্গহাদীসু ন ৰুত্তং, সো রূপকণ্ডৰণ্ণনায ৰিভাৰিতো এৰাতি. নিক্খিপিত্ৰাতি পদস্স পক্খিপিত্ৰাতি অত্থোতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৰিত্থারদেসনং অন্তোগধং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং. মূলাদিৰসেন হি দেসিতা কুসলাদিধম্মা তংতংচিত্তুপ্পাদাদিৰসেনপি দেসিতা এৰ নাম হোন্তি তংসভাৰানতিৰত্তনতোতি.

মূলৰসেনাতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনৰসেন. এতানি হেতুপদাদীনি হিনোতি ফলং এতস্মা পৰত্ততীতি হেতু, পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো, জনেতীতি জনকো, নিব্বত্তেতীতি নিব্বত্তকোতি সেসানং ৰচনত্থো. ‘‘মূলট্ঠস্স…পে… ৰুত্ত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু ‘‘পীল়নট্ঠো’’তিআদীসু ৰিয মূলভাৰো মূলট্ঠো, তীণি কুসলমূলানীতি অযঞ্চ মূলতো নিক্খেপোতি? ন, মূলস্স অত্থো মূলট্ঠো, সো এৰ মূলট্ঠোতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনট্ঠেন মূলসভাৰানং অলোভাদিধম্মানং কুসলধম্মেসু কিচ্চৰিসেসস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনেৰাহ ‘‘অত্থোতি ধম্মকিচ্চ’’ন্তি. অথ ৰা অত্থৰসেনাতি ‘‘তীণি কুসলমূলানী’’তি ৰুত্তানং তেসং মূলানং সভাৰসঙ্খাতঅত্থৰসেন, ন গাথায ৰুত্তঅত্থৰসেন. যস্মা পন সো মূলট্ঠোযেৰ চ হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অলোভাদীন’’ন্তিআদি. অলোভাদযো ৰিয ৰেদনাক্খন্ধাদযোপি অধিকতত্তা তং-সদ্দেন পটিনিদ্দিসিতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘তে কুসলমূলা তংসম্পযুত্তা’’তি. তেহি অলোভাদীহীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ৰা ৰেদনাক্খন্ধাদযোপি সঙ্গহিতাতি দস্সেতুং ‘‘তে কুসলমূলা তংসম্পযুত্তা’’তি ৰুত্তং.

‘‘কতমে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ফস্সাদিভেদতো চত্তারো খন্ধে দস্সেত্ৰা ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি (ধ. স. ১) ৰুত্ততা খন্ধা চ কুসলন্তি ৰুত্তং ‘‘খন্ধেহি সভাৰতো কুসলে পরিযাদিযতী’’তি. ৰেদনাক্খন্ধো ৰাতি কুসলং…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰাতি. অঞ্ঞস্স অত্তনো ফলস্স. মূলেহি কুসলানং অনৰজ্জতায হেতুং দস্সেতীতি ইদং ন মূলানং কুসলস্স অনৰজ্জভাৰসাধকত্তা ৰুত্তং, অথ খো তস্স অনৰজ্জতায সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধকত্তা. যদি হি মূলেহি কতো কুসলানং অনৰজ্জভাৰো ভৰেয্য, তংসমুট্ঠানরূপস্সপি সো ভৰেয্য, মূলানং ৰা তেসং পচ্চযভাৰো ন সিযা, হোতি চ সো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘হেতূ হেতু…পে… পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১.). কিঞ্চ ভিয্যো কুসলানং ৰিয অকুসলাব্যাকতানম্পি তব্ভাৰো মূলপটিবদ্ধো ভৰেয্য, তথা সতি অহেতুকানং অকুসলাব্যাকতানং তব্ভাৰো ন সিযা, তস্মা কুসলাদীনং যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো, ন মূলপটিবদ্ধো, মূলানি পন কুসলাদীনং সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনানীতি ৰেদিতব্বং. সহেতুকা হি ধম্মা ৰিরুল়্হমূলা ৰিয পাদপা সুপ্পতিট্ঠিতা থিরা হোন্তি, ন তথা অহেতুকাতি. তংসম্পযোগকতং অনৰজ্জসভাৰন্তি ইদম্পি ন অনৰজ্জসভাৰস্স তংসম্পযোগেন নিপ্ফাদিতত্তা ৰুত্তং, অনৰজ্জসভাৰং পন ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুং ৰুত্তং. অলোভাদিসম্পযোগতো হি কুসলাদীনং খন্ধানং অনৰজ্জভাৰো সুপ্পতিট্ঠিতো জাযতি, ন অহেতুকাব্যাকতানং ৰিয ন সুপ্পতিট্ঠিতোতি. যদি এৰং ন তেসং খন্ধানং কুসলাদিভাৰো দস্সিতো সিযা? ন, অধিকারতো কুসলভাৰস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা. কম্ম-সদ্দো ৰিয ৰিপাকধম্মতাৰাচিনো ন মূলক্খন্ধসদ্দা, সো চ ইধ অৰিসেসতো ৰুত্তোতি আহ ‘‘কম্মেহি সুখৰিপাকতং দস্সেতী’’তি. আদিকল্যাণতং কুসলানং দস্সেতীতি যোজনা. অনৰজ্জহেতুসভাৰসুখৰিপাকভাৰনিদানাদিসম্পত্তিযো দট্ঠব্বা, যোনিসোমনসিকারঅৰজ্জপটিপক্খতাইট্ঠৰিপাকতাৰসেনপি নিদানাদিসম্পত্তিযো যোজেতব্বা. যোনিসোমনসিকারতো হি কুসলা অলোভাদিমূলকা, অলোভাদিসম্পযোগতো চ লোভাদিপটিপক্খসুখৰিপাকাৰ জাতাতি.

৯৮৬. ‘‘কস্মা ৰুত্ত’’ন্তি অনুযুঞ্জিত্ৰা চোদকো ‘‘ননূ’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. ইতরো যথাৰুত্তমোহস্স ইধ সম্পযুত্ত-সদ্দেন অৰুচ্চমানতং ‘‘সচ্চমেত’’ন্তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘তেনা’’তিআদিনা পরিহারমাহ. তস্সত্থো – ‘‘তংসম্পযুত্তা’’তিপদেন কিঞ্চাপি যথাৰুত্তমোহো পধানভাৰেন ন গহিতো, নানন্তরিযকতায পন গুণভাৰেন গহিতোতি. অঞ্ঞত্থ অভাৰাতি যথাৰুত্তসম্পযুত্ততো অঞ্ঞত্থ অভাৰা. ন হি ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো মোহো ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চাদিধম্মেহি ৰিনা হোতীতি.

৯৮৭. উপ্পাদাদিসঙ্খতলক্খণৰিনিৰত্তনত্থং ‘‘অনিচ্চদুক্খঅনত্ততা’’তি ৰুত্তং. উপ্পাদাদযো পন তদৰত্থধম্মৰিকারভাৰতো তংতংধম্মগ্গহণেন গহিতাযেৰ. তথা হি ৰুত্তং ‘‘জরামরণং দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১), ‘‘রূপস্স উপচযো’’তি চ আদি. কেসকুম্ভাদি সব্বং নামং নামপঞ্ঞত্তি, রূপৰেদনাদিউপাদানা ব্রহ্মৰিহারাদিগোচরা উপাদাপঞ্ঞত্তি সত্তপঞ্ঞত্তি, তংতংভূতনিমিত্তং ভাৰনাৰিসেসঞ্চ উপাদায গহেতব্বো ঝানগোচরৰিসেসো কসিণপঞ্ঞত্তি. পরমত্থে অমুঞ্চিত্ৰা ৰোহরিযমানাতি ইমিনা ৰিহারমঞ্চাদিপঞ্ঞত্তীনং সত্তপঞ্ঞত্তিসদিসতং দস্সেতি, যতো তা সত্তপঞ্ঞত্তিগ্গহণেন গয্হন্তি. হুত্ৰা অভাৰপটিপীল়নঅৰসৰত্তনাকারভাৰতো সঙ্খতধম্মানং আকারভাৰতো সঙ্খতধম্মানং আকারৰিসেসভূতানি লক্খণানি ৰিঞ্ঞত্তিআদযো ৰিয ৰত্তব্বানি সিযুং, তানি পন নিস্সযানপেক্খং ন লব্ভন্তীতি পঞ্ঞত্তিসভাৰানেৰ তজ্জাপঞ্ঞত্তিভাৰতোতি ন ৰুত্তানি, সত্তঘটাদিতো ৰিসেসদস্সনত্থং পন অট্ঠকথাযং ৰিসুং ৰুত্তানীতি. ন হি কো…পে… ৰত্তুং যুত্তং কুসলত্তিকস্স নিপ্পদেসত্তা.

৯৮৮. ভৰতি এত্থাতি ভূমি, নিস্সযপচ্চযভাৰতো সুখস্স ভূমি সুখভূমি. সুখৰেদনাসহিতং চিত্তং. তস্স ভূমিভেদেন নিদ্ধারণত্থং তংনিস্সযভূতা সম্পযুত্তধম্মা ‘‘কামাৰচরে’’তি ৰুত্তা. তস্স ৰা একদেসভূতস্স সমুদাযভাৰতো আধারণভাৰেন অপেক্খিত্ৰা তংসমানভূমি ‘‘কামাৰচরে’’তি ৰুত্তা. তত্থ ‘‘সুখভূমিযং কামাৰচরে’’তি দ্ৰেপি ভুম্মৰচনানি ভিন্নাধিকরণভাৰেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তানীতি উভযেসম্পি সমানাধিকরণভাৰেন অত্থযোগং দস্সেতুং ‘‘সুখভূমীতি কামাৰচরাদযোপি যুজ্জন্তী’’তি ৰুত্তং. যথেৰ হি চিত্তং, এৰং সব্বেপি পরিত্তসুখেন সম্পযুত্তা ধম্মা তস্স নিস্সযভাৰতো ভূমি কামাৰচরাতি. অট্ঠকথাযম্পি ৰা অযমত্থো ৰুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বং. ‘‘চিত্ত’’ন্তি হি চিত্তুপ্পাদোপি ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তং উপ্পন্নন্তি এত্থ চিত্তমেৰ অগ্গহেত্ৰা পরোপণ্ণাসকুসলধম্মেহি সদ্ধিংযেৰ চিত্তং গহিত’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰাতি সুখভূমিযন্তি চিত্তুপ্পাদস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা. ৰিভাগদস্সনং ৰিসেসদস্সনং. ভাসিতব্বং ভাসিতং, তদেৰ অত্থোতি ভাসিতত্থো. অভিধেয্যত্থো. তদত্থৰিঞ্ঞাপনেনাতি তিকদুকানং কুচ্ছিতানং সলনাদিঅত্থদীপকেন.

৯৯৪. কো পন ৰাদো খন্ধারম্মণস্সাতি পুব্বাপরভাৰেন ৰত্তমানে অরহতো খন্ধে একত্তনযৰসেন সন্তানতো ‘‘অম্হাকং মাতুলত্থেরো’’তিআদিনা আলম্বিত্ৰা পৰত্তমানং উপাদানং তস্স উপাদানক্খন্ধেযেৰ গণ্হাতি. সতিপি তংসন্ততিপরিযাপন্নে লোকুত্তরক্খন্ধে তত্থ পৰত্তিতুং অসমত্থভাৰতো কা পন কথা খন্ধে আরব্ভ পৰত্তমানে. এতেন নত্থি মগ্গো ৰিসুদ্ধিযা, নত্থি নিব্বানন্তি এৰমাদিৰসেন পৰত্তা মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো ন মগ্গাদিৰিসযা তংতংপঞ্ঞত্তিৰিসযাতি দীপিতং হোতি.

৯৯৮. এৰং সং…পে… লেসিকাতি অনুপাদানিযেহি অসংকিলেসিকানং ভেদাভাৰমাহ.

১০০৬. অৰিজ্জমানো চ সো নিচ্চাদিৰিপরিযাসাকারো চাতি অৰি…পে… সাকারোতি পদচ্ছেদো. দিট্ঠিযা নিচ্চাদিঅৰিজ্জমানাকারেন গয্হমানত্তেপি ন তদাকারো ৰিয পরমত্থতো অৰিজ্জমানো, অথ খো ৰিজ্জমানো কাযো সক্কাযোতি অৰিজ্জমাননিচ্চাদিৰিপরিযাসাকারতো ৰিসেসনন্তি লোকুত্তরা ন ইদং ৰিসেসনং অরহন্তি ‘‘সন্তো ৰিজ্জমানো কাযো সক্কাযো’’তি. ৰত্থু অৰিসেসিতং হোতীতি ইদং ‘‘সতী কাযে’’তি এত্থ কায-সদ্দো সমূহত্থতায অনামসিতৰিসেসং খন্ধপঞ্চকং ৰদতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. পসাদকাযো ৰিয কুচ্ছিতানং রাগাদীনং উপ্পত্তিট্ঠানতায কাযোতি ৰুচ্চতীতি এৰং পন অত্থে সতি দিট্ঠিযা ৰত্থু ৰিসেসিতমেৰ হোতীতি লোকুত্তরাপি অপনীতা. ন হি লোকুত্তরা খন্ধা উপ্পত্তিট্ঠানতায ‘‘কাযো’’তি ৰুচ্চন্তীতি. সুদ্ধিযা অহেতুভূতেনাতি গোসীলাদিনা, লোকিযসীলেন ৰা লোকুত্তরসীলস্স অপদট্ঠানেন. ‘‘অৰীতিক্কমনীযতাসততংচরিতব্বতাহি ৰা সীলং, তপোচরণভাৰেন সমাদিন্নতায ৰতং. অত্তনো গৰাদিভাৰাধিট্ঠানং সীলং, গচ্ছন্তোযেৰ ভক্খনাদিগৰাদিকিরিযাকরণং ৰতং. অকত্তব্বাভিমততো নিৰত্তনং ৰা সীলং, তংসমাদানৰতো ৰেসভোজনকিচ্চচরণাদিৰিসেসপটিপত্তি ৰত’’ন্তি চ সীলব্বতানং ৰিসেসং ৰদন্তি.

১০০৭. ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদোতি ন জননমত্তং অধিপ্পেতং, অথ খো অনিরোধোপীতি ‘‘অৰিঘাতং জনসদ্দো ৰদতী’’তি আহ. তত্থাযং জন-সদ্দে নযো, জনিতাতি জনা, অৰিহতাতি অত্থো. পুথূ জনা এতেসন্তি পুথুজ্জনাতি পুথুসত্থুমানিনো সত্তা. অভিসঙ্খরণাদিঅত্থো ৰা জন-সদ্দো অনেকত্থত্তা ধাতূনং. খন্ধাযতনাদীনং সৰনাধীনত্তা পঞ্ঞাচক্খুপটিলাভস্স তেসং সৰনাভাৰদীপকং ‘‘অস্সুতৰা’’তি ইদং পদং অন্ধতং ৰদতি.

কতং জানন্তীতি অত্তনা পরেহি চ কতং কুসলাকুসলং তেহি নিপ্ফাদিতং সুখদুক্খং যাথাৰতো জানন্তি. পরেসং অত্তনা, অত্তনো চ পরেহি কতং উপকারং যথাৰুত্তাকারেন পাকটং করোন্তি. ব্যাধিআদীহি দুক্খিতস্স উপট্ঠানাদিকাতব্বং, সংসারদুক্খদুক্খিতস্সেৰ ৰা যথাৰুত্তাকারেন কাতব্বং করোন্তি. অরিযকরধম্মা অরিযসচ্চানীতি পুরিমসচ্চদ্ৰযৰসেন ৰুত্তং ‘‘ৰিপস্সিযমানা অনিচ্চাদযো’’তি. পরিঞ্ঞাদিৰিসেসেন ৰা পস্সিযমানাতি অত্থে সতি অনিচ্চাদযোতি আদি-সদ্দেন নিচ্চম্পি নিব্বানং গহিতন্তি চতুসচ্চৰসেনপি যোজেতব্বং, অনিচ্চত্তাদযো ৰা ‘‘অনিচ্চাদযো’’তি ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং.

অৰসেসকিলেসা কিলেসসোতং. ঞাণন্তি যাথাৰতো জাননং. যথাভূতাৰবোধেন হি তস্স তানি অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিততায সন্তানে অপ্পৰেসারহানি ‘‘সংৰুতানি পিহিতানী’’তি চ ৰুচ্চন্তি. তথাতি সব্বসঙ্খারানং ৰিপ্পকারস্স খমনাকারেন. অৰিপরীতধম্মা এতায নিজ্ঝাযং খমন্তীতি পঞ্ঞা খন্তীতি. অদুট্ঠস্সেৰ তিতিক্খাভাৰতো তথাপৰত্তা খন্ধাতি অদোসপ্পধানা খন্ধা ৰুত্তাতি ‘‘অদোসো এৰ ৰা’’তি ততিযো ৰিকপ্পো ৰুত্তো. সতিপটিপক্খত্তা অভিজ্ঝাদোমনস্সানং ‘‘মুট্ঠস্সচ্চ’’ন্তি ৰুত্তা. অক্খন্তি দোসো. সস্সতাদিঅন্তৰিনিমুত্তা ধম্মট্ঠিতীতি সস্সতুচ্ছেদাদিগাহো তপ্পটিলোমভাৰো ৰুত্তো. দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদো নিব্বানে পটিলোমভাৰো. চরিমানুলোমঞাণৰজ্ঝতণ্হাদিকো কিলেসোতি ৰুত্তো, পটিপদাঞাণদস্সনঞাণদস্সনানি ৰিয গোত্রভুঞাণং কিলেসানং অপ্পৰত্তিকরণভাৰেন ৰত্ততি, কিলেসৰিসযাতিলঙ্ঘনভাৰেন পন পৰত্ততীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সঙ্খার…পে… পহান’’ন্তি.

দিট্ঠিযাদীনং সমুদযসভাগতা কম্মস্স ৰিকুপ্পাদনে সহকারীকারণভাৰো, দস্সনাদিব্যাপারং ৰা অত্তানঞ্চ দস্সনাদিকিচ্চং চক্খাদীনন্তি এৰঞ্হি যথাতক্কিতং অত্তানং রূপন্তি গণ্হাতি. যথাদিট্ঠন্তি তক্কদস্সনেন যথোপলদ্ধন্তি অধিপ্পাযো. ন হি দিট্ঠিগতিকো রূপাযতনমেৰ অত্তাতি গণ্হাতীতি. ইমিস্সাপৰত্তিযাতি সামঞ্ঞেন রূপং অত্তাতি সব্বসঙ্গাহকভূতায পৰত্তিযা. রূপে…পে… মানন্তি চক্খাদীসু তংসভাৰো অত্তাতি পৰত্তমানং অত্তগ্গহণং. অনঞ্ঞত্তাদিগ্গহণন্তি অনঞ্ঞত্তং অত্তনিযঅত্তনিস্সিতঅত্তাধারতাগহণং. ৰণ্ণাদীনন্তি ৰণ্ণরুক্খপুপ্ফমণীনং. ননু চ রুক্খপুপ্ফমণিযো পরমত্থতো ন ৰিজ্জন্তি? সচ্চং ন ৰিজ্জন্তি, তদুপাদানং পন ৰিজ্জতীতি তং সমুদিতাদিপ্পকারং ইধ রুক্খাদিপরিযাযেন ৰুত্তন্তি রুক্খাদিনিদস্সনেপি ন দোসো ছাযারুক্খাদীনং ৰিয রূপস্স অত্তনো চ সংসামিভাৰাদিমত্তস্স অধিপ্পেতত্তা.

১০০৮. জাতিআদিসভাৰন্তি জাতিভৰাদীনং নিব্বত্তিনিব্বত্তনাদিসভাৰং, উপ্পাদনসমত্থতা পচ্চযভাৰো.

১০০৯. সামঞ্ঞেন ‘‘তদেকট্ঠা কিলেসা’’তি (ধ. স. ১০১০), পরতো ‘‘অৰসেসো লোভো’’তিআদিৰচনতো (ধ. স. ১০১১) পারিসেসতো সামত্থিযতো ৰা লব্ভমানতায সতিপি আগতত্তে সরূপেন পভেদেন ৰা দিট্ঠিআদযো ৰিয অনাগতত্তা লোভাদযো ‘‘অনাগতা’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘ইধ …পে… স্সেতু’’ন্তি. অত্থতো ৰিঞ্ঞাযতি লোভাদীহি সহজাতা হুত্ৰা দিট্ঠিযা এৰ পাল়িযং ৰুত্তকিলেসভাৰতো. ইতিপি অত্থো যুজ্জতি সংযোজনকিলেসানম্পি পটিনিদ্দেসারহত্তা সম্পযুত্তসমুট্ঠানভাৰতো চ. সংযোজনরহিতেহীতি সংযোজনভাৰরহিতেহি থিনউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, থিনঅহিরিকানোত্তপ্পেহি ৰা.

১০১৩. একদে…পে… ৰদতি অৰযৰেনপি সমুদাযো ৰুচ্চতীতি. হেতু এতেসং অত্থীতি ৰা হেতুকা. অনিযতোতি ন অৰধারিতো. পুরিমপদাৰধারণৰসেন গহেতব্বত্থত্তা ৰিৰরণীযত্থৰা. অত্থতো নিক্খিপিতুন্তি ‘‘তযো কুসলহেতূ অলোভো অদোসো অমোহো’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৬০) ৰিয পুরিমনযেন দস্সিতধম্মেযেৰ হেতুপহাতব্বহেতুকভেদতো অত্থদস্সনৰসেন নিদ্দিসিতুন্তি অত্থো.

১০২৯. অভিঞ্ঞাযুত্তৰজ্জানং মহগ্গতানং পরিত্তারম্মণত্তাভাৰা ‘‘মহগ্গতা ৰা ইদ্ধিৰিধাদযো’’তি ৰুত্তং. অতীতংসঞাণস্স কামাৰচরত্তা ‘‘চেতো…পে… ঞাণসম্পযুত্তা’’তি আহ.

১০৩৫. অনন্তরে নিযুত্তানীতি চুতিঅনন্তরং ফলং অনন্তরং, তস্মিং নিযুত্তানি তং একন্তেন নিপ্ফাদনতো অনতিক্কমনকানীতি অত্থো. ৰুত্তপ্পকারস্স অনন্তরস্স করণং অনন্তরং, তং সীলানীতি যোজেতব্বং. অনেকেসু আনন্তরিযেসু কতেসু কিঞ্চাপি বলৰতোযেৰ পটিসন্ধিদানং, ন ইতরেসং, অত্তনা পন কাতব্বকিচ্চস্স তেনেৰ কতত্তা তস্স ৰিপাকস্স উপত্থম্ভনৰসেন পৰত্তনতো ন ইতরানি তেন নিৰারিতফলানি নাম হোন্তি, কো পন ৰাদো পটিপক্খেসু কুসলেসূতি ৰুত্তং ‘‘পটিপক্খেন অনিৰারণীযফলত্তা’’তি. ‘‘অনেকস্মিম্পি…পে… নত্থী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু অনেকেসু আনন্তরিযেসু কতেসু বলৰংযেৰ পটিসন্ধিদাযকন্তি তেন ইতরেসং ৰিপাকো পটিবাহিতো হোতীতি আহ ‘‘ন চ তেস’’ন্তিআদি. তঞ্চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অপ্পটিবাহকত্তং মাতিকাৰণ্ণনাযং ৰিত্থারেন ৰিচারিতমেৰ.

অত্থতো আপন্নং অগ্গহেত্ৰা যথারুতৰসেনেৰ পাল়িযা অত্থং গহেত্ৰা তেসং ৰাদানং তপ্পরভাৰেন পৰত্তিং সন্ধায অহেতুকৰাদাদীনং ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘পুরিমৰাদো’’তিআদি ৰুত্তং. অনিয্যানিকনিয্যানিকভেদং পন সম্ভারকম্মং বন্ধমোক্খহেতূতি বন্ধমোক্খহেতুং পটিসেধেন্তোপি কম্মং পটিসেধেতি. সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং পন ৰিপাকস্স কম্মকিলেসসমাধিপঞ্ঞানং হেতুভাৰতো ৰিপাকোপি বন্ধমোক্খহেতূতি ‘‘নত্থি হেতূতি ৰদন্তো উভযং পটিবাহতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২) ৰুত্তং. তত্থ কম্মং পটিসেধেন্তেনপি ৰিপাকো পটিসেধিতো হোতি, ৰিপাকং পটিসেধেন্তেনপি কম্মন্তি তযোপি এতে ৰাদা অত্থতো উভযপটিসেধকাতি ৰেদিতব্বা. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিন্তি অহেতুকৰাদাদিপটিসংযুত্তে অসদ্ধম্মে উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযপসুতস্স ‘‘নত্থি হেতূ’’তিআদিনা রহো নিসীদিত্ৰা চিন্তেন্তস্স তস্মিং আরম্মণে মিচ্ছাসতি সন্তিট্ঠতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, জৰনানি জৰন্তি. পঠমজৰনে সতেকিচ্ছো হোতি, তথা দুতিযাদীসু. সত্তমে অতেকিচ্ছভাৰং পত্তো নাম হোতি. যা এৰং পৰত্তা দিট্ঠি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি’’ন্তি. ততো পুরিমভাৰা অনিযতা.

১০৩৯. সহজাত অঞ্ঞমঞ্ঞ নিস্সয অত্থি অৰিগতাদিৰিসিট্ঠভাৰেপি মগ্গপচ্চযস্স সম্পযোগৰিসিট্ঠতাদীপনেনেৰ সহজাতাদিৰিসিট্ঠতাপি ৰিঞ্ঞাযতীতি পাল়িযং ‘‘সম্পযুত্তো’’তি ৰুত্তন্তি ‘‘সম্পযোগৰিসিট্ঠেনা’’তি ৰুত্তং. মগ্গ…পে… দস্সেতুং, ন পন মগ্গঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞং মগ্গপচ্চযভাৰাভাৰতোতি অধিপ্পাযো. এৰং সতীতি যদি মগ্গঙ্গানং মগ্গপচ্চযলাভিতায পকাসনো পঠমনযো, এৰং সন্তে. মগ্গঙ্গানিপি ৰেদনাদযো ৰিয মগ্গহেতুকভাৰেন ৰত্তব্বত্তা অমগ্গসভাৰানং অলোভাদীনং তদঞ্ঞেসং তদুভযসভাৰানং ধম্মানং পচ্চযভাৰদীপনে ততিযনযে ৰিয ন ঠপেতব্বানীতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰাতি ন ৰত্তব্বং সিযা’’তি. পুব্বেতি পুরিমনযে.

দুতিযনযেপীতি পি-সদ্দেন পঠমনযং সম্পিণ্ডেতি. তেন সম্মাদিট্ঠিযা পুরিমস্মিং নযদ্ৰযে ঠপিতত্তা তস্স সহেতুকভাৰদস্সনো ততিযনযো আরদ্ধোতি দস্সেতি. ততিযনযে সম্মাদিট্ঠিযা সহেতুকভাৰদস্সনং অনিচ্ছন্তো চোদকো ‘‘কথং দস্সিতো’’তি চোদেত্ৰা ‘‘ননূ’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. ইতরো ‘‘যথা হী’’তিআদিনা দস্সনেন পহাতব্বহেতুভাৰেন ৰুত্তানম্পি লোভাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজেকট্ঠসম্পযুত্তসঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নতো দস্সনেন পহাতব্বহেতুকসঙ্গহো ৰিয মগ্গহেতুভাৰেন ৰুত্তাযপি সম্মাদিট্ঠিযা মগ্গহেতুকভাৰোপি যুজ্জতি মগ্গহেতুসম্পযুত্তসঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নভাৰতোতি দস্সেতি.

ততো অঞ্ঞস্সেৰাতি ততো সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতহেতুতো অঞ্ঞস্স অলোভাদোসস্সেৰ. অঞ্ঞেনাতি ‘‘মগ্গো হেতূ’’তি ইতো অঞ্ঞেন. অলোভাদোসানংযেৰ অধিপ্পেতত্তা তেসংযেৰ আৰেণিকেন মগ্গহেতূতি ইমিনা পরিযাযেন. সাধারণেন পরিযাযেনাতি তিণ্ণম্পি হেতূনং অধিপ্পেতত্তা মগ্গামগ্গসভাৰানং সাধারণেন মগ্গহেতুমগ্গহেতূতি ইমিনা পরিযাযেন. তেসন্তি হেতূনং. অঞ্ঞেসন্তি হেতুসম্পযুত্তানং. অত্থৰিসেসৰসেনাতি ‘‘মগ্গহেতুকা’’তি পাল়িযা অত্থৰিসেসৰসেন. অমোহেন অলোভাদোসামোহেহি চ সেসধম্মানং সহেতুকভাৰদস্সনৰসেন পৰত্তা দুতিযততিযনযা ‘‘সরূপতো হেতুহেতুমন্তদস্সন’’ন্তি ৰুত্তা. তথাঅদস্সনতোতি সরূপেন অদস্সনতো. অত্থেন…পে… গমনতোতি ‘‘মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৰা তংসম্পযুত্তো’’তি (ধ. স. ১০৩৯) ৰচনতো মগ্গসভাৰানং ধম্মানং মগ্গপচ্চযতাসঙ্খাতো সম্পযুত্তানং হেতুভাৰো সরূপতো দস্সিতো. মগ্গহেতুভূতায পন সম্মাদিট্ঠিযা সম্পযুত্তানং হেতুহেতুভাৰো অত্থতো ঞাপিতো হোতীতি অত্থো.

১০৪০. অসভাৰধম্মো গরুকাতব্বো ন হোতীতি ‘‘সভাৰধম্মো’’তি ৰুত্তং. তেনেৰ পট্ঠানৰণ্ণনাযং (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.৩) ‘‘আরম্মণাধিপতি জাতিভেদতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপনিব্বানৰসেন ছব্বিধো’’তি ৰক্খতি. মগ্গাদীনি ঠপেত্ৰাতি মগ্গাদীনি পহায. অঞ্ঞেসন্তি মগ্গাদিতো অঞ্ঞেসং. অধি…পে… ৰস্সাতি আরম্মণাধিপতিপচ্চযভাৰস্স. পঞ্ঞুত্তরত্তা কুসলানং লোকুত্তরকথায চ পঞ্ঞাধুরত্তা ৰীমংসাধিপতিস্স সেসাধিপতীনং পধানতা ৰেদিতব্বা.

১০৪১. পদেসসত্তৰিসযত্তা পঠমৰিকপ্পস্স সকলসত্তৰসেন দস্সেতুং ‘‘কপ্পসহস্সাতিক্কমেপি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. লদ্ধোকাসং যং ভৰিস্সতীতি লদ্ধোকাসং যং কম্মং পাপুণিস্সতি. কপ্পসহস্সাতিক্কমে অৰস্সং উপ্পজ্জনৰিপাকত্তা তদপি…পে… ৰুচ্চতীতি. অলদ্ধত্তলাভতায উপ্পাদাদিক্খণং অপ্পত্তস্স ৰিপাকস্স অনুপ্পন্নভাৰো নত্থিভাৰো পাকটভাৰাভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘নত্থি নাম ন হোতীতি অনুপ্পন্নো নাম ন হোতী’’তি. তত্থাতি অরূপভৰঙ্গে.

অৰিপক্কৰিপাকং কম্মং সহকারীকারণসমৰাযালাভেন অকতোকাসং ৰিপাকাভিমুখভাৰাভাৰতো ৰিপক্কৰিপাককম্মসরিক্খকন্তি ৰুত্তং ‘‘অলদ্ধো…পে… দেয্যা’’তি. কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অসতি উপ্পন্নম্পি কম্মং অনুপ্পন্নসমানন্তি ‘‘ওকাসো ন ভৰেয্যা’’তি এতস্স সমত্থতা ন সিযাতি অত্থমাহ. তেন অপচযগামিকম্মকিচ্চস্স ওকাসাভাৰো দস্সিতো. পুব্বে নিরত্থকত্তা উপ্পত্তিযা ওকাসো ন ভৰেয্যাতি পযোজনাভাৰতো কম্মুপ্পত্তিযা ওকাসাভাৰো ৰুত্তো. ‘‘ৰিপাকতো অঞ্ঞস্স পৰত্তিওকাসো ন ভৰেয্যা’’তি ইমিনা অসম্ভৰতোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ধুৰৰিপাকস্স কম্মস্স ৰিপাকেন নিদস্সনমত্তভূতেনাতি অধিপ্পাযো. অরিযমগ্গআনন্তরিযকম্মানং ৰিয মহগ্গতকম্মানং নিযতসভাৰতাভাৰা অট্ঠসমাপত্তীনং ‘‘বলৰৰিরহে’’তিআদিনা সৰিসেসনধুৰৰিপাকতা ৰুত্তা. এত্থ চ ‘‘পঞ্চ আনন্তরিযকম্মানী’’তি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযাপি ধুৰৰিপাকত্তা. যস্স কম্মস্স কতত্তা যো ৰিপাকো নিযোগতো উপ্পজ্জিস্সতি, সো তস্স অনাগতকালেপি উপ্পাদিৰোহারং লভতি. সো চ উপ্পাদিৰোহারো আযূহিতকম্মৰসেন ৰুচ্চমানো ভাৰিনা আযূহিতভাৰেন মগ্গো অনুপ্পন্নোতি এত্থ ৰুত্তোতি দস্সেতুং ‘‘যং আযূহিতং ভৰিস্সতী’’তিআদি ৰুত্তং.

১০৫০. উপাদানেহি আদিন্নাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞেতি উপাদানারম্মণেহি অঞ্ঞে অনুপাদানিযাতি অত্থো. আদিকেন গহণেনাতি ‘‘অহং ফলং সচ্ছাকাসি’’ন্তি এৰং পচ্চৰেক্খণঞাণসঙ্খাতেন গহণেন. ইদানি উপেতত্থদীপকস্স উপ-সদ্দস্স ৰসেন উপাদিন্ন-সদ্দস্স অত্থং ৰত্তুং ‘‘উপাদিন্নসদ্দেন ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নিব্বানস্স অনজ্ঝত্তভাৰতো ‘‘অমগ্গফলধম্মাযেৰ ৰুত্তা’’তি আহ. ইতরেহীতি অজ্ঝত্তপদাদীহি.

তিকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা

১০৬২. মেত্তায অযনং উপগমনং মেত্তাযনং, তঞ্চ অত্তনো সন্তানে মেত্তায লাভো উপ্পাদনং সত্তানং অনুপগমো অত্থতো মজ্জনমেৰাতি ‘‘মেত্তা, মেদন’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘সিনেহন’’ন্তি আহ.

১০৬৫. তস্মিং তস্মিং ৰিসযে চিত্তং সংরঞ্জতীতি চিত্তস্স সংরঞ্জনং. তণ্হাৰিচরিতাদীতি আদি-সদ্দেন এসনাদযো সঙ্গহিতা. তণ্হায ৰিপুলতা ৰিসযৰসেন পৰত্তিৰসেন ৰা ৰেদিতব্বা. অনিচ্চাদিসভাৰস্স রূপাদিকস্স নিচ্চাদিতো গহণং অভিনিৰেসো ৰিসেসতো তণ্হাৰসেন হোতি তণ্হারহিতায দিট্ঠিযা অভাৰাতি উপচারৰসেন নিমিত্তস্স কত্তুভাৰমাহ ‘‘নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৰিসংৰাদিকা হোতী’’তি. পাকটেন সদ্দেন লব্ভমানত্তা যথারুতৰিঞ্ঞাযমানত্তা চ ৰিসত্তিকাসদ্দস্স ৰিসতসভাৰো ‘‘পধানো অত্থো’’তি ৰুত্তো. ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো. তেন তং বাধযিস্সামী’’তিআদিৰসেন (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩) মারেন গহিততায.

১০৬৬. অনত্থচরণাদিঅনভিসন্ধানকতায অট্ঠানভূতেসু চ ৰস্সৰাতাদিসঙ্খারেসু উপ্পন্নকোপো ৰিয সত্তেসু অত্থাচরণাদিনা আরোপনাধিপ্পাযেসুযেৰ তদজ্ঝারোপনৰসেন পৰত্তো যদিপি অনাযতনুপ্পত্তিযা অট্ঠানাঘাতোযেৰ হোতি, সত্তৰিসযত্তা পন সতি চিত্তস্স একন্তব্যাপত্তিযং কম্মপথভেদো হোতিযেৰাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, অট্ঠানুপ্পত্তিযং পনস্স ন সিযা কম্মপথভেদোতি আহ ‘‘সত্তেসু উপ্পন্নো অট্ঠানকোপো করোতী’’তি. পটিঘাদিপদানং ঘট্টনাপুরিমযামৰিকারুপ্পত্তিসমঞ্ঞাদীসুপি দস্সনতো ‘‘পটিৰিরোধাদিপদানি তেসং ৰিসেসনত্থানী’’তি ৰুত্তং.

১০৯১. দ্ৰে ধম্মা তযো ধম্মাতি সদ্দন্তরসন্নিধানেন পরিচ্ছেদৰতো বহুৰচনস্স দস্সনতো ‘‘অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেনা’’তি ৰুত্তং. উদ্দেসো কতোতি ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. তেন বহুৰচনেন উদ্দেসকরণং বহুৰচনেন পুচ্ছায কারণন্তি দীপেতি. উদ্দেসানুৰিধাযিনী হি পুচ্ছাতি. তথা হি সঙ্খাপরিচ্ছিন্নে উদ্দেসে ‘‘কতমে ৰা তযো’’তি সঙ্খাপরিচ্ছিন্নাৰ পুচ্ছা করীযতীতি. উদ্দেসেন ধম্মানং অত্থিতামত্তৰচনিচ্ছাযং সভাৰভূমিকারণফলাদিপরিচ্ছেদো ৰিয সঙ্খাপরিচ্ছেদোপি ন কাতব্বোতি অধিপ্পাযেন ‘‘অনিদ্ধারিতপরিচ্ছেদে’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অপচ্চযা ধম্মা’’তি পদতো পন হেট্ঠা অনেকভেদভিন্না ধম্মা অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেনেৰ উদ্দিট্ঠা, উদ্ধঞ্চ তথা উদ্দিসীযন্তীতি তং সোতপতিততায ভেদাভাৰেপি পরমত্থতো অপ্পচ্চযধম্মস্স অসঙ্খতধম্মস্স চ সোপাদিসেসনিরুপাদিসেসরাগক্খযাদিঅসঙ্খতাদিৰচনৰচনীযভাৰেন উপচরিতভেদেগহিতে পদদ্ৰযেন অত্থি কাচি ভেদমত্তাতি অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেন উদ্দেসো কতোতি যুত্তং সিযা. উদ্দেসানুসারীনি পুচ্ছানিগমনানীতি তানিপি তথা পৰত্তানি. নিদ্দেসো পন যথাধিপ্পেতসভাৰাদিপরিচ্ছেদৰিভাৰনৰসেনেৰ কাতব্বোতি অসঙ্খতা ধাতু ইচ্চেৰ কতো পরমত্থতো ভেদাভাৰদীপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. কথেতুকামতাৰসেন পুচ্ছন্তো যস্স কথেতি, তেন কাতব্বপুচ্ছায করণতো তগ্গতং অজাননং সংসযং ৰা অনুৰিধাযযেৰ পুচ্ছতীতি ‘‘সভাৰ…পে… অজানন্তস্স ৰসেন পুচ্ছা করীযতী’’তি ৰুত্তং. নিদ্দেসতো পুব্বেতিআদিনা অট্ঠকথাযং ৰুত্তং পুচ্ছানুসন্ধিংযেৰ ৰিভাৰেতি.

১১০১. ভিন্দিত্ৰাতি ৰিভজিত্ৰা. রূপাৰ…পে… ৰিঞ্ঞেয্যাতি কামাৰচরকুসলমহাকিরিযৰিঞ্ঞাণেন মহগ্গতধম্মানং সম্মসনৰসেন যথাযোগং মহগ্গতপ্পমাণধম্মানং পচ্চৰেক্খণাদিৰসেন রূপরাগারূপরাগসম্পযুত্তেন অকুসলমনোৰিঞ্ঞাণেন মহগ্গতধম্মানং অভিনিৰেসনঅস্সাদনৰসেন তংতংপঞ্ঞত্তিযঞ্চ তংতংৰোহারৰসেন পৰত্তেন আৰজ্জনেন চ যথাৰুত্তৰিঞ্ঞাণানং পুরেচারিকেন কামাৰচরধম্মা ন ৰিঞ্ঞেয্যা. ইতরেনাতি পরিত্তারম্মণেন. কামাৰচরানমেৰ আরম্মণানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. রূপারম্মণাদীহি ৰিঞ্ঞাণেহি তত্থ রূপারম্মণেন ৰিঞ্ঞাণেনপি সদ্দাদীনং অৰিঞ্ঞেয্যতা রূপস্স চ ৰিঞ্ঞেয্যতা. এৰং সেসেসুপি যোজনা দট্ঠব্বা. চক্খুদ্ৰারিকেন সদ্দাদীনং অৰিঞ্ঞেয্যতা রূপস্স ৰিঞ্ঞেয্যতাতিআদিনা দ্ৰারভেদৰসেন যোজেতব্বং. ইতরন্তি ইট্ঠমজ্ঝত্তং অনিট্ঠমনিট্ঠমজ্ঝত্তঞ্চ. রূপাৰচরাদযো কামাৰচরৰিপাকাদীহীতি রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরপঞ্ঞত্তিযো কামাৰচরৰিপাকেহি লোকুত্তরা কামাৰচরতো ঞাণৰিপ্পযুত্তকুসলকিরিযেহি অকুসলেহি চ অৰিঞ্ঞেয্যাতি যোজেতব্বং. নিব্বানস্স অৰিজাননসভাৰো এৰ অত্তসম্ভৰো.

১১০২. রূপারূপাৰচরকম্মূপপত্তিভৰে দিট্ঠিরহিতো লোভো ভৰাসৰোতি যথাৰুত্তৰিসযো দিট্ঠিসহিতো সব্বকামাৰচরধম্মৰিসযো চ লোভো কামাসৰো ভৰিতুং যুত্তোতি ৰুত্তং ‘‘ভৰাসৰং…পে… সিযা’’তি. কামাসৰভৰাসৰৰিনিমুত্তস্স হি লোভস্স অভাৰং সযমেৰ ৰক্খতীতি. পাল়িযন্তি অট্ঠকথাকণ্ডপাল়িযং. তত্থ যথা ‘‘কামাসৰো অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘ভৰাসৰো অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘চতূসুদিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি (ধ. স. ১৪৬৫) ৰুত্তত্তা ‘‘ভৰাসৰো…পে… যুত্তেসু এৰ উপ্পজ্জতী’’তি পাল়িযং ৰুত্তোতি সাৰধারণং ৰুত্তং. তথা চ ৰক্খতি ‘‘ভৰাসৰো চতূসু দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু অৰিজ্জাসৰেন সদ্ধিং একধাৰ একতো উপ্পজ্জতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৭৩). সোপি রাগোতি সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো. কামভৰপত্থনা ৰিয কামাসৰোতি যুত্তং ৰত্তুং. সস্সতদিট্ঠিসহগতরাগকামভৰপত্থনানম্পি হি ভৰাসৰোতি ৰত্তব্বপরিযাযো অত্থীতি ‘‘সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰরাগৰসেন পত্থনা ভৰাসৰো নামা’’তি ৰুত্তং, ন তেসং ইধ অধিপ্পেতভৰাসৰভাৰদস্সনত্থন্তি অট্ঠকথাযং অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘রূপারূপসঙ্খাতে কম্মতো চ উপপত্তিতো চ দুৰিধেপি ভৰে আসৰো ভৰাসৰো’’তি ৰুত্তন্তি. তত্থ কামভৰপত্থনায তাৰ কামাসৰভাৰো হোতু, রূপারূপভৰেসু সস্সতাভিনিৰেসসহগতরাগস্স কথন্তি? সোপি যথাৰুত্তৰিসযে কামনৰসেন পৰত্তিতো কামাসৰোযেৰ নাম. সব্বেপি হি তেভূমকা ধম্মা কমনীযট্ঠেন কামাতি. ন চেত্থ অনিট্ঠপ্পসঙ্গো দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তলোভস্স ভৰাসৰভাৰেন ৰিসুং উদ্ধটত্তা. অৰস্সঞ্চেতমেৰং ৰিঞ্ঞাতব্বং, ইতরথা রূপারূপভৰেসু উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতস্সপি লোভস্স ভৰাসৰভাৰো আপজ্জেয্যাতি. কামাসৰাদযো এৰ দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকাসৰভাৰেন দ্ৰিধা ৰুত্তা.

১১০৩. ইধ পাল়িযাপি ভৰাসৰৰিনিমুত্তলোভস্স কামাসৰভাৰো ন ন সক্কা যোজেতুন্তি দস্সেতুং ‘‘কামাসৰনিদ্দেসে চা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ধম্মচ্ছন্দো সদ্ধা’’তি কেচি.

১১০৫. উপাদানক্খন্ধেস্ৰেৰ পৰত্ততি তব্বিনিমুত্তস্স ধম্মস্স জীৰগ্গহণৰিসযস্স পরমত্থতো অভাৰা. রূপে…পে… ৰিঞ্ঞাণে ৰা পন ন পতিট্ঠাতি রূপাদীনং অৰিপরীতসভাৰমত্তে অট্ঠত্ৰা সযং সমারোপিতস্স তেসু পরিকপ্পনামত্তসিদ্ধস্স কস্সচি আকারস্স অভিনিৰেসনতো. তেনেৰাহ ‘‘ততো অঞ্ঞং কত্ৰা’’তি. ততো উপাদানক্খন্ধতো. ৰেদনাদযোপি হি কেচি দিট্ঠিগতিকা অনিচ্চাতি পস্সন্তীতি. ততোতি ৰা সরীরসঙ্খাতরূপক্খন্ধতো. ‘‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি হি ৰুত্তং. হোতীতি ভৰতি সস্সতং অত্তাতি অত্থো. অঞ্ঞন্তি ব্রহ্মইস্সরাদিতো অঞ্ঞং.

অরূপভৰো ৰিয রূপরাগপ্পহানেন রূপভৰো কামরাগপ্পহানেন পত্তব্বো. রূপীব্রহ্মানঞ্চ পঞ্চকামগুণিকো রাগো পহীযতি, ন ৰিমানাদীসু রাগোতি সো অকামরাগোতি কত্ৰা কামাসৰো ন হোতীতি অট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তং. টীকাকারেহি পন কামাসৰভৰাসৰৰিনিমুত্তলোভাভাৰদস্সনেন রূপীব্রহ্মানং ৰিমানাদিরাগস্সপি কামচ্ছন্দাদিভাৰতো দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তরূপারূপভৰরাগৰিনিমুত্তো সব্বো লোভো কামাসৰোতি দস্সিতো. তত্থ যুত্তং ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং. সিযা আসৰসম্পযুত্তো কামরাগেন ভৰরাগেন ৰা সহুপ্পত্তিযং, সিযা আসৰৰিপ্পযুত্তো তদঞ্ঞরাগেন সহুপ্পত্তিযং, ‘‘চতূসু দিট্ঠিগতা’’তিআদিপাল়িযা অভাৰদস্সনেন কামাসৰভৰাসৰৰিনিমুত্তলোভাভাৰং দস্সেত্ৰা ‘‘কামাসৰো’’তিআদিপাল়িদস্সনেন দিট্ঠিরাগস্স কামাসৰভাৰং সাধেতি. পহাতব্বদস্সনত্থন্তি পহাতব্বতাদস্সনত্থং. পহানেতি পহাননিমিত্তং.

১১২১. জাতিযাতি খত্তিযসভাৰাদিজাতিসম্পত্তিযা. গোত্তেনাতি গোতমগোত্তাদিউক্কট্ঠগোত্তেন. কোলপুত্তিযেনাতি মহাকুলভাৰেন. ৰণ্ণপোক্খরতাযাতি ৰণ্ণসম্পন্নসরীরতায. ‘‘পোক্খর’’ন্তি হি সরীরং ৰুচ্চতীতি. মানং জপ্পেতীতি মানং পৰত্তেতি করোতি. পৰত্তো মানো পৰত্তমানো. পুগ্গলৰিসেসন্তি সেয্যস্স সেয্যোতিআদিভেদং পুগ্গলৰিসেসং. সেয্যং ভিন্দিত্ৰা পৰত্তমানো সেয্যমানো. তিণ্ণন্তি সেয্যস্স সেয্যাদীনং তিণ্ণং ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা অঞ্ঞং পুগ্গলং অনিস্সায ৰুত্তানং. সেয্যাদিৰসেন অত্তনো মননং পগ্গহো মানো, তস্স করণং সেয্যোহমস্মীতিআদিপৰত্তিযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘সেয্যোতি আদিকিচ্চকরণ’’ন্তি.

১১৪০. সব্বোপি লোভো অভিজ্ঝাসভাৰোতি অভিজ্ঝা আসৰদ্ৰযসভাৰা, কামরাগো কামাসৰসভাৰো এৰাতি আসৰদ্ৰযএকাসৰভাৰো অভিজ্ঝাকামরাগানং ৰিসেসো ৰুত্তো. ন অভিজ্ঝা চ ধম্মা ঠপেত্ৰা দিট্ঠিং অৰিজ্জঞ্চ নোআসৰসভাৰা. অভিজ্ঝা চ আসৰদ্ৰযসভাৰা এৰ, নঅভিজ্ঝাসভাৰো চ লোভো নত্থীতি অধিপ্পাযেন ‘‘নোআসৰলোভস্স সব্ভাৰো ৰিচারেতব্বো’’তি আহ. গণনায হেতুযা সত্তাতি ৰুত্তন্তি পঞ্হাৰারপাঠং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি ‘‘আসৰো ধম্মো আসৰস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো. আসৰো ধম্মো নোআসৰস্স ধম্মস্স. আসৰো ধম্মো আসৰস্স চ নোআসৰস্স চ. নোআসৰো ধম্মো নোআসৰস্স. নোআসৰো ধম্মো আসৰস্স. নোআসৰো ধম্মো আসৰস্স চ নোআসৰস্স চ. আসৰো চ নোআসৰো চ ধম্মা নোআসৰস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.১৬) ইমেসং ৰারানং ৰসেন ‘‘গণনায সত্তা’’তি ৰুত্তং. তত্থ যদি নোআসৰসভাৰোপি লোভো সিযা, দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তস্স ৰসেন ‘‘আসৰো চ নোআসৰো চ ধম্মা মোহযথাৰুত্তলোভা আসৰস্স ধম্মস্স দিট্ঠিযা হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি সত্তমো, পাল়িযং আগতং সত্তমং অট্ঠমং কত্ৰা ‘‘আসৰো চ নোআসৰো চ ধম্মা আসৰস্স চ নোআসৰস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি নৰমো পঞ্হো ৰুচ্চেয্য, ন পন ৰুত্তোতি. এৰং দিট্ঠিসম্পযুত্তলোভস্স নোআসৰভাৰাভাৰং দস্সেত্ৰা ইতরস্সপি তং দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তে চা’’তিআদি ৰুত্তং.

১১৬২. যথারূপে রূপপ্পবন্ধে ৰত্তমানে পুগ্গলো গচ্ছতি তিট্ঠতি নিসীদতীতি ৰুচ্চতি, তথা ৰিসদরূপস্স উপ্পাদকং চিত্তং ইরিযাপথূপত্থম্ভকং. তং পন কুসলতো কিরিযতো চ পঞ্চমজ্ঝানচিত্তং অভিঞ্ঞাপ্পত্তং অপ্পত্তঞ্চ ভিন্দিত্ৰা সত্তপঞ্ঞাস জৰনানি ৰোট্ঠব্বনঞ্চাতি অট্ঠপঞ্ঞাসৰিধং. সহজাতধম্মানং অকম্মঞ্ঞভাৰকরত্তা থিনমিদ্ধসহগতচিত্তং ৰিসদানি রূপানি ন সমুট্ঠপেতি ন উপত্থম্ভেতি চাতি ৰুত্তং ‘‘ইরিযাপথং সন্ধারেতুং অসক্কোন্ত’’ন্তি.

১১৬৩. ৰিপক্খেপি ভাৰতো অনেকন্তিকত্তা রূপত্তাসাধকত্তং. গরুভাৰপ্পত্তি লহুতাৰিরহো দট্ঠব্বো. সতিপি অঞ্ঞেসম্পি অকুসলাদীনং লহুতাৰিরহে থিনমিদ্ধানং একন্ততো লহুতাপটিপক্খত্তা কারণানুরূপত্তা চ ফলস্স ‘‘থিনমিদ্ধসমুট্ঠিতরূপেহী’’তি ৰুত্তং. ন জাগর…পে… সন্ততিন্তি এতেন নামকাযে সুপনস্স অসিদ্ধতং দস্সেতি. মিদ্ধস্স ফলত্তাতি এত্থ মিদ্ধংযেৰ নিদ্দাকারণন্তি নাযং নিযমো ইচ্ছিতো, নিদ্দাকারণমেৰ পন মিদ্ধন্তি নিযমো ইচ্ছিতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি খীণাসৰানং নিদ্দায মিদ্ধতো অঞ্ঞং কারণং করজকাযস্স দুব্বলভাৰো অট্ঠকথাযং দস্সিতোতি.

ছাদনং, অৰত্থরণং ৰা ওনাহো, সো রূপস্সেৰ সভাৰোতি পরস্স আসঙ্কং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘তেন সহ ৰুত্তা ওনাহপরিযোনাহা চা’’তি. অসঙ্কোচৰসেন ৰিসদা পৰত্তি ৰিপ্ফারিকভাৰো. আৰরণভাৰো ৰিযাতি এতেন আৰরণসভাৰত্তেপি মিদ্ধস্স তব্বিধুরো অনঞ্ঞসাধারণত্তা ওনহনাদিভাৰোতি দস্সেতি. সামঞ্ঞঞ্হি পঞ্চন্নম্পি কামচ্ছন্দাদীনং আৰরণসভাৰোতি আৰরণভাৰসদিসস্স ওনহনাদিভাৰস্স নামকাযে লব্ভমানস্স গহিততাতি এত্থাধিপ্পাযো.

পানন্তি অনুযোগোতি চ তংকিরিযাসাধিকা চেতনা অধিপ্পেতাতি সুরাপানস্স সুরা…পে… যোগস্স চ অকুসলভাৰেন উপক্কিলেসদুব্বলীকরণভাৰো যুত্তোতি ৰুত্তো. ‘‘সুরামেরযস্স অজ্ঝোহরণং পানং পমাদট্ঠানানুযোগো চা’’তি পরস্স অধিপ্পাযো. নীৰরণং হুত্ৰা ৰাতিআদিনা ইদং দস্সেতি ‘‘নীৰরণসভাৰানং নীৰরণসম্পযুত্তভাৰদস্সনপরায চোদনায নীৰরণন্তি কত্থচি অদিট্ঠপযোগস্স অসম্পযুত্তস্স রূপস্স যথালাভতো গহণং ঞাযোযেৰ ন হোতি, সিদ্ধনীৰরণভাৰসম্পযুত্তসভাৰানংযেৰ পন গহণন্তি তংসভাৰা অরূপধম্মাযেৰ দস্সিতা, ন রূপন্তি থিনং ৰিয মিদ্ধম্পি অরূপমেৰাতি ৰিঞ্ঞাযতী’’তি. যন্তি যেন ৰচনেন. অসম্ভৰৰচনতোতি অসম্ভৰৰচনভাৰতো.

তেনাতি তেন রূপারম্মণস্স ছন্দরাগস্স পহানৰচনেন. রূপপ্পহানতো অঞ্ঞোতি কত্ৰা রূপে ছন্দরাগপ্পহানং ‘‘অঞ্ঞো কারো’’তি ৰুত্তং. যং অট্ঠকথাযং ‘‘অঞ্ঞথা’’তি ৰুত্তং. ইদন্তিআদিনা ‘‘তং পজহথা’’তি পাল়িযা ন নিপ্পরিযাযপ্পহানং অধিপ্পেতন্তি দস্সেতি. অরূপস্সেৰ যুজ্জতীতি সুদুদ্দসং দূরঙ্গমাদিপ্পৰত্তকং চিত্তং তংসম্পযুত্তো অরূপধম্মোযেৰ ৰিবন্ধিতুং সমত্থোতি দস্সেতি. চেতসো পরিযুট্ঠানন্তি কুসলচিত্তস্স গহণং. নীৰরণানি হি উপ্পজ্জমানানি উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলৰারং গণ্হন্তীতি ৰুচ্চন্তি. গহণঞ্চেত্থ পরিযুট্ঠানং ‘‘চোরা মগ্গে পরিযুট্ঠিংসূ’’তিআদীসু ৰিয.

১১৭৬. উদ্ধচ্চং কুক্কুচ্চঞ্চ সহ ৰুত্তন্তি উদ্দেসপুচ্ছানিগমনে সন্ধায ৰুত্তং. যং পন অট্ঠকথাযং উদ্ধচ্চস্স কুক্কুচ্চেন ৰিনাভাৰকারণং ৰত্ৰা ‘‘ভিন্দিত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, তং ‘‘নীৰরণা চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চা’’তি পদস্স নিদ্দেসে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চানং ৰিসুং নিদ্দিট্ঠতং সন্ধায ৰুত্তং. কামচ্ছন্দস্স উক্কট্ঠনীৰরণতা ওরম্ভাগিযভাৰো. সো হি রূপরাগারূপরাগপ্পকারকামচ্ছন্দং উপাদায ততো তিব্বকিচ্চতায ‘‘উক্কট্ঠনীৰরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. কামচ্ছন্দনীৰরণন্ত্ৰেৰ লোভো ৰুত্তো, ন ভিন্দিত্ৰা. কামচ্ছন্দনীৰরণস্স চ অনৰসেসতো অনাগামিমগ্গেন পহানে ৰুচ্চমানে চতুত্থমগ্গৰজ্ঝো লোভো অনীৰরণসভাৰো আপজ্জতীতি আহ ‘‘যদি…পে… সিযা’’তি. নোনীৰরণো রূপরাগারূপরাগপ্পকারো লোভধম্মো নীৰরণস্স অৰিজ্জাদিকস্স. আদি-সদ্দেন ‘‘নোনীৰরণো ধম্মো নীৰরণস্স চ নোনীৰরণস্স চ ধম্মস্স. নীৰরণো চ নোনীৰরণো চ ধম্মা নীৰরণস্স ধম্মস্স. নীৰরণো চ নোনীৰরণো চ ধম্মা নোনীৰরণস্স ধম্মস্স. নীৰরণো চ নোনীৰরণো চ ধম্মা নীৰরণস্স চ নোনীৰরণস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.২৫) ইমে পঞ্হে সঙ্গণ্হাতি. চত্তারীতি ৰুত্তং নীৰরণপদমূলকানং তিণ্ণং নোনীৰরণমূলকস্স একস্স ৰসেন. নীৰরণনোনীৰরণতদুভযমূলকানং পন তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন নৰাতি ৰুত্তং. তস্মাতি যথাদস্সিতনযায পাল়িযা অভাৰা নোনীৰরণলোভাভাৰা.

১২১৯. তেনেৰাতি পুরিমদিট্ঠিআকারেনেৰ উপ্পজ্জমানেন. দিট্ঠিগতিকেহি ৰুচ্চমানানং ‘‘নিচ্চং সুভ’’ন্তি এৰমাদিৰচনানং, দিট্ঠিরহিতেহি ৰুচ্চমানানং গগনকুসুমাদিলোকৰোহারৰচনানঞ্চ ৰত্থূনি ৰাচাৰত্থুমত্তানীতি আহ ‘‘ৰাচা…পে… ৰা’’তি.

১২২১. চিত্তেন পরলোকে ঠিতোতি যস্মিং লোকে নিব্বত্তিৰসেন সযং ঠিতো, ততো অঞ্ঞং লোকং পরলোকোতি চিত্তেন গহেত্ৰা ঠিতো.

১২৩৬. ন হি পুরিমেহীতিআদিনা পঠমমগ্গাদীহি সমুগ্ঘাটিতঅপাযগমনীযভাৰাদিকা এৰ রাগাদযো দুতিযমগ্গাদীহি পহীযন্তীতি দস্সেতি.

১২৮৭. উপট্ঠিতেপি দুগ্গতিনিমিত্তাদিকে ন তথা তিব্বো লোভো উপ্পজ্জতি, যথা সুগতিনিমিত্তাদিকেতি আহ ‘‘বলৰনিকন্তিৰিরহেনা’’তি.

১৩০১. একস্মিং চিত্তুপ্পাদে উপ্পন্নানং ৰিয একস্মিং সন্তানে উপ্পন্নানম্পি সহপৰত্তিপরিযাযো অত্থীতি পহানেকট্ঠেন রাগরণেন ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতমোহস্স সরণতা ৰুত্তা. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাহি যো মোহো সহজাতো ভৰে, সোপি রাগেন সরণো পহানেকট্ঠভাৰতোতি. লোভদোসমোহতদেকট্ঠকিলেসতংসম্পযুত্তক্খন্ধতংসমুট্ঠানকম্মভেদতো সব্বস্সপি অকুসলস্স সঙ্গহণৰসেন পৰত্তো সরণপদনিদ্দেসো অরণৰিভঙ্গসুত্তেনপি অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতীতি দস্সেতুং ‘‘অরণৰিভঙ্গসুত্তে’’তিআদিমাহ. যং পন অট্ঠকথাযং সম্পযোগপ্পহানেকট্ঠভাৰদীপনেন রাগাদীনং সব্বেসং ৰা অকুসলধম্মানং সরণভাৰদস্সনং, তং পাল়িযা যথাদস্সিতধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞসরণভাৰদস্সনপরং, তদঞ্ঞধম্মানং সরণভাৰপটিসেধনপরন্তি অরণৰিভঙ্গসুত্তৰিরোধোতি দট্ঠব্বং. সুত্তন্তদেসনায ৰা পরিযাযকথাভাৰতো নিপ্পরিযাযতো সরণভাৰো ৰিয অরণভাৰোপি অকুসলধম্মানংযেৰাতি তথাপৰত্তায অট্ঠকথায ন কোচি সুত্তৰিরোধোতি দট্ঠব্বং.

সুত্তন্তিকদুকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা

১৩১৩. অহং-সদ্দেন হেতুভূতেন যো অত্থোতি এত্থ অহং-সদ্দো অত্থোতি অধিপ্পেতো. অত্থাৰবোধনত্থো হি সদ্দপ্পযোগো. অত্থপরাধীনো কেৰলো অত্থপদত্থকো, সো পদত্থৰিপরিযেসকারিনা পন ইতি-সদ্দেন পরতো পযুত্তেন সদ্দপদত্থকো জাযতি যথা গাৰীতি অযমাহাতি গো-সদ্দং আহাতি ৰিঞ্ঞাযতি. তেন ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতো সদ্দো পঞ্ঞত্তীতি দস্সেতি. তথা হি ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰোহারো লোকিযসোতে পটিহঞ্ঞতী’’তিআদিনা (কথা. ৩৪৭) পঞ্ঞত্তিযা ৰচনভাৰং সাধযতি. অঞ্ঞথাতিআদিনা পঞ্ঞত্তিযা অসদ্দসভাৰত্তে দোসমাহ. অধিৰচনাদিতা সিযা, তথা চ অধিৰচনাদীনং অধিৰচনপথাদিতো ৰিসেসো ন সিযাতি দুকোযেৰ ন সম্ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযো. অট্ঠকথাযং পন সকসন্ততিপরিযাপন্নে রূপাদযো ধম্মে সমূহতো সন্তানতো চ একত্তৰসেন গহেত্ৰা অহন্তি ৰোহরিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তি সঙ্খাযতি ৰোহরীযতীতি সঙ্খাতি অধিপ্পেতা. তথা সেসেসু যথাসম্ভৰং দট্ঠব্বং. তেনেৰাহ ‘‘দত্তোতি এত্তাৰতা সত্তপঞ্ঞত্তিং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞম্পি উপাদাপঞ্ঞত্তিং দস্সেতু’’ন্তিআদি. পদত্থস্সাতি অহং-সদ্দাদিপদাভিধেয্যস্স, পরমত্থস্স ৰা. অধিৰচনং সদ্দোতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৰদন্তেনা’’তিআদি ৰুত্তং. সো হি অত্তনা ঞাপেতব্বমত্থং সযং ঞাতো এৰ ঞাপেতীতি অগ্গহিতসম্বন্ধস্স ন সদ্দো অত্থপ্পকাসনসমত্থোতি ৰুত্তং ‘‘পুব্বে গহিতসঞ্ঞেনা’’তি. ৰিসেসেন ঞাযতীতি সমঞ্ঞাতি সং-সদ্দস্স ৰিসেসত্থতং আহ.

করীযতীতি ইদং ইমস্সত্থস্স অধিৰচনন্তি এৰং নিক্খিপীযতি. নামভূতং ৰচনমেৰ তং তং অত্থং নিদ্ধারেত্ৰা সহেতুকং কত্ৰা ৰদতি ব্যঞ্জযতি চাতি আহ ‘‘নামমিচ্চেৰ ৰুত্তং হোতী’’তি. তেনেৰাহ ‘‘ন হি পথৰী’’তিআদি. পথৰীসঙ্খাতন্তি পথৰী-সদ্দাভিধেয্যং.

আচরিযাতি অট্ঠকথায সংৰণ্ণনকা আচরিযা, ন অট্ঠকথাচরিযাতি অধিপ্পাযেন ৰদতি. মাতিকাযন্তি মাতিকাৰণ্ণনাযং. তেনাতি মাতিকাৰণ্ণনাৰচনেন. ইমিস্সা পাল়িযা অট্ঠকথায চ অত্থদস্সনস্স এতস্স যথাৰুত্তস্স আচরিযৰাদস্স ৰিরোধো সিযা, তমেৰ ৰিরোধং ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তত্থ অধিৰচনপথাদিভাৰেন ৰুত্তানং ধম্মানং পকাসকস্স সভাৰস্স ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতসদ্দস্সেৰ ৰচনমত্তং অধিকারং কত্ৰা পৰত্তিআদি যুজ্জতি, ন অসভাৰস্সাতি অধিপ্পাযেন ‘‘উপ্পাদৰযকিচ্চরহিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনিদ্ধারিতসভাৰস্সাতি পরমত্থতো অনুপলদ্ধসভাৰস্স.

দুৰিধাতি পঞ্ঞাপনপঞ্ঞাপিতব্বভেদতো দুৰিধা. যথাৰুত্তপ্পকারাতি উপ্পাদৰযকিচ্চরহিতাতিআদিপ্পকারা. অট্ঠকথাযং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিৰণ্ণনাযং. ননু চ তত্থ উপনিধাপঞ্ঞত্তিআদযো অপরাপি পঞ্ঞত্তিযো ৰুত্তা, অথ কস্মা ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযোৰ ৰুত্তা’’তি ৰুত্তং? সচ্চং ৰুত্তা, তা পন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদীসু ছসু এৰ অন্তোগধাতি ‘‘অট্ঠকথাযং ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদযো ছ পঞ্ঞত্তিযোৰ ৰুত্তা’’তি ৰুত্তং.

তত্থ রূপাদি ৰিয অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপিতব্বত্তা চ অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অৰিজ্জমানস্স চ সত্তরথাদিঅত্থস্স পঞ্ঞাপনতো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি এৰং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৰচনেন যথাৰুত্তা দুৰিধাপি পঞ্ঞত্তি সঙ্গহিতাতি আহ ‘‘অৰিজ্জমান…পে… ৰুত্তা’’তি. ইতরেহীতি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদীহি অৰসেসেহি পঞ্চহি, রূপৰেদনাদীনং সত্তরথাদীনঞ্চ অত্থানং পকারেহি ঞাপনতো তংতংৰাচকো সদ্দোযেৰ ৰিসযভেদতো ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদিভেদা পঞ্ঞত্তি সঙ্খাদীহি দসহি পদেহি ৰুত্তাতি অযং পুরিমো অত্থো, সো চ যথারুতৰসেনেৰ পাল়িযা ৰিঞ্ঞাযমানত্তা ‘‘পাল়িঅনুগতো উজুকো’’তি চ ৰুত্তো. যদি চাতিআদীসু সত্তাদিকা যথাৰুত্তপ্পকারা উপাদাপঞ্ঞত্তি যদি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, সা অত্থীতি ন ৰত্তব্বা. অৰিজ্জমানা চ সা পঞ্ঞাপিতব্বতো পঞ্ঞত্তি চাতি তেসং আচরিযানং লদ্ধীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তস্সা লদ্ধিযা ৰসেন পঞ্ঞত্তিপথাতি ৰুত্তধম্মানম্পি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰাপত্তিচোদনেন তত্থ দোসং দস্সেতি ‘‘যথা চা’’তিআদিনা. ততোতি যস্মা অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপিতব্বত্তা চ সত্তরথাদীনং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো ৰিয ৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপিতব্বত্তা চ সব্বেসং সভাৰধম্মানং ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো আপজ্জতি, তস্মাতি অত্থো.

‘‘অথা’’তিআদিনা পঞ্ঞত্তিপথনিদ্দেসতো ৰিসিট্ঠস্স পঞ্ঞত্তিধম্মনিদ্দেসস্স সযমেৰ কারণমাসঙ্কতি. ‘‘নাপী’’তিআদিনা তস্স কারণস্স অসিদ্ধতং দস্সেতি. ‘‘পুরিসোতি সঙ্খা’’তিআদীসু সঙ্খাদযোপি নামাদীহি অত্থতো অৰিসিট্ঠা ৰুত্তাতি আহ ‘‘সঙ্খাদিসদ্দানং সমানত্থত্তা’’তি. ৰচনগ্গহণং ৰচনুচ্চারণং. অঞ্ঞস্সাতি নামপঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাহ. তেসন্তি সঙ্কেতগ্গহণৰচনগ্গহণানং. অসমত্থতা ন সম্ভৰতীতি যোজনা. তমেৰ অসম্ভৰং ‘‘যদি হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. পঞ্ঞত্তিযাতি নামপঞ্ঞত্তিযা. পঞ্ঞত্তিপঞ্ঞাপনেতি যায নামপঞ্ঞত্তিযা উপাদাযপঞ্ঞত্তি রূপাদযো চ পঞ্ঞাপীযন্তি, যা চ সোতদ্ৰারৰিঞ্ঞাণসন্তানানন্তরমুপ্পন্নেন গহিতপুব্বসঙ্কেতেন মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণসন্তানেন গয্হতি, সা অযং নামাতি তস্সা পঞ্ঞাপনে অসঙ্করতো ঠপনে. অথ ৰা সোতদ্ৰারৰিঞ্ঞাণসন্তানানন্তরমুপ্পন্নেন মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণসন্তানেন পঞ্ঞত্তিযা গাহাপনে পরিচ্ছিন্দনে. তস্সা অঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰত্তব্বা সিযাতি তস্সা নামপঞ্ঞত্তিযা ঞাপনে সঙ্কেতগ্গহণৰচনগ্গহণানং সহকারীকারণভূতা অঞ্ঞা নামপঞ্ঞত্তি অত্থীতি ৰত্তব্বা অনুঞ্ঞাতব্বা সিযা. ততো অত্থৰিজাননমেৰ ন সিযাতি কেৰলানি সঙ্কেতগ্গহণৰচনগ্গহণানি অত্থপঞ্ঞাপনে ৰিয পঞ্ঞত্তিঞাপনেপি অসমত্থানি, পঞ্ঞত্তি চ ঞাতাযেৰ তেসং সহকারীকারণং তংজাননত্থং পঞ্ঞত্তিঅনন্তরপরিকপ্পনে চ অনৰত্থানাপত্তীতি অত্থাধিগমস্স সম্ভৰো এৰ ন ভৰেয্য.

সঙ্কেতো রূপাদীসু ন কিঞ্চি হোতি, ভূতাদিনিমিত্তং ভাৰনাৰিসেসঞ্চ উপাদায ৰোহরিযমানা কসিণাদিপঞ্ঞত্তি ৰিয তং তং সঙ্কেতিতব্বং সঙ্কেতকরণঞ্চ উপাদায ৰোহারমত্তো, তস্স চ পঞ্ঞাপিকা নামপঞ্ঞত্তীতি যথাৰুত্তদোসাপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘নাপি সঙ্কেতগ্গহণ’’ন্তি অৰোচ. ননু চ অত্থৰিজাননাসম্ভৰচোদনেনেৰ সঙ্কেতগ্গহণাভৰোপি দস্সিতোতি? সচ্চমেতং, সঙ্কেতে পন আচরিযানং মতিভেদো ৰিজ্জতি. তত্থ একপক্খিকো অযং দোসোতি দস্সনত্থং তস্স ৰিসুং ৰচনং ৰুচ্চমানা রূপাদযো ধম্মাৰচনত্থা পঞ্ঞাপিতব্বা চ, তদভিধাযকো সদ্দো পঞ্ঞত্তীতি. এত্তাৰতা সব্বৰোহারো সিজ্ঝতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৰচন…পে… জনং নত্থী’’তি আহ. পঞ্ঞত্তিযা ৰচনভাৰো সিদ্ধো পটিহননসোতব্বতাদীপকত্তা তেসং পাঠানন্তি অধিপ্পাযো. আদি-সদ্দেন ‘‘অত্থি কেচি বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰোহারং সুণন্তি, নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা’’তি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. তস্মাতি যস্মা ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা’’তি পদস্স যথাৰুত্তপঞ্ঞত্তিযো অত্থোতি এতস্মিং পক্খে মাতিকাৰণ্ণনায ৰিরোধো, অট্ঠকথাযং অৰুত্ততা, ইমিস্সা পাল়িযা অননুগমো, সব্বে ধম্মা পঞ্ঞত্তীতি নিদ্দিসিতব্বতা, পঞ্ঞত্তিপথপদস্স নৰত্তব্বতা, অনৰত্থানাপত্তিতো অত্থৰিজাননাসম্ভৰোতি অনেকে দোসা, ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতস্স পন সদ্দস্স পঞ্ঞত্তিভাৰে যথাৰুত্তদোসাভাৰো অনেকেসং পাঠপ্পদেসানঞ্চ অনুলোমনং, তস্মা. তত্থ যুত্তং গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পাল়ি…পে… তব্বো’’তি.

যদি সত্তাতিআদিনা সদ্দস্স পঞ্ঞত্তিভাৰে অট্ঠকথায ৰিরোধমাহ. এৰং পঞ্ঞত্তিভাৰে যদি সদ্দস্স পঞ্ঞত্তিভাৰো, তস্স পরমত্থতো ৰিজ্জমানত্তা রূপাদিঅত্থস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো এৰ সিযা, ন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো. ন হি তে সত্তাদযো পঞ্ঞত্তীতি. এৰঞ্চ অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযা অভাৰো এৰ সিযা. ৰুত্তা চ অট্ঠকথাযং (প. প. অট্ঠ. ১ মাতিকাৰণ্ণনা) ‘‘অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. ইতরো ৰিসযস্স অৰিজ্জমানত্তা তস্স অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰোতি যথাৰুত্তৰিরোধাভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অৰিজ্জমানান’’ন্তিআদিমাহ. ইদানি সত্তাদিৰিসযস্স কেনচিপি পরিযাযেন অত্থিতায অভাৰদস্সনেন তব্বিসযায পঞ্ঞত্তিযা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰংযেৰ ৰৰত্থপেতি ‘‘অযঞ্চ ৰাদো’’তি. ৰিজ্জমানা এৰ সত্তাদযো রূপাদিসভাৰাভাৰৰসেন ‘‘অৰিজ্জমানা’’তি ৰুচ্চন্তি, ন সব্বথা অভাৰতো. তথা হি তথা তথা পঞ্ঞাপিযমানভাৰেন ৰিঞ্ঞাযন্তীতি যথাৰুত্তরূপো ৰাদো ‘‘রূপং অত্থীতি? হেৰত্থি হেৰ নত্থীতি. সেৰত্থি সেৰ নত্থীতি. ন হেৰং ৰত্তব্বে. সেৰত্থি সেৰ নত্থীতি. আমন্তা. অত্থট্ঠো নত্থট্ঠো’’তি (কথা. ৩০৬) এৰং পৰত্তায হেৰত্থিকথায. তত্থ হি রূপাদযো ধম্মা রূপাদিসভাৰেন অত্থি, ৰেদনাদিসভাৰেন নত্থি, তস্মা সব্বমেৰিদং এৰং অত্থি এৰং নত্থীতি এৰংলদ্ধিকে সন্ধায ‘‘রূপং অত্থী’’তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. ‘‘হেৰত্থি হেৰ নত্থী’’তি ৰিস্সজ্জনং পরৰাদিস্স. অথ নং সকৰাদী যদি রূপমেৰ এৰং অত্থি এৰং নত্থীতি লদ্ধি, এৰং সন্তে সো এৰ অত্থি সো এৰ নত্থি নামাতি পুচ্ছন্তো ‘‘সেৰত্থী’’তি আহ. ইতরো তেনেৰ সভাৰেন অত্থিতং, তেনেৰ নত্থিতং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো সকভাৰেন অত্থিতং, পরভাৰেন নত্থিতং সন্ধায পটিজানাতি. ততো সকৰাদী ‘‘অত্থট্ঠো নত্থট্ঠো’’তিআদিনা অত্থিতা ৰা নত্থিতা ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধা একস্মিং ধম্মে ৰিনা কালভেদেন অসম্ভৰত্তাতি কিং একত্তং আপজ্জতীতি দস্সেন্তো পরৰাদিং নিগ্গণ্হাতীতি. পটিসিদ্ধোতি চ ‘‘রূপং ‘রূপ’ন্তি হেৰত্থি, রূপং ‘ৰেদনা’তি হেৰ নত্থী’’তিআদিনা (কথা. ৩০৬) ৰুত্তায রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং সকভাৰেন অত্থিতায পরভাৰেন নত্থিতায চ পটিসেধনেন সত্তাদীনম্পি তথাভাৰো পটিসেধিতো হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং.

রূপাদযো ন হোন্তীতি রূপাদিসভাৰা ন হোন্তি. তথা তথাতি সমূহসন্তানাদিৰসেন. ৰিচিত্তসঞ্ঞা পরিকপ্পৰসেন উপ্পজ্জতি. যদি সত্তরথাদিসঞ্ঞাৰলম্বিতো ৰচনত্থো ৰিজ্জমানো ন হোতি, ননু সত্তরথাদিঅভিলাপা অনরিযৰোহারা জাযন্তীতি আহ ‘‘ন চ তে অভিলাপা’’তিআদি. অত্তনো ৰসেন কিঞ্চি অহোন্তং পঞ্ঞাপকস্স ৰচনস্সেৰ ৰসেন পঞ্ঞাপিতব্বত্তা পঞ্ঞত্তিৰোহারং লভতি. ইমিনাৰ অধিপ্পাযেনাতিআদি ‘‘সযং অৰিজ্জমানো’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং সন্ধাযাহ. তন্তি সত্তাদিগ্গহণং. ‘‘ব্রহ্মৰিহারচতুক্কং সত্তপঞ্ঞত্তিং আরব্ভ পৰত্তত্তা নৰত্তব্বারম্মণং নাম হোতী’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৪২১) তত্থ তত্থ ন ৰত্তব্বন্তি ৰুত্তং. যদি পরিত্তাদিভাৰেন ন ৰত্তব্বং, কথং অৰিজ্জমানস্স সত্তাদিকস্স পচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘খন্ধসমূহসন্তান’’ন্তিআদি. তন্তি খন্ধসমূহসন্তানং. তদুপাদানভূতন্তি পুগ্গলোতি গহণপঞ্ঞত্তীনং কারণভূতং. যদি পুগ্গলসঞ্ঞায সেৰমানস্স কুসলাদিউপ্পত্তি হোতি, কথং পুগ্গলদস্সনং মিচ্ছাদস্সনন্তি পটিসিদ্ধন্তি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. পথৰীধাতু উপলব্ভতীতি পুগ্গলাভাৰে ৰিপক্খৰসেন নিদস্সনমাহ. ইদঞ্হেত্থ অনুমানং. ন রূপাদযো ৰিৰেচেত্ৰা পুগ্গলো উপলব্ভতি তেসং অগ্গহণে তথারূপায বুদ্ধিযা অভাৰতো সেৰনাদযো ৰিযাতি. পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্ছিকট্ঠপরমত্থেন যো ছৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যোতি সংসরতি মুচ্চতি চাতি এৰং দিট্ঠিযা পরিকপ্পিতপুগ্গলোৰ পটিসেধিতো, ন ৰোহারপুগ্গলোতি দস্সেন্তো ‘‘পটিসে…পে… দিট্ঠী’’তি আহ.

গাথায পঞ্চসু খন্ধেসু রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা ৰিঞ্ঞাণন্তি এতেসু কং নাম ধম্মং সত্তোতি জানাসি নু, এতেসু একম্পি সত্তোতি গণ্হিতুং নারহতীতি দস্সেতি. অথ এতেহি অঞ্ঞো একো সত্তো অত্থীতি পচ্চেসি. এৰম্পি মার দিট্ঠিগতং নু তে. নু-সদ্দো দিট্ঠিগতমেৰেতি অৰধারণত্থো. কস্মা? যস্মা সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জোযং. তমেৰত্থং ৰিৰরতি ‘‘নযিধ সত্তূপলব্ভতী’’তি. যস্মা পচ্চক্খতো ৰা অনুমানতো ৰা অনুপলদ্ধিতো নত্থি এত্থ কোচি সত্তো নামাতি অধিপ্পাযো. যদি সত্তো নত্থি, কথং সত্তো সংসারমাপাদীতিআদি নীযতীতি. কিমেত্থ নেতব্বং, সত্তোতি ৰোহারসত্তো অধিপ্পেতো, যস্মা সত্ত-সদ্দো ৰোহারে পৰত্ততীতি. দুতিযগাথায সম্বন্ধং দস্সেন্তো ‘‘সত্তো পনা’’তিআদিমাহ. অঙ্গসম্ভারাতি অঙ্গসম্ভারতো অক্খচক্কঈসাদিঅঙ্গসম্ভারমুপাদাযাতি অত্থো. সত্তোতি ৰোহারো.

অৰিজ্জমানস্সাতি অচ্চন্তং অৰিজ্জমানস্স সসৰিসাণাদিকস্স. যদি অচ্চন্তং অৰিজ্জমানং, কথং তং গয্হতীতি আহ ‘‘পরিকপ্পিত’’ন্তি. লোকসঞ্ঞাতং ঘটাদি. এত্থ পন যথা অত্তানং আরব্ভ উপ্পজ্জমানকধম্মানং তংসন্ততিপতিতানঞ্চ কিলেসুপতাপাভাৰেন অস্সত্থভাৰপচ্চযতায উপ্পাদাদিরহিতম্পি নিব্বানং ‘‘অস্সাসনকরস’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং অত্তানং আরব্ভ পৰত্তনকধম্মৰসেন উপ্পাদাদিরহিতাপি পঞ্ঞত্তি পৰত্তাতি ৰুত্তা. হেতুঅত্থো ৰা অন্তোনীতোতি পৰত্তিতা ৰোহারিতাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তথা নামপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞপেতব্বমত্থং গহিতাযেৰ পঞ্ঞাপেতি, ৰিঞ্ঞত্তি ৰিয অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতীতি সা গহেতব্বাভাৰতো ৰুচ্চমানত্থদ্ৰারেন ৰুচ্চমানাতি ৰুত্তা. পঞ্ঞাপিতব্বপঞ্ঞত্তিযা পন ৰুচ্চমানভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তথা পকারতো ঞাপনভাৰেন ঞাপেতব্বঞাপনন্তি কত্ৰা গহেতব্বত্তাযেৰ চ তস্সা অনিদ্ধারিতসভাৰতা পটিক্খিত্তা দট্ঠব্বা. ন হি সভাৰধম্মানং কক্খল়ফুসনাদি সরূপতো সদ্দেন ৰচনীযভাৰং ভজতি, অপিচ খো নেসং কালদেসাদিভেদভিন্নানং ৰিনিৰত্তঅঞ্ঞজাতিযকো সজাতিযসাধারণো পুব্বসঙ্কেতানুরূপং অজ্ঝারোপসিদ্ধো সামঞ্ঞাকারো ৰচনীযো. তত্থাপি ন ৰিনা কেনচি পৰত্তিনিমিত্তেন সদ্দো পৰত্ততীতি তস্স পৰত্তিনিমিত্তভূতো লোকসঙ্কেতসিদ্ধো তংতংৰচনত্থনিযতো সামঞ্ঞাকারৰিসেসো নাম পঞ্ঞত্তীতি পুব্বাচরিযা. সো হি তস্মিং তস্মিং অত্থে সদ্দং নামেতি, তস্স তস্স ৰা অত্থস্স নামসঞ্ঞং করোতীতি নামং, পকারেহি ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি চাতি.

কস্স পন সো আকারৰিসেসোতি? পঞ্ঞাপেতব্বত্থস্সাতি ৰেদিতব্বং. অনেকাকারা হি অত্থাতি. এৰঞ্চ কত্ৰা তস্সা পঞ্ঞত্তিযা গহেতব্বতাৰচনঞ্চ সমত্থিতং ভৰতি, অৰস্সঞ্চ এতমেৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ৰচনৰচনীযভেদানং সঙ্করো সিযা, সব্বোপি অত্থো সব্বস্স সদ্দস্স ৰচনীযো, সব্বো চ সদ্দো সব্বস্স অত্থস্স ৰাচকোতি ন চেত্থ সঙ্কেতগ্গহণেনেৰ তেসং পৰত্তাতি সক্কা ৰত্তুং ৰৰত্থিতেসু এৰ তেসু সঙ্কেতগ্গহণস্স পৰত্তিতো.

অপরে পন ‘‘যথা ধূমতো অগ্গিঅনুমানে ন কেৰলেন ধূমেনেৰ অগ্গি ৰিঞ্ঞাযতি, ধূমস্স পন অগ্গিনা অৰিনাভাৰসঙ্খাতো সম্বন্ধো ৰিঞ্ঞাযমানো ধূমেন অগ্গি ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং সদ্দেন অত্থৰিজাননে ন কেৰলেন সদ্দেন তদত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. তংতংসদ্দস্স পন তেন তেন অত্থেন অৰিনাভাৰসঙ্খাতো সম্বন্ধো ৰিঞ্ঞাযমানো তেন তেন সদ্দেন অত্থং ঞাপেতীতি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞথা অগ্গহিতসম্বন্ধেনপি সদ্দসৰনমত্তেন তদত্থো ৰিঞ্ঞাযেয্যাতি. যো যমেত্থ যথাৰুত্তরূপো সম্বন্ধো, সো তস্স তস্স অত্থস্স সঞ্ঞাপনভাৰেন নামন্তি পরমত্থতো অভাৰা লোকসঙ্কেতৰসেন লোকসঙ্কেতোতি ৰা সিদ্ধো ঞাতোতি লোকসঙ্কেতসিদ্ধোতি, সদ্দেন পকাসিযমানানং অত্থপ্পকারানং অধিগমহেতুতায পকারতো ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি চ ৰুত্তো’’তি ৰণ্ণযন্তি.

সঙ্খতাসঙ্খতৰিনিমুত্তস্সপি ঞেয্যৰিসেসস্স অভাৰে ঘটাদিসদ্দাভিধেয্যা ৰিয পথৰীফস্সাদিসদ্দৰচনীযোপি ন লব্ভতিযেৰাতি সব্বৰোহারলোপো সিযা. যস্মা চ রূপারূপধম্মা পবন্ধসঙ্খাততংতংৰিসেসাকারৰসেনেৰ পৰত্তন্তি, ন কেৰলা, তস্মা তেসং তে সণ্ঠানসমূহঅৰত্থাৰিসেসাকারা যদিপি পরমত্থতো কিঞ্চি ন হোন্তি, পরমত্থতো পন ৰিজ্জমানানং রূপাদীনং উপাদানানং ৰসেন ৰিজ্জমানভাৰং লভিত্ৰা তংতংগহণানুরূপং তংতংঅভিলাপাধিকরণং ভৰতি. উপাদাযপঞ্ঞত্তি হি উপাদানতো যথা অঞ্ঞা অনঞ্ঞাতি চ ন ৰত্তব্বা, এৰং সব্বথা অত্থি নত্থীতি চ ন ৰত্তব্বা. তযোপি হি এতে সন্তাযেৰাতি এৰং তাৰ মাতিকাৰণ্ণনায ন কোচি ৰিরোধো. সঙ্খাযতি সংকথীযতীতি সঙ্খাতি অযমত্থো কথেতব্বভাৰেন ৰচনত্থেযেৰ নিরুল়্হো, ন ৰচনস্মিন্তি ৰচনপক্খস্স উজুকতা সম্ভৰতি. ৰচনপক্খোযেৰ পাল়িঅনুগতো, ন পরম্পরাগতো যথাৰুত্তো অত্থোতি কুতো পনেতং লব্ভা. ন হি অনীতো অত্থো পাল়িঅননুগতো, নাপি সব্বা পাল়িনীতত্থা এৰাতি যথাৰুত্তা দুৰিধা পঞ্ঞত্তিযো অট্ঠকথাযং ছহি পঞ্ঞত্তীহি যথাসম্ভৰং ৰুত্তাযেৰাতি সিদ্ধমেতং অত্থীতি ন ৰত্তব্বাতি.

যদি পরমত্থতো অত্থিতাপটিসেধো, ইট্ঠমেতং. অথ ৰোহারতো, সত্তরথঘটাদীহি সত্তরথাদিৰচনপ্পযোগোযেৰ ন সম্ভৰেয্যাতি. ন হি ৰচনীযরহিতো ৰচনপ্পযোগো অত্থীতি. পরমত্থধম্মানং অসভাৰধম্মভূতায পঞ্ঞত্তিযা ৰিভাগদস্সনত্থা অধিৰচনাদিদুকত্তযদেসনাতি ন পরমত্থধম্মানং রূপাদীনং পঞ্ঞত্তিভাৰাপত্তীতি. ন চ পঞ্ঞত্তিপথপঞ্ঞত্তিধম্মনিদ্দেসানং অৰিসেসৰচনং যুত্তং, সদ্দস্সেৰ পন পঞ্ঞত্তিভাৰে সিযা কাচি তেসং ৰিসেসমত্তা. পঞ্ঞাপিতব্বস্স অপরমত্থসভাৰস্সেৰ পঞ্ঞত্তিভাৰো অধিপ্পেতোতি ন সব্বো পঞ্ঞত্তিপথো পঞ্ঞত্তিসদ্দেন ৰুত্তো, পঞ্ঞত্তি চ পঞ্ঞাপেতব্বভাৰেন ৰুত্তাতি পঞ্ঞত্তিপথপদং ৰত্তব্বমেৰ. এৰঞ্চেতং ইচ্ছিতব্বং. ইতরথা সদ্দস্স চ পঞ্ঞাপিতব্বতায পঞ্ঞত্তিপথভাৰোতি পঞ্ঞত্তিপদং ন ৰত্তব্বং সিযাতি চ সক্কা ৰত্তুং, নিক্খেপকণ্ডে ৰিভত্তাযেৰ পঞ্ঞত্তি ‘‘পুরিসো মাগণ্ডিযো’’তি এত্থাপি দস্সিতাতি ন ন সক্কা ৰত্তুং. তথাপি হি যথাৰুত্তউপাদাযপঞ্ঞত্তিনামপঞ্ঞত্তীনং সভাৰসম্ভৰতোতি সঙ্খাদিসদ্দানং সমানত্থতাপি তেসং মতিমত্তমেৰ, ৰিঞ্ঞত্তি ৰিয অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেন্তা সযং ঞাতাযেৰ নামপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞাপেতব্বমত্থং পঞ্ঞাপেতি গহিতসরূপতায পদীপো ৰিয রূপগতৰিধংসনেতি ন পঞ্ঞত্তিঅন্তরপরিকপ্পনেন পযোজনং অত্থি পঞ্ঞাপেতব্বত্থপঞ্ঞাপনে, নামপঞ্ঞত্তিপঞ্ঞাপনে পন উপাদানভেদভিন্না উপাদাযপঞ্ঞত্তি ৰিয তংতংৰচনৰচনত্থভেদভিন্না নামপঞ্ঞত্তীতি অঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ইচ্ছিতা এৰ. ন চ অনৰত্থানদোসো তংতংৰচনস্স তদত্থৰিভাৰনে সহকারীকারণভাৰেন পটিনিযতসরূপত্তা. এতেন সঙ্কেতগ্গহণাভাৰোপি পটিসিদ্ধো দট্ঠব্বো, তথা নামপঞ্ঞত্তিযা পযোজনাভাৰো. দস্সিতপ্পযোজনা হি সা পুব্বেতি.

‘‘ৰোহারো লোকিযসোতে পটিহঞ্ঞতী’’তিআদীসু সোতব্বস্স সদ্দস্স ৰসেন তব্বিসযভূতা ৰোহারাদযো পটিহননসোতব্বতাপরিযাযেন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. সদ্দোযেৰ ৰা তত্থ ৰোহারাদিসহচারিতায তথা ৰুত্তো. ন হি সক্কা সব্বত্থ একরসা দেসনা পৰত্তীতি ৰত্তুং. তথা হি কত্থচি সুখা দুক্খা, সুখাপি ৰেদনা দুক্খাতি ৰুচ্চন্তি, দুক্খা সুখা, দুক্খাপি সুখাতি, এৰং যথাৰুত্তা দুৰিধাপি পঞ্ঞত্তি অধিৰচনাদিপাঠস্স অত্থভাৰেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তাযেৰাতি. অযং সঙ্খতাসঙ্খতৰিনিমুত্তং ঞেয্যৰিসেসং ইচ্ছন্তানং ৰসেন ৰিনিচ্ছযো.

১৩১৬. সতিপি পরেসং সামঞ্ঞাদিনামকারকানং নামকরণভাৰে পরানপেক্খতায ততো অতিৰিয যুত্তো ইধ নামকরণসভাৰো উক্কংসপরিচ্ছেদেন নামকরণত্থোতি অধিপ্পেতোতি দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৰা’’তিআদিমাহ. নামকরণসভাৰতা ন হোতি অসভাৰিকতায কদাচিদেৰ পৰত্তিতো চাতি অধিপ্পাযো. সভাৰসিদ্ধত্তাতি ৰেদনাদীনং ৰেদনাদিনামকরণধম্মতং আহ. যদি ৰেদনাদীনং কেনচি অকতং সকনামং আদাযযেৰ পৰত্তনতো ওপপাতিকনামানং নামকরণট্ঠেন নামভাৰো, এৰং সতি পথৰীআদীনম্পি নামভাৰো আপজ্জতি, অঞ্ঞথা পথৰীআদিনিদস্সনমেৰ ন সিযাতি অনুযোগং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘পথৰীআদিনিদস্সনেনা’’তিআদি. একদেসসামঞ্ঞেন হি যথাধিপ্পেতেন উপমা হোতি, ন সব্বসামঞ্ঞেনাতি. এৰম্পি যদি সভাৰসিদ্ধনামত্তা ৰেদনাদযো নামং, পথৰীআদীনম্পি অনিৰত্তনীযো নামভাৰোতি আহ ‘‘নিরুল়্হত্তা’’তিআদি. তেন যংনিমিত্তং ৰেদনাদীসু নামসদ্দপ্পৰত্তি, সতিপি তদঞ্ঞেসং তংনিমিত্তযোগে গো-সদ্দো ৰিয কুক্কুটাদিসত্তপিণ্ডে নিরুল়্হতো ৰেদনাদীসু নাম-সদ্দো পৰত্তোতি দস্সেতি. তথা হি অনেকেসু সুত্তপদেসেসু তেসংযেৰ নামৰোহারো দিস্সতি. নামতানাপত্তি ৰুত্তা কেসকুম্ভাদিনামন্তরাপজ্জনতো. এতমেৰত্থং নিদস্সনভাৰেন ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. যদিপি সমূহাদিঘনৰিনিব্ভোগাভাৰতো ৰেদনাদিঅরূপধম্মেসুপি পিণ্ডাকারেন গহণং পৰত্ততি, তং পন যেভুয্যেন অত্থাতিপরিকপ্পমুখেন একধম্মৰসেনেৰ, ন সমূহৰসেনাতি ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞেন…পে… নত্থী’’তি.

পকাসকপকাসিতব্বভাৰো ৰিসযিৰিসযভাৰো এৰ. অধিৰচনসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো. সো নামমন্তরেন গহেতুং অসক্কুণেয্যতায পাকটোতি নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তো. ‘‘অধিৰচনসম্ফস্সো ৰিযা’’তি ৰচনেন মনোসম্ফস্সতপ্পকারানমেৰ নামভাৰো সিযা, ন পটিঘসম্ফস্সতপ্পকারানন্তি আসঙ্কায নিৰত্তনত্থং ‘‘পটিঘসম্ফস্সোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ পঞ্চৰিঞ্ঞাণসহগতো ফস্সো পটিঘসম্ফস্সো. পি-সদ্দো সম্ভাৰনে. ইদং ৰুত্তং হোতি – ৰিসযীৰিসযসঙ্ঘট্টনসমুপ্পত্তিযা অঞ্ঞফস্সতো ওল়ারিকোপি পটিঘসম্ফস্সো ন রূপধম্মা ৰিয ৰিভূতাকারো, ততো নামাযত্তগহণিযভাৰো নামস্সেৰাতি. অরূপতায ৰাতিআদিনা সামঞ্ঞতো ৰিসেসতো চ পটিঘসম্ফস্সস্স উপচারৰসেন নামভাৰমাহ. পচ্ছিমপুরিমানন্তি ‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চা’’তি ইমং অনুপুব্বিং সন্ধায ৰুত্তং. সতিপি রূপস্সাতিআদিনা নামৰোহারহেতুং অনঞ্ঞসাধারণং নিব্বানস্স অধিপতিপচ্চযভাৰং এৰ ৰিভাৰেতি, যতো অরিযানং অঞ্ঞৰিসযৰিনিস্সটং নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন অসঙ্খতধাতুযং এৰ চিত্তং পৰত্ততীতি.

১৩১৮. ৰট্টস্মিং আদীনৰপটিচ্ছাদনতো তদস্সাদনাভিনন্দনতো চ ৰট্টস্স মূলং পধানকারণন্তি ৰট্টমূলং.

১৩২০. একেকস্মিং রূপাদিকে যথাভিনিৰিট্ঠে ৰত্থুস্মিং অহংমানাধারনিমিত্ততং কুসলাকুসলতব্বিপাকলোকাধারতঞ্চ সমারোপেত্ৰা পৰত্তগ্গহণৰিসেসো. যা কাচি দিট্ঠি নিৰিসমানা ধম্মসভাৰং অতিচ্চপরামসনাকারেনেৰ নিৰিসতীতি ৰুত্তং ‘‘পরামসন্তীতি অত্থো’’তি.

১৩৩২. চেতনাপ্পধানো সঙ্খারক্খন্ধোতি কত্ৰা ‘‘যায চেতনাযা’’তিআদি ৰুত্তং.

১৩৩৩. দুন্নামং গারয্হনামং. অনুপসঙ্কমন্তস্সাতিআদিনা সেৰনভজনানং ৰিসেসমাহ.

১৩৩৬. আপত্তিআপত্তিৰুট্ঠানপরিচ্ছেদজাননূপাযদস্সনং সহ ৰত্থুনা সহ কম্মৰাচাযাদিৰচনন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰত্থুৰীতিক্কমতো’’তিআদিমাহ. ‘‘আপত্তিকুসলতা আপত্তিৰুট্ঠানকুসলতা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১১৯) হি ৰুত্তন্তি. কারণজাননেন ফলং সুট্ঠু ঞাতং হোতীতি তং দস্সেতুং ‘‘আপত্তিযা ৰা’’তিআদিমাহ.

১৩৪২. তস্সাতি মনসিকারকুসলতায.

১৩৪৪. অনুপ্পজ্জমানানেৰ অনুপ্পজ্জন্তানেৰ.

১৩৪৮. অকরণেন অনাদরৰসেনাতি অধিপ্পাযো.

১৩৫০. ফেগ্গুরুক্খস্স সিগ্গুআদিকস্স.

১৩৫২. চক্খুন্দ্রিযাসংৰরস্সাতি চক্খুন্দ্রিযাসংৰরণস্স. অসংৰুতচক্খুন্দ্রিযস্সেৰ হেতূতি চক্খুদ্ৰারিকস্স অভিজ্ঝাদিঅন্ৰাস্সৰনস্স তংদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণস্স ৰিয চক্খুন্দ্রিযং পধানকারণং. সতি হি অসংৰুতত্তে চক্খুন্দ্রিযস্স তে তে অন্ৰাস্সৰন্তীতি অসংৰরিযমানচক্খুন্দ্রিযহেতুকো সো অসংৰরো তথাৰুত্তোতি অট্ঠকথায অধিপ্পাযং দস্সেতি. ইদানি যথাৰুত্তে অধিপ্পাযে ঠত্ৰা ‘‘যত্ৰাধিকরণন্তি হী’’তিআদিনা পাল়িযা যোজনং দস্সেতি. কস্স চাতি পকারং পুচ্ছতি, কথংৰিধস্স কথংসণ্ঠিতস্সাতি অত্থো. ন হি সরূপে ৰুত্তে পুন সরূপপুচ্ছায পযোজনং অত্থি. অন্ৰাস্সৰন্তি অভিজ্ঝাদযো. তদুপলক্খিতন্তি অন্ৰাস্সৰূপলক্খিতং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতন্তি যোজনা.

যথাসম্ভৰন্তি দুস্সীল্যাসংৰরো মনোদ্ৰারৰসেন, সেসাসংৰরো ছদ্ৰারৰসেন যোজেতব্বো. মুট্ঠস্সচ্চাদীনং সতিপটিপক্খাকুসলধম্মাদিভাৰতো সিযা পঞ্চদ্ৰারে উপ্পত্তি, ন ত্ৰেৰ কাযিকৰাচসিকৰীতিক্কমভূতস্স দুস্সীল্যস্স তত্থ উপ্পত্তি পঞ্চদ্ৰারিকজৰনানং অৰিঞ্ঞত্তিজনকত্তাতি তমেৰ যথাসম্ভৰং ‘‘ন হি পঞ্চদ্ৰারে’’তিআদিনা ৰিৰরতি.

যথা কিন্তি যেন পকারেন জৰনে উপ্পজ্জমানো অসংৰরো ‘‘চক্খুন্দ্রিযে অসংৰরো’’তি ৰুচ্চতি, তং নিদস্সনং কিন্তি অত্থো. তত্থাযং পৰত্তিক্কমো – পঞ্চদ্ৰারে রূপাদিআরম্মণে আপাথগতে নিযমিতাদিৰসেন কুসলাকুসলজৰনে উপ্পজ্জিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতিণ্ণে মনোদ্ৰারিকজৰনং তংযেৰারম্মণং কত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি, পুন তস্মিংযেৰ দ্ৰারে ‘‘ইত্থিপুরিসো’’তিআদিনা ৰৰত্থপেত্ৰা জৰনং ভৰঙ্গং ওতরতি. পুন ৰারে পসাদরজ্জনাদিৰসেন জৰনং জৰতি. পুন যদি তং আরম্মণং আপাথং আগচ্ছতি, তংসদিসমেৰ পঞ্চদ্ৰারাদীসু জৰনং তদা উপ্পজ্জমানকং সন্ধায ‘‘এৰমেৰ জৰনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৰরে সতি দ্ৰারম্পি অগুত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অযং পন উক্কট্ঠনযো পরিচিতারম্মণং সন্ধায ৰুত্তো, অপরিচিতে অন্তরন্তরা পঞ্চদ্ৰারে উপ্পজ্জিত্ৰা তদনুরূপং মনোদ্ৰারেপি উপ্পজ্জতীতি. দ্ৰারভৰঙ্গাদীনং জৰনেন সম্বন্ধো একসন্ততিপরিযাপন্নতো দট্ঠব্বো.

সতি দ্ৰারভৰঙ্গাদিকেতি পচ্চযভাৰেন পুরিমনিপ্ফন্নং জৰনকালে অসন্তম্পি ভৰঙ্গাদি চক্খাদি ৰিয ফলনিপ্ফত্তিযা সন্তঞ্ঞেৰ নামাতি ৰুত্তং. ন হি ধরমানংযেৰ সন্তন্তি ৰুচ্চতীতি. বাহিরং ৰিয কত্ৰাতি পরমত্থতো জৰনস্স বাহিরভাৰে ইতরস্স চ অব্ভন্তরভাৰে অসতিপি ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তিআদিৰচনতো (অ. নি. ১.৪৯) আগন্তুকভূতস্স কদাচি কদাচি উপ্পজ্জমানস্স জৰনস্স বাহিরভাৰো তব্বিধুরসভাৰস্স ইতরস্স অব্ভন্তরভাৰো পরিযাযতো ৰুত্তোতি দস্সেতি. অসংৰরহেতুভাৰাপত্তিতোতি দ্ৰারাদীনং অসংৰরহেতুভাৰাপজ্জনস্স পাকটভাৰং সন্ধাযাহ. উপ্পন্নে হি অসংৰরে দ্ৰারাদীনং তস্স হেতুভাৰো পঞ্ঞাযতীতি. দ্ৰারভৰঙ্গাদিমূসনন্তি দ্ৰারভৰঙ্গাদীসু মূসনং. যস্মিঞ্হি দ্ৰারে অসংৰরো উপ্পজ্জতি, সো তত্থ দ্ৰারাদীনং সংৰরূপনিস্সযভাৰং উপচ্ছিন্দন্তোযেৰ পৰত্ততীতি. তেনেৰাহ ‘‘কুসলভণ্ডৰিনাসন’’ন্তি.

এত্থ চ ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা’’তিআদিপাল়িযং সংৰরো, সংৰরিতব্বং, সংৰরণুপাযো, যতো চ সো সংৰরো, যত্থ চ সো সংৰরোতি ইমং পভেদং দস্সেত্ৰা যোজেতব্বা. কথং? ‘‘রক্খতি…পে… সংৰরং আপজ্জতী’’তি এতেন সংৰরো ৰুত্তো. সতিং পচ্চুট্ঠপেতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থোতি. চক্খাদি সংৰরিতব্বং. ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহীতি সংৰরণুপাযো. ‘‘যত্ৰাধিকরণ’’ন্তিআদিনা সংৰরণাৰধি. রূপাদযো সংৰরৰিসযোতি. কিঞ্চ পটিসঙ্খাভাৰনাবলসঙ্গহিতভাৰেন দুৰিধোপি ইন্দ্রিযসংৰরো? তত্থ পুরিমেন ৰিসযেসু আদীনৰদস্সনং, ইতরেন আদীনৰপ্পহানং. তথা পুরিমেন পরিযুট্ঠানপ্পহানং, ইতরেন অনুসযপ্পহানং. তথা পুরিমো লোকিযমগ্গসঙ্গহিতো, দুতিযো লোকুত্তরমগ্গসঙ্গহিতোতি অযম্পি ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.

১৩৫৩. দৰত্থাদিঅভিলাসোতি দৰো এৰ অত্থো পযোজনন্তি দৰত্থো, সো আদি যেসং তে দৰত্থাদযো. তেসু, তেসং ৰা অভিলাসো, দৰো ৰা অত্থো এতস্সাতি দৰত্থো, তদাদিকো দৰত্থাদি, কো পন সোতি আহ ‘‘অভিলাসো’’তি. আহারপরিভোগে অসন্তুস্সনাতি আহারপরিভোগে অতিত্তি. বহুনো উল়ারস্স চ পত্থনাৰসেন পৰত্তা ভিয্যোকম্যতা অসন্তুস্সনাতি এৰমেত্থ অত্থো যুজ্জতি.

১৩৫৫. মজ্জনাকারেন পৰত্তি মানস্সেৰাতি কত্ৰা ‘‘মানোৰ মানমদো’’তি ৰুত্তং. তথা হি জাতিমদাদযো ‘‘মানো মঞ্ঞনা’’তিআদিনা মানভাৰেনেৰ ৰিভত্তাতি. খুদা নাম কম্মজতেজো. তং পন অভুত্তে ভুত্তে চ উপ্পজ্জতীতি যং তত্থ আমাসযসঙ্খাতস্স সরীরদেসস্স পীল়নতো ৰিহিংসাসদ্দৰচনীযং, তদেৰ দস্সেতব্বং, ইতরঞ্চ নিৰত্তেতব্বন্তি অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকত্তেন খুদা ৰিসেসিতাতি আহ ‘‘খুদায ৰিসেসন’’ন্তি. যে পন ‘‘কম্মজতেজপচ্চযা দুক্খা ৰেদনা খুদা’’তি ৰদন্তি, তেসং অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকাতি ৰিসেসনমেৰ ন যুজ্জতি. সতিপি তস্মিং ভূতত্থকথনে ৰিহিংসূপরতিপুরাণৰেদনাপটিহননানং ৰিসেসাভাৰো আপজ্জতীতি পুরিমোযেৰেত্থ অত্থো. এতাসং কো ৰিসেসোতি অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনা, ভুত্তপচ্চযা ন উপ্পজ্জনকৰেদনাতি দ্ৰেপি চেতা ৰেদনা যাৰতা অনাগতাযেৰাতি অধিপ্পাযো. সতিপি অনাগতত্তে পুরিমা উপ্পন্নসদিসী, ইতরা পন অতংসদিসী অচ্চন্তং অনুপ্পন্নাৰাতি অযমেত্থ ৰিসেসো. তেনেৰ ‘‘যথাপৰত্তা’’তি পুরিমাযং ৰুত্তং, ইতরত্থ চ ‘‘অপ্পৰত্তা’’তি. অথ ৰা অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনা পুব্বে কতকম্মস্স ৰিপাকত্তা পুরাণৰেদনা নাম. অপ্পচ্চৰেক্খণাদিঅযুত্তপরিভোগপচ্চযা পচ্চৰেক্খণাদিযুত্তপরিভোগতো আযতিং ন উপ্পজ্জিস্সতীতি ভুত্তপচ্চযা ন উপ্পজ্জনকৰেদনা নৰৰেদনা নাম. ৰিহিংসানিমিত্ততা ৰিহিংসানিব্বত্ততা.

যাপেন্তি এতেনাতি যাপনাতি ৰুত্তস্স সরীরযাপনকারণস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্সপিযাপনকারণন্তি ইমস্স ৰিসেসস্সদস্সনত্থং ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযযাপনত্থাযা’’তি ৰত্ৰা ন কেৰলং জীৰিতিন্দ্রিযস্সেৰ যাপনকারণমাহারো, অথ খো ঠানাদিপৰত্তিআকারৰিসেসযুত্তস্স সকলসরীরস্সপি যাপনকারণন্তি তংদীপনত্থং যাত্রাতি ৰচনন্তি যাপনা মে ভৰিস্সতীতি অৰিসেসেন ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘চতুন্নং ইরিযাপথানং অৰিচ্ছেদসঙ্খাতা যাপনা যাত্রা’’তি আহ. অট্ঠানযোজনঅপরিভোগদুপ্পরিভোগাদিৰসেন সদ্ধাদেয্যস্স ৰিনাসনং সদ্ধাদেয্যৰিনিপাতনং. যেনাতি গণভোজনলক্খণপ্পত্তস্স থূপীকতাদিকস্স ৰা পটিগ্গহণেন. সাৰজ্জং সনিন্দং পরিভোগং করোতীতি ৰা অত্থো.

ইরিযা…পে… ৰুত্তন্তি সুখং পৰত্তমানেহি ইরিযাপথেহি তেসং তথাপৰত্তিযা কারণন্তি গহিতত্তা ৰিদিতত্তা যথাৰুত্তভুঞ্জনপিৰনানি পুব্বকালকিরিযাভাৰেন ৰুচ্চমানানি ইরিযাপথকত্তুকানি ৰিয ৰুত্তানীতি অত্থো. যথা হি ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৭১; ২.১৮২) দস্সনস্স খযহেতুতা, ‘‘ঘতং পিৰিত্ৰা বলং ভৰতি, সীহং দিস্ৰা ভযং ভৰতী’’তি চ পানদস্সনানং বলভযহেতুতা ৰুচ্চতি, এৰং ভুঞ্জনপিৰনানং ইরিযাপথসুখপ্পৰত্তিহেতুভাৰো ৰুত্তোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সুলভানৰজ্জভাৰো ৰিয অপ্পভাৰোপি পচ্চযানং পরমসল্লেখৰুত্তীনং সুখৰিহারায পরিযত্তোতি চীৰরসেনাসনানং অপ্পভাৰুক্কংসানুজাননৰসেন পৰত্তাহি অনন্তরগাথাহি ইধাপি ধম্মসেনাপতিনা সুখৰিহারায পরিযত্তো অপ্পভাৰুক্কংসো অনুঞ্ঞাতোতি ৰিঞ্ঞাযতীতি ‘‘পুনপী’’তিআদিনা ‘‘ভুত্ৰানা’’তি পাঠং সমত্থযতি.

১৩৬৮. সতিআদিধম্মাতি সতিপঞ্ঞাসমাধিৰীরিযসম্মাৰাচাদিধম্মা, যে ছহি দুকেহি পরিগ্গহিতা.

১৩৭৩. পটিৰিজ্ঝিতব্বেহি পটিৰেধো ৰুত্তো. ৰিসযেনপি হি ৰিসযী ৰুচ্চতি সহচরভাৰতো. যথা –

‘‘উপ্পাদেত্ৰান সংৰেগং, দুক্খেনস্স চ হেতুনা;

ৰড্ঢযিত্ৰা সম্মসিত্ৰা, মুত্তিযা মগ্গমব্রৰী’’তি

‘‘সচ্চপরিযোসানে’’তি চ.

যথা দুক্খাদীনং পরিঞ্ঞাদিৰসেন পৰত্তমানং পটিৰেধঞাণং অসম্মোহতো তে অৰিলোমেত্ৰা অৰিরোধেত্ৰা পৰত্ততি নাম, এৰং তদুপনিস্সযভাৰং ৰিপস্সনাঞাণম্পি যথাবলং তে অৰিলোমেত্ৰা পৰত্ততীতি চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমন্তি ৰুত্তন্তি দুতিযো অত্থৰিকপ্পো ৰুত্তো. এত্থ চ ‘‘চতুন্নং সচ্চান’’ন্তি পদং ৰিনা উপচারেন ৰুত্তং, পুরিমস্মিং উপচারেনাতি দট্ঠব্বং. সম্মাদিট্ঠিপ্পধানত্তা ৰা সেসমগ্গঙ্গানং মগ্গসচ্চেকদেসস্স পটিৰেধস্স অনুলোমং সমুদাযানুলোমং ৰুত্তং, চতুসচ্চেকদেসস্স মগ্গস্স ৰা.

১৩৮০. খযসমযেতি খযসমূহে. ‘‘কিলেসানং খযৰসেন পৰত্তধম্মপুঞ্জে’’তি চ ৰদন্তি.

১৩৮১. অপরিবন্ধভাৰেন নিরাসঙ্কা, আরম্মণে অভিরতিভাৰেন চ পৰত্তি অধিমুচ্চনট্ঠোতি আহ ‘‘অনি…পে… ত্তনট্ঠেনা’’তি.

১৩৮২. অরিযমগ্গপ্পৰত্তিযা উত্তরকালং পৰত্তমানং ফলঞাণং তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং খযপরিযোসানে পৰত্তত্তা ‘‘খীণন্তে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা পন তং মগ্গানন্তরং উপ্পজ্জতি, তস্মা মগ্গেন ঠানসো খীণেসু কিলেসেসু তেসং খীণভাৰানন্তরং পৰত্তমানং খীণভাৰানং পঠমকালে পৰত্তন্তিপি ৰুচ্চতীতি দুতিযো ৰিকপ্পো ৰুত্তো.

দুকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিক্খেপকণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.