৪. অট্ঠকথাকণ্ডং

তিকঅত্থুদ্ধারৰণ্ণনা

১৩৮৪. নযগমনন্তি নীযতি, নেতি, নীযন্তি ৰা এতেনাতি নযো, গম্মতি এতেনাতি গমনং, নযোৰ, নযস্স ৰা গমনং নযগমনং. গতি এৰ ৰা গমনং. পঠমেন আদি-সদ্দেন অভিধম্মভাজনীযাদিসঙ্গহাসঙ্গহাদিএককাদিসুদ্ধিকসচ্ছি কট্ঠাদিমূলমূলাদিকা পঞ্চপকরণিকা নযগতি সঙ্গয্হতি. অনুলোমাদীতি পন পচ্চনীযঅনুলোমপচ্চনীযপচ্চনীযানুলোমপকারা একমূলাদিপ্পকারা চ. এত্থ অত্থেসু নিচ্ছিতেসূতি এতস্মিং অট্ঠকথাকণ্ডে চিত্তুপ্পাদৰসেন ভূমন্তরৰিসেসযোগতো সব্বেসং মাতিকাপদানং অত্থেসু সঙ্খেপতো ৰৰত্থাপিতেসু.

পঞ্হুদ্ধারন্তিআদীসু ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.২৫) কুসলপদং আদিং কত্ৰা কুসলাকুসলাব্যাকতন্তা তিস্সো কুসলাদিকা, কুসলাব্যাকতঅকুসলাব্যাকতকুসলাকুসলন্তা তিস্সো, কুসলাকুসলাব্যাকতন্তা একাতি কুসলাদিকা সত্ত পুচ্ছা, তথা অকুসলাদিকা, অব্যাকতাদিকা, কুসলাব্যাকতাদিকা, অকুসলাব্যাকতাদিকা, কুসলাকুসলাদিকা, কুসলাকুসলাব্যাকতাদিকাতি সত্তন্নং সত্তকানং ৰসেন ধম্মানুলোমে কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযে একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা, তথা সেসপচ্চযেসু সেসতিকেসু ধম্মপচ্চনীযাদীসু চ. তং সন্ধায ‘‘একূনপঞ্ঞাসায একূনপঞ্ঞাসাযা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সিযা হেতুং ধম্মং পটিচ্চ হেতুধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা (পট্ঠা. ৩.১.১) ‘‘হেতুং পটিচ্চ হেতু, হেতুং পটিচ্চ নহেতু, হেতুং পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চ. নহেতুং পটিচ্চ নহেতু, নহেতুং পটিচ্চ হেতু, নহেতুং পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চ. হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ হেতু, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ নহেতু, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চা’’তি একেকস্মিং দুকে হেতুপচ্চযাদীসু একমেকস্মিং পচ্চযে নৰ নৰ পুচ্ছা হোন্তি. তা সন্ধায ‘‘নৰসু নৰসু পঞ্হেসূ’’তি ৰুত্তং.

লব্ভমানস্সাতি কুসলত্তিকে তাৰ পটিচ্চৰারে হেতুপচ্চযে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা, কুসলং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৫৩) কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলং, অকুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলাব্যাকতং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতেন অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতেন অব্যাকতন্তি নৰন্নং নৰন্নং পঞ্হানং অত্থতো সম্ভৰন্তস্স পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনৰসেন উদ্ধরণং, তথা সেসপচ্চযৰারত্তিকাদীসু. তেসুযেৰাতি যথাৰুত্তেসু এৰ পঞ্হেসু অত্থসম্ভৰতো যথাৰিভত্তানং পঞ্হৰিস্সজ্জনানং ‘‘হেতুযা নৰা’’তিআদিনা গণনাঠপনং. পসটে ধম্মেতি যথা হেট্ঠা কণ্ডদ্ৰযে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্ত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১) ৰিপ্পকিণ্ণে মুত্তপুপ্ফে ৰিয ফস্সাদযো ধম্মে. অৰিসিট্ঠনিদ্দেসো সামঞ্ঞনিদ্দেসো. ৰিঞ্ঞাতধম্মস্স পুগ্গলস্সাতি অধিপ্পাযো.

যদি চিত্তুপ্পাদরূপকণ্ডেসু চতুভূমিচিত্তুপ্পাদাদিৰসেন ৰিঞ্ঞাতধম্মস্স অত্থুদ্ধারদেসনা আরদ্ধা, এৰং সন্তে ইধ কস্মা কুসলত্তিকনিদ্দেসো ৰুত্তোতি আহ ‘‘যদিপি কুসলত্তিকৰিত্থারো’’তিআদি. ধম্মৰিসেসনভাৰতোতি ‘‘ধম্মা’’তি পদস্স পধানভাৰং দস্সেতি. অতো হি তদভিধেয্যা পুচ্ছিতব্বা জাতা. ৰিঞ্ঞাতাহীতি ভূমীনং ৰিসেসনলক্খণযোগমাহ. এত্থ পধানন্তি কিঞ্চাপি উদ্দেসে কুসলপদেন ধম্মা ৰিসেসিতব্বা, ‘‘চতূসু ভূমীসু কুসল’’ন্তি ইমস্মিং পন নিদ্দেসে ভূমীহি ৰিসেসিতব্বত্তা কুসলপদং পধানন্তি ৰিসেসনভাৰেন ৰচনিচ্ছায অভাৰতো সতিপি ৰিসেসিতব্বধম্মানং কামাৰচরাদিফস্সাদিভেদে তদনপেক্খং অনৰজ্জসুখৰিপাকতাসঙ্খাতং অত্তনো কুসলাকারমেৰ গহেত্ৰা পৰত্তমানত্তা ‘‘একত্তমেৰ উপাদায পৰত্ততী’’তি ৰুত্তং. সব্বেপি হি কুসলা ধম্মা অনৰজ্জসুখৰিপাকতায একসভাৰাযেৰাতি.

১৩৮৫. যথাযোগং যোজেতব্বন্তি চতূহি ভূমীহি আধারভূতাহি ৰিসেসেত্ৰা সমযফস্সাদিভেদং অনামসিত্ৰা ৰিপাকভাৰেন একত্তং নেত্ৰা ‘‘চতূসু ভূমীসু ৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি যোজেতব্বং. এস নযো ‘‘তীসু ভূমীসু কিরিযাব্যাকত’’ন্তিআদীসুপি.

উপ্পজ্জতি এত্থাতি উপ্পাদো, চেতসিকা. তে হি চিত্তস্স সব্বথাপি নিস্সযাদিপচ্চযভাৰতো এত্থ চ উপ্পত্তিযা আধারভাৰেন অপেক্খিতা. যথা চ চেতসিকা চিত্তস্স, এৰং চিত্তম্পি চেতসিকানং নিস্সযাদিপচ্চযভাৰতো আধারভাৰেন ৰত্তব্বতং অরহতীতি যথাৰুত্তং উপ্পাদসদ্দাভিধেয্যতং ন ৰিনিৰত্ততি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘চিত্তুপ্পাদো’’তি এত্থ উপ্পাদস্স ৰিসেসনভাৰেন পৰত্তমানম্পি চিত্তং অত্তনি যথাৰুত্তউপ্পাদঅত্থসম্ভৰতো অপরিচ্চত্তৰিসেসিতব্বভাৰমেৰ হুত্ৰা তস্স ৰিসেসনভাৰং পটিপজ্জতীতি. যদাহ ‘‘অৰযৰেন সমুদাযোপলক্খণৰসেন অত্থো সম্ভৰতী’’তি. চিত্তসমানগতিকস্স ইধ চিত্তগ্গহণেন গহেতব্বতায ‘‘দ্ৰেপঞ্চৰিঞ্ঞাণানী’’তি নিদস্সনেন ৰক্খমানত্তা ‘‘চিত্ত…পে… গহণং কত’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ অঞ্ঞস্সাতি রূপস্স.

১৪২০. পঞ্চদ্ৰারে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি একন্তপরিত্তারম্মণত্তা পঞ্চদ্ৰারিকচিত্তানং. ইট্ঠানিট্ঠারম্মণানুভৰনন্তি ৰিপাকস্স পকপ্পেত্ৰা আরম্মণগ্গহণাভাৰমাহ. ততো কম্মানুরূপং পৰত্তমানো ৰিপাকো পরিত্তকম্মৰিপাকতায পরিত্তারম্মণেযেৰ পৰত্তিতুমরহতি, ন মহগ্গতপ্পমাণারম্মণেতি অধিপ্পাযো. সমাধিপ্পধানস্সপি কস্সচি কম্মস্স অপ্পনাঅপ্পত্তস্স একন্তেন সদিসৰিপাকতাঅভাৰতো ‘‘অপ্পনাপ্পত্তস্সা’’তি কম্মং ৰিসেসিতং. ৰণ্ণলক্খণাদিং অগ্গহেত্ৰা লোকসঞ্ঞানুরোধেনেৰ গহিতে পথৰাদিকে পরিকম্মসঞ্ঞায সমুপ্পাদিতত্তা পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং সঞ্ঞাৰসং আরম্মণং অস্সাতি সঞ্ঞাৰসারম্মণং. তাদিসেনেৰাতি সমাধিপ্পধানতায অপ্পনাপ্পত্তীহি ৰিয সঞ্ঞাৰসারম্মণতায চ নিব্বিসেসেনেৰ. সোপীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেনেতং দস্সেতি ‘‘অত্তনো কম্মস্স সমানভূমিকধম্মারম্মণতায ৰিয তস্স আরম্মণারম্মণতাযপি ৰিপাকো কম্মানুরূপোযেৰ নাম হোতী’’তি.

যদি এৰং কস্মা মহগ্গতপ্পমাণারম্মণস্স পরিত্তকম্মস্স ৰিপাকো তদারম্মণারম্মণো ন হোতীতি? অপ্পনাপ্পত্তকম্মৰিপাকস্স ৰিয তস্স কম্মারম্মণারম্মণতায নিযমাভাৰতো কম্মানুরূপতায চ অনেকরূপত্তা. যথা অত্তনো কম্মসদিসস্স মহগ্গতজৰনস্স পরিত্তারম্মণস্সপি তদারম্মণং নানুবন্ধকং পরিচযাভাৰতো, এৰং অত্তনো কম্মস্স নিমিত্তভূতেপি তস্স সহকারীকারণাহি অপরিযাদিন্নে মহগ্গতপ্পমাণে আরম্মণে পরিচযাভাৰতো পরিত্তৰিপাকো ন পৰত্ততি, কম্মনিমিত্তারম্মণো পন জাযমানো পরিত্তেনেৰ তেন হোতীতি আহ ‘‘পটিসন্ধিআদিভূতো’’তিআদি. যস্মা পনাতিআদিনা পাল়িযাৰ যথাৰুত্তমত্থং নিচ্ছিনোতি. নানাক্খণিককম্মপচ্চযো হি এত্থ অধিপ্পেতো পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং ভিন্নারম্মণতায ৰুত্তত্তা. ন চাতিআদিনা পরিত্তৰিপাকা এৰ ইধ পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন ৰুত্তাতি দস্সেতি. ইধাতি ইমস্মিং অত্থুদ্ধারকণ্ডে.

সতিৰেপুল্লপ্পত্তানং সতিৰিরহিতস্স কাযকম্মস্স সম্ভৰং দস্সেতুং ‘‘ৰাসনাৰসেনা’’তি ৰুত্তং. অৰীতরাগানং অপরিত্তেপি কত্থচি আরম্মণে সিযা চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তন্তি ‘‘কিলেসৰিরহে’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. আদরাকরণৰসেনেৰাতি আদরাকরণমত্তৰসেনেৰাতি ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো এৰ-সদ্দো তমেৰ নিৰত্তেতব্বং ৰিসেসং দস্সেতি, নাঞ্ঞথা. কোসজ্জাদীতি আদি-সদ্দেন দোসাদযো সঙ্গণ্হাতি. আদরাকরণং নিরুস্সুক্কতা এৰাতি আদরং করোন্তা নিরুস্সুক্কভাৰেনেৰ ন হোন্তি, ন পন আদরং ন করোন্তিযেৰাতি দট্ঠব্বং. একচ্চে পন ‘‘অকম্মঞ্ঞসরীরতায অঞ্ঞৰিহিততায চ খীণাসৰানং অসক্কচ্চদানাদিপৰত্তি ন অনাদরৰসেনা’’তি ৰদন্তি.

১৪২১. অতিপগুণানন্তি সুভাৰিতানং সুট্ঠুতরং ৰসিপ্পত্তানং. এৰং পগুণজ্ঝানেসুপি পৰত্তি হোতি তত্থ ৰিচারণুস্সাহস্স মন্দভাৰতোতি অধিপ্পাযো. পুব্বে দস্সিতন্তি ‘‘তীণি লক্খণানীতি অহন্তি ৰা’’তিআদিনা পুব্বে দস্সিতং. ‘‘অৰিজ্জমানো অপরমত্থভাৰতো, ৰিজ্জমানো চ লোকসঙ্কেতসিদ্ধিযা সম্মুতিসচ্চভাৰতো অত্থো অরীযতি চিত্তেন গম্মতি ঞাযতী’’তি আচরিযা ৰদন্তি. যতো তব্বিসযা চিত্তুপ্পাদা নৰত্তব্বং আরম্মণং এতেসন্তি নৰত্তব্বারম্মণাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসৰসেন ৰুচ্চন্তি. অযং পন ৰাদো হেৰত্থিকৰাদো ৰিয হোতীতি তস্স অচ্চন্তং অৰিজ্জমানতং মঞ্ঞন্তো ইতো চ অঞ্ঞথা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিং দস্সেতুং ‘‘সম্মুতিসচ্চে পনা’’তিআদিমাহ. কথং পন তস্স অচ্চন্তমৰিজ্জমানত্তে তব্বিসযানং ধম্মানং পৰত্তি নৰত্তব্বারম্মণভাৰো চাতি আহ ‘‘অৰিজ্জমানম্পী’’তিআদি. পরিত্তাদিআরম্মণাতি ন ৰত্তব্বাতি ৰুত্তাতি পরিত্তাদযো ৰিয তস্স ৰিসুং ৰৰত্থিতভাৰং নিসেধেতি.

ৰিক্খিপনং নানারম্মণেসু চিত্তস্স পৰত্তনং. অনৰট্ঠানং একস্মিংযেৰ পৰত্তিতুং অপ্পদানং. দুতিযাদিমগ্গপুরেচারিকং ফলসমাপত্তিপুরেচারিকঞ্চ কামাৰচরঞাণং নিব্বানারম্মণতায লোকুত্তরচিত্তস্স আৰজ্জনট্ঠানিযতায চ পঠমমগ্গপুরেচারিকঞাণেন সমানন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘গোত্রভুৰোদানে গোত্রভূতি গহেত্ৰা’’তি.

সব্বত্থপাদকন্তি নিপ্ফাদেতব্বে, পযোজনে ৰা ভুম্মং ‘‘চেতসো অৰূপসমে’’তিআদীসু ৰিয. তেন সব্বেসু ৰিপস্সনাদীসু নিপ্ফাদেতব্বেসূতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘সব্বেসূ’’তিআদি. অতীতংসঞাণস্স কামাৰচরত্তা ইদ্ধিৰিধাদীসু তস্স অগ্গহণং দট্ঠব্বং. তস্স পন অতীতসত্তদিৰসতো হেট্ঠা যাৰ পচ্চুপ্পন্নপটিসন্ধি, তাৰ ৰিসযোতি ৰদন্তি. অতীতসত্তদিৰসেসুপি খন্ধপটিবদ্ধানং তস্স ৰিসযভাৰো যুত্তো ৰিয দিস্সতি.

পাদকজ্ঝানচিত্তং পরিকম্মেহি গহেত্ৰাতি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘ইদং চিত্তং ৰিয অযং কাযো সীঘগমনো হোতূ’’তি পুব্বভাগপরিকম্মেহি রূপকাযস্স ৰিয পাদকজ্ঝানচিত্তস্সপি গহেতব্বতং সন্ধায ৰুত্তং. ইদং পন অধিট্ঠানং এৰং পৰত্ততীতি ৰেদিতব্বং. অধিপ্পেতট্ঠানপাপুণনত্থং গন্তুকামতং পুরক্খত্ৰা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘ইদং চিত্তং ৰিয অযং কাযো সীঘগমনো হোতূ’’তি করজকাযারম্মণং পরিকম্মং কত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা ৰুট্ঠায পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা পুন ভৰঙ্গে ওতিণ্ণে মনোদ্ৰারাৰজ্জনং রূপকাযং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি অনুলোমানি চ. ততো অধিট্ঠানচিত্তম্পি তমেৰারম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি. তস্সানুভাৰেন যথাধিপ্পেতট্ঠানং গতোযেৰ হোতি. এৰং অদিস্সমানেন কাযেন গচ্ছন্তো পনাযং কিং তস্স অধিট্ঠানচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে গচ্ছতি, উদাহু ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে ৰাতি? তীসু খণেসু গচ্ছতীতি ইচ্ছন্তি. চিত্তেতি পাদকজ্ঝানচিত্তে. সমোদহতীতি চিত্তানুগতিকং চিত্তং ৰিয সীঘগমনং করোতীতি অত্থো. যথা হি চিত্তং ইচ্ছিতক্খণে অতিদূরেপি ৰিসযং আরব্ভ পৰত্ততি, এৰং রূপকাযস্সপি লহুপরিৰত্তিভাৰাপাদনং চিত্তৰসেন কাযপরিণামনং. ন চেত্থ রূপধম্মানং দন্ধপরিৰত্তিভাৰতো একচিত্তক্খণেন দেসন্তরুপ্পত্তি ন যুজ্জতীতি ৰত্তব্বা অধিট্ঠানচিত্তেন রূপকাযস্স লহুপরিৰত্তিভাৰস্স আপাদিতত্তা. তেনেৰাহ ‘‘চিত্তৰসেন কাযং অধিট্ঠহিত্ৰা সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰা অদিস্সমানেন কাযেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৯৭). অচিন্তেয্যো হি ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৰিসযোতি.

চিত্তসন্তানং রূপকাযে সমোদহিতন্তি যত্তকেহি চিত্তেহি দিস্সমানেন কাযেন যথাধিপ্পেতট্ঠানপ্পত্তি, তত্তকানং চিত্তানং পবন্ধস্স দন্ধগমনকরণতো ইমস্স অধিট্ঠানস্স করজকাযে আরোপিতং তদনুগুণন্তি অত্থো. ইদম্পি অধিট্ঠানপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘অযং কাযো ৰিয ইদং চিত্তং দন্ধগমনং হোতূ’’তি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠিতজ্ঝানচিত্তারম্মণং পরিকম্মং কত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা ভৰঙ্গতো ৰুট্ঠায পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা পুন ভৰঙ্গে ওতিণ্ণে মনোদ্ৰারাৰজ্জনং পাদকজ্ঝানং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি অনুলোমানি চ. ততো অধিট্ঠানচিত্তম্পি তমেৰারম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি. তস্সানুভাৰেন অন্তরা পঞ্চৰিঞ্ঞাণাদীসু উপ্পন্নেসুপি অপতন্তো ইচ্ছিতট্ঠানং গচ্ছতি. এৰং গচ্ছন্তো চ সচে ইচ্ছতি, পথৰীকসিণৰসেন আকাসে মগ্গং নিম্মিনিত্ৰা পদসা গচ্ছতি. সচে ইচ্ছতি, ৰাযোকসিণৰসেন ৰাযুং অধিট্ঠহিত্ৰা তূলপিচু ৰিয ৰাযুনা গচ্ছতি. অপিচ গন্তুকামতাৰ এত্থ পমাণং. সতি হি গন্তুকামতায এৰং কতাধিট্ঠানো অধিট্ঠানৰেগক্খিত্তোৰেসো ইস্সাসপক্খিত্তো সরো ৰিয দিস্সমানো গচ্ছতীতি. তত্থ আকাসে মগ্গং নিম্মিনিত্ৰা গচ্ছন্তো ৰিনাপি অভিঞ্ঞাঞাণেন পকতিপথৰিযং ৰিয গচ্ছতি. তেনেৰ ‘‘পদসা গচ্ছতী’’তি ৰুত্তং. ৰাযুং অধিট্ঠহিত্ৰা গচ্ছন্তো অভিঞ্ঞাঞাণসমুট্ঠিতৰাযোধাতুপরম্পরায গচ্ছতি. উভযত্থাপি অন্তরা ৰনরামণীযকাদীনি পেক্খমানো আপাথগতে সদ্দে চ সুণমানো গচ্ছতীতি ৰদন্তি. কেচি পন ‘‘অদিস্সমানেন কাযেন একচিত্তক্খণেনেৰ ইচ্ছিতট্ঠানগমনে দিস্সমানেন কাযেন পদসা ৰাযুনা চ গমনে অভিঞ্ঞাচিত্তসমুট্ঠিতকাযৰিঞ্ঞত্তিৰিপ্ফারেন গমন’’ন্তি ৰদন্তি. অপরে ‘‘অভিঞ্ঞাচিত্তস্স ৰিঞ্ঞত্তিনিব্বত্তনকিচ্চং নত্থী’’তি ৰদন্তি.

অধিট্ঠানদ্ৰযন্তি চিত্তকাযৰসেন কাযচিত্তপরিণামনভূতং রূপকাযপাদকজ্ঝানচিত্তারম্মণং উভযং অধিট্ঠানং. তংসম্পযুত্তাযাতি যথাৰুত্তঅধিট্ঠানদ্ৰযসম্পযুত্তায. সুখসঞ্ঞালহুসঞ্ঞাভাৰতোতি সুখসঞ্ঞালহুসঞ্ঞাসব্ভাৰতো, তব্ভাৰং আপজ্জনতোতি অত্থো. সুখসঞ্ঞাতি চেত্থ উপেক্খাসম্পযুত্তা সঞ্ঞা. উপেক্খা হি ‘‘সন্তং সুখ’’ন্তি ৰুত্তা. সাযেৰ চ সঞ্ঞা নীৰরণেহি চেৰ ৰিতক্কাদীহি পচ্চনীকেহি চ ৰিমুত্তত্তা ‘‘লহুসঞ্ঞা’’তিপি ৰেদিতব্বা. তাহি সমোক্কন্তাহি রূপকাযোপি তূলপিচু ৰিয সল্লহুকো হোতি. সো এৰং ৰাতক্খিত্ততূলপিচুনা ৰিয সল্লহুকেন একচিত্তক্খণেন অদিস্সমানেন চ কাযেন যথারুচি গচ্ছতীতি.

‘‘মুত্তো ৰতম্হি তায অনত্থসংহিতায দুক্করকারিকায, সাধু ৰতম্হি সম্মাসম্বোধিং সম্বুজ্ঝ’’ন্তি (সং. নি. ১.১৩৭) পৰত্তং ভগৰতো চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায মারো ‘‘অমুত্তভাৰমস্স করিস্সামী’’তি,

‘‘তপোকম্মা অপক্কম্ম, যং ন সুজ্ঝন্তি মাণৰা;

অসুদ্ধো মঞ্ঞসি সুদ্ধো, সুদ্ধিমগ্গা অপরদ্ধো’’তি. (সং. নি. ১.১৩৭) –

আহাতি এৰমাদিং সন্ধায ‘‘মারাদীনম্পি ভগৰতো চিত্তজাননং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. নিব্বানপচ্চৰেক্খণঞ্চ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন নিব্বানা…পে… ঞাতেসু পৰত্ততীতি সম্বন্ধো. নিব্বানা…পে… ঞাতেসূতি ইদং অভিঞ্ঞাঞাণস্স পরতো পৰত্তমানং পচ্চৰেক্খণং অভিঞ্ঞাঞাণস্স ৰিসযে ৰিয অভিঞ্ঞাঞাণৰিসযৰিসযেপি কদাচি পৰত্তিতুং অরহতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. অপ্পমাণারম্মণতন্তি অপ্পমাণখন্ধারম্মণতন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স নিব্বানারম্মণভাৰদীপকো কোচি পাঠো নত্থি, তস্মা. পচ্চৰেক্খণকিচ্চে ৰুচ্চমানেতি রুল়্হিং অগ্গহেত্ৰা মগ্গাদীনং অতীতানং পতি পতি অৰেক্খনং অনুস্সরণং পচ্চৰেক্খণন্তি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স কিচ্চংযেৰ পচ্চৰেক্খণন্তি ৰুচ্চমানেতি অত্থো. অনুঞ্ঞাতাতি দিস্সতীতি ‘‘মগ্গফলনিব্বানপচ্চৰেক্খণতো’’তি ইদমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন নিব্বানারম্মণে খন্ধে দিস্ৰা ‘‘ইমে ধম্মা কিং নু খো আরব্ভ পৰত্তা’’তি আৰজ্জেন্তস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং নিব্বানারম্মণে পৰত্ততীতি. অনাগতংসঞাণেপি এসেৰ নযো.

যদি এৰং কস্মা পরিত্তত্তিকে ‘‘অপ্পমাণো ধম্মো মহগ্গতস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৫৮) এত্থ ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসঅনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি অজ্ঝত্তত্তিকে চ ‘‘বহিদ্ধাধম্মো বহিদ্ধাধম্মস্স, বহিদ্ধাধম্মো অজ্ঝত্তস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতেসং ৰিভঙ্গেসু ‘‘বহিদ্ধা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযপুব্বেনিৰাসযথাকম্মূপগঅনাগতংসআৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.২০.২৯) এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং নিব্বানন্তি. চেতোপরিযইদ্ধিৰিধাদিঞাণেহি সহ ৰুত্তত্তাতি চে, এৰম্পি ৰিসুং ৰিভজিতব্বং সিযা. ন হি ৰিসুং ৰিভজনারহং সহ ৰিভজতীতি? ন, অৰচনস্স অঞ্ঞকারণত্তা. যানি হি পুথুজ্জনানং পুব্বেনিৰাসঅনাগতংসঞাণানি, তেসং অৰিসযো এৰ নিব্বানং. অরিযানং পন মগ্গফলপচ্চৰেক্খণেহি সচ্ছিকতনিব্বানানং ইমেহি ঞাণেহি পচ্চক্খকরণে পযোজনং নত্থীতি সাধারণেন ইদ্ধিৰিধঞাণাদীনং গহিতত্তা নিব্বানং ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিব্বত্তক্খন্ধজাননমাহ, ন নিব্বত্তকক্খন্ধজাননং. যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চঞ্হি তন্তি. অত্থো সম্ভৰতীতি ইদং অনাগতংসঞাণস্সপি অনিব্বানারম্মণতং সন্ধায ৰুত্তং.

১৪২৯. মগ্গারম্মণত্তিকে যস্মা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে বোধিতেসু চিত্তুপ্পাদেসু একন্ততো মগ্গারম্মণাযেৰ কেচি নত্থি, মগ্গারম্মণাযেৰ পন কদাচি মগ্গাধিপতিনো হোন্তি, তস্মা ‘‘কতমে ধম্মা মগ্গারম্মণা’’তি একমেৰ পুচ্ছং কত্ৰা তযোপি কোট্ঠাসা লব্ভমানৰসেন ৰিভত্তা. ইমিনা নযেন পরতোপি এৰরূপেসু ঠানেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘চিত্তুপ্পাদা’’তি, ‘‘মগ্গারম্মণা’’তি চ ৰুত্তধম্মানংযেৰ মগ্গহেতুকত্তাভাৰং সাধেতুং ‘‘অসহজাতত্তা’’তি ইদং হেতুৰচনন্তি ‘‘অসম্পযুত্তত্তাতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ন হি অরূপধম্মান’’ন্তিআদি. ‘‘অঞ্ঞধম্মারম্মণকালে এৰা’’তি অৰধারণস্স অগ্গহিতত্তা গরুং অকত্ৰা মগ্গারম্মণকালেপি মগ্গাধিপতিভাৰেন ন ৰত্তব্বাতি অযম্পি অত্থো অট্ঠকথাযং পরিগ্গহিতোযেৰাতি দট্ঠব্বং. ‘‘গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খণকালে’’তি হি ৰুত্তত্তা গরুং অকত্ৰা পচ্চৰেক্খণকালেপি অত্থি এৰ. তদা চ মগ্গাধিপতিভাৰেন ন ৰত্তব্বা তে ধম্মাতি ভিয্যোপি সিদ্ধোৰাযমত্থো.

১৪৩৪. অতীতারম্মণাৰাতি উদ্ধটং, ‘‘অতীতারম্মণা’’তি পন অট্ঠকথাপাঠো বহূসু পোত্থকেসু দিস্সতি. তস্মাতি যস্মা পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গৰণ্ণনাযং (ৰিভ. অ. ২২৭) ‘‘মরণসমযে ঞাতকা ‘অযং, তাত, তৰত্থায বুদ্ধপূজা করীযতি, চিত্তং পসাদেহী’তি ৰত্ৰা’’তিআদিনা পঞ্চদ্ৰারে রূপাদিআরম্মণূপসংহরণং তত্থ তদারম্মণপরিযোসানানং চুদ্দসন্নং চিত্তানং পৰত্তিঞ্চ ৰত্ৰা তস্মিংযেৰ একচিত্তক্খণট্ঠিতিকে আরম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতীতি পচ্চুপ্পন্নারম্মণভাৰং পটিসন্ধিযা ৰক্খতি, তস্মাতি অত্থো. দ্ৰে ভৰঙ্গানি আৰজ্জনং মরণস্সাসন্নভাৰেন মন্দীভূতৰেগত্তা পঞ্চ জৰনানি দ্ৰে তদারম্মণানি চুতিচিত্তন্তি একাদস চিত্তক্খণা অতীতাতি আহ ‘‘পঞ্চচিত্তক্খণাৰসিট্ঠাযুকে’’তি. ইতরত্থাতি অঞ্ঞতদারম্মণায চুতিযা. ইদানি তমেৰ ‘‘ইতরত্থা’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘যদা হী’’তিআদিমাহ. চুতিযা তদারম্মণরহিতত্তা পটিসন্ধিযা চ পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা ‘‘রূপা…পে… জ্জন্তস্সা’’তি উদাহটং. ছ ভৰঙ্গানি পচ্চুপ্পন্নারম্মণানি হোন্তি, নৰ চিত্তক্খণা অতীতাতি সত্তচিত্তক্খণাৰসিট্ঠাযুকে গতিনিমিত্তে পটিসন্ধিযা পৰত্তত্তাতি দট্ঠব্বং.

ৰিজ্জমানমেৰ কাযং আরম্মণং করোতীতি এতেন সুখলহুসঞ্ঞোক্কমনেন পচ্চুপ্পন্নস্সেৰ ভূতুপাদাযরূপসঙ্ঘাতস্স লহুপরিৰত্তিভাৰাপাদনং, ন ভাৰিনোতি দস্সেতি.

এত্থন্তরেতি অপাকটকালতো পট্ঠায যাৰ পাকটকালো, এতস্মিং অন্তরে. যস্মা পন কস্সচি কিঞ্চি সীঘং পাকটং হোতি, কস্সচি দন্ধং, তস্মা ‘‘একদ্ৰেসন্ততিৰারা’’তি অনিযমেত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি একে, কেচি পন ‘‘এত্থন্তরে পৰত্তা রূপধম্মা অরূপধম্মা চ পচ্চুপ্পন্নাতি গহিতে একো সন্ততিৰারো হোতি, তং পন দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা অপাকটকালং আদিং কত্ৰা যেভুয্যেন পাকটকালতো ওরভাৰো একো কোট্ঠাসো যেভুয্যেন পাকটকালং আদিং কত্ৰা যাৰ সুপাকটকালো একোতি এতে দ্ৰে সন্ততিৰারা. ইমিনা নযেন সেসসন্ততিৰারভেদাপি ৰেদিতব্বা. তত্থ কালৰসেন সব্বেসং সমানভাৰং অগ্গহেত্ৰা ধম্মানং সদিসপ্পৰত্তিৰসেন সন্ততিপরিচ্ছেদো দীপিতব্বো’’তি ৰদন্তি. কিঞ্চি কিঞ্চি কালং সদিসং পৰত্তমানাপি হি উতুচিত্তাদিসমুট্ঠানা রূপধম্মা সন্ততিৰারাতি ৰুচ্চন্তি. যদাহ ‘‘অতিপরিত্তা’’তিআদিনা, অরূপসন্ততিপি চেত্থ যথাৰুত্তরূপসন্ততিপরিচ্ছিন্না সঙ্গহিতাযেৰাতি দট্ঠব্বং. পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতীতি তণ্হাদিট্ঠীহি আকড্ঢনীযট্ঠানভাৰেন ৰুত্তং. ‘‘যো চাৰুসো, মনো যে চ ধম্মা’’তি ৰিসযিৰিসযভূতা একভৰভূতা চ একসন্ততিপরিযাপন্না ধম্মা ৰিভাগং অকত্ৰা গয্হমানা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোতি, সতি পন ৰিভাগকরণে খণসন্ততিপচ্চুপ্পন্নতা লব্ভতীতি আহ ‘‘অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোন্তং এতং উভযং হোতী’’তি.

তস্সাতি মহাজনস্স. অতীতাদিৰিভাগং অকত্ৰাতি আৰজ্জনাদীনং সমানাকারপ্পৰত্তিযা উপাযং দস্সেতি. সিদ্ধং হোতীতি খণপচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তেপি পরিকম্মচেতোপরিযঞাণানং অযং পাল়ি সুট্ঠু নীতা হোতীতি অত্থো. অতীতত্তিকো চ এৰং অভিন্নো হোতীতি এৰং খণপচ্চুপ্পন্নেযেৰ ধম্মে ইধ পচ্চুপ্পন্নোতি গয্হমানে অঞ্ঞপদসঙ্গহিতস্সেৰ অনন্তরপচ্চযভাৰং পকাসেন্তো অতীতত্তিকো চ পট্ঠানে অভেদতো সম্মা অত্থস্স উদ্ধটত্তা অৰিনাসিতো হোতি. অথ ৰা অতীতত্তিকোতি পট্ঠানে অতীতত্তিকপাল়ি, ইমায অতীতত্তিকপাল়িযা যথাৰুত্তকারণতোযেৰ অভিন্নো অৰিসিট্ঠো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতীতি অত্থো.

যথাসম্ভৰন্তি আৰজ্জনায অনাগতারম্মণতা, জৰনানং পচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণতা অনাগতপচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণতাতি যোজেতব্বং. নানারম্মণতা ন সিযা অদ্ধাৰসেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ অত্থো একিস্সা জৰনৰীথিযা একস্মিংযেৰ চিত্তে পৰত্তিযং আৰজ্জনাদীনং অনাগতাদিআরম্মণতা সম্ভৰতীতি সম্ভৰদস্সনৰসেন ৰুত্তোতি যথাধিপ্পেতস্স অভিঞ্ঞাচিত্তস্স খণপচ্চুপ্পন্নে পৰত্তিং যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তেনা’’তিআদিমাহ. তীণীতি ‘‘অতীতারম্মণো ধম্মো অতীতারম্মণস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো, অনাগতারম্মণো ধম্মো অনাগতারম্মণস্স ধম্মস্স, পচ্চুপ্পন্নারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.৩৪) পদন্তরসঙ্গহিতধম্মানপেক্খা ধম্মা তীণি পঞ্হৰিস্সজ্জনানীতি অত্থো. অনাসেৰনং নত্থীতি আসেৰনলাভে সতি যথাধম্মসাসনে অৰচনস্স কারণং নত্থীতি অৰচনেন তত্থ ইতরেসং পঞ্হানং পটিসেধো ৰিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো.

এতস্স ৰাদস্সাতি ‘‘আৰজ্জনজৰনানং অনাগতপচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তেপি চেতোপরিযঞাণং সিদ্ধ’’ন্তি ৰাদস্স. নিস্সযভাৰোতি অত্থসম্ভৰতো যথাৰুত্তনযস্স জোতকভাৰো. যন্তি চিত্তং. তস্সাতি আৰজ্জনজৰনানং খণপচ্চুপ্পন্ননিরুদ্ধারম্মণতাৰচনস্স. এত্থ চ কালৰিসেসং আমসতি, অনাগতাযেৰ চ আৰজ্জনা পৰত্ততীতি নযিদং যুজ্জমানকং. অথ ‘‘যং ইমস্স চিত্তং ভৰিস্সতি, তং জানামী’’তি আভোগং করোতি, এৰং সতি পরিকম্মাভিঞ্ঞাচিত্তানম্পি অনাগতারম্মণত্তমেৰাতি সব্বত্থ আৰজ্জনজৰনানং অনাগতপচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ন সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘পৰত্তি…পে… ৰুত্তত্তা’’তি. দোসাপত্তিযাতি দোসাপজ্জনেন, দোসাপত্তিতো ৰা. রাসিএকদেসাৰজ্জনপটিৰেধেতি যথারুতৰসেনেৰ পুরিমৰাদিপক্খমাহ, সম্পত্তসম্পত্তাৰজ্জনজাননেতি অত্তনা নিদ্ধারিতপক্খং. পুরিমৰাদিনো নানুজানেয্যুন্তি অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা অভিধম্মমাতিকাযং আগতপচ্চুপ্পন্নপদস্স নত্থীতি অধিপ্পাযে ঠত্ৰা নানুজানেয্যুং. এত্থ চ সতিপি সভাৰভেদে আকারভেদাভাৰতো একত্তনযৰসেন আৰজ্জনপরিকম্মাভিঞ্ঞাচিত্তানং নানারম্মণতাদোসো নত্থীতি খণপচ্চুপ্পন্নারম্মণতা চেতোপরিযঞাণস্স পুরিমৰাদীনং অধিপ্পাযৰিভাৰনমুখেন দস্সিতা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সভাৰভেদে সতি নানারম্মণতাদোসাভাৰো নত্থি এৰাতি একস্মিং এৰ চিত্তে অদ্ধাসন্ততিৰসেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰিভাৰিতা’’তি দ্ৰীসুপি ৰাদেসু যং যুত্তং, তং ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.

তেনেৰাতি যস্মা অতীতত্তিকে উপ্পন্নত্তিকে চ চেতোপরিযঞাণস্স ৰত্তমানধম্মারম্মণভাৰজোতনো পাঠো ন দিস্সতি, তেনেৰ কারণেন. দ্ৰীসু ঞাণেসূতি পুব্বেনিৰাসচেতোপরিযঞাণেসু. কম্মমুখেন গয্হন্তীতি সতিপি আরম্মণভাৰে চত্তারো খন্ধা যথাকম্মূপগঞাণেন কম্মদ্ৰারেন কুসলাকুসলা ইচ্চেৰ গয্হন্তি, ন পন ৰিভাগসোতি দস্সেতি. লোভাদিসম্পযোগৰিসেসেন দুচ্চরিতভাৰো, অলোভাদিসম্পযোগৰিসেসেন চ সুচরিতভাৰো লক্খীযতীতি দুচ্চরিতসুচরিতানি ৰিভাৰেন্তং লোভাদযোপি ৰিভাৰেতিযেৰ নাম হোতীতি আহ ‘‘দুচ্চরিত…পে… ভাৰনং হোতী’’তি.

১৪৩৫. অসভাৰধম্মস্স ‘‘অহ’’ন্তিআদিপঞ্ঞত্তিযা অজ্ঝত্তধম্মুপাদানতায সিযা কোচি অজ্ঝত্তপরিযাযো, ন পন সভাৰধম্মস্স অসত্তসন্তানেৰ তস্সাতি ৰুত্তং ‘‘সভাৰ…পে… অহোন্ত’’ন্তি. তথা হি ‘‘অত্তনো খন্ধাদীনি পচ্চৰেক্খন্তস্সা’’তি এত্থ ‘‘অজ্ঝত্তারম্মণা’’তি পদস্স অত্থৰিৰরণৰসেন ‘‘অজ্ঝত্তং গয্হমানং অহন্তি পঞ্ঞত্তিং আদি-সদ্দেন গণ্হাতী’’তি ৰক্খতি. যদি এৰং তস্স অজ্ঝত্তত্তিকেপি অজ্ঝত্তভাৰো ৰত্তব্বো সিযা? ন, বহিদ্ধাভাৰস্স ৰিয অজ্ঝত্তভাৰস্সপি অজ্ঝত্তত্তিকে নিপ্পরিযাযৰসেন অধিপ্পেতত্তাতি. যদাহ ‘‘অসভা…পে… ন ৰুত্ত’’ন্তি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাদীতি আদি-সদ্দেন সাৰজ্জনানি তস্স পুরেচারিকউপচারচিত্তানি তস্স আরম্মণেন পৰত্তনকপচ্চৰেক্খণঅস্সাদনাদিচিত্তানি চ সঙ্গণ্হাতি.

আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং তং-সদ্দেন আকড্ঢিত্ৰা ৰদতি, ন পন তং সব্বন্তি ৰুত্তং, যঞ্চ তস্স পুরেচারিকন্তি অত্থো. লেসৰচনন্তি একদেসসারুপ্পেন সমানারম্মণভাৰেন একদেসস্সেৰ ৰচনং. লিস্সতি সিলিস্সতি একদেসেন অল্লীযতীতি হি লেসো. যেসন্তি কামাৰচরকুসলাকুসলমহাকিরিযাৰজ্জনচিত্তানং কুসলকিরিযাভেদস্স রূপাৰচরচতুত্থস্স চ. এৰং উপেক্খাসহগতনিদ্দেসাদীসূতি যেসং অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্ততা ৰুত্তা, তেসু একমেৰ উপেক্খাসহগতনিদ্দেসং ৰত্ৰা ইতরং ন ৰত্তব্বং সিযাতি অত্থো. আদি-সদ্দেন হেতুসম্পযুত্তকামাৰচরাদিনিদ্দেসে সঙ্গণ্হাতি. তত্থাপি হি পরিত্তসহেতুকাদিভাৰেন ৰুত্তেসু ধম্মেসু একমেৰ ৰত্ৰা ইতরং ন ৰত্তব্বং সিযাতি. অভাৰনানিট্ঠপ্পৰত্তিযাতি অভাৰনানিট্ঠপ্পৰত্তিযা অভাৰনাকারস্স উক্কংসপ্পৰত্তিযাতি অত্থো, অভাৰস্স ৰা উক্কংসপ্পৰত্তিযা. নৰত্তব্বং জাতং অজ্ঝত্তারম্মণাদিভাৰেনাতি অধিপ্পাযো. তানীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনেন সমানারম্মণানি আৰজ্জনাদীনি. যদি এৰং ‘‘অভাৰনাসামঞ্ঞে’’তি কস্মা ৰুত্তং. ন হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনারম্মণস্স পচ্চৰেক্খণঅস্সাদনাদিৰসেন পৰত্তচিত্তানং অভাৰনাকারেন পৰত্তি অত্থীতি? ন, অভাৰেতব্বতায অধিপ্পেতত্তা. ন ভাৰীযতীতি হি অভাৰনং, ন ন ভাৰেতীতি.

গহণৰিসেসনিম্মিতানীতিআদীসু অযমধিপ্পাযো – যদিপি ভাৰনাঞাণনিম্মিতাকারমত্তেসু সভাৰতো অৰিজ্জমানেসু ৰিসযেসু যেভুয্যেন মহগ্গতা ধম্মা পৰত্তন্তি, বহিদ্ধাকারগ্গহণৰসেন পন কসিণাদীনং বহিদ্ধাভাৰোতি তদারম্মণধম্মা বহিদ্ধারম্মণাতি ৰুত্তং. কসিণানঞ্হি সন্তানং মুঞ্চিত্ৰা উপট্ঠানং ৰিসেসতো ৰড্ঢিতকসিণৰসেন ৰিঞ্ঞাযতি, পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণাভাৰস্স পন ন বহিদ্ধাকারো, নাপি অজ্ঝত্তাকারোতি উভযাকারৰিধুরে তস্মিং অনঞ্ঞসাধারণেন পৰত্তিযাকারেন পৰত্তমানং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেৰ নৰত্তব্বারম্মণং ৰুত্তং, ন ইতরে ইতরাকারপ্পৰত্তিতোতি. কামাৰচরকুসলানন্তি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং.

আকিঞ্চঞ্ঞাযতনৰিপাকং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স ৰিপাকাদিকস্সাতি অত্থৰসেন ৰিভত্তি পরিণামেতব্বা. অভিনীহারাসম্ভৰতোতি সমাপত্তিচিত্তস্স অভিনীহরণাসম্ভৰতো. কুসলমেৰ ৰিপাকস্স আরম্মণন্তি কত্ৰা ‘‘ৰিপাকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং.

অসভাৰধম্মত্তেপি বহিদ্ধাকারেন গহণীযভাৰতো কসিণানং বহিদ্ধাভাৰো ৰিয একন্ততো ইধ অজ্ঝত্তধম্মুপাদানতায অহন্তি পঞ্ঞত্তিযা সিযা অজ্ঝত্তভাৰোতি ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. ‘‘খন্ধাদীতি আদি-সদ্দেন ধাতুআযতনাদি সঙ্গয্হতী’’তি চ ৰদন্তি. এস নযোতি ‘‘অরূপক্খন্ধে খন্ধাতি গহেত্ৰা’’তিআদিকং ৰণ্ণনানীতিং আহ. পরেসং খন্ধাদিগ্গহণেতি পরেসং খন্ধাদীতি ইমস্স পদস্স কথনে উচ্চারণে. সব্বং উপাদাপঞ্ঞত্তিং আহ আদিসদ্দেনাতি সম্বন্ধো.

তিকঅত্থুদ্ধারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকঅত্থুদ্ধারৰণ্ণনা

১৪৭৩. অঞ্ঞথাতি ৰুত্তপ্পকারস্স দস্সনে. ৰুত্তপ্পকারস্স দস্সনতো এৰ হি অট্ঠকথাযং সসঙ্খারিকানং থিনমিদ্ধৰিরহে অসঙ্খারিকসদিসী যোজনা ন দস্সিতা. ভৰরাগাদীসূতি ভৰরাগমূলিকাদীসু যোজনাসু.

১৫১১. দ্ৰেতি উদ্ধচ্চাৰিজ্জানীৰরণানি. তীণীতি কামচ্ছন্দব্যাপাদৰিচিকিচ্ছাসু একেকেন উদ্ধচ্চাৰিজ্জানীৰরণানি. দ্ৰে ৰা তীণি ৰাতি পাল়িযং ৰা-সদ্দস্স লুত্তনিদ্দিট্ঠতং আহ. অথ ৰা নিপাতসদ্দসন্নিধানেপি নামপদাদীহি এৰ সমুচ্চযাদিঅত্থো ৰুচ্চতি, ন নিপাতপদেহি তেসং অৰাচকত্তাতি অন্তরেনপি নিপাতপদং অযমত্থো লব্ভতি. তথা ৰচনিচ্ছায সম্ভৰো এৰ হেত্থ পমাণন্তি পাল়িযং ‘‘দ্ৰে তীণী’’তি ৰুত্তং. যত্থ সহুপ্পত্তীতিআদিনা ‘‘দ্ৰে তীণী’’তি লক্খণৰচনন্তি সব্বসাধারণমত্থমাহ. তথা হি ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা কিলেসগোচ্ছকে চা’’তি ৰুত্তং. তস্সাযমধিপ্পাযো – কিলেসদ্ৰযসহিতস্সেৰ চিত্তুপ্পাদস্স অভাৰেপি পাল়িযং দ্ৰিগ্গহণং কতং, কিলেসানঞ্চ সম্ভৰন্তানং সব্বেসং সরূপেন গহণং ন কতন্তি দ্ৰে তযোতি লক্খণকরণন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি.

যদি সব্বাকুসলে উপ্পজ্জনকস্সপি উদ্ধচ্চস্স একো এৰ চিত্তুপ্পাদো ৰিসযভাৰেন ৰুচ্চতি, অৰিজ্জানীৰরণস্সপি তথা ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘কস্মা ৰুত্ত’’ন্তিআদিনা চোদেতি. ইতরো উদ্ধচ্চনীৰরণস্সেৰ তথা ৰত্তব্বতং অৰিজ্জানীৰরণস্স তথা ৰত্তব্বতাভাৰঞ্চ দস্সেতুং ‘‘সুত্তন্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ সুত্তন্তে ৰুত্তেসু পঞ্চসু নীৰরণেসূতি উদ্ধচ্চসহগতে উদ্ধচ্চস্স অৰিজ্জানীৰরণেন নীৰরণসহিততং আসঙ্কিত্ৰা ৰুত্তং. ননু চ সুত্তন্তেপি ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.১২৪) অৰিজ্জা ‘‘নীৰরণ’’ন্তি ৰুত্তাতি? সচ্চমেতং, ঝানঙ্গানং পটিপক্খভাৰেন পন সুত্তন্তে বহুলং কামচ্ছন্দাদযো পঞ্চেৰ নীৰরণানি ৰুত্তানীতি যেভুয্যৰুত্তিৰসেন এতং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

কেচি পন ‘‘যথা নিক্খেপকণ্ডে কুসলপটিপক্খভূতানি দুব্বলানিপি নীৰরণানি পট্ঠানে ৰিয দস্সিতানি. তথা হি পট্ঠানে (পট্ঠা. ৩.৮.১) ‘নীৰরণং ধম্মং পটিচ্চ নীৰরণো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন পুরেজাতপচ্চযা. অরূপে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চনীৰরণ’ন্তিআদি ৰুত্তং, ন এৰং অট্ঠকথাকণ্ডে. অট্ঠকথাকণ্ডে পন ঝানপটিপক্খভূতানিযেৰ নীৰরণানি নিদ্দিট্ঠানীতি ‘উদ্ধচ্চনীৰরণং উদ্ধচ্চসহগতে চিত্তুপ্পাদে উপ্পজ্জতী’তি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন উদ্ধচ্চনীৰরণস্স কামচ্ছন্দাদীহি একতো উপ্পত্তিদস্সনং নিক্খেপকণ্ডানুসারেন কতং একতো উপ্পত্তিযা পভেদদস্সনত্থং. তত্থ হি পাল়িযংযেৰ তানি ৰিত্থারতো ৰুত্তানী’’তি ৰদন্তি. অযঞ্চ ৰাদো ‘‘উদ্ধচ্চনীৰরণং উদ্ধচ্চসহগতে চিত্তুপ্পাদে উপ্পজ্জতী’’তি ইদমেৰ ৰচনং ঞাপকন্তি কত্ৰা ৰুত্তো. অঞ্ঞথা অৰিজ্জানীৰরণং ৰিয ৰত্তব্বং সিযা. ন তি ইতো অঞ্ঞং পরিযুট্ঠানপট্ঠাযীনিযেৰ নীৰরণানি অত্থুদ্ধারকণ্ডে অধিপ্পেতানীতি ইমস্স অত্থস্স সাধকং ৰচনং অত্থি, ইদং ৰচনং দ্ৰেতীণিৰচনস্স সামঞ্ঞেন সব্বনীৰরণসঙ্গাহকত্তা যথাৰুত্তৰচনস্স ৰিসযৰিসেসপ্পকাসনসঙ্খাতেন পযোজনন্তরেন ৰুত্তভাৰস্স দস্সিতত্তা চ ঞাপকং ন ভৰতীতি দিস্সতি, তস্মা ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.

অগ্গহেত্ৰাতি যথারুতৰসেনেৰ অত্থং অগ্গহেত্ৰা যথা নিক্খেপকণ্ডপট্ঠানাদীহি ন ইমিস্সা পাল়িযা ৰিরোধো হোতি, এৰং অধিপ্পাযো গৰেসিতব্বোতি যথাৰুত্তমেৰত্থং নিগমেতি.

১৫৭৭. তেসন্তি লোভাদিতো অঞ্ঞেসং. দস্সিতাতি কথং দস্সিতা? মানো তাৰ লোভমোহউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহথিনউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, তথা দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা মোহউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, থিনং লোভমোহদিট্ঠিউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, দোসমোহউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, উদ্ধচ্চং লোভমোহদিট্ঠিঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহদিট্ঠিথিনঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানথিনঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহথিনঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, দোসমোহঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, দোসমোহথিনঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, মোহৰিচিকিচ্ছাঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, মোহঅহিরিকানোত্তপ্পেহি একতো উপ্পজ্জতি.

যথা চ উদ্ধচ্চং, এৰং অহিরিকানোত্তপ্পানি চ যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বানি. কথং? অহিরিকং লোভমোহদিট্ঠিউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহদিট্ঠিথিনউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানথিনউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহথিনউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, দোসমোহউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, দোসমোহথিনউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, মোহৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, মোহউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি চ একতো উপ্পজ্জতি. অনোত্তপ্পং লোভমোহদিট্ঠিউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, লোভমোহদিট্ঠিথিনউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, লোভমোহমানউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, লোভমোহমানথিনউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, লোভমোহথিনউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, লোভমোহউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, দোসমোহউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, দোসমোহথিনউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, মোহৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চাহিরিকেহি, মোহউদ্ধচ্চাহিরিকেহি চ একতো উপ্পজ্জতীতি এৰমেত্থ মানাদীনম্পি একতো উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. সেসং উত্তানত্থমেৰ.

অট্ঠকথাকণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি ধম্মসঙ্গণীমূলটীকায লীনত্থপদৰণ্ণনা

ধম্মসঙ্গণী-অনুটীকা সমত্তা.