১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডং

তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা

১. তেনাতি ৰেদনাসদ্দেন. সব্বপদেহীতি তীহি পদেহি লদ্ধনামো হোতি অৰযৰধম্মেনাপি সমুদাযস্স অপদিসিতব্বতো যথা ‘‘সমং চুণ্ণ’’ন্তি. চোদকো যথাধিপ্পেতমত্থং অপ্পটিপজ্জমানো ৰিভত্তিঅন্তস্সেৰ পদভাৰং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘ননু সুখাযা’’তিআদিনা চোদেতি. ইতরো ‘‘অধিপ্পেতপ্পকারত্থগমকস্সা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. তেন ‘‘ৰাক্যং ইধ পদন্তি ৰুত্ত’’ন্তি দস্সেতি. হেতুপদসহেতুকপদাদীহীতি আদি-সদ্দেন নহেতুপদঅহেতুকপদহেতুসম্পযুত্তপদানি হেতুৰিপ্পযুত্তপদম্পি ৰা সঙ্গণ্হাতি.

উভযেকপদৰসেনাতি উভযপদৰসেন হেতুদুকসম্বন্ধো, একপদৰসেন সহেতুকদুকসম্বন্ধো. তথাতি উভযেকপদৰসেন. এত্থ চ সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকাতিআদিনা যথা হেতুগোচ্ছকে পঠমদুকসম্বন্ধা দুতিযততিযদুকা, পঠমদুকদুতিযদুকসম্বন্ধা চতুত্থছট্ঠদুকা, পঠমদুকততিযদুকসম্বন্ধো পঞ্চমো দুকো, এৰং আসৰগোচ্ছকাদীসুপীতি নযং দস্সেতি. সক্কা হি ইমিনাৰ নযেন তেসুপি দুকন্তরসম্বন্ধো ৰিঞ্ঞাতুং, কেৰলং পন আসৰগোচ্ছকাদীসু দুতিযদুকততিযদুকসম্বন্ধো ওসানদুকো, কিলেসগোচ্ছকে চ দুতিযচতুত্থদুকসম্বন্ধোতি. ধম্মানং সাৰসেসনিরৰসেসভাৰেন তিকদুকানং সপ্পদেসনিপ্পদেসতা ৰুত্তাতি যেহি তিকদুকা সাৰসেসাতি পদিস্সন্তি অপদিস্সন্তি, তে অসঙ্গহিতধম্মাপদেসো. এৰং সতি ‘‘অসঙ্গহিতো’’তি ৰিসেসনং কিমত্থিযন্তি? এতস্সেৰত্থস্স পাকটকরণত্থং দট্ঠব্বং. অথ ৰা পদিস্সতি এতেন সমুদাযোতি পদেসো, অৰযৰো. ‘‘সামঞ্ঞজোতনা ৰিসেসে অৰতিট্ঠতী’’তি যথাধিপ্পেতং ৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘অসঙ্গহিতো’’তি আহ.

অনৰজ্জত্থো অৰজ্জৰিরহত্থো. নামং সঞ্ঞা, কিরিযা করণং, পযোজনং রথরথঙ্গৰিভাৰনেন তেসং পকারতো যোজনং. কুসেন ঞাণেন লাতব্বাতি কুসলাতি অযমত্থো ঞাণসম্পযুত্তানং তাৰ হোতু, ঞাণৰিপ্পযুত্তানং কথন্তি আহ ‘‘ঞাণৰিপ্পযুত্তানম্পী’’তিআদি. ঞাণৰিপ্পযুত্তাপি হি ঞাণেনেৰ পৰত্তিযন্তি হিতসুখহেতুভূতায পৰত্তিযা পঞ্ঞৰন্তানং পটিপত্তিভাৰতো. ন হি অন্তরেন যোনিসোমনসিকারং কুসলুপ্পত্তি অত্থীতি. ‘‘যদি কুসলস্স উভযভাগগতং সংকিলেসলৰনং পাকটং সিযা, কুসা ৰিয লুনন্তীতি কুসলাতি অযমত্থো যুত্তো সিযা’’তি কোচি ৰদেয্যাতি আসঙ্কায আহ ‘‘সম্মপ্পধানদ্ৰযং ৰিযা’’তি.

ন চাতিআদিনা ‘‘সভাৰং ধারেন্তী’’তি এত্থ পরমত্থতো কত্তুকম্মস্স চ ভেদো নত্থি, কপ্পনাসিদ্ধো এৰ পন ভেদোতি দস্সেতি. তত্থ নামৰসেন ৰিঞ্ঞাতাৰিঞ্ঞাতেতি যেসং ‘‘ধম্মা’’তি ইমিনা পরিযাযেন অৰিঞ্ঞাতা সভাৰা, ‘‘সভাৰং ধারেন্তী’’তি ইমিনা চ পরিযাযেন ৰিঞ্ঞাতা, তেসং ৰসেন এৰং ৰুত্তং. এত্থ চ পঠমো অত্থো সঙ্খতাসঙ্খতধম্মৰসেন ৰুত্তো, দুতিযো সঙ্খতৰসেন, ততিযো সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মৰসেনাতি দট্ঠব্বং.

কুসলপটিসেধনং কুসলাভাৰো এৰ. অভাৰো হি সত্তাপটিসেধোতি. ধম্মোতি সভাৰধম্মো. অকুসলৰচনেন ন কোচি অত্থো সভাৰধম্মস্স অবোধকত্তাতি অধিপ্পাযো. অথ সিযা অকুসলৰচনেন কোচি অত্থো অসভাৰধম্মবোধকত্তেপি ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা’’তিআদীসু ৰিয, এৰং সতি ‘‘অনব্যাকতা’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা, ততো চাযং চতুক্কো আপজ্জতি, ন তিকো. তস্মাতি যস্মা দুকচতুক্কভাৰো অনব্যাকতৰোহারো চ নত্থি, সো চ ৰুত্তনযেন অভাৰমত্তৰচনে আপজ্জতি, তস্মা. সভাৰধারণাদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘ধারীযন্তি পচ্চযেহী’’তি অযমত্থো সঙ্গহিতো. ঞেয্যপরিযাযেন পন ধম্ম-সদ্দেনাযং দোসোতি ননু অঞেয্যপরিযাযেপি ধম্ম-সদ্দে ন কোচি দোসোতি? ন, ৰুত্তদোসানতিৰত্তনতো.

পারিসেসেনাতি এত্থ ননু অযমকারো ন-অত্থত্তযস্সেৰ জোতকো, অথ খো ‘‘অহেতুকা ধম্মা, অভিক্খুকো আৰাসো’’তি তংযোগনিৰত্তিযা, ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তি তংসম্বন্ধিভাৰনিৰত্তিযা. পচ্চযুপ্পন্নঞ্হি পচ্চযসম্বন্ধীতি অপ্পচ্চযুপ্পন্নত্তা অসম্বন্ধিতা এত্থ জোতীযতি. ‘‘অনিদস্সনা ধম্মা’’তি তংসভাৰনিৰত্তিযা. নিদস্সনঞ্হি দট্ঠব্বতা. অথ চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিদস্সনং, তগ্গয্হভাৰনিৰত্তিযা, তথা ‘‘অনাসৰা ধম্মা’’তি. ‘‘অপ্পটিঘা ধম্মা অনারম্মণা ধম্মা’’তি তংকিচ্চনিৰত্তিযা. ‘‘অরূপিনো ধম্মা অচেতসিকা ধম্মা’’তি তব্ভাৰনিৰত্তিযা. তদঞ্ঞতা হি এত্থ পকাসীযতি. ‘‘অমনুস্সো’’তি তব্ভাৰমত্তনিৰত্তিযা. মনুস্সত্তমত্তং নত্থি অঞ্ঞং সমানন্তি সদিসতা হেত্থ সূচিযতি. ‘‘অসমণো সমণপটিঞ্ঞো অপুত্তো’’তি তংসম্ভাৰনগুণনিৰত্তিযা. গরহা হি এত্থ ঞাযতি. ‘‘কচ্চি নু ভোতো অনামযা, অনুদরা কঞ্ঞা’’তি তদপ্পভাৰনিৰত্তিযা. ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি তংসদিসভাৰনিৰত্তিযা. অতীতানঞ্হি উপ্পন্নপুব্বত্তা উপাদিধম্মানঞ্চ পচ্চযেকদেসনিপ্ফত্তিযা আরদ্ধুপ্পাদভাৰতো কালৰিনিমুত্তস্স চ ৰিজ্জমানত্তা উপ্পন্নানুকূলতা, পগেৰ পচ্চুপ্পন্নানন্তি তব্বিধুরভাৰো এত্থ ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি তদপরিযোসাননিৰত্তিযা. তংনিট্ঠানঞ্হেত্থ পকাসীযতীতি এৰমনেকেসং অত্থানং জোতকো, তত্থ কিং ৰুচ্চতে অত্থদ্ৰযমেৰ ৰত্ৰা পারিসেসেনাতি? ইতরেসং এত্থ সুৰিদূরভাৰতো. ন হি কুসলৰিপ্পযুত্তাদীনং ধম্মানং অকুসলভাৰো যুজ্জতি.

অকুসলসদ্দস্স উচ্চারণানন্তরং ৰিনেয্যানং কুসলপটিপক্খভূতে অত্থে পটিপত্তিভাৰতো তত্থ নিরুল়্হতা দট্ঠব্বা. ‘‘ৰিরুদ্ধসভাৰত্তা’’তি ৰুত্তং কিচ্চৰিরোধাদীনম্পি তদন্তোগধত্তা, ৰিরুদ্ধসভাৰত্তেপি ৰিনাসকৰিনাসিতব্বভাৰো কুসলাকুসলেসু নিযতোতি দস্সেতুং ‘‘তপ্পহেয্যভাৰতো’’তি আহ. ইতরথা কুসলানম্পি অকুসলেহি পহাতব্বভাৰে অচ্চন্তং সমুচ্ছিন্নকুসলমূলত্তা অপাযপূরকা এৰ সত্তা সিযুং. যং পন ‘‘ধম্মাপি ৰো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা’’তি (ম. নি. ১.২৪০) ৰুত্তং, তং ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৩৩) ৰিয তদারম্মণসংকিলেসপ্পহানৰসেন পরিযাযেন ৰুত্তং. যথাহ ‘‘ন হি কুসলা অকুসলেহি পহাতব্বা’’তি (ধ. স. মূলটী ১).

ফস্সাদিৰচনেহি তংনিদ্দেসভূতেহি. তব্বচনীযভাৰেনাতি তেহি ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তিআদিৰচনেহি অভিধেয্যভাৰেন. যথা অনৰজ্জসুখৰিপাকাদিঅত্থা কুসলাদিৰচনেহি, এৰং অৰিপাকত্থা অব্যাকতৰচনেন বোধিতা এৰাতি আহ ‘‘অব্যাকতৰচনেনেৰ চা’’তি. কারণং অৰত্ৰাতি ইধ ৰুত্তভাৰেন অনুৰত্তমানত্তাতি কারণং অৰত্ৰা. অঞ্ঞা…পে… নিৰারেতব্বোতি এতেন কুসলাকুসলসদ্দা ৰিয কুসলাকুসলসভাৰানং তদুভযৰিপরীতসভাৰানং ধম্মানং অব্যাকতসদ্দো বোধকোতি দস্সেতি. ন হি অৰিপাকৰচনং ৰুত্তং, অকুসলৰচনঞ্চ অৰুত্তং. যতো অৰিপাকৰচনস্স অধিকতভাৰো অকুসলস্স চ তব্বচনীযভাৰেন অকথিতভাৰো সিযা, তস্মা ন অকুসলানং অব্যাকততাতি অযং অকুসলানং অনব্যাকতভাৰে যোজনা.

তং পরিহরিতুন্তি অব্যাকতনিৰত্তনমাহ. যদি এৰং ‘‘সুখৰিপাকানৰজ্জা’’তি ৰত্তব্বং. অনৰজ্জা হি ব্যভিচারিতায ৰিসেসিতব্বাতি? ন, সুখৰিপাকৰচনস্স ৰিসেসনভাৰেন অগ্গহিতত্তা. সুখৰিপাকৰচনেন হি কুসলভাৰে সমত্তো ৰিঞ্ঞাযতি, অনৰজ্জৰচনং পনেত্থ কুসলানং অগরহিতব্বতাসঙ্খাতং কঞ্চি ৰিসেসমাহ. তেনেৰ চ তস্স ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তস্স পৰত্তিসুখতাদিদস্সনভাৰং সযমেৰ ৰক্খতীতি. মনোসমাচারৰিসেসভূতা ফলধম্মা ৰিসেসেন পটিপ্পস্সদ্ধাৰজ্জা নাম হোন্তীতি সমাচারত্তযৰসেন তস্মিং সুত্তে অনৰজ্জধম্মানং ৰুত্তত্তা চ তে অনৰসেসতো সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ৰিরহিতাৰজ্জমত্তা’’তি ৰুত্তং. অৰজ্জৰিনাসনভাৰো দস্সিতো কণ্হসুক্কধম্মানং ৰজ্ঝঘাতকভাৰস্স নিযতত্তা. সৰিপাকতা ৰিপাকধম্মতা. সুখো ৰিপাকো এতেসন্তি সুখৰিপাকাতি ইমিনা সমাসেন কুসলানং সুখৰিপাকৰন্ততা ৰুত্তা. সা চ নেসং ন তংসমঙ্গিতায অসহৰত্তনতোতি তদুপ্পাদনসমত্থতাতি ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং ‘‘সুখৰিপাকৰিপচ্চনসভাৰং দস্সেতী’’তি. যুত্তমেতন্তি পরমত্থতো ভেদাভাৰেপি যথাৰুত্তৰচনৰচনীযভাৰসঙ্খাতো ভেদো তস্মিং অভিধেয্যত্থভূতে ৰত্থুস্মিং উপচারেন হোতীতি যুত্তমেত্থ লক্খণলক্খিতব্বভাৰেন ভেদৰচনং. ভৰতি হি সদ্দত্থৰিসেসমত্তেনপি অভিন্নে ৰত্থুস্মিং ভেদৰচনং যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি.

ৰিনাপি ভাৰাভিধাযিনা সদ্দেন ভাৰপ্পধানো নিদ্দেসো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অনৰজ্জৰচনেন অনৰজ্জত্তং আহা’’তি. এৰঞ্চেত্থ পদৰিগ্গহো গহেতব্বো – ন অৰজ্জং অনৰজ্জং, অৰজ্জপটিপক্খতায অগরহিতব্বসভাৰো. সুখো ৰিপাকো অস্সাতি সুখৰিপাকং, সুখৰিপাকৰিপচ্চনসমত্থতা. অনৰজ্জঞ্চ তং সুখৰিপাকঞ্চাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকং, তং লক্খণং এতেসন্তি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা. অথ ৰা পুব্বে ৰিয অনৰজ্জং, ৰিপচ্চনং ৰিপাকো, সুখস্স ৰিপাকো সুখৰিপাকো, অনৰজ্জঞ্চ সুখৰিপাকো চ অনৰজ্জসুখৰিপাকং একত্তৰসেন. তং লক্খণং এতেসন্তি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা. কিং পনেত্থ কারণং পদদ্ৰযপরিগ্গহে, ননু একেনেৰ পদেন ইট্ঠপ্পসিদ্ধি. যদিপি ‘‘অৰজ্জরহিতং অনৰজ্জ’’ন্তি ইমস্মিং পন পক্খে অব্যাকতনিৰত্তনত্থং সুখৰিপাকগ্গহণং কত্তব্বং সিযা, সুখৰিপাকগ্গহণে পন কতে অনৰজ্জগ্গহণং ন কত্তব্বমেৰ. ‘‘অৰজ্জপটিপক্খা অনৰজ্জা’’তি এতস্মিং পন পক্খে সুখৰিপাকগ্গহণঞ্চাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘তত্থ অনৰজ্জৰচনেনা’’তিআদি. তেন পৰত্তিসুখসুখৰিপাকতাঅত্তসুদ্ধিৰিসুদ্ধৰিপাকতাঅকুসলঅব্যাকতসভাৰনিৰত্তিরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৰিসেসদীপনতো এৰং ৰিপুলপ্পযোজনত্থো পদদ্ৰযপরিগ্গহোতি দস্সেতি. সুখ-সদ্দস্স ইট্ঠপরিযাযতা ৰিয ‘‘নিব্বানপরমং সুখং (ধ. প. ২০৩-২০৪), সুখা ৰিরাগতা লোকে (উদা. ১১), তেসং ৰূপসমো সুখো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২) সঙ্খারদুক্খূপসমপরিযাযতাপি ৰিজ্জতি, তংঅৰিপাকতায পন ইধ সুখৰিপাকভাৰো ন সক্কা ৰত্তুন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্খা…পে… নত্থী’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেভূমককুসলানম্পি ৰিৰট্টসন্নিস্সযভাৰেন পৰত্তিসভাৰত্তা কিঞ্চাপি সব্বে কুসলা সঙ্খারদুক্খূপসমসুখনিপ্ফাদকা সম্ভৰন্তি, যথাৰুত্তসুখস্স পন অৰিপাকভাৰতো ন এতেন পদেন কুসলানং সুখৰিপাকতা সম্ভৰতীতি. ৰিপক্কভাৰমাপন্নেসু অরূপধম্মেসু নিরুল়্হত্তা ৰিপাক-সদ্দস্স ‘‘যদি পনা’’তি সাসঙ্কং ৰদতি.

যথাসম্ভৰন্তি সহ অৰজ্জেনাতি সাৰজ্জা, গরহিতব্বভাৰযুত্তা. তেন নেসং গরহিতব্বসভাৰং দস্সেতি. অঞ্ঞেপি অত্থি দুক্খভাৰেন গরহিতব্বসভাৰা অকুসলৰিপাকাতি সাৰজ্জৰচনমত্তেন তেসম্পি অকুসলতাপত্তিদোসং দিস্ৰা তং পরিহরিতুং দুক্খৰিপাকৰচনমাহ. অৰজ্জ-সদ্দো ৰা রাগাদীসু একন্তাকুসলেসু নিরুল়্হোতি তংসহৰত্তিধম্মানং এৰ সাৰজ্জভাৰে কুসলাব্যাকতেহি অকুসলানং ৰিসেসো সাৰজ্জৰচনেনেৰ দস্সিতো. অব্যাকতেহি পন ৰিসিট্ঠং কুসলাকুসলানং সাধারণং সৰিপাকতালক্খণন্তি তস্মিং লক্খণে ৰিসেসদস্সনত্থং দুক্খৰিপাকলক্খণং ৰুত্তং. ইতো পরং ‘‘দুক্খো ৰিপাকো এতেসন্তি দুক্খৰিপাকা’’তিআদিনা সুখৰিপাকঅনৰজ্জকুসলপদানং ঠানে দুক্খৰিপাকসাৰজ্জঅকুসলপদানি ঠপেত্ৰা যথাৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. যোজনা চ সাৰজ্জৰচনেন অকুসলানং পৰত্তিদুক্খতং দস্সেতি, দুক্খৰিপাকৰচনেন ৰিপাকদুক্খতং. পুরিমঞ্হি অত্তনো পৰত্তিসভাৰৰসেন লক্খণৰচনং, পচ্ছিমং কালন্তরে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতাযাতি. তথা পুরিমেন অকুসলানং অৰিসুদ্ধসভাৰতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন অৰিসুদ্ধৰিপাকতং. পুরিমেন চ অকুসলে কুসলসভাৰতো নিৰত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৰতো সৰিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুরিমেন ৰা অৰজ্জৰন্ততাদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন রসেন অনত্থজননরসতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন অনিট্ঠৰিপাকরসতং. পুরিমেন চ উপট্ঠানাকারট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানতং, পচ্ছিমেন ফলট্ঠেন দুক্খৰিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুরিমেন চ অযোনিসোমনসিকারং অকুসলানং পদট্ঠানং পকাসেতি. ততো হি তে সাৰজ্জা জাতাতি. পচ্ছিমেন অকুসলানং অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৰং ৰিভাৰেতি. তে হি দুক্খৰিপাকস্স কারণং হোতীতি. এত্থ চ দুক্খ-সদ্দো অনিট্ঠপরিযাযৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. অনিট্ঠচতুক্খন্ধৰিপাকা হি অকুসলা, ন দুক্খৰেদনাৰিপাকাৰ. ৰিপাক-সদ্দস্স ফলপরিযাযভাৰে পন নিস্সন্দৰিপাকেন অনিট্ঠরূপেনপি দুক্খৰিপাকতা যোজেতব্বা. ৰিপাকধম্মতাপটিসেধৰসেন অব্যাকতানং অৰিপাকলক্খণাতি লক্খণং ৰুত্তন্তি তদত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৰিপাকারহসভাৰা’’তি আহ. এৰংপকারানন্তি অভিঞ্ঞাদিকে সঙ্গণ্হাতি.

ছহি পদেহি তিকেসু, চতূহি দুকেসু যথাক্কমং ছ চত্তারো অত্থা ৰুত্তা. ছক্কভাৰো ন ভৰিস্সতীতি এতেন চতুক্কভাৰাভাৰো দস্সিতনযত্তা চোদিতোযেৰাতি দট্ঠব্বং. অত্থভেদো উপপজ্জতীতি কস্মা এৰং ৰুত্তং, ননু তীহি ধম্মসদ্দেহি ৰুচ্চমানো সভাৰধারণাদিঅত্থেন অভিন্নো এৰ সো অত্থোতি? ন, জাতিআদিভেদেন ভেদসব্ভাৰতো. ভেদকা হি জাতিআদযো. মাসপদত্থতাযাতি মাস-সদ্দাভিধেয্যভাৰেন. তব্বচনীযভিন্নত্থানন্তি তেহি কালসদ্দাদীহি ৰত্তব্বানং ৰিসিট্ঠত্থানং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যথা কালসদ্দাদিঅভিধেয্যানং কালাদিঅত্থানং ভিন্নসভাৰানম্পি মাস-সদ্দাভিধেয্যভাৰেন অভেদো, এৰং জাতিআদিভেদেন ভিন্নানম্পি তেসং তিণ্ণং দ্ৰিন্নঞ্চ অত্থানং ধম্ম-সদ্দাভিধেয্যভাৰেন নত্থি ভেদো’’তি. ৰিনি…পে… মানাতি ধম্ম-সদ্দস্স রূপাভেদেপি ভেদকারণমাহ. ভিন্নজাতিযত্থৰচনীযতায হি তস্সেৰত্থভেদোতি.

সাধেতুন্তি বোধেতুং. হোতু অসম্বন্ধো, কা নো হানীতি কদাচি ৰদেয্যাতি আসঙ্কায আহ ‘‘পুব্বা…পে… নাম হোন্তী’’তি. সো চাতি সভাৰধারণপচ্চযধরিযমানতাসঙ্খাতো অত্থো ন সক্কা ৰত্তুন্তি যথাৰুত্তস্স অভাৰস্স অপেক্খাৰুত্তিতায ৰুত্তং. ন হি অপেক্খাৰুত্তিনো অন্তরেন অপেক্খিতব্বং লভন্তি. সতিপি সভাৰধারণাদিঅত্থসামঞ্ঞে কুসলজাতিআদিৰিসিট্ঠস্সেৰ তস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা একত্থতা ন অনুঞ্ঞাতাতি ৰুত্তং, ৰচনসিলেসৰসেন ৰা. অথ ৰাতিআদিনা তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং অভাৰত্তং অসম্পটিচ্ছন্তো নানত্থতাভাৰদোসং পরিহরতি.

ঞাপকহেতুভাৰতো উপপত্তি ইধ কারণন্তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘কারণং নাম যুত্তী’’তি. পুনরুত্তীতিআদিনা ননু ‘‘কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতী’’তি ৰুত্তত্তা একত্তাপত্তিপি ৰত্তব্বাতি? সচ্চং ৰত্তব্বা, সা পন অভাৰাপত্তিযং এৰ অন্তোগধা নানত্তাভাৰচোদনাসামঞ্ঞেন. ভেদাভেদনিবন্ধনত্তা ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰস্স সো অচ্চন্তমভিন্নেসু নিযমেন নত্থীতি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বাভাৰেন অচ্চন্তাভেদং দস্সেতি, ন পন অচ্চন্তং অভিন্নেসুযেৰ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বাভাৰং. অথ ৰা অচ্চন্তং অভিন্নেসু অৰিৰটসদ্দত্থৰিৰরণত্থং পৰত্তা. কস্মা? ৰিসেসনৰিসেসিতব্বাভাৰতোতি এৰং যোজনা কাতব্বা. অমিত্তং অভিভৰিতুং সক্কুণাতীতি সক্কো, ইন্দতীতি ইন্দো, পুরিমে দদাতীতি পুরিন্দদোতি এৰং কিরিযাগুণাদিপরিগ্গহৰিসেসেন.

ভেদাভেদৰন্তেসূতি ৰিসেসসামঞ্ঞৰন্তেসু. নীল-সদ্দো হি উপ্পলসদ্দসমাযোগো রত্তুপ্পলসেতুপ্পলাদিউপ্পলজাতিসামঞ্ঞতো ৰিনিৰত্তেত্ৰা নীলগুণযুত্তমেৰ উপ্পলজাতিৰিসেসং জোতেতি. উপ্পল-সদ্দোপি নীল-সদ্দসমাযুত্তো ভমরঙ্গারকোকিলাদিগতনীলগুণসামঞ্ঞতো অৰচ্ছিন্দিত্ৰা উপ্পলৰত্থুগতমেৰ নীলগুণং পকাসেতীতি ৰিসেসত্থসামঞ্ঞত্থযুত্ততা পদদ্ৰযস্স দট্ঠব্বা. ইমিনা নযেন ইতরত্রাপি ভেদাভেদৰন্ততা যোজেতব্বা. তায তায অনুমতিযাতি তেন তেন সঙ্কেতেন. তে তে ৰোহারাতি অচ্চন্তং অভিন্নে অত্থে পরিযাযভাৰেন অচ্চন্তং ভিন্নে যথাসকং অত্থৰিৰরণভাৰেন ভেদাভেদৰন্তে ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন তা তা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তিযো সিদ্ধাতি অত্থো. সমানেতি একস্মিং. কুসলাদিভাৰন্তি কুচ্ছিতসলনাদিভাৰং. অভিধানত্থোপি হি অনৰজ্জসুখৰিপাকাদিঅভিধেয্যত্থো ৰিয সভাৰধারণাদিসামঞ্ঞত্থং ৰিসেসেতীতি.

এত্থাহ ‘‘কিং পন কারণং তিকা এৰ পঠমং ৰুত্তা, ন দুকা, তিকেসুপি কুসলত্তিকোৰ, ন অঞ্ঞো’’তি? ৰুচ্চতে – সুখগ্গহণতো অপ্পভেদতো চ তিকা এৰ পঠমং ৰুত্তা. যস্মা তিকেহি বোধিতে কুসলাদিভেদে তব্বিভাগভিন্না হেতুআদযো ৰুচ্চমানা সুৰিঞ্ঞেয্যা হোন্তি. তথা হি ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদিনা কুসলাদিমুখেন হেতুআদযো ৰিভত্তা, কতিপযভেদা চ তিকা দ্ৰাৰীসতিপরিমাণত্তা.

তেসু পন সব্বসঙ্গহঅসঙ্করআদিকল্যাণভাৰেন পঠমং কুসলত্তিকং ৰুত্তং. নিরৰসেসা হি রূপারূপধম্মা কুসলত্তিকেন সঙ্গহিতা, ন তথা ৰেদনাত্তিকাদীহি. ননু ৰিপাকত্তিকাদীহিপি নিরৰসেসা ধম্মা সঙ্গহিতাতি? সচ্চমেতং, তেসু পন অনৰজ্জসাৰজ্জধম্মা ন অসঙ্করতো ৰুত্তা যথা কুসলত্তিকে. ননু চ সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকত্তিকাদীসুপি তে অসঙ্করতো ৰুত্তাতি? এৰমেতং, তে পন অকল্যাণভূতে পাপধম্মে আদিং কত্ৰা ৰুত্তা, ন এৰমযং. অযং পন কল্যাণভূতে পুজ্জভৰপরিনিব্বুতিনিপ্ফাদকে পুঞ্ঞধম্মে আদিং কত্ৰা ৰুত্তো. ইতি ভগৰা সণ্হসুখুমং রূপারূপদেসনং আরভন্তো সব্বসঙ্গহঅসঙ্করআদিকল্যাণগুণযোগতো পঠমং কুসলত্তিকং দেসেতি, কিঞ্চ তদঞ্ঞত্তিকানং সুখগ্গহণতো. তথা হি কুসলত্তিকমুখেন ‘‘কামাৰচরকুসলতো চত্তারো সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা ৰেদনাত্তিকাদযো ৰিভত্তাতি.

কুসলত্তিকেপি চ পধানপাসংসউভযহিতভাৰতো কুসলা ধম্মা পঠমং ৰুত্তা. কুসলা হি ধম্মা সুখৰিপাকত্তা সব্বসঙ্খতধম্মানং উত্তমা অৰজ্জৰিধমনতো ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ইধলোকপরলোকেসু অত্থাৰহা নিস্সরণাৰহা চ, তস্মা পধানাদিভাৰেন পঠমং ৰুত্তা, তপ্পটিপক্খত্তা তদনন্তরং অকুসলা, তদুভযৰিপরীতসভাৰা তদনন্তরং অব্যাকতা ৰুত্তা. কুসলৰসেন ৰা অস্সাদো, অকুসলৰসেন আদীনৰো, অব্যাকতধম্মেসু নিব্বানৰসেন নিস্সরণন্তি ইমিনা অস্সাদাদিক্কমেন, কুসলেসু পতিট্ঠায পণ্ডিতা অকুসলে পজহন্তা অব্যাকতধম্মভূতমগ্গফলং নিব্বানঞ্চ সচ্ছিকরোন্তীতি ইমিনা ৰা পটিপত্তিক্কমেন অযমনুপুব্বী ঠপিতাতি ৰেদিতব্বা.

কস্মা পনেত্থ সেক্খত্তিকাদীসু ৰিয সরূপতো পুরিমপদদ্ৰযপটিক্খেপৰসেন ততিযপদং ন ৰুত্তং ‘‘নেৰকুসলা নাকুসলা’’তি? ৰিসেসদীপনত্থং. যথা হি সেক্খাসেক্খসভাৰেসু ধম্মেসু কোচিপি ধম্মো তদুভযসভাৰেন কেনচিপি পরিযাযেন কদাচি অব্যাকরণীযো নাম নত্থীতি সেক্খত্তিকে পদদ্ৰযপটিক্খেপৰসেন ‘‘নেৰসেক্খা নাসেক্খা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তং, ন এৰং ইধ. ইধ পন কুসলসভাৰা এৰ ধম্মা অগ্গফলুপ্পত্তিযা তথা ন ব্যাকরণীযা হোন্তীতি ইমস্স ৰিসেসস্স দীপনত্থং ‘‘অব্যাকতা’’তি ৰুত্তং. ৰচনমত্তে এৰ ৰা ইদং নানাকরণং ‘‘অব্যাকতা নেৰকুসলা নাকুসলা’’তি ব্যাকত-সদ্দেন কুসলাকুসলানং বোধিতত্তাতি.

এত্থ চ অকুসলেসু তণ্হায সব্বাকুসলেহি, তেভূমককুসলাকুসলেহি ৰা সমুদযসচ্চং, তংতংঅৰসিট্ঠতেভূমকধম্মেহি দুক্খসচ্চং, লোকুত্তরকুসলেন মগ্গসচ্চং, অৰসিট্ঠঅব্যাকতৰিসেসেন নিরোধসচ্চং দস্সিতং হোতি. তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৰো, মগ্গনিরোধেহি নিস্সরণং. কিঞ্চাপি নামরূপপরিচ্ছেদভাৰতো সভাৰধম্মনিদ্ধারণপধানা অভিধম্মকথা, তেসং পন কুসলাদিৰিসেসে নিদ্ধারিতে তস্স উপসম্পাদেতব্বতাদিপি অত্থতো ৰুত্তমেৰ হোতি. অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায ‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা’’তি (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০) এৰমাদিৰচনতো হি কুসলাদীনং উপসম্পাদনাদিদস্সনপরং ভগৰতো সাসনং, তস্মা কুসলানং উপসম্পাদনং অকুসলানং পহানঞ্চ উপাযো, অব্যাকতৰিসেসস্স সচ্ছিকিরিযা ফলং, কুসলাদীনং উপসম্পাদনাদিঅত্থা দেসনা আণত্তীতি অযং দেসনাহারো.

আরোগ্যট্ঠেন অনৰজ্জট্ঠেন কোসল্যসম্ভূতট্ঠেন চ কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা, তদুভযৰিপরীততো অব্যাকতা, সভাৰধারণাদিঅত্থেন ধম্মাতি অনুপদৰিচিননং ৰিচযো হারো.

পুজ্জভৰফলপরিনিব্বুতিনিপ্ফত্তি কুসলেহীতি যুজ্জতি সুখৰিপাকত্তা, অপাযদুক্খসংসারদুক্খুপ্পত্তি অকুসলেহীতি যুজ্জতি অনিট্ঠফলত্তা, তদুভযফলানং অনুপ্পত্তি অব্যাকতেহীতি যুজ্জতি অৰিপাকধম্মত্তাতি অযং যুত্তি হারো.

কুসলা ধম্মা সুখৰিপাকস্স পদট্ঠানং, অকুসলা দুক্খৰিপাকস্স, অব্যাকতা কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানন্তি অযং পদট্ঠানো হারো.

কুসলগ্গহণেন যে অনৰজ্জসুখৰিপাকা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ৰিপাকধম্মধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা…পে… অরণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৰন্তি কুসললক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা অকুসলগ্গহণেন যে সাৰজ্জদুক্খৰিপাকা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ৰিপাকধম্মধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা…পে… সরণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৰন্তি অকুসললক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা অব্যাকতগ্গহণেন যে অৰিপাকারহা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ৰিপাকা ধম্মা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা উপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা…পে… অরণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৰন্তি অব্যাকতলক্খণেন একলক্খণত্তাতি অযং লক্খণো হারো.

‘‘কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তী’’তিআদিনা নিরুত্তি ৰেদিতব্বা, কুসলাদিমুখেন রূপারূপধম্মে পরিগ্গহেত্ৰা ৰিসুদ্ধিপরম্পরায ‘‘কথং নু খো সত্তা অনুপাদিসেসনিব্বানভাগিনো ভৰেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো, নিদানং অসাধারণতো কুসলাদিভেদেন বুজ্ঝনকসত্তা. সাধারণতো পন পাকটমেৰ. পঠমং কুসলত্তিকস্স দেসনা ৰিচারিতাযেৰাতি অযং চতুব্যূহো হারো.

কুসলগ্গহণেন কল্যাণমিত্তপরিগ্গহো যোনিসোমনসিকারপরিগ্গহো চ. তত্থ পঠমেন সকলং ব্রহ্মচরিযমাৰত্ততি, দুতিযেন চ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা. অকুসলগ্গহণেন ৰুত্তৰিপরিযাযেন যোজেতব্বং. অব্যাকতগ্গহণেন পন সকলসংকিলেসৰোদানপক্খো যথারহমাৰত্ততীতি অযং আৰত্তো হারো.

তত্থ কুসলা ভূমিতো চতুধা ৰিভত্তা, সম্পযুত্তপৰত্তিআকারাদিতো পন অনেকধা. অকুসলা ভূমিতো একধা ৰিভত্তা, সম্পযুত্তাদিতো অনেকধা. অব্যাকতা পন ৰিপাককিরিযরূপনিব্বানৰসেন চতুধা ভূমিসম্পযুত্তাদিতো অনেকধা চ ৰিভত্তাতি অযং ৰিভত্তি হারো.

কুসলা ধম্মা অকুসলানং তদঙ্গাদিপ্পহানায ৰীতিক্কমাদিপ্পহানায চ সংৰত্তন্তি, অকুসলা ধম্মা কুসলানং অনুপসম্পজ্জনায, অব্যাকতেসু অসঙ্খতধাতু সব্বসঙ্খতনিস্সরণাযাতি অযং পরিৰত্তো হারো.

কুসলা অনৰজ্জা পুঞ্ঞানীতি পরিযাযৰচনং, অকুসলা সাৰজ্জা অপুঞ্ঞানীতি পরিযায ৰচনং, অব্যাকতা অৰিপাকারহা নেৰআচযগামী নঅপচযগামীনোতি পরিযাযৰচনন্তি অযং ৰেৰচনো হারো.

কুসলাদযো ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিনা পভৰভূমিৰেৰচনপঞ্ঞত্তিৰসেন যথাসম্ভৰং পরিঞ্ঞাদিপঞ্ঞত্তিৰসেন চ পঞ্ঞত্তাতি অযং পঞ্ঞত্তি হারো.

অকুসলানং কুচ্ছিতানং পাপধম্মানং সলনং কুসানং ৰিয কুসানং ৰা রাগাদীনং লৰনং এৰংধম্মতাতি অযং পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন অৰতরণং, তথা কুসেন লাতব্বা কোসল্লসম্ভূতা চাতি পচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তিতায পটিচ্চসমুপ্পাদ…পে… অৰতরণং, পচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তিতায ৰা আদিঅন্তৰন্তা অনিচ্চন্তিকা চাতি অনিচ্চতামুখেন অৰতরণং, অনিচ্চতা এৰ উদযব্বযপটিপীল়িততায দুক্খাতি দুক্খতামুখেন অৰতরণং, নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন ধম্মাতি অব্যাপারতো সুঞ্ঞতামুখেন অৰতরণং, এৰং কুসলাতি চত্তারো খন্ধা দ্ৰাযতনানি দ্ৰে ধাতুযোতিআদিনা খন্ধাযতনধাতাদিমুখেনপি অৰতরণং ৰেদিতব্বং. ইমিনা নযেন অকুসলাব্যাকতেসুপি অৰতরণং দস্সেতব্বন্তি অযং অৰতরণো হারো.

কুসলাতি আরম্ভো, ধম্মাতি পদসুদ্ধি, নো আরম্ভসুদ্ধি. তথা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতাতি, ধম্মাতি পন পদসুদ্ধি আরম্ভসুদ্ধি চাতি অযং সোধনো হারো.

ধম্মাতি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৰিকপ্পেত্ৰা ৰিসেসৰচনং কুসলাকুসলাব্যাকতাতি. তথা কুসলা ধম্মাতি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৰিকপ্পেত্ৰা কামাৰচরং সোমনস্সসহগতন্তিআদি ৰিসেসৰচনং. অকুসলা ধম্মাতিআদীসুপি এসেৰ নযোতি অযং অধিট্ঠানো হারো.

কুসলানং ধম্মানং নৰমো খণো চত্তারি চ সম্পত্তিচক্কানি যোনিসোমনসিকারো এৰ ৰা হেতু, ৰুত্তৰিপরিযাযেন অকুসলানং ধম্মানং হেতু, কুসলাকুসলা ধম্মা যথাসম্ভৰং অব্যাকতানং ধম্মানং হেতূতি অযং পরিক্খারো হারো.

কুসলাতি পরিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৰ ভাৰেতব্বগ্গহণঞ্চ. অকুসলাতি পরিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৰ পহাতব্বগ্গহণঞ্চ. অব্যাকতাতি পরিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৰ সচ্ছিকাতব্বগ্গহণঞ্চ. ধম্মাতি পরিঞ্ঞাদীনং পৰত্তনাকারগ্গহণং. তেন পরিঞ্ঞেয্যপ্পহানভাৰনাসচ্ছিকরণানি দীপিতানীতি তদঙ্গাদিৰীতিক্কমাদিপ্পহানানি লোকিযলোকুত্তরা চ ভাৰনা দস্সিতাতি অযং সমারোপনো হারো.

কামঞ্চেতং অৰিসেসতো সভাৰধম্মকথনং, ৰিসেসৰন্তো পন ধম্মা ৰিসেসতো নিদ্ধারিতা. তথা হি চিত্তেনেৰ সমযো নিযমিতো, তস্মা কুসলগ্গহণেন ৰিসেসতো সাধিট্ঠানো সমথো ৰিপস্সনা চ দস্সিতাতি. তথা তপ্পটিপক্খতো অকুসলগ্গহণেন সাধিট্ঠানা তণ্হা অৰিজ্জা চ, অব্যাকতগ্গহণেন সপরিৰারা চেতোৰিমুত্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তি চাতি অযং নন্দিযাৰত্তস্স নযস্স ভূমি.

তথা কুসলগ্গহণেন মূলভাৰৰিসেসতো তীণি কুসলমূলানি, তেসু চ অদোসেন সীলক্খন্ধো, অলোভেন সমাধিক্খন্ধো, অমোহেন পঞ্ঞাক্খন্ধো নীযতি. তথা অকুসলগ্গহণেন তীণি অকুসলমূলানি, তেসু চ লোভেন তদেকট্ঠা অকুসলা ধম্মা. তথা দোসমোহেহি তংতদেকট্ঠা. অব্যাকতগ্গহণেন অপ্পণিহিতানিমিত্তসুঞ্ঞতা নীযন্তীতি অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি.

তথা কুসলগ্গহণেন যতো কোসল্লতো সম্ভূতা কুসলা, তং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. তংসহজাতা তদুপনিস্সযা চ সদ্দহনুস্সহনাপিলাপাৰিক্খেপা সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি. তেহি চ সব্বে সদ্ধম্মা বোধিতা ভৰন্তি. অকুসলগ্গহণেন অকোসল্লপটিচ্ছাদিতাদীনৰেসু কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তাভিনিৰেসভূতা চত্তারো ৰিপল্লাসা. অব্যাকতগ্গহণেন যথাৰুত্তইন্দ্রিযপচ্চযানি যথাৰুত্তৰিপল্লাসপ্পহানভূতানি চ চত্তারি সামঞ্ঞফলানি বোধিতানীতি অযং সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমীতি ইমে তযো অত্থনযা.

তেহি চ সিদ্ধেহি দ্ৰে কম্মনযাপি সিদ্ধা হোন্তীতি. অযং তিকো সব্বধম্মসঙ্গহিতসব্বভাগিযো ৰেদিতব্বোতি ইদং সাসনপট্ঠানং.

অযং তাৰ নেত্তিনযেন কুসলত্তিকৰণ্ণনা.

এৰং ৰেদনাত্তিকাদীসুপি যথাসম্ভৰং চতুসচ্চনিদ্ধারণাদিৰিধিনা সোল়স হারা পঞ্চ নযা নিদ্দিসিতব্বা, অতিৰিত্থারভযেন পন ন ৰিত্থারযাম. সক্কা হি ইমিনা নযেন তেসু তেসু তিকদুকেসু তংতংহারনযযোজনানুরূপধম্মনিদ্ধারণৰসেন তে তে হারনযা ৰিঞ্ঞুনা নিদ্দিসিতুন্তি.

২. তঞ্চ সুখিন্দ্রিযং সুখৰেদনা এৰ হোতি সামঞ্ঞস্স ভেদপরিযাদানতো, ভেদস্স চ সামঞ্ঞপরিচ্চাগতোতি অধিপ্পাযো. যস্মা পন ৰিসেসসামঞ্ঞানি অৰযৰসমুদাযা ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞতো ভিন্নানি, তস্মা ‘‘ন পন…পে… সমানত্থত্তা’’তি ৰুত্তং. ইদানি তমেৰ নেসং ভিন্নতত্ৰং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তন্তি সুখহেতূনং কারণং. তেন সুখস্স কারণং সুখহেতু, সুখস্স কারণকারণং সুখমূলন্তি দস্সেতি. সুখহেতূনন্তি এত্থ হেতু-সদ্দেন কারণভাৰসামঞ্ঞতো হেতুপচ্চযা সঙ্গহিতাতি আহ ‘‘পুঞ্ঞপস্সদ্ধিআদীন’’ন্তি. এত্থ চ সুখমূলসুখহেতূসু ফলূপচারেন, সুখারম্মণসুখপচ্চযট্ঠানেসু সুখসহচরিযায, অব্যাপজ্জনিব্বানেসু দুক্খাপগমভাৰেন সুখপরিযাযো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. ইট্ঠাসূতি সুখুপেক্খানং ৰিপরিণামাঞ্ঞাণসঙ্খারদুক্খতায অনিট্ঠভাৰোপি অত্থীতি ৰিসেসেতি. উপেক্খমেৰ ৰা অপেক্খিত্ৰা ৰিসেসনং কতং. সা হি অকুসলৰিপাকভূতা অনিট্ঠাপি অত্থীতি. এৰমাদীসূতি আদি-সদ্দেন ‘‘সোৰগ্গিকং সুখৰিপাক’’ন্তি (দী. নি. ১.১৬৩) এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ইট্ঠপরিযাযো হি এত্থ সুখ-সদ্দোতি.

সঙ্খারদুক্খাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ঠিতিসুখং ৰিপরিণামদুক্খং, অকুসলং কাযকম্মং দুক্খুদ্রযং দুক্খৰিপাক’’ন্তিআদিকে সঙ্গণ্হাতি. যথাক্কমং সুখৰেদনা দুক্খঅনিট্ঠপরিযাযো হি এত্থ দুক্খ-সদ্দোতি. দুক্খৰেদনাদুক্খৰত্থুআদীসু দুক্খসদ্দপ্পৰত্তি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বা. ৰিপাকাৰিপাকভেদায সব্বাযপি সুখৰেদনায ৰসেন লক্খণস্স ৰুত্তত্তা তদুভযানুকূলমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘সভাৰতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিপাকা সভাৰতো ইট্ঠস্স অনুভৰনলক্খণা. ইতরা সভাৰতো সঙ্কপ্পতো চ ইট্ঠস্স ইট্ঠাকারস্স ৰা অনুভৰনলক্খণাতি দট্ঠব্বং.

অসমানপচ্চযেহি একজ্ঝং উপ্পত্তিতো সমানপচ্চযেহি একজ্ঝং উপ্পত্তি সাতিসযাতি উক্কংসগতিৰিজাননৰসেন ‘‘সমানপচ্চযেহি সহুপ্পত্তিকাতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা উপ্পজ্জনং উপ্পাদো, উপ্পজ্জতি এতস্মাতি উপ্পাদোতি দুৰিধোপি উপ্পাদো একুপ্পাদাতি এত্থ একসেসনযেন সঙ্গহিতোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সমা…পে… অত্থো’’তি ৰুত্তং সিযা. তেন তানি একৰত্থুকানীতি এতস্স চ ‘‘কপ্পেন্তস্সা’’তিআদিনা সম্বন্ধো. তত্থ পুরিমৰিকপ্পে একং ৰত্থু নিস্সযো এতেসন্তি যোজনা, ন একংযেৰ ৰত্থূতি. একেকভূতস্স ভূতত্তযনিস্সিতত্তা চতুভূতনিস্সিতত্তা চ উপাদারূপানং. দুতিযৰিকপ্পে পন একংযেৰ ৰত্থু এতেসু নিস্সিতন্তি যোজনা. নিস্সযনিস্সিততাসঙ্খাতউপকারোপকত্তব্বভাৰদীপনং একৰত্থুকৰচনন্তি দুতিযৰিকপ্পে মহাভূতৰসেন যোজনা কতা. ইতরথা একং ৰত্থু এতেসূতি সমাসত্থভাৰেন উপাদারূপানম্পি পরিগ্গহো ৰত্তব্বো সিযা. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানন্তি ইদং নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. কিরিযমনোধাতুচক্খুৰিঞ্ঞাণাদযোপি হি একারম্মণাভিন্নৰত্থুকা চাতি পাকটোযমত্থোতি. সন্তীরণাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৰোট্ঠব্বনজৰনতদারম্মণানি সঙ্গয্হন্তি, এতানি চ সম্পটিচ্ছনাদীনি চুতিআসন্নানি ইধাধিপ্পেতানীতি দট্ঠব্বং. তানি হি তদুদ্ধং কম্মজরূপস্স অনুপ্পত্তিতো একস্মিংযেৰ হদযৰত্থুস্মিং ৰত্তন্তি, ইতরানি পন পুরিমপুরিমচিত্তক্খণুপ্পন্নে হদযৰত্থুস্মিং উত্তরুত্তরানি পৰত্তন্তীতি. ছসু ৰা ৰত্থূসু একং হদযৰত্থুযেৰ ৰত্থু এতেসন্তি এৰং পন অত্থে সতি চুতিআসন্নতো ইতরেসং সম্পটিচ্ছনাদীনং গহণং সিযাতি ঞাতব্বং.

এত্থাহ – ‘‘কস্মা পনেত্থ কুসলত্তিকানন্তরং ৰেদনাত্তিকোৰ ৰুত্তো’’তি? কিস্মিং পন ৰুচ্চমানে অযমনুযোগো ন সিযা, অপিচ অৰযৰানং অনেকভেদতাদস্সনত্থা তিকন্তরদেসনা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি কুসলত্তিকেন সব্বধম্মানং তিধা ৰিভাগং দস্সেত্ৰা পুন তদৰযৰানং কুসলাদীনম্পি অনেকভেদভিন্নতং দস্সেন্তেন তেসং ৰেদনাসম্পযোগৰিভাগৰিভাৰনত্থং ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তি ৰুত্তং. কুসলা হি ধম্মা সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা. অকুসলা ধম্মা সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, তথা অব্যাকতা সম্পযোগারহাতি. এৰং কুসলাদিধম্মানং পচ্চেকং ৰেদনাভেদেন ৰিভাগদস্সনত্থং কুসলত্তিকানন্তরং ৰেদনাত্তিকং ৰত্ৰা ইদানি সুখসম্পযুত্তাদীনং পচ্চেকং ৰিপাকাদিভেদভিন্নতং দস্সেতুং ৰেদনাত্তিকানন্তরং ৰিপাকত্তিকো ৰুত্তো. সুখসম্পযুত্তা হি ধম্মা সিযা ৰিপাকা, সিযা ৰিপাকধম্মধম্মা, সিযা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা. তথা অদুক্খমসুখসম্পযুত্তা, দুক্খসম্পযুত্তা পন সিযা ৰিপাকা, সিযা ৰিপাকধম্মধম্মাতি ইমিনা নযেন অৰসেসত্তিকানং দুকানঞ্চ তস্স তস্স অনন্তরৰচনে পযোজনং ৰিভাৰেতব্বং.

৩. ৰিপাকনিরুত্তিঞ্চ লভন্তীতি তেসু ৰিপাকসদ্দস্স নিরুল়্হতং দস্সেতি. সুক্ককণ্হাদীতি আদি-সদ্দেন অকণ্হঅসুক্কফস্সাদিভাৰো পরিগ্গহিতো. সতি পন পাক-সদ্দস্স ফলপরিযাযভাৰে রূপং ৰিয ন নিহীনো পক্কং ৰিয ৰিসিট্ঠো পাকোতি ৰিপাকোতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সব্যাপারতাতি সউস্সাহতা. সন্তানে সব্যাপারতাতি এতেন চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতেন কিরিযাভাৰেন ৰিপাকধম্মানং সন্তানৰিসেসমাহ ‘‘যতো যস্মিং চিত্তুপ্পাদে কুসলাকুসলা চেতনা, তংসন্তানে এৰ তস্সা ৰিপাকুপ্পত্তী’’তি. এত্থ চ ‘‘সব্যাপারতা’’তি এতেন আৰজ্জনদ্ৰযং ৰিপাকঞ্চ নিৰত্তেতি, ‘‘অনুপচ্ছিন্নাৰিজ্জাতণ্হামানে’’তি ইমিনা অৰসিট্ঠং কিরিযং নিৰত্তেতি. উভযেনপি অনুসযসহাযসউস্সাহতালক্খণা ৰিপাকধম্মধম্মাতি দস্সেতি. লোকুত্তরকুসলানম্পি হি অনুসযা উপনিস্সযা হোন্তি, যতো ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে লোকুত্তরং…পে… তস্মিং সমযে অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৩৪২) অরিযমগ্গচেতনায অৰিজ্জাউপনিস্সযতা পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে পকাসিতা. নিরুস্সাহসন্তভাৰলক্খণা ৰিপাকা, উভযৰিপরীতলক্খণা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মাতি.

অভিঞ্ঞাদিকুসলানন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) ইমিনা তিকেন সঙ্গহিতং গতিউপধিকালপযোগাভাৰেন অৰিপাকং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং উপপজ্জৰেদনীযঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. অপরাপরিযৰেদনীযং পন সংসারপ্পৰত্তিযং অহোসিকম্মাদিভাৰং ন ভজতি. ভাৰনায পহাতব্বাদীতি আদি-সদ্দেন দস্সনেন পহাতব্বং সঙ্গণ্হাতি. উভযম্পি ‘‘ৰিপাকানুপ্পাদনে’’তি ৰচনতো গতিউপধিকালপযোগাভাৰেন অনুপ্পন্নৰিপাকমেৰ অধিপ্পেতং ভাৰনায পহাতব্বস্সপি পৰত্তিৰিপাকস্স অনুজাননতো. যেসং পন ভাৰনায পহাতব্বা অৰিপাকা, তেসং মতেন আদি-সদ্দেন দস্সনেন পহাতব্বস্স অহোসিকম্মন্তি এৰংপকারস্সেৰ পরিগ্গহোতি ৰেদিতব্বং.

৪. ‘‘কথমাদিন্না’’তি অযম্পি পঞ্হো লব্ভতি. ‘‘ফলভাৰেনা’’তি হি আদানপ্পকারৰচনং. কেসঞ্চি গোত্রভুপচ্চৰেক্খণাদীনং উপেতকিরিযভূতানং তংকত্তুভূতানঞ্চ অত্থানং উপেতব্বসম্বন্ধভাৰতো তদভিধাযিনোপি সদ্দা সম্বন্ধা এৰাতি ‘‘উপেতসদ্দসম্বন্ধিনা’’তি ৰুত্তং. উপেতন্তি হি উপেতব্বত্থে ৰুচ্চমানে অৰস্সং উপেতকিরিযা উপেতা চ ঞাযতীতি. ‘‘রূপধাতুযা খো পন, গহপতি, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা, চেতসো অধিট্ঠানা অভিনিৰেসা অনুসযা’’তিআদীসু ‘‘উপযো’’তি তণ্হাদিট্ঠিযো অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘উপয…পে… দিট্ঠীহী’’তি. যথাসম্ভৰন্তি ‘‘আরম্মণকরণৰসেনা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৰুত্তঅত্থেসু যো যো সম্ভৰতি যোজেতুং, সো সোতি অত্থো. ন ৰচনানুপুব্বেনাতি ‘‘কিং পন তং উপেত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তৰচনানুপুব্বেন ন যোজেতব্বো. সব্বপচ্চযুপ্পন্নানন্তি সব্বতেভূমকপচ্চযুপ্পন্নানং. নাপজ্জতি সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসো অনুপযুজ্জতীতি তং পন ৰিসেসং ৰুত্তপ্পকারং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘বোধনেয্যা’’তিআদি ৰুত্তং.

উপেতং দীপেতীতি যথা ‘‘পাচরিযো’’তি এত্থ পগতো আচরিযো পাচরিযোতি প-সদ্দো পগতং দীপেতি, এৰং উপ-সদ্দো উপেতং দীপেতি এৰ, ন চেত্থ গতাদিঅত্থানং একন্তেন পচ্চত্তৰচনযোগো ইচ্ছিতোতি. অতিসদ্দো ৰিযাতি চ ইদং সসাধনকিরিযাদীপনসামঞ্ঞেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পচ্চযভাৰেনাতি এতেন পুরিমনিব্বত্তিং ৰিসেসেতি. তেন সহজাতস্সপি উপাদানস্স সঙ্গহো কতো হোতি. সহজাতোপি হি ধম্মো পচ্চযভূতো পুরিমনিপ্ফন্নো ৰিয ৰোহরীযতি যথা ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তি, ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৫৩) চ. ধাতুকথাযং পকাসিতন্তি ‘‘উপপত্তিভৰো পঞ্চহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. কতিহি অসঙ্গহিতো. ন কেহিচি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা অসঙ্গহিতো’’তি (ধাতু. ৬৭) এৰমাদিং সন্ধাযাহ. তস্মা এৰাতি উপাদিন্নসদ্দানপেক্খত্তা এৰ. অৰিসেসেত্ৰাতি উপাদিন্নানুপাদিন্নৰিসেসং অকত্ৰা. উপাদানানং আরম্মণভাৰানতিৰত্তনতো উপাদানেহি উপাদাতব্বাতি ৰা উপাদানিযা, উপাদাতুং ৰা অরহন্তীতি উপাদানিযা, উপাদানে নিযুত্তাতি ৰা উপাদানিযা ক-কারস্স য-কারং কত্ৰাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বোতি.

৫. ৰিবাধনং পীল়নং কিলমনং উপতাপো পরিল়াহো অপ্পস্সদ্ধিভাৰো. ৰিদূসিতা মলীনা চ যতো কেচি অকিলেসসভাৰাপি অনিট্ঠফলা গারয্হা চ জাতা.

৬. ‘‘সীলমত্তকং, পরং ৰিয মত্তাযা’’তিআদীসু মত্তা-সদ্দস্স পমাণৰাচকতা দট্ঠব্বা. মরিযাদৰাচকো ৰা মত্তা-সদ্দো. ৰিচারো হেত্থ ঝানঙ্গেসু হেট্ঠিমমরিযাদো, ন পঠমজ্ঝানউপচারজ্ঝানেসু ৰিয ৰিতক্কো. সা পন ৰিচারমরিযাদতা ৰিতক্কাভাৰেন এতেসং জাতাতি অৰিতক্কগ্গহণং কতং. ইদং ৰুত্তং হোতি – অৰিতক্কা হুত্ৰা ৰিচারমরিযাদঝানঙ্গেসু ৰিচারহেট্ঠিমকোটিকাতি. অথ ৰা ঈসদত্থো মত্তা-সদ্দো ‘‘মত্তাসুখপরিচ্চাগা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯০) ৰিয. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ৰিতক্করহিতা ভাৰনায অতিসুখুমভূতৰিচারত্তা ঈসং ৰিচারা চ অৰিতক্কৰিচারমত্তাতি. ন হি ইতো পরং ৰিচারো অত্থীতি. যদি ৰিতক্কৰিসেসরহিতা ৰিচারমত্তা, এৰং সন্তে অৰিতক্কৰচনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘ৰিচারমত্তৰচনেনা’’তিআদি. যদি ৰিচারমত্ততো অঞ্ঞেসম্পি অৰিতক্কানং অত্থিভাৰজোতনত্থং অৰিতক্কৰচনং, অৰিতক্কা চ ৰিচারমত্তা অৰিচারাতি নিৰত্তেতব্বা গহেতব্বা চ, এৰং সতি ৰিচারমত্তা ৰিসেসনং, অৰিতক্কা ৰিসেসিতব্বাতি ৰিচারমত্তাৰিতক্কাতি ৰত্তব্বন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো’’তিআদি. যথাকামন্তি ৰত্তুইচ্ছানুরূপং. যেন যেন হি পকারেন ধম্মেসু নিৰত্তেতব্বগহেতব্বভাৰা লব্ভন্তি, তেন তেন পকারেন ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো সম্ভৰতীতি. পদানং অনুক্কমো পদানুক্কমো.

অৰিতক্কা সৰিতক্কা চ সৰিচারা অৰিচারা চাতি অৰিতক্কাসৰিচারা সৰিতক্কা অৰিচারাতি যোজেতব্বং. উভযেকদেসদস্সনম্পি উভযদস্সনন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘যদি সৰিতক্কসৰিচারা’’তিআদি ৰুত্তং. ইতরম্পি পকাসেতুন্তি ইদং যথা সৰিতক্কসৰিচারেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৰিতক্কো অৰিতক্কসৰিচারতায ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তো’’তি ৰুত্তো, এৰং যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদেসু ৰিচারো ‘‘সৰিতক্কঅৰিচারো’’তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিতক্কাভাৰেন এতে ৰিচারমত্তাতি অযম্পি অত্থো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থংযেৰ মত্তা-সদ্দং গহেত্ৰা ৰুত্তো. ৰিচারমত্তাতি হি ৰিচারমত্তৰন্তোতি ৰিঞ্ঞাযমানত্তা তদঞ্ঞৰিসেসৰিরহসামঞ্ঞতো নিৰত্তেত্ৰা ৰিতক্কৰিসেসৰিরহসঙ্খাতে অৰিতক্ক-সদ্দো সন্নিধাপিতো ৰিসেসেতি দুতিযজ্ঝানধম্মেতি. যথাহ ‘‘ন ৰিচারতো’’তিআদি.

৭. ৰেদযমানাতি অনুভৰমানা. সুখাকারেতি ইট্ঠাকারে, ইট্ঠানুভৰনাকারে ৰা. উদাসিনাতি নতিঅপনতিরহিতা. সুখদুক্খানং অৰিরুদ্ধা তেসং ব্যৰধাযিকাভাৰতো. সুখদুক্খানি ৰিয হি সুখদুক্খানং অনন্তরং পৰত্তনতো ব্যৰধাযিকাভূতা ন তেহি ৰিরুজ্ঝতি, ন পন সুখদুক্খানি অনন্তরাপৰত্তিতো. ‘‘উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা’’তি অযং পনত্থো ইধ উপেক্খা-সদ্দস্স সব্বুপেক্খাপরিযাদানতো ন ৰুত্তো. ন হি লোভসম্পযুত্তাদিউপেক্খা উপপত্তিতো ইক্খতীতি. তস্মাতি যস্মা পীতিসহগতাযেৰ ন সুখসহগতা, সুখসহগতাপি ন পীতিসহগতা এৰাতি পীতিসহগতা সুখসহগতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্না, তস্মা. সতিপি সুখসহগতানং যেভুয্যেন পীতিসহগতভাৰে যেন সুখেন সমন্নাগতা সুখসহগতা এৰ হোন্তি, ন পীতিসহগতা, তং সুখং নিপ্পীতিকসুখন্তি অযং ৰিসেসো ইমিনা তিকেন দস্সিতোতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘পীতিসহগতাতি ৰত্ৰা’’তিআদিমাহ.

সিদ্ধোতি সাৰসেসং নিরৰসেসঞ্চ সুখপীতিযো সঙ্গহেত্ৰা পৰত্তেহি পঠমদুতিযপদেহি যো পীতিসহগতো ধম্মৰিসেসো, তং সুখং, যো চ সুখসহগতো ধম্মৰিসেসো, সা পীতীতি সতিপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠভাৰে পদন্তরসঙ্গহিতভাৰদীপনতোসিদ্ধো ঞাতো ৰিদিতোতি অত্থো. ‘‘চতুত্থজ্ঝানসুখং অতিপণীতসুখন্তি ওল়ারিকঙ্গতো নীহরিত্ৰা তস্স পণীতভাৰং দস্সেতুং অযং তিকো ৰুত্তো’’তি কেচি ৰদন্তি, তদেতং সব্বেসং সুখৰেদনাসম্পযুত্তধম্মানং ইধ ‘‘সুখসহগতা’’তি ৰুত্তত্তা ৰিচারেতব্বং. তথা হি ‘‘সুখভূমিযং কামাৰচরে’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৩) ‘‘কামাৰচরকুসলতো চত্তারো সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৫৯৮) চ নিদ্দেসো পৰত্তোতি.

৮. নিব্বানারম্মণতং সন্ধাযাহ, ন নিব্বানপটিৰিজ্ঝনং, ইতরথা গোত্রভুস্স দস্সনভাৰাপত্তি অচোদনীযা সিযাতি অধিপ্পাযো. ননু চ দিস্ৰা কত্তব্বকিচ্চকরণেন সোতাপত্তিমগ্গোৰ দস্সনন্তি উক্কংসগতিৰিজাননেন নিব্বানস্স পটিৰিজ্ঝনমেৰ দস্সনন্তি গোত্রভুস্স দস্সনভাৰাপত্তি ন চোদেতব্বাৰাতি? ন, দস্সনসামঞ্ঞস্সেৰ সুয্যমানত্তা দস্সনকত্তব্বকিচ্চকরণানঞ্চ ভেদেন ৰুত্তত্তা. তত্থ যদিপি ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৮২) ৰিয অভিন্নকালস্সপি ভিন্নকালস্স ৰিয ভেদোপচারদস্সনতো ভেদৰচনং যুত্তং, দস্সনৰিসেসে পন অধিপ্পেতে দস্সনসামঞ্ঞৰচনং ন কত্তব্বন্তি দস্সনসামঞ্ঞমত্তং গহেত্ৰা চোদনা কতাতি ‘‘নিব্বানারম্মণতং সন্ধাযাহা’’তি ৰুত্তং. দুতিযততিযমগ্গানম্পি ধম্মচক্খুপরিযাযসব্ভাৰতো ‘‘ভাৰনাভাৰং অপ্পত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ভাৰনা ৰড্ঢনা. সা চ বহুলং উপ্পত্তিযা হোতীতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেনা’’তি. তথা হি সতীতি ‘‘উভযপটিক্খেপৰসেনা’’তি পদস্স দস্সনভাৰনাপটিক্খেপৰসেনাতি অত্থে সতি. ননু লোকিযসমথৰিপস্সনাপি যথাবলং কামচ্ছন্দাদীনং পহাযকা, তত্র কথমিদং ৰুত্তং, ন চ অঞ্ঞো পহাযকো অত্থীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অঞ্ঞেহী’’তিআদি.

৯. অপ্পহাতব্বহেতুমত্তেসূতি অপ্পহাতব্বহেতুকমত্তেসু. সব্বো কুসলাব্যাকতধম্মো যথাধিপ্পেতত্থো. সমাসো ন উপপজ্জতি অসমত্থভাৰতো. যেসন্তি যে ততিযরাসিভাৰেন ৰুত্তা ধম্মা, অত্থো তেসং. উভিন্নন্তি ৰিসুং ৰিসুং যোজেতব্বতায দ্ৰে পহাতব্বহেতুসদ্দাতি কত্ৰা ৰুত্তং. এতন্তি ‘‘নেৰদস্সনেন নভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থী’’তি এতং ৰচনং. তেহি দস্সনভাৰনাপদেহি যুত্তেন পহাতব্বহেতুকপদেন. এৰঞ্চ কত্ৰাতি এৰং দস্সনভাৰনাপদেহি পহাতব্বহেতুকপদস্স ৰিসুং ৰিসুং যোজনতো. এৰঞ্হি পুরিমপদদ্ৰয…পে… দস্সনমেতং হোতীতি. এৰন্তি দস্সনভাৰনাহি নপহাতব্বো হেতু এতেসন্তি এৰং অত্থে সতি. ‘‘হেতু…পে… সিযা’’তি এতস্স ‘‘পুরিমস্মিঞ্হি অত্থে’’তিআদিনা অহেতুকানং অগ্গহিতভাৰদস্সনৰসেন অত্থং ৰত্ৰা ইদানি ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা দুতিযস্সেৰ অত্থস্স যুত্তভাৰং ৰিভাৰেন্তো ‘‘গহেতব্বত্থস্সেৰা’’তিআদিমাহ. সো হি ‘‘এৰমত্থো গহেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা গহেতব্বত্থো.

১০. অঞ্ঞথাতি আরম্মণকরণমত্তে অধিপ্পেতে. কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘আরম্মণং কত্ৰাতি এতেন চতুকিচ্চসাধকং আরম্মণকরণং ৰুচ্চতী’’তি? সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো অরিযমগ্গধম্মানংযেৰ চ অপচযগামিভাৰতো. ‘‘চত্তারো মগ্গা অপরিযাপন্না অপচযগামিনো’’তি (ধ. স. ১০২১) হি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘অরিযমগ্গানং এতং অধিৰচন’’ন্তি. এতেনেৰ ৰা ৰিসেসুপলক্খণহেতুভূতেন ৰচনেন যথাৰুত্তো আরম্মণকরণৰিসেসো ৰিঞ্ঞাযতি. উক্কংসগতিৰিজাননেন ৰা অযমত্থো ৰেদিতব্বো. পচ্চৰেক্খণাদীনন্তি ৰোদানাদযো সঙ্গণ্হাতি. হেতুভাৰেনাতি সম্পাপকহেতুভাৰেন. ঞাপকো কারকো সম্পাপকোতি তিৰিধো হি হেতু, তথা ঞাপেতব্বাদিভাৰেন ফলং. যথা নিরযাদিমনুস্সভাৰাদিগামিপটিপদাভাৰতো অকুসললোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদা ‘‘আচযগামিনো ধম্মা’’তি ৰুত্তা, ন মিচ্ছাদিট্ঠিআদিলোকিযসম্মাদিট্ঠিআদিধম্মা এৰ, এৰং নিব্বানগামিপটিপদাভাৰতো লোকুত্তরকুসলচিত্তুপ্পাদা ‘‘অপচযগামিনো’’তি দট্ঠব্বা, ন অরিযমগ্গধম্মা এৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পুরিমপচ্ছিমান’’ন্তিআদি. তত্থ অরিযমগ্গস্সেৰ নিব্বানগামিপটিপদাভাৰো পরিব্যত্তোতি তস্সেৰ অপচযগামিভাৰো যুত্তো, তদনুৰত্তকত্তা পন সেসধম্মে সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তং. অপচযে দুক্খপরিজাননাদিনা সাতিসযং গমনং যেসন্তে অপচযগামিনোতি ‘‘মগ্গা এৰ অপচযগামিনো’’তি ৰুত্তং. পুরিমপচ্ছিমানন্তি চ ইমস্মিং তিকে পঠমপদদুতিযপদসঙ্গহিতানং অত্থানন্তি অত্থো. ‘‘জযং ৰেরং পসৰতি (ধ. প. ২০১), চরং ৰা যদি ৰা তিট্ঠ’’ন্তিআদীসু (ইতিৰু. ৮৬, ১১০; সু. নি. ১৯৫) ৰিয সানুনাসিকো আচয-সদ্দোতি ‘‘অনুনাসিকলোপো কতো’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘আচিন’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘আচয’’ন্তি ব্যত্তযৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আচযা হুত্ৰা গচ্ছন্তীতি এতেন অপচিনন্তীতি অপচযা, অপচযা হুত্ৰা গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি অযমত্থো নযতো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.

১১. লোকিযেসু অসেক্খভাৰানাপত্তি দট্ঠব্বাতি কস্মা এৰং ৰুত্তং, ননু –

‘‘সিক্খতীতি খো ভিক্খু তস্মা সেক্খোতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি, অধিসীলম্পি সিক্খতি অধিচিত্তম্পি সিক্খতি অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি. সিক্খতীতি খো ভিক্খু তস্মা সেক্খোতি ৰুচ্চতি (অ. নি. ৩.৮৬). যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো অনুলোমপটিপদায পরিপূরকারী সীলসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযানুযোগমনুযুত্তো পুব্বরত্তাপররত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি ‘অজ্জ ৰা স্ৰে ৰা অঞ্ঞতরং সামঞ্ঞফলং অধিগমিস্সামী’তি, সোপি সিক্খতীতি সেক্খো’’তি –

ৰচনতো যথাৰুত্তকল্যাণপুথুজ্জনস্সপি সীলাদিধম্মা সেক্খাতি ৰুচ্চন্তীতি? ন, পরিযাযভাৰতো. নিপ্পরিযাযেন হি সেক্খাসেক্খভাৰো যথাসম্ভৰং মগ্গফলধম্মেসু এৰাতি লোকিযেসু সেক্খভাৰাসঙ্কাভাৰতো অসেক্খভাৰানাপত্তি ৰুত্তা. তেনেৰাহ ‘‘সীলসমাধী’’তিআদি. অরহত্তফলধম্মাপি সিক্খাফলভাৰেন পৰত্তনতো হেট্ঠিমফলধম্মা ৰিয সিক্খাসু জাতাতিআদিঅত্থেহি সেক্খা সিযুং, হেট্ঠিমফলধম্মাপি ৰা সিক্খাফলভাৰেন পৰত্তনতো অরহত্তফলধম্মা ৰিয অসেক্খাতি চোদনং মনসিকত্ৰা ‘‘পরিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা’’তি ৰুত্তং, তথা ‘‘হেট্ঠিমফলেসু পনা’’তিআদি. ‘‘তং এৰ সালিং ভুঞ্জামি, সা এৰ তিত্তিরী, তানি এৰ ওসধানী’’তিআদীসু তংসদিসেসু তব্বোহারো দট্ঠব্বো. এতেন চ সেক্খসদিসা অসেক্খা যথা ‘‘অমনুস্সো’’তি ৰুত্তং হোতীতি অঞ্ঞে. অঞ্ঞত্থ ‘‘অরিট্ঠ’’ন্তিআদীসু ৰুদ্ধিঅত্থেপি অ-কারো দিস্সতীতি ৰুদ্ধিপ্পত্তা সেক্খা অসেক্খাতি অযম্পি অত্থো ৰুত্তো.

১২. কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতাযাতি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ৰিতক্কাদিৰিক্খম্ভনসমত্থতাপি হেত্থ লব্ভতীতি. অকুসলৰিদ্ধংসনরসত্তা ৰা কুসলানং তত্থ সাতিসযকিচ্চযুত্ততং পরিত্তধম্মেহি মহগ্গতানং পকাসেতুং ‘‘কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতাযা’’তি ৰুত্তং. ৰিপাককিরিযেসু দীঘসন্তানতাৰ, ন কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতা ৰিপুলফলতা চাতি অত্থো. ‘‘ৰিপুলং ফলং ৰিপুলফল’’ন্তি এৰং পন অত্থে গয্হমানে ৰিপাকেসুপি ৰিপুলফলতা লব্ভতেৰ. সোপি একসেসনযেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. মহন্তেহি গতা পটিপন্নাতি অযং পনত্থো তিণ্ণম্পি সাধারণোতি. গুণতো অযং এত্তকোতি সত্তানং পমাণং করোন্তা ৰিয পৰত্তন্তীতি ওল়ারিকা কিলেসা ‘‘পমাণকরা’’তি ৰুত্তা. তেহি পরিতো খণ্ডিতা পরিচ্ছিন্নাতি পরিত্তা. সতিপি কেহিচি পরিচ্ছিন্নত্তে মহাপমাণভাৰেন গতা পৰত্তাতি মহগ্গতা. পরিচ্ছেদকরানং কিলেসানং সুখুমানম্পি অগোচরভাৰতো তেহি ন কথঞ্চিপি পরিচ্ছিন্না ৰীতিক্কন্তাতি অপরিচ্ছিন্না অপ্পমাণা, যতো তে ‘‘অপরিযাপন্না’’তিপি ৰুচ্চন্তি.

১৪. তিত্তিং ন জনেন্তি সন্ততরতায অসেচনকভাৰতো. এত্থ চ ‘‘পমাণকরেহী’’তিআদিকো অত্থৰিকপ্পো ‘‘অতপ্পকত্থেনা’’তিআদিকায হীনত্তিকপদৰণ্ণনায পরতো বহূসু পোত্থকেসু লিখীযতি, যথাঠানে এৰ পন আনেত্ৰা ৰত্তব্বো.

১৫. লোকিযসাধুজনেহিপি অতিজিগুচ্ছনীযেসু আনন্তরিযকম্মনত্থিকৰাদাদীসু পৰত্তি ৰিনা ৰিপল্লাসবলৰভাৰেন ন হোতীতি ‘‘ৰিপরিযাসদল়্হতাযা’’তি ৰুত্তং. এতেনাতি ‘‘ৰিপাকদানে সতী’’তিআদিনা সতিপি কালনিযমে ৰিপাকুপ্পাদনে সাসঙ্কৰচনেন. তস্মাতি যস্মা যথাৰুত্তনযেন নিযততায অতিপ্পসঙ্গো দুন্নিৰারো, তস্মা. বলৰতা…পে… পৰত্তীতি এতেন অসমানজাতিকেন অনিৰত্তনীযৰিপাকতং, সমানজাতিকেন চ ৰিপাকানুপ্পাদনেপি অনন্তরং ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতায অৰিহন্তব্বতং অনন্তরিকানং দস্সেতি. যতো তেসং ৰিপাকধম্মতা ৰিয সভাৰসিদ্ধা নিযতানন্তরিযতা. অঞ্ঞস্স…পে… দানতোতি ইমিনাপি অসমানজাতিকাদীহি অনিৰত্তনীযফলতং এৰ ৰিভাৰেতি.

চোদকো অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননূ’’তিআদিনা অতিপ্পসঙ্গমেৰ চোদেতি. ইতরো ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. একন্তেতি অৰস্সম্ভাৰিনি. সন্নিযতত্তাতি সম্পাদনে জননে নিযতভাৰতো. উপরতা অৰিপচ্চনসভাৰাসঙ্কা যেসু তানি উপরতাৰিপচ্চ…পে… সঙ্কানি, তব্ভাৰো উপ…পে… সঙ্কত্তং, তস্মা. ‘‘ন সমত্থতাৰিঘাতত্তাতি বলৰতাপি আনন্তরিযেন অনুপহন্তব্বতং আহ. উপত্থম্ভকানি অনুবলপ্পদাযকানি হোন্তি উপ্পত্তিযা সন্তানস্স ৰিসেসিতত্তা. তেন নেসং ৰিপাকানুপ্পাদনেপি অমোঘৰুত্তিতং আহ.

১৬. মগ্গকিচ্চং পরিঞ্ঞাদি. অট্ঠঙ্গিকমগ্গসম্মাদিট্ঠিমগ্গসম্পযুত্তালোভাদোসসঙ্খাতেহি মগ্গহেতূহি মগ্গসম্পযুত্তখন্ধসেসমগ্গঙ্গসম্মাদিট্ঠীনং সহেতুকভাৰদস্সনতো তিণ্ণং নযানং অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৰসেনাতি ৰুত্তং. হেতুবহুতাৰসেনাতি বহুহেতুকস্স পঠমনযস্স অনন্তরং বহুহেতুকতাসামঞ্ঞেন নিক্খেপকণ্ডপাল়িযং ততিযং ৰুত্তনযো ইধ অট্ঠকথাযং দুতিযং ৰুত্তো. যথাসকং পচ্চযেহি পৰত্তমানেসু নিরীহকেসু ধম্মেসু কেসঞ্চি অনুৰত্তনীযভাৰো ন কেৰলং ধম্মসভাৰতোযেৰ, অথ খো পুরিমধম্মানং পৰত্তিৰিসেসেনপি হোতীতি আহ ‘‘পুব্বাভিসঙ্খারৰসেনা’’তি. পৰত্তিৰিসেসো হি পুরিমপুরিমানং চিত্তচেতসিকানং উত্তরুত্তরেসু ৰিসেসাধানং ভাৰনাপুব্বাভিসঙ্খারোতি. অনুৰত্তযমানোতি গরুকারযমানো. উদাহরণৰসেনাতি নিদস্সনৰসেন, ন নিরৰসেসদস্সনৰসেন. যস্মা পনাতিআদিনা যথাৰুত্তং অত্থং পাঠন্তরেন সাধেতি. তত্থ হি অধিপতিপচ্চযস্স পচ্চনীযে ঠিতত্তা মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি অযমত্থো লব্ভতীতি. সমানসদ্দত্থৰসেনাতি সতিপি অঞ্ঞপদত্থসমানাধিকরণসমাসত্থভেদে মগ্গাধিপতিসদ্দত্থভেদাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং.

১৭. উপ্পন্ন-সদ্দো উপ্পাদাদিং পটিপজ্জমানো, পত্ৰা ৰিগতো চাতি দুৰিধেসু অত্থেসু উভযেসম্পি ৰাচকো, ন পুরিমানংযেৰাতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পন্নভাৰো উপ্পাদাদিপ্পত্ততা. তেন অতীতাপি সঙ্গহিতা হোন্তি. তেনেৰাহ ‘‘সব্বো উপ্পন্নভাৰো’’তি. উপ্পন্নধম্মভাৰো ‘‘উপ্পন্না ধম্মা’’তি পদেন গহিতধম্মভাৰো, ৰত্তমানধম্মভাৰোতি অত্থো. যো ৰা উপ্পাদাদিপ্পত্তো অত্তনো চ সভাৰং ধারেতি পচ্চযেহি চ ধারীযতি, সো উপ্পন্নধম্মোতি পচ্চুপ্পন্নভাৰো উপ্পন্নধম্মভাৰোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপ্পন্নধম্মে ৰত্ৰা ‘‘অনুপ্পন্না’’তি ৰচনং ন যথাধিগতপটিসেধনন্তি কথমিদং পচ্চেতব্বন্তি আহ ‘‘যদি হী’’তিআদি. কেচি পনেত্থ ‘‘উপ্পন্নাতি পদেন অতীতাপি সঙ্গহিতা. যদি ন সঙ্গহিতা, নিব্বানং ৰিয তেপি নৰত্তব্বাতি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ তথা ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং পন তেসং মতিমত্তমেৰ. অযং পন তিকো দ্ৰিন্নং অদ্ধানং ৰসেন পূরেত্ৰা দস্সিতোতি অট্ঠকথাযং ৰক্খতীতি. এৰং সন্তে কস্মা অতীতা নৰত্তব্বাতি ন ৰুত্তাতি? ধম্মৰসেন অসঙ্গহিতত্তাভাৰতো. ধম্মৰসেন হি অসঙ্গহিতং নিব্বানং তত্থ নৰত্তব্বং জাতং, ন চ নিযোগতো অতীতা নাম ধম্মা কেচি অত্থি, যে ইধ অসঙ্গহিতত্তা নৰত্তব্বা সিযুন্তি. ফলনিব্বত্তিতো কারণস্স পুরেতরং নিব্বত্তি ইধ পরিনিট্ঠিতসদ্দেন ৰুচ্চতি, ন তস্স হুত্ৰা ৰিগতভাৰোতি আহ ‘‘অনাগতে ৰা’’তি. যতো মেত্তেয্যস্স ভগৰতো উপ্পজ্জনকফলম্পি ‘‘উপ্পাদী’’তি ৰুচ্চতি.

২০. যস্স ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰাতিআদিনা ‘‘তেনানন্দা’’তিআদিপাল়িযা হেট্ঠাপাল়িং অত্থৰসেন দস্সেতি. অযঞ্হি তত্থ পাল়ি –

‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেতি সন্নিসাদেতি একোদিং করোতি সমাদহতি. ইধানন্দ, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰং খো…পে… সমাদহতি. সো অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসি করোতি, তস্স অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকরোতো সুঞ্ঞতায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতি. এৰং সন্তমেতং, আনন্দ, ভিক্খু এৰং সম্পজানাতি অজ্ঝত্তং খো মে সুঞ্ঞতং মনসিকরোতো অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতীতি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. সো বহিদ্ধা সুঞ্ঞতং…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা সুঞ্ঞতং…পে… সো আনেঞ্জং মনসি করোতি, তস্স আনেঞ্জং মনসিকরোতো আনেঞ্জায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতীতি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. তেনানন্দ, ভিক্খুনা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৮).

তত্থ অজ্ঝত্তসুঞ্ঞতাদীসূতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ সুঞ্ঞতায আনেঞ্জে চ. পঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তেতি পাদকভূতপঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তে. অপগুণপাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতস্স হি অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকরোতো তত্থ চিত্তং ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘পরস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি বহিদ্ধা মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘কালেন অত্তনো সন্তানে, কালেন পরস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো উভতোভাগৰিমুত্তো হোতুকামো ‘‘অরূপসমাপত্তিযং নু খো কথ’’ন্তি আনেঞ্জং মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ‘‘ইদানি মে চিত্তং ন পক্খন্দতী’’তি ৰিস্সট্ঠৰীরিযেন ন ভৰিতব্বং, পাদকজ্ঝানমেৰ পন সাধুকং পুনপ্পুনং মনসি কাতব্বং, এৰমস্স রুক্খং ছিন্দতো ফরসুম্হি অৰহন্তে পুনপ্পুনং নিসিতনিসিতং কারেত্ৰা ছিন্দন্তস্স ছিজ্জে ফরসু ৰিয কম্মট্ঠানে মনসিকারো ৰহতীতি দস্সেতুং ‘‘তস্মিংযেৰা’’তিআদি ৰুত্তন্তি.

অত্থতো চ অসমানত্তাতি ইদং কস্মা ৰুত্তং. ননু যেসু অত্থেসু অজ্ঝত্ত-সদ্দো ৰত্ততি, তে সব্বে দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতত্থনিদ্ধারণত্থং অত্থুদ্ধারৰসেনেতং ৰুত্তং. চক্খাদীসু চ অজ্ঝত্তিক-সদ্দো অজ্ঝত্তানং অব্ভন্তরতাৰিসেসমুপাদায পৰত্ততি, যতো তে অজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তাতি ৰুচ্চন্তি. অপিচ ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানী’’তি ইদং অজ্ঝত্তিক-সদ্দস্স চক্খাদীনং অজ্ঝত্তভাৰৰিভাৰনসব্ভাৰতো ইধ উদাহরণৰসেন ৰুত্তং. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং অজ্ঝত্তিকদুকে ‘‘অজ্ঝত্তাৰ অজ্ঝত্তিকা’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্চ সতি ন এত্থ সদ্দতো অসমানতাপি সিযা, তস্মাযেৰ যথাৰুত্তচোদনং ৰিসোধেন্তো ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদিমাহ. তেনাতি তস্মা. তংৰাচকস্সাতি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৰাচকস্স সক্কা ৰত্তুং তদত্থস্স অজ্ঝত্তভাৰসব্ভাৰতো.

‘‘ন খো, আনন্দ, ভিক্খু সোভতি সঙ্গণিকারামো সঙ্গণিকারতো সঙ্গণিকারামতং অনুযুত্তো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৮৬) পব্বজিতাসারুপ্পস্স নেক্খম্মসুখাদিনিকামলাভিতায অভাৰস্স চ দস্সনেন সঙ্গণিকারামতায, ‘‘নাহং, আনন্দ, একং রূপম্পি সমনুপস্সামি, যত্থ রত্তস্স যথাভিরতস্স রূপস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরি…পে… উপাযাসা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৬) এৰং রূপাদিরতিযা চ আদীনৰং ৰত্ৰা সচে কোচি দুপ্পঞ্ঞজাতিকো পব্বজিতো ৰদেয্য ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো খেত্তে পৰিট্ঠা গাৰিযো ৰিয অম্হেযেৰ গণতো নীহরতি, একীভাৰে নিযোজেতি, সযং পন রাজরাজমহামত্তাদীহি পরিৰুতো ৰিহরতী’’তি, তস্স ৰচনোকাসুপচ্ছেদনত্থং চক্কৰাল়পরিযন্তায পরিসায মজ্ঝে নিসিন্নোপি তথাগতো এককোৰাতি দস্সনত্থং ‘‘অযং খো পনা’’তি দেসনা আরদ্ধাতি আহ ‘‘তপ্পটিপক্খৰিহারদস্সনত্থ’’ন্তি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি রূপাদীনং সঙ্খতনিমিত্তানং. অজ্ঝত্তন্তি ৰিসযজ্ঝত্তং. সুঞ্ঞতন্তি অনত্তানুপস্সনানুভাৰনিব্বত্তফলসমাপত্তিং. তেনেৰাহ ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ দুতিযে ৰিকপ্পে ঠান-সদ্দো কারণপরিযাযো দট্ঠব্বো. সচ্চকসুত্তেনাতি মহাসচ্চকসুত্তেন. তত্থ হি –

‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৰেস্সন, অনেকসতায পরিসায ধম্মং দেসেতা, অপিস্সু মং একমেকো এৰং মঞ্ঞতি ‘মমেৰারব্ভ সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি. ন খো পনেতং, অগ্গিৰেস্সন, এৰং দট্ঠব্বং. যাৰদেৰ ৰিঞ্ঞাপনত্থায তথাগতো পরেসং ধম্মং দেসেতীতি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তস্সাযেৰ কথায পরিযোসানে তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি, একোদিং করোমি, সমাদহামি ‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) –

আগতন্তি.

২২. অঞ্ঞেহি অনিদস্সনেহি অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি. ধম্মসভাৰসামঞ্ঞেনাতিআদিনা কিঞ্চাপি রূপাযতনতো অঞ্ঞো নিদস্সনভাৰো নাম নত্থি, ধম্মসভাৰো পন অত্থি. ততো চ রূপাযতনস্স ৰিসেসো নিদস্সনভাৰেন কতোতি তদঞ্ঞধম্মৰিসেসকরো নিদস্সনভাৰো রূপাযতনতো অনঞ্ঞোপি অঞ্ঞো ৰিয কত্ৰা উপচরিতোতি দস্সেতি. অত্থৰিসেসো সামঞ্ঞৰিসেসত্থভেদো. সযং সম্পত্তানং ফোট্ঠব্বধম্মানং, নিস্সযৰসেন সম্পত্তানং ঘানজিৰ্হাকাযানং গন্ধরসানঞ্চ, ইতরেসং অসম্পত্তানং. অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স যোগ্যদেসে অৰট্ঠানং, যেন পটিহননভাৰেন. ব্যাপারাদীতি চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন অক্খিপটলাদীনং হেট্ঠা উপরি চ সংসীদনলঙ্ঘনাদিপ্পৰত্তিমাহ. ৰিকারুপ্পত্তি ৰিসদিসুপ্পত্তি, ৰিসযস্স ইট্ঠানিট্ঠভাৰেন অনুগ্গহো উপঘাতো চাতি অত্থো.

তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা

১-৬. সমানদেসগ্গহণানং একস্মিংযেৰ ৰত্থুস্মিং গহেতব্বানং, একৰত্থুৰিসযানং ৰা. অথ ৰা সমানদেসানং একৰত্থুকত্তা সমানগহেতব্বভাৰানং একুপ্পাদিতোতি অত্থো. যে ধম্মা হেতুসহগতা, তে হেতূহি সহ সঙ্গয্হন্তি. যো চ তেসং সহেতুকভাৰো, সো সহজাতাদীহি হেতূহি কতোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সমা…পে… সব্ভাৰ’’ন্তি. আদি-সদ্দেন চেত্থ সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনাদিহেতুব্যাপারে পরিগ্গণ্হাতি. একীভাৰূপগমনন্তি এককলাপভাৰেন পৰত্তমানানং চিত্তচেতসিকানং সংসট্ঠতায সমূহঘনভাৰেন দুৰিঞ্ঞেয্যনানাকরণতংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ধম্মনানত্তাভাৰেপীতি সভাৰত্থভেদাভাৰেপি. পদত্থনানত্তেনাতি নানাপদাভিধেয্যতাভেদেন. এতেন পকারন্তরাপেক্খং দুকন্তরৰচনন্তি দস্সেতি. অনেকপ্পকারা হি ধম্মা. তেনেৰ ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ৰুত্তং. অযঞ্চ অত্থো তিকেসুপি দট্ঠব্বো. যেসং ৰিনেয্যানং যেহি পকারৰিসেসেহি ধম্মানং ৰিভাৰনে কতে পটিৰেধো হোতি, তেসং তপ্পকারভেদেহি ধম্মানং ৰিভাৰনং. যেসং পন যেন একেনেৰ পকারেন ৰিভাৰনে পটিৰেধো হোতি, তেসম্পি তং ৰত্ৰা ধম্মিস্সরত্তা তদঞ্ঞনিরৰসেসপ্পকারৰিভাৰনঞ্চ দেসনাৰিলাসোতি আহ ‘‘দেসেতব্বপ্পকারজানন’’ন্তিআদি. ননু একেন পকারেন জানন্তস্স তদঞ্ঞপ্পকারৰিভাৰনং অফলং হোতীতি? ন হোতি পটিসম্ভিদাপ্পভেদস্স উপনিস্সযত্তা. তে পকারা এতেসন্তি তপ্পকারা, তব্ভাৰো তপ্পকারতা. ইমিনা ধম্মানং ৰিজ্জমানস্সেৰ পকারৰিসেসস্স ৰিভাৰনং দেসনাৰিলাসোতি দস্সেতি.

অঞ্ঞত্থাপীতি ‘‘অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’’তিআদীসু. যথা পঠমদুকেকদেসে গহেত্ৰা দুতিযততিযদুকেহি সদ্ধিং ছট্ঠদুকনযে যোজনা ‘‘হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপী’’তিআদযো তযো দুকা লব্ভন্তি, এৰং দুতিযততিযদুকেকদেসে গহেত্ৰা পঠমদুকেন সদ্ধিং যোজনায ‘‘সহেতুকা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, অহেতুকা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, হেতুসম্পযুত্তা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, হেতুৰিপ্পযুত্তা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপী’’তি চত্তারো দুকা লব্ভন্তি, তে পন ৰুত্তনযেনেৰ সক্কা দস্সেতুন্তি ন দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. অথ ৰা পাল়িযং ৰুত্তেহি চতুত্থপঞ্চমেহি অট্ঠকথাযং দস্সিতেহি পুরিমেহি দ্ৰীহি নিন্নানাকরণতো এতে ন ৰুত্তা. সন্নিৰেসৰিসেসমত্তমেৰ হেত্থ ৰিসেসোতি. তেনেৰ হি নিন্নানত্থত্তা পাল়িযং আগতদুকেসু যথানিদ্ধারিতদুকানং যথাসম্ভৰং অৰরোধনেন অৰুত্ততং দস্সেতুং ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিমাহ.

অথ ৰা ‘‘এতেন ৰা গতিদস্সনেনা’’তিআদিনা ৰক্খমাননযেন ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চা’’তিআদীনং সম্ভৰন্তানং দুকানং সঙ্গহে সতি এতেসম্পি সঙ্গহো সিযা. যতো ৰা দুকতো পদং নিদ্ধারেত্ৰা দুকন্তরং ৰুচ্চতি, তেন সতি চ নানত্তে দুকন্তরং লব্ভতি, ন চেত্থ কোচি ৰিসেসো যথাৰুত্তদুকেহীতি সংৰণ্ণনাসু ন দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ যথা সহেতুকদুকতো হেতুসম্পযুত্তদুকস্স, হেতুসহেতুকদুকতো চ হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকস্স পদত্থমত্ততো নানত্তং, ন সভাৰত্থতো. এৰং সন্তেপি সহেতুকহেতুসহেতুকদুকে ৰত্ৰা ইতরেপি ৰুত্তা, এৰং হেতুসম্পযুত্তহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকাদীহি সভাৰত্থনানত্তাভাৰেপি পদত্থনানত্তসম্ভৰতো ধম্মনানত্তাভাৰেপি পদত্থনানত্তেন দুকন্তরং ৰুচ্চতীতি ৰুত্তত্তা ‘‘হেতুসহগতা ধম্মা, ন হেতুসহগতা ধম্মা, হেতুসহজাতা ধম্মা, ন হেতুসহজাতা ধম্মা. হেতুসংসট্ঠা ধম্মা, হেতুৰিসংসট্ঠা ধম্মা. হেতুসমুট্ঠানা ধম্মা, ন হেতুসমুট্ঠানা ধম্মা. হেতুসহভুনো ধম্মা, ন হেতুসহভুনো ধম্মা’’তিআদীনং, তথা ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা হেতুসহগতা চা’’তিআদীনং, ‘‘ন হেতূ খো পন ধম্মা হেতুসহগতাপি, ন হেতুসহগতাপী’’তিআদীনঞ্চ সম্ভৰন্তানং অনেকেসং দুকানং সঙ্গহো অনুঞ্ঞাতো ৰিয দিস্সতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘এতেন ৰা গতিদস্সনেনা’’তিআদি. এৰং আসৰগোচ্ছকাদীসুপি অযমত্থো যথাসম্ভৰং ৰত্তব্বো. ধম্মানং ৰা সভাৰকিচ্চাদিং বোধেতব্বাকারঞ্চ যাথাৰতো জানন্তেন ধম্মসামিনা যত্তকা দুকা ৰুত্তা, তত্তকেসু ঠাতব্বং. অদ্ধা হি তে দুকা ন ৰত্তব্বা, যে ভগৰতা ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. ন হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থোতি অধিপ্পাযো. তেসূতি পঠমদুকততিযদুকেসু. যদি দুকন্তরেহি দুকন্তরপদেহি চ সমানত্থত্তা এতেসং দুকানং দুকন্তরপদানঞ্চ অৰচনং, এৰং সতি ছট্ঠদুকে পঠমপদম্পি ন ৰত্তব্বং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন সমানত্থত্তা. তথা চ ছট্ঠদুকোযেৰ ন হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চতুত্থদুকে’’তিআদি. দুকপূরণত্থন্তি ইদং সমানত্থতংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং, দেসনাৰিসেসো পন ৰিজ্জতিযেৰ. অত্থন্তরতাভাৰেপি পকারভেদহেতুকং দুকন্তরৰচনন্তি দস্সিতো হি অযমত্থোতি. এতেন গতিদস্সনেনাতি অত্থৰিসেসাভাৰেপি ছট্ঠদুকপূরণসঙ্খাতেন নযদস্সনেন. পঠমদুকে…পে… দস্সিতো পাল়িযং ৰুত্তেহি চতুত্থপঞ্চমেহি, অট্ঠকথাযং দস্সিতেহি পুরিমেহি দ্ৰীহি, ইধ দস্সিতেহি চতূহি. তেসূতি দুতিযততিযদুকেসু. পঠমদুকপক্খেপেন দস্সিতো পাল়িযং ছট্ঠদুকেন ইতরত্র চ ইতরদুকেহীতি ৰেদিতব্বং.

৭-১৩. পচ্চযভাৰমত্তেন…পে… অত্থিতন্তি এতেন ন পটিলদ্ধত্ততাসঙ্খাতা সসভাৰতাৰ অত্থিতা, অথ খো পটিপক্খেন অনিরোধো অপ্পহীনতা অনিপ্ফাদিতফলতা কারণাসমুগ্ঘাতেন ফলনিব্বত্তনারহতা চাতি ইমমত্থং দস্সেতি. তথা হি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি এত্থ ‘‘সতী’’তি ইমিনা ৰচনেন যেন ৰিনা যং ন হোতি, তং অতীতাদিপি কারণং সঙ্গহিতমেৰাতি. তেনেৰাহ ‘‘ন সহেতু…পে… কালানমেৰা’’তি. সমে…পে… দীপেতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতন্তি. অযমেতেসং ৰিসেসোতি অযং পচ্চযনিব্বত্তানং পচ্চযৰন্ততা অনেকপচ্চযনিপ্ফাদিততা চ দুকদ্ৰযে পুরিমপদত্থানং ভেদো, ইতরেসং পন পুরিমপদসঙ্গহিতধম্মৰিধুরসভাৰতাযাতি. অৰিনি…পে… ঠপনতোতি ‘‘এত্তকা’’তি পভেদপরিচ্ছেদনিদ্ধারণৰসেন অভিধম্মমাতিকাযং ধম্মানং অৰুত্তত্তা ৰুত্তং. সুত্তন্তমাতিকাযং পন নিদ্ধারিতসরূপসঙ্খাৰিসেসত্তা ৰিনিচ্ছিতত্থপরিচ্ছেদাযেৰ অৰিজ্জাদযো ৰুত্তাতি. ‘‘পথৰীআদি রূপ’’ন্তি এতস্মিং অত্থৰিকপ্পে অনেকহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু হেতূনং সহেতুকভাৰো ৰিয সব্বেসং পথৰীআদীনং রূপিভাৰো সিদ্ধোতি আহ ‘‘পুরিম…পে… পজ্জতী’’তি. ন হি তেসু নিযতো কত্থচি সংসামিভাৰোতি. অনিচ্চানুপস্সনায ৰা লুজ্জতি ছিজ্জতি ৰিনস্সতীতি গহেতব্বো লোকোতি তংগহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা. তেনেৰাতি দুক্খসচ্চভাৰেন পরিঞ্ঞেয্যভাৰেনাতি অত্থো.

দুকবহুতা আপজ্জতীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু ৰীসতি দুকা ৰিভত্তা, ‘‘অৰুত্তোপি যথালাভৰসেন ৰেদিতব্বো’’তি চ ৰক্খতীতি দুকবহুতা ইচ্ছিতা এৰাতি? সচ্চমেতং, তংযেৰ পন দুকবহুতং অনিচ্ছন্তো এৰমাহ. অপিচ দুকবহুতা আপজ্জতি, সা চ খো ৰিঞ্ঞাণভেদানুসারিনী, তত্রাপি কামাৰচরকুসলতো ঞাণসম্পযুত্তানি, তথা মহাকিরিযতো মনোদ্ৰারাৰজ্জনন্তি এৰংপকারানং সব্বধম্মারম্মণৰিঞ্ঞাণানং অনামসনতো ন ব্যাপিনীতি দস্সেতি ‘‘দুকবহুতা’’তিআদিনা. অব্যাপিভাৰে পন দোসং দস্সেন্তো ‘‘তথা চ…পে… সিযা’’তি আহ. নিদ্দেসেন চ ৰিরুদ্ধন্তি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা’’তিআদিনা রূপাযতনাদীনং পচ্চেকচক্খুৰিঞ্ঞাণাদিনা কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যতং, সোতৰিঞ্ঞাণাদিনা কেনচি নৰিঞ্ঞেয্যতঞ্চ দস্সেন্তেন নিক্খেপরাসিনিদ্দেসেন ‘‘দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতী’’তি ইদং ৰচনং ৰিরুদ্ধং, তথা অত্থুদ্ধারনিদ্দেসেনপি অত্থতো ন সমেতীতি অত্থো. তত্থাতি তস্সং নিক্খেপরাসিসংৰণ্ণনাযং. যো চ পটিসেধো কতো অত্থনানত্ততো দুকং দস্সেতুন্তি অধিপ্পাযো. ন হি সম…পে… সেধেতুন্তি এতেন ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা’’তি এত্তকেসু নিদ্দেসপদেসু দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তি পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি.

তথেৰাতি উভিন্নং কেচিন-সদ্দানং অনিযমতো চক্খুসোতাদিনিস্সযৰোহারেন চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণাদিকো ভিন্নসভাৰোযেৰ ধম্মো অত্থোতি দস্সনৰসেন. রূপাযতনমেৰ হি চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যাৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো ‘‘কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যং কেনচি নৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি চ ৰুচ্চতীতি. যদি এৰং ইমস্মিম্পি পক্খে দুকবহুতা আপজ্জতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ন চেত্থা’’তিআদি. ৰিঞ্ঞাতব্বভেদেনাতি ৰিঞ্ঞাতব্বৰিসেসেন, ৰিঞ্ঞেয্যেকদেসেনাতি অত্থো. দুকভেদোতি দুকৰিসেসো, কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যদুকো, তপ্পভেদোযেৰ ৰা. সমত্তো পরিযত্তো পরিপুণ্ণোতি অত্থো. যত্তকা ৰিঞ্ঞাতব্বা তত্তকা দুকাতি দুকভেদাপজ্জনপ্পকারদস্সনং. এৰঞ্চ সতীতিআদিনা ইমিস্সা সংৰণ্ণনায লদ্ধগুণং দস্সেতি. ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা’’তি রূপাযতনস্সেৰ ৰুত্তত্তা অত্থভেদাভাৰতো কথমযং দুকো হোতীতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণনানত্তেনা’’তিআদি. যদি পন সব্বৰিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকোসমত্তো হোতি, নিক্খেপরাসিনিদ্দেসো কথং নীযতীতি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি.

এত্থ পন যথা ৰিঞ্ঞাণনানত্তেন ৰিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৰা দুকে ৰুচ্চমানে সতিপি ৰিঞ্ঞাতব্বানং বহুভাৰে যত্তকা ৰিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি নত্থি দুকবহুতা দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তিদস্সনভাৰতো. এৰং দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্তেন দুকে ৰুচ্চমানেপি যত্তকানি ৰিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকাতি নত্থি দুকবহুতা দুকসঙ্গ…পে… ভাৰতো এৰ. ন হি একংযেৰ ৰিঞ্ঞাণং ‘‘কেনচি কেনচী’’তি ৰুত্তং, কিন্তু অপরম্পীতি সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, ন চ কত্থচি দুকস্স পচ্ছেদো অত্থি ইন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণানং ৰিয মনোৰিঞ্ঞাণস্সপি ৰিসযস্স ভিন্নত্তা. ন হি অতীতারম্মণং ৰিঞ্ঞাণং অনাগতাদিআরম্মণং হোতি, অনাগতারম্মণং ৰা অতীতাদিআরম্মণং, তস্মা যথালদ্ধৰিসেসেন ৰিসিট্ঠেসু মনোৰিঞ্ঞাণভেদেসু তস্স তস্স ৰিসযস্স আলম্বনানালম্বনৰসেন দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তি ন সক্কা নিৰারেতুং. তেনেৰ চ অট্ঠকথাযং ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণেন পন কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যঞ্চেৰ অৰিঞ্ঞেয্যঞ্চাতি অযমত্থো অত্থি, তস্মা সো অৰুত্তোপি যথালাভৰসেন ৰেদিতব্বো’’তি ভূমিভেদৰসেন যথালাভং দস্সেস্সতি. ‘‘ৰৰত্থানাভাৰতো’’তি ইদম্পি অনামট্ঠৰিসেসং মনোৰিঞ্ঞাণসামঞ্ঞমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তং. পাল়ি পন ইন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণেহি নযদস্সনৰসেন আগতাতি দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা ইমিস্সাপি অত্থৰণ্ণনায ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, নিদ্দেসেন চ ন কোচি ৰিরোধো. চক্খুৰিঞ্ঞেয্যনসোতৰিঞ্ঞেয্যভাৰেহি দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তি দস্সিতা, ন পন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাচক্খুৰিঞ্ঞেয্যভাৰেহি ৰিসেসকারণাভাৰতো. কিঞ্চ ‘‘যে ৰা পনা’’তি পদন্তরসম্পিণ্ডনতোপি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা…পে… ন তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা’’তি (ধ. স. ১১০১) এত্তাৰতা দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তি দস্সিতাতি ৰিঞ্ঞাযতি. পদন্তরভাৰদস্সনত্থো হি যেৰাপন-সদ্দো যথা ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা. যে ৰা পন কুসলমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তিআদীসু (যম. ১.মূলযমক.১). অঞ্ঞথা ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা. যে তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা’’তি পাল়ি অভৰিস্স. যং পন ৰদন্তি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা…পে… ন তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাতি ইমিনা অত্থতো দ্ৰে দুকা ৰুত্তা হোন্তী’’তি, তদপি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাচক্খুৰিঞ্ঞেয্যতং সোতৰিঞ্ঞেয্যাসোতৰিঞ্ঞেয্যতঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং, ন পন ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞেয্যনসোতৰিঞ্ঞেয্যতং সোতৰিঞ্ঞেয্যনচক্খুৰিঞ্ঞেয্যতঞ্চা’’তি দট্ঠব্বং. এতেন পাল়িপটিসেধনঞ্চ নিৰারিতং দট্ঠব্বং পটিসেধনস্সেৰ অভাৰতো. তথা যস্স আরম্মণস্স ৰিজাননভাৰেন যো অত্থো ৰুচ্চমানো অনিযমদস্সনত্থং ‘‘কেনচী’’তি ৰুত্তো, সোযেৰ ততো অঞ্ঞস্স অৰিজাননভাৰেন ৰুচ্চমানো অনিযমদস্সনত্থং পুন ‘‘কেনচী’’তি ৰুত্তোতি তদত্থদস্সনে তেনেৰাতি অযং পদত্থো ন সম্ভৰতীতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি. এৰমেত্থ যথা অট্ঠকথা অৰট্ঠিতা, তথা অত্থো যুজ্জতীতি ৰেদিতব্বং.

১৪-১৯. সন্তানস্স অজঞ্ঞমলীনভাৰকরণতো কণ্হকম্মৰিপাকহেতুতো চ অপরিসুদ্ধত্তা ‘‘অসুচিভাৰেন সন্দন্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থাতি ৰণে. পগ্ঘরণক…পে… সদ্দোতি এতেন আসৰো ৰিয আসৰোতি অযম্পি অত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. গোত্রভু…পে… ৰুত্তানীতি এতেন গোত্রভুগ্গহণং উপলক্খণং যথা ‘‘কাকেহি সপ্পি রক্খিতব্ব’’ন্তি দস্সেতি. গোত্রভুসদিসা গোত্রভূতি পন অত্থে সতি গুণপ্পধানত্থানং একেন সদ্দেন অৰচনীযত্তা ৰোদানাদযোৰ ৰুত্তা ভৰেয্যুং. অথ ৰা গোত্রভূতি একসেসেন সামঞ্ঞেন ৰা অযং নিদ্দেসোতি ৰেদিতব্বং. অভিৰিধিৰিসযং অৰধিন্তি ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা ৰত্তব্বং.

সম্পযুত্তেহি আসৰেহি তংসহিততা আসৰসহিততা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা সহেতুকানং সম্পযুত্তেহি হেতূহি সহেতুকতা, ন এৰং সাসৰাতি ৰুত্তধম্মানং সম্পযুত্তেহি আসৰেহি সাসৰতা, অথ খো ৰিপ্পযুত্তেহীতি. দুকন্তরে অৰুত্তপদভাৰোযেৰেত্থ দুকযোজনায ঞাযাগততা. যদি এৰং হেতুগোচ্ছকে কথন্তি আহ ‘‘হেতুগোচ্ছকে পনা’’তিআদি. পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একোতি চতুত্থদুকমাহ. পঠমে দুকে ততিযস্স পক্খেপে দ্ৰেতি ‘‘আসৰা চেৰ ধম্মা আসৰৰিপ্পযুত্তা চ, আসৰৰিপ্পযুত্তা চেৰ ধম্মা নো চ আসৰা’’তি ইমিনা সদ্ধিং পঞ্চমদুকমাহ. পঠমস্স দুতিযে দুকে পক্খেপে একোতি ‘‘নো আসৰা ধম্মা সাসৰাপি অনাসৰাপী’’তি অযমেকো. ততিযে পঠমস্স পক্খেপে দ্ৰেতি ‘‘আসৰা ধম্মা আসৰসম্পযুত্তাপি আসৰৰিপ্পযুত্তাপি, নো আসৰাধম্মা আসৰসম্পযুত্তাপি আসৰৰিপ্পযুত্তাপী’’তি ইমে দ্ৰে. ততিযে দুতিযস্স পক্খেপে একোতি ‘‘সাসৰা ধম্মা আসৰসম্পযুত্তাপি আসৰৰিপ্পযুত্তাপী’’তি একো. দুতিযে ততিযস্স পক্খেপে একোতি ছট্ঠদুকমাহ. তীহীতি চতুত্থপঞ্চমছট্ঠেহি. ইতরেতি তদৰসিট্ঠা পঞ্চ. তে পন পঠমে ততিযদুকদুতিযপদপক্খেপে একো, দুতিযে পঠমদুকদুতিযপদপক্খেপে একো, ততিযে পঠমস্স একেকপদপক্খেপে দ্ৰে, ততিযে দুতিযদুকপঠমপদপক্খেপে একোতি এৰং ৰেদিতব্বা. ‘‘সাসৰা ধম্মা আসৰাপি নো আসৰাপি. আসৰসম্পযুত্তা ধম্মা আসৰাপি নো আসৰাপি. আসৰৰিপ্পযুত্তা ধম্মা আসৰাপি নো আসৰাপী’’তি এতেসম্পি, ‘‘আসৰসহগতা ধম্মা নো আসৰসহগতা ধম্মা’’তি এৰমাদীনঞ্চ অগ্গহণে কারণং গহণনযো চ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

এস নযোতি যো এস পঠমদুকে দুতিযদুকপক্খেপাদিকো উপাযো ইধ আসৰগোচ্ছকে ৰুত্তো, এস নযো সংযোজনগোচ্ছকাদীসু দুকন্তরনিদ্ধারণেতি অত্থো. তত্থ পাল়িযং অনাগতদুকা সংযোজনগোচ্ছকে তাৰ ‘‘সংযোজনা চেৰ ধম্মা সংযোজনৰিপ্পযুত্তা চ, সংযোজনৰিপ্পযুত্তা চেৰ ধম্মা নো চ সংযোজনা, সংযোজনা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৰিপ্পযুত্তাপি, নো সংযোজনা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৰিপ্পযুত্তাপি, নো সংযোজনা ধম্মা সংযোজনিযাপি অসংযোজনিযাপি, সংযোজনিযা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৰিপ্পযুত্তাপী’’তি পঞ্চ. এৰং গন্থওঘযোগউপাদানগোচ্ছকেসু পচ্চেকং পঞ্চ. নীৰরণগোচ্ছকে পন নীৰরণানং নীৰরণৰিপ্পযুত্তভাৰাভাৰতো ‘‘নো নীৰরণা ধম্মা নীৰরণিযাপি অনীৰরণিযাপি, নো নীৰরণা ধম্মা নীৰরণসম্পযুত্তাপি নীৰরণৰিপ্পযুত্তাপি, নীৰরণিযা ধম্মা নীৰরণসম্পযুত্তাপি নীৰরণৰিপ্পযুত্তাপী’’তি তযো. তথা পরামাসগোচ্ছকে ‘‘নো পরামাসা ধম্মা পরামট্ঠাপি অপরামট্ঠাপি, নো পরামাসা ধম্মা পরামাসসম্পযুত্তাপি পরামাসৰিপ্পযুত্তাপি, পরামট্ঠা ধম্মা পরামাসসম্পযুত্তাপি পরামাসৰিপ্পযুত্তাপী’’তি. কিলেসগোচ্ছকে ‘‘নো কিলেসা ধম্মা সংকিলেসিকাপি অসংকিলেসিকাপি, নো কিলেসা ধম্মা সংকিলিট্ঠাপি অসংকিলিট্ঠাপি, নো কিলেসা ধম্মা কিলেসসম্পযুত্তাপি কিলেসৰিপ্পযুত্তাপি, সংকিলেসিকা ধম্মা সংকিলিট্ঠাপি অসংকিলিট্ঠাপি, সংকিলেসিকা ধম্মা কিলেসসম্পযুত্তাপি কিলেসৰিপ্পযুত্তাপি, অসংকিলিট্ঠা ধম্মা সংকিলেসিকাপি অসংকিলেসিকাপী’’তি ছ দুকাতি এৰং ৰেদিতব্বা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

২০-২৫. পচ্চযভাৰেনাতি সংযোজনত্থং দস্সেতি. যথাসকং পচ্চযভাৰো এৰ হি কামরাগাদীনং ৰট্টসংযোজনন্তি. যদি এৰং কথং কামরাগাদীনংযেৰ সংযোজনভাৰোতি আহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. অঞ্ঞেসন্তি সংযোজনেহি অঞ্ঞেসং কিলেসাভিসঙ্খারাদীনং. তপ্পচ্চযভাৰেতি তেসং কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টানং পচ্চযভাৰে. ওরম্ভাগিযুদ্ধংভাগিযভাৰেন সঙ্গহিতা পরিচ্ছিন্না ওর…পে… সঙ্গহিতা, তেহি কামরাগাদীহি ৰিসেসপচ্চযভূতেহি. কামকম্মভৰাদীনং কামূপপত্তিভৰাদিনিপ্ফাদনেপি নিযমোতি কত্ৰা আহ ‘‘তংতং…পে… হোতী’’তি. তেন সংযোজনানং ভাৰে যথাৰুত্তনিযমানং কম্মূপপত্তিভৰানং ভাৰং দস্সেত্ৰা তদভাৰে অভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ন চা’’তিআদিমাহ. বন্ধনং অসেরিভাৰকরণং অন্দুবন্ধনাদযো ৰিয. গন্থকরণং অৰচ্ছিন্নতাকরণং. চক্কলকং পাদপুঞ্ছনরজ্জুমণ্ডলং. ন চোদেতব্বন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা পচুরজনস্স পস্সিতুং অসক্কুণেয্যত্তা যথাৰুত্তৰিসেসস্স সদ্ধেয্যতং আহ. তিৰিধো হি অত্থো কোচি পচ্চক্খসিদ্ধো যো রূপাদিধম্মানং পচ্চত্তৰেদনীযো অনিদ্দিসিতব্বাকারো, সব্বধম্মানং সভাৰলক্খণন্তি ৰুত্তং হোতি. কোচি অনুমানসিদ্ধো যো ঘটাদীসু পটাদীসু চ পসিদ্ধেন পচ্চযাযত্তভাৰেন ঘটপট-সদ্দাদীনং অনিচ্চতাদিআকারো, কোচি ওকপ্পনসিদ্ধো যো পচুরজনস্স অচ্চন্তমদিট্ঠো সদ্ধাৰিসযো সগ্গনিব্বানাদি. তত্থ যস্স সত্থুনো ৰচনং পচ্চক্খসিদ্ধে অনুমানসিদ্ধে চ অত্থে ন ৰিসংৰাদেতি অৰিপরীতপ্পৰত্তিযা, তস্স ৰচনেন সদ্ধেয্যত্থসিদ্ধীতি তথারূপো চ ভগৰাতি ‘‘ধম্মানং সভাৰ…পে… ন চোদেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. এস নযো ইতো পরেসুপি এৰরূপেসু.

২৬-৩৭. যথা সরভেহি অতিক্কমিতব্বা পব্বতরাজি সরভনিযা, এৰং ওঘনিযাতি সদ্দসিদ্ধীতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি.

৫০-৫৪. ৰিপরিযেসগ্গাহো পরামসনন্তি ‘‘পরতো’’তি এত্থ ন ধম্মসভাৰতো অঞ্ঞথামত্তং পরন্তি অধিপ্পেতং, অথ খো তব্বিপরিযাযোতি আহ ‘‘পরতোতি নিচ্চাদিতো’’তি.

৫৫-৬৮. যদি সভাৰতো অৰিজ্জমানং, কথমারম্মণভাৰোতি আহ ‘‘ৰিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিত’’ন্তি, পরিকপ্পনামত্তসিদ্ধন্তি অত্থো. দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্ততায নিরন্তরভাৰূপগমনং সংসট্ঠভাৰোতি ‘‘সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা’’তি ৰুত্তং. তেসং অরূপক্খন্ধানং. ইতরেহি রূপনিব্বানেহি. কিং পন কারণং সমানুপ্পাদনিরোধানং এককলাপভূতানং অরূপধম্মানমেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা ৰুচ্চতি, ন পন তথাভূতানম্পি রূপধম্মানন্তি আহ ‘‘এস হি তেসং সভাৰো’’তি. তেন যদিপি কেচি অরূপধম্মা ৰিসুং আরম্মণং হোন্তি, দন্ধপ্পৰত্তিকত্তা পন রূপধম্মানংযেৰ সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তং, ন অরূপধম্মানন্তি তেসং সংসট্ঠভাৰো তদভাৰো চ ইতরেসং সভাৰসিদ্ধোতি দস্সেতি. সমূহঘনতায ৰা দুব্বিভাগতরত্তা নত্থি অরূপধম্মানং ৰিসুং আরম্মণভাৰোতি দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা তেসংযেৰ সংসট্ঠতা. অমুঞ্চিত্ৰা তদধীনৰুত্তিতায গহেতব্বতো বুদ্ধিযা.

৮৩-১০০. কামতণ্হা কামো উত্তরপদলোপেন যথা রূপভৰো রূপং. এৰং সেসেসুপি. আরম্মণকরণৰসেনাতি এতেন কামরূপারূপতণ্হানং ৰিসযভাৰো যথাক্কমং কামরূপারূপাৰচরতায কারণন্তি দস্সেতি. অৰস্সঞ্চেতমেৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কামাৰচরাদিভাৰো অপরিপুণ্ণৰিসযো সিযা. যদি হি আলম্বিতব্বধম্মৰসেন ভূমিপরিচ্ছেদো, এৰং সতি অনারম্মণানং সঙ্গহো ন সিযা. অথ ৰিপাকদানৰসেন, এৰম্পি অৰিপাকানং সঙ্গহো ন সিযা, তস্মা আরম্মণকরণৰসেন পরিযাপন্নানং ভূমিপরিচ্ছেদো কাতব্বো. এৰঞ্হি সতি কামাৰচরাদিভাৰো পরিপুণ্ণৰিসযো সিযা. তেনেৰাহ ‘‘এৰঞ্হি সতী’’তিআদি. অপরিযাপন্নানং পন লোকতো উত্তিণ্ণভাৰেন অনুত্তরভূমিতা. অকামাৰচরাদিতা নাপজ্জতীতি অব্যাপিতদোসং পরিহরতি, কামাৰচরাদিতা নাপজ্জতীতি অতিব্যাপিতদোসং. ননু চ ইমস্মিং পক্খে কামতণ্হা কতমা, কামাৰচরধম্মারম্মণা তণ্হা, কামাৰচরধম্মা কতমে, কামতণ্হাৰিসযাতি ইতরীতরনিস্সযতা দোসোতি? ন, অৰীচিআদিএকাদসোকাসনিন্নতায কিঞ্চি তণ্হং কামতণ্হাভাৰেন গহেত্ৰা তংসভাৰায ৰিসযভাৰেন কামাৰচরধম্মানং উপলক্খেতব্বত্তা.

ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাঠেন সমত্থেন্তো ‘‘নিক্খেপকণ্ডেপী’’তিআদিমাহ. তত্থ হি কামতণ্হায আলম্বিতব্বত্তা কামধাতুপরিযাপন্নধম্মা চ কামভৰসঙ্খাতে কামে ওগাল়্হা হুত্ৰা চরন্তি, নাঞ্ঞত্থাতি এত্থাৰচরাতি ৰুত্তন্তি. ৰিসেসত্থিনা ৰিসেসো অনুপযুজ্জতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘লোকস্স ৰসেন পরিযাপন্ননিচ্ছযতো’’তি. তেন লোকিযধম্মেসু পরিযাপন্ন-সদ্দস্স নিরুল়্হতং দস্সেতি ভগৰতো তদুচ্চারণানন্তরং ৰিনেয্যানং তদত্থপটিপত্তিতো. পরিচ্ছেদকাপেক্খা পরিচ্ছিন্নতাতি ‘‘পরিচ্ছেদকারিকায তণ্হাযা’’তি ৰুত্তং. সা হি ধম্মানং কামাৰচরাদিভাৰং পরিচ্ছিন্দতি. পরি-সদ্দো চেত্থ ‘‘উপাদিন্না’’তিআদীসু উপ-সদ্দো ৰিয সসাধনং কিরিযং দীপেতীতি অযমত্থো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং.

নিয্যানকরণসীলা নিয্যানিকা যথা ‘‘অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো’’তি, নিয্যানসীলা এৰ ৰা. রাগদোসমোহাৰ গহিতাতি ঞাযতি, ইতরথা পহানেকট্ঠতাৰচনং নিপ্পযোজনং সিযা. ‘‘রণোহতা ন জোতন্তি, চন্দসূরিযা সতারকা’’তিআদীসু রণ-সদ্দস্স রেণুপরিযাযতা দট্ঠব্বা. সম্পহারপরিযাযত্তা যুদ্ধ-সদ্দস্স সম্পহারো চ পহরিতব্বাধারোতি অকুসলসেনাৰ ‘‘সরণা’’তি ৰুত্তা. দুক্খাদীনন্তি ফলভূতানং দুক্খৰিঘাতউপাযাসপরিল়াহানং সভাগভূতায চ মিচ্ছাপটিপদায. তন্নিব্বত্তকসভাৰানং অকুসলানন্তি এতেন সব্বেসম্পি অকুসলানং সরণতং দস্সেতি.

অভিধম্মদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা

১০১-১০৮. ৰিজ্জাসভাগতায, ন সঙ্কপ্পাদযো ৰিয ৰিজ্জায উপকারকভাৰতো. ‘‘অভেজ্জং…পে… রুহতী’’তি উভযম্পি অনৰসেসপ্পহানমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. কিঞ্চাপি হি হেট্ঠিমমগ্গেহিপি পহীযমানা কিলেসা তেন তেন ওধিনা অনৰসেসমেৰ পহীযন্তি, যে পন অৰসিট্ঠা ভিন্দিতব্বা, তে লোভাদিকিলেসভাৰসামঞ্ঞতো পুন ৰিরুল়্হা ৰিয হোন্তি. অরহত্তমগ্গে পন উপ্পন্নে ন এৰং অৰসিট্ঠাভাৰতো. তদুপচারেন নিস্সযৰোহারেন. কুসলেহি তাপেতব্বাতি ৰা তপনিযা, তদঙ্গাদিৰসেন বাধিতব্বা পহাতব্বাতি অত্থো. সমানত্থানি অধিৰচনাদীনং সঙ্খাদিভাৰতো. ‘‘সব্বেৰ ধম্মা অধিৰচনপথা’’তিআদিনা অধিৰচনাদীনং ৰিসযভাৰে ন কোচি ধম্মো ৰজ্জিতো, ৰচনভাৰো এৰ চ অধিৰচনাদীনং ৰক্খমানেন নযেন যুজ্জতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘সব্বঞ্চ ৰচনং অধিৰচনাদিভাৰং ভজতী’’তি.

১০৯-১১৮. অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৰা সযমেৰ অত্তনো নামকরণসভাৰো নামকরণট্ঠোতি, তেন অরূপধম্মানং ৰিয ওপপাতিকনামতায পথৰীআদীনম্পি নামভাৰো সিযাতি আসঙ্কায নিৰত্তনত্থং ‘‘নামন্তরানাপজ্জনতো’’তি আহ. ন হি ৰিনা পথৰীআদিনামেনপি রূপধম্মা ৰিয কেসাদিনামেহি ৰিনা ৰেদনাদিনামেহি অঞ্ঞেন নামেন অরূপধম্মা পিণ্ডাকারতো ৰোহরীযন্তীতি. যং পন পরস্স নামং করোতি, তস্স অঞ্ঞাপেক্খং নামকরণন্তি নামকরণসভাৰতা নত্থীতি সামঞ্ঞনামাদিকরণানং নামভাৰো নাপজ্জতি. যস্স চঞ্ঞেহি নামং করীযতি, তস্স নামকরণসভাৰতায অভাৰোযেৰাতি নত্থি নামভাৰো. যে পন অনাপন্ননামন্তরা সভাৰসিদ্ধনামা চ, তে ৰেদনাদযোৰ নামং নামাতি দস্সেন্তো ‘‘অত্তনাৰা’’তিআদিমাহ. ফস্সাদীনং আরম্মণাভিমুখতা তং অগ্গহেত্ৰা অপ্পৰত্তিযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘অৰিনাভাৰতো’’তি ৰুত্তং. অধিৰচনসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো, সো নামমন্তরেন গহেতুং অসক্কুণেয্যতায পাকটোতি নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তো. রুপ্পনসভাৰেনাতি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. পকাসকপকাসিতব্বভাৰেনপি হি ৰিনাপি নামেন রূপধম্মা পাকটা হোন্তীতি. অথ ৰা পকাসকপকাসিতব্বভাৰো ৰিসযিৰিসযভাৰো চক্খুরূপাদীনং সভাৰো, সো রুপ্পনসভাৰে সামঞ্ঞে অন্তোগধোতি দট্ঠব্বং.

১১৯-১২৩. ইতো পুব্বে পরিকম্মন্তিআদিনা সমাপত্তিৰুট্ঠানকুসলতা ৰিয সমাপত্তিকুসলতাপি ঝানলাভীনংযেৰ হোতীতি ৰুত্তং ৰিয দিস্সতি. ‘‘ইতরেসম্পি অনুস্সৰৰসেন সমাপত্তীনং অপ্পনাপরিচ্ছেদপঞ্ঞা লব্ভতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘এৰং সীলৰিসোধনাদিনা সমাপত্তিং অপ্পেতীতি জাননকপঞ্ঞা সহ পরিকম্মেন অপ্পনাপরিচ্ছেদজাননকপঞ্ঞা’’তি কেচি. ৰুট্ঠানে কুসলভাৰো ৰুট্ঠানৰসিতা. পুব্বেতি সমাপজ্জনতো পুব্বে.

১২৪-১৩৪. সোভনে রতো সুরতো, তস্স ভাৰো সোরচ্চন্তি আহ ‘‘সোভনকম্মরততা’’তি. সুট্ঠু ৰা ওরতো ৰিরতো সোরতো, তস্স ভাৰো সোরচ্চন্তি. অযং পনত্থো অট্ঠকথাযং ৰুত্তো এৰ. অপ্পটিসঙ্খানং মোহো. কুসলভাৰনা বোধিপক্খিযধম্মানং ৰড্ঢনা. সঞ্ঞাণং উপলক্খণং. সৰিগ্গহং সবিম্বকং. উপলক্খেতব্বাকারং ধম্মজাতং, আরম্মণং ৰা. অৰিক্খেপোতি চিত্তৰিক্খেপপটিপক্খো. উজুৰিপচ্চনীকতায হি পহানৰুট্ঠানেন চ অৰিক্খেপো ৰিক্খেপং পটিক্খিপতি, পৰত্তিতুং ন দেতীতি.

১৩৫-১৪২. কারণসীলং লোকিযং. ফলসীলং লোকুত্তরং তেন সিজ্ঝতীতি কত্ৰা, লোকিযস্সপি ৰা সীলস্স কারণফলভাৰো পুব্বাপরভাৰেন দট্ঠব্বো. সম্পন্নসমুদাযস্স পরিপুণ্ণসমূহস্স. অকুসলা সীলা অকুসলা সমাচারা. সীলসম্পদা সীলসম্পত্তি সীলগুণাতি অত্থো. সহোত্তপ্পং ঞাণন্তি ওত্তপ্পস্স ঞাণপ্পধানতং আহ, ন পন ঞাণস্স ওত্তপ্পসহিততামত্তং. ন হি ওত্তপ্পরহিতং ঞাণং অত্থীতি. অধিমুত্ততা অভিরতিৰসেন নিরাসঙ্কাপৰত্তি. নিস্সটতা ৰিসংযুত্ততা. এত্থ চ অধিমুত্ততানিস্সটতাৰচনেহি তদুভযপরিযাযা দ্ৰে ৰিমুত্তিযো একসেসনযেন ইধ ‘‘ৰিমুত্তী’’তি ৰুত্তাতি দস্সেতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘চিত্তস্স চ অধিমুত্তি নিব্বানঞ্চা’’তি. উপ্পজ্জতি এতেনাতি উপ্পাদো, ন উপ্পাদোতি অনুপ্পাদো, তব্ভূতে অনুপ্পাদপরিযোসানে ৰিমোক্খন্তে অনুপ্পাদস্স অরিযমগ্গস্স কিলেসানং ৰা অনুপ্পজ্জনস্স পরিযোসানেতি ঠানফলেহি অরিযফলমেৰ উপলক্খীযতীতি দট্ঠব্বং.

মাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কামাৰচরকুসলপদভাজনীযৰণ্ণনা

১. অপ্পেতুন্তি নিগমেতুং. ‘‘পদভাজনীযং ন ৰুত্ত’’ন্তি পদভাজনীযাৰচনেন অপ্পনাৰরোধং সাধেত্ৰা পদভাজনীযাৰচনস্স কারণং ৰদন্তো ‘‘সরূপেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদীসু হোতি-সদ্দো অত্থি-সদ্দেন অনানত্থোতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং ‘‘দুতিযেন হোতি-সদ্দেনা’’তি. পুব্বে অট্ঠকথাধিপ্পাযেন ৰত্ৰা যথাৰুত্তস্স পাল়িপ্পদেসস্স অপ্পনাৰরোধো সমত্থিতোতি অত্তনো অধিপ্পাযং দস্সেন্তো ‘‘সঙ্খেপেনা’’তিআদিমাহ.

ঞাতুং ইচ্ছিতোতি লক্খণস্স পুচ্ছাৰিসযতং দস্সেতুং ৰুত্তং. যেন কেনচীতি দস্সনাদিৰিসেসযুত্তেন, ইতরেন ৰা. অৰত্থাৰিসেসো হি ঞাণস্স দস্সনতুলনতীরণানি. ‘‘অদিট্ঠত’’ন্তিআদীসু আহাতি যোজেতব্বং, সব্বত্থ চ লক্খণস্সাতি. তঞ্হেত্থ অধিকতন্তি. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি এতেন দিট্ঠং সংসন্দতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. ৰিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৰিমতিচ্ছেদনাতি এতাসম্পি সদ্দত্থো নযতো দস্সিতো, অত্থতো পন সব্বাপি তথাপৰত্তং ৰচনং, তদুপ্পাদকো ৰা চিত্তুপ্পাদোতি ৰেদিতব্বং.

অঞ্ঞমঞ্ঞতো পভিজ্জতীতি পভেদো, ৰিসেসো, তেন পভেদেন. ধম্মানং দেসনন্তি কিঞ্চাপি সমযভূমিজাতিআরম্মণসভাৰাদিৰসেন অনৰসেসপ্পভেদপরিগ্গহতো নিদ্দেসদেসনাৰ ৰত্তুং যুত্তা, তথাপি কুসলাদিমাতিকাপদসঙ্গহিতৰিসেসোযেৰ ইধ পভেদোতি অধিপ্পেতোতি ৰুত্তং ‘‘পভেদ…পে… দেসনং আহা’’তি. তেনেৰাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুসল…পে… দীপেত্ৰাতি ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ধম্মুদ্দেসৰার ফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা). ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিনা চ পভেদৰন্তোৰ সাতিসযং নিদ্দিট্ঠা, ন পন মাতিকাযং ৰুত্তপ্পভেদোতি পভেদৰন্তদস্সনং নিদ্দেসো. ইদং ৰুত্তং হোতীতিআদিনা ‘‘পভেদে…পে… দস্সনত্থ’’ন্তি ইমস্স ৰাক্যস্স পিণ্ডত্থমাহ. যদি ধম্মা এৰ পুচ্ছিতব্বা ৰিস্সজ্জেতব্বা চ, কস্মা কুসলাতি পভেদৰচনন্তি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. ন হি পভেদেহি ৰিনা পভেদৰন্তো অত্থীতি. ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি এতেন ‘‘ফস্সো হোতী’’তি, ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তি চ আদিনা উদ্দিট্ঠনিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং কুসলভাৰো ৰিস্সজ্জিতো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ইমে ধম্মা কুসলাতি ৰিস্সজ্জনেপী’’তি আহ. ইমস্মিঞ্হীতি হি-সদ্দো কারণত্থো. তেন যস্মা ধম্মাৰ দেসেতব্বা, তে চ কুসলা…পে… ভেদা দেসেতব্বা, তস্মাতি এৰং ৰা যোজনা. ধম্মানমেৰাতি অৰধারণফলং দস্সেতি ‘‘অৰোহারদেসনাতো’’তি. অত্থানঞ্চাতি চ-সদ্দেন ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তি এৰমাদিসভাৰনিরুত্তিং যথাৰুত্তধম্মাদিঞাণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ‘‘ইতি এৰং অযং পৰত্তেতব্বো নিৰত্তেতব্বো চা’’তি তথা তথা ৰিধেতব্বভাৰো ইতিকত্তব্বতা, তায যুত্তো ইতি…পে… যুত্তো, তস্স ৰিধেতব্বস্সাতি অত্থো, ৰিসেসনত্তা পভেদস্সাতি অধিপ্পাযো.

ইতিকত্তব্বতাযুত্তস্স ৰিসেসিতব্বত্তা উদ্দেসো ধম্মপ্পধানো, তস্মা তত্থ ধম্মস্স ৰিসেসিতব্বত্তা ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি অযং পদানুক্কমো কতো. পুচ্ছা সংসযিতপ্পধানা অনিচ্ছিতনিচ্ছযনায পৰত্তেতব্বত্তা. তেন সব্বধম্মেসু সমুগ্ঘাটিতৰিচিকিচ্ছানুসযানম্পি পুচ্ছা দেসেতব্বপুগ্গলগতসংসযাপত্তিং অত্তনি আরোপেত্ৰা সংসযাপন্নেহি ৰিয পৰত্তীযতীতি দস্সেতি. কামাৰচরাদিভেদো ৰিয কুসলাদিভাৰেন কুসলাদিভেদো ধম্মভাৰেন নিযতোতি ধম্মাতি ৰুত্তে নিচ্ছযাভাৰতো ‘‘কুসলা নু খো অকুসলা নু খো’’তিআদিনা সংসযো হোতীতি আহ ‘‘কুসলাদিভেদো পন সংসযিতো’’তি. ধম্মভাৰো পন কুসলাদীসু একন্তিকত্তা নিচ্ছিতোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ন চ ধম্মভাৰো সংসযিতো’’তি. তেন সংসযিতো নিচ্ছেতব্বভাৰেন পধানো এত্থ কুসলভাৰো, ন তথা ধম্মভাৰোতি ধম্মা কুসলাতি ৰুত্তন্তি দস্সেতি.

চিত্তুপ্পাদসমযেতি চিত্তস্স উপ্পজ্জনসমযে. ‘‘অথ ৰিজ্জমানে’’তি এত্থ অথ-সদ্দস্স অত্থমাহ ‘‘পচ্ছা’’তি. ভোজনগমনাদীহি সমযেকদেসনানত্তং দস্সেত্ৰা অৰসেসনানত্তং দস্সেতুং ‘‘সমৰাযাদী’’তি ৰুত্তং. ৰিসেসিতাতি এতেন ‘‘নিযমিতা’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরতি, তস্মা যথাৰুত্তচিত্তৰিসেসিতব্বতো সমযতোতি অত্থো. যথাধিপ্পেতানন্তি কামাৰচরাদিৰিসেসযুত্তানং. ‘‘তস্মিং সমযে’’তি চিত্তুপ্পত্তিযা ৰিসেসিতব্বোপি সমযো যেন চিত্তেন উপ্পজ্জমানেন ৰিসেসীযতি, তস্সেৰ চিত্তস্স ‘‘যস্মিং সমযে’’তি এত্থ সযং ৰিসেসনভাৰং আপজ্জতি. তথা ‘‘তস্মিং সমযে’’তি এত্থ ৰিসেসনভূতং চিত্তং অত্তনা ৰিসেসিতব্বসমযস্স উপকারত্থং ‘‘যস্মিং সমযে…পে… চিত্ত’’ন্তি ৰিসেসিতব্বভাৰং আপজ্জতি. উপকারোতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰচ্ছেদকাৰচ্ছিন্দিতব্বভাৰোতি দট্ঠব্বং. পুরিমধম্মানং ভঙ্গসমকালং, ভঙ্গানন্তরমেৰ ৰা পচ্ছিমধম্মানং উপ্পত্তি পুরিমপচ্ছিমানং নিরন্তরতা কেনচি অনন্তরিততা. যায ভাৰপক্খস্স বলৰভাৰেন পটিচ্ছাদিতো ৰিয হুত্ৰা অভাৰপক্খো ন পঞ্ঞাযতীতি তদেৰেতন্তি গহণৰসেন পচুরজনো ৰিপরিযেসিতো, সোযমত্থো অলাতচক্কেন সুপাকটো হোতি. তেনেৰাহ ‘‘একীভূতানমিৰা’’তি. একসমূহৰসেন একীভূতানমিৰ পৰত্তি সমূহঘনতা, দুব্বিঞ্ঞেয্যকিচ্চভেদৰসেন একীভূতানমিৰ পৰত্তি কিচ্চঘনতাতি যোজনা. এত্থ চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন পৰত্তমানানং অনেকেসং ধম্মানং কালসভাৰব্যাপারারম্মণেহি দুব্বিঞ্ঞেয্যভেদতায একীভূতানমিৰ গহেতব্বতা যথাক্কমং সন্ততিঘনতাদযোতি দট্ঠব্বং.

সহকারীকারণসন্নিজ্ঝং সমেতীতি সমযো, সমৰেতীতি অত্থোতি সময-সদ্দস্স সমৰাযত্থতং দস্সেন্তো ‘‘পচ্চযসামগ্গি’’ন্তি আহ. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্রহ্মচরিযং তদাধারপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৰা, সমাগচ্ছন্তি ধম্মা সহজাতধম্মেহি উপ্পাদাদীহি ৰাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং করণং ৰিয চ পরিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন ৰোহরীযতীতি. সমং, সহ ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৰযৰসহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহো. পচ্চযন্তরসমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সম্বন্ধো এতি সৰিসযে পৰত্ততি, সম্বন্ধা ৰা অযন্তি এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তীতি. সমযনং সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিরোধস্স যানং, সম্মা ৰা যানং অপগমো অপ্পৰত্তীতি সমযো, পহানং. অভিমুখভাৰেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বো অধিগন্তব্বোতি অৰিপরীতো সভাৰো অভিসমযো. অভিমুখভাৰেন সম্মা ৰা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, অৰিরাধেত্ৰা ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰাৰবোধো. এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৰাচকো সময-সদ্দো এৰাতি সউপসগ্গোপি ৰুত্তো. তানেৰাতি পীল়নাদীনেৰ. ৰিপ্ফারিকতা সেরিভাৰেন কিরিযাসু উস্সাহনপরিনিপ্ফন্নো.

কেসুচীতি অকুসলৰিপাকাদীসু. খণস্স অসম্ভৰো তেন ৰিনাভাৰোতি আহ ‘‘ননূ’’তিআদি. ধম্মেনেৰাতি ৰিসেসন্তররহিতেন. তংযেৰ হি অৰধারণেন নিৰত্তিতং ৰিসেসং দস্সেতি ‘‘ন তস্স পৰত্তিত্থা’’তিআদিনা. যথা ৰা তথা ৰাতি কালেন লোকো পৰত্ততি নিৰত্ততীতি ৰা কালো নাম ভাৰো ৰত্তনলক্খণো ভাৰানং পৰত্তিওকাসদাযকোতি ৰা যেন তেন পকারেন. ইধ উত্তমহেতুনো সম্ভৰো এৰ নত্থীতি হেতুহেতুসাধারণহেতূযেৰ পটিসেধেতি. তপ্পচ্চযতং অনেকপচ্চযতং.

পকতিস্সরৰাদগ্গহণং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. পজাপতিপুরিসকালৰাদাদযোপি ‘‘এককারণৰাদো’’তি. ৰা-সদ্দেন ৰা তেসম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৰযৰ…পে… দাযো ৰুত্তো অৰযৰধম্মেন সমুদাযস্স অপদিসিতব্বত্তা, যথা ‘‘সমং চুণ্ণং, অলঙ্কতো দেৰদত্তো’’তি চ. অনিপ্ফাদনং নিপ্ফাদনাভাৰো অহেতুভাৰো. নিপ্ফাদেতুং অসমত্থস্স পন পচ্চযন্তরানং সহস্সেপি সমাগতে নত্থেৰ সমত্থতাতি আহ ‘‘নিপ্ফাদনসমত্থস্সা’’তি. এত্থ চ সহকারীকারণাযত্তা ফলুপ্পাদনা পচ্চযধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাতি ৰুত্তাতি অপেক্খা ৰিযাতি অপেক্খা দট্ঠব্বা.

নিব্যাপারেসু অব্যাৰটেসু. একেকস্মিন্তি অট্ঠকথাযং আমেডিতৰচনস্স লুত্তনিদ্দিট্ঠতং দস্সেতি. সতি চ আমেডিতে সিদ্ধো বহুভাৰোতি. অন্ধসতং পস্সতীতি চ পচ্চত্তৰচনং নিদ্ধারণে ভুম্মৰসেন পরিণামেত্ৰা ‘‘অন্ধসতে’’তি আহ. তথা একেকস্মিন্তি ইমিনা ৰিসুং অসমত্থতা জোতিতাতি অন্ধসতং পস্সতীতি সমুদিতং পস্সতীতি অত্থতো অযমত্থো আপন্নোতি আহ ‘‘অন্ধসতং সহিতং পস্সতীতি অধিপ্পাযো’’তি. অঞ্ঞথাতি যথারুতৰসেন অত্থে গয্হমানে. যস্মা অসা…পে… সিদ্ধো সিৰিকুব্বহনাদীসু, তস্মা নাযমত্থো সাধেতব্বো. ইদানি তস্সত্থস্স সুপাকটভাৰেন অসাধেতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘ৰিসু’’ন্তিআদিমাহ.

এতেনুপাযেনাতি যোযং খণসঙ্খাতো সমযো কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৰং দীপেতি. অত্তনো দুল্লভতাযাতি এত্থ খণত্থো ৰা সময-সদ্দো খণসঙ্খাতো সমযোতি অত্থো ৰুত্তো. এতেন উপাযভূতেন নযভূতেন. যোজনা কাতব্বাতি এত্থাযং যোজনা – সমৰায…পে… ৰুত্তিং দীপেতি সযং পচ্চযসামগ্গিভাৰতো, সমৰাযত্থো ৰা সময-সদ্দো সমৰাযসঙ্খাতো সমযো. সো যায পচ্চযসামগ্গিযা সতীতি ইমস্স অত্থস্স পকাসনৰসেন ধম্মানং অনেকহেতুতো ৰুত্তিং দীপেতি. কাল…পে… পরিত্ততং দীপেতি অত্তনো অতিপরিত্ততায. সমূহ…পে… সহুপ্পত্তিং দীপেতি সযং ধম্মানং সমুদাযভাৰতো. হেতু…পে… ৰুত্তিতং দীপেতি সতি এৰ অত্তনি অত্তনো ফলানং সম্ভৰতোতি. অত্থপক্খে চ সদ্দপক্খে চ যস্মিং অতিপরিত্তে কালে যস্মিং ধম্মসমুদাযে যম্হি হেতুম্হি সতীতি এতস্স অত্থস্স ঞাপনৰসেন তদাধারায তদধীনায চ কুসলধম্মপ্পৰত্তিযা দুপ্পটিৰিজ্ঝতং অনেকেসং সহুপ্পত্তিং পরাধীনপ্পত্তিঞ্চ দীপেতীতি.

দল়্হধম্মা ধনুগ্গহাতি দল়্হধনুনো ইস্সাসা. দল়্হধনু নাম দ্ৰিসহস্সথামং ৰুচ্চতি. দ্ৰিসহস্সথামন্তি চ যস্স আরোপিতস্স জিযাবদ্ধো লোহসীসাদীনং ভারো দণ্ডে গহেত্ৰা যাৰ কণ্ডপ্পমাণা উক্খিত্তস্স পথৰিতো মুচ্চতি. সিক্খিতাতি দসদ্ৰাদসৰস্সানি আচরিযকুলে উগ্গহিতসিপ্পা. কতহত্থাতি ধনুস্মিং চিণ্ণৰসীভাৰা. কোচি সিপ্পমেৰ উগ্গণ্হাতি, কতহত্থো ন হোতি, ইমে পন ন তথাতি দস্সেতি. কতুপাসনাতি রাজকুলাদীসু দস্সিতসিপ্পা. চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সূতি একস্মিংযেৰ পদেসে থম্ভং ৰা রুক্খং ৰা যং কিঞ্চি একংযেৰ নিস্সায চতুদ্দিসাভিমুখা ঠিতা সিযুন্তি অত্থো. এৰং ৰুত্তজৰনপুরিসস্সাতি ন এৰরূপো পুরিসো কোচি ভূতপুব্বো অঞ্ঞত্র বোধিসত্তেন. সো হি জৰনহংসকালে এৰরূপমকাসি. সুত্তে পন অভূতপরিকপ্পনৰসেন উপমামত্তং আহটং. তপ্পরভাৰাতি তপ্পরভাৰতো হেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স পরাযত্তৰুত্তিদীপনে একন্তব্যাৰটসভাৰতোতি অত্থো. যে পন ‘‘তপ্পরভাৰো’’তি পঠন্তি, তেসং পচ্চযাযত্তৰুত্তিদীপনতো তপ্পরভাৰো হেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স, তস্মা তস্স পরাযত্তৰুত্তিদীপনতা ৰুত্তাতি যোজনা. সমুদাযাযত্ততাদীপনে তপ্পরো, তদেকদেসাযত্ততাদীপনে তপ্পরো ন হোতীতি আহ ‘‘অতপ্পরভাৰতো’’তি.

ননু চ তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো ৰোহারমত্তকো, সো কথং আধারো তত্থ ৰুত্তধম্মানন্তি আহ ‘‘কালোপি হী’’তিআদি. যদি কিরিযায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং, কা পনেত্থ লক্খণকিরিযাতি আহ ‘‘ইহাপী’’তিআদি. লক্খণভূতভাৰযুত্তোতি ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা সত্তাসঙ্খাতায লক্খণকিরিযায যুত্তো সমযো, তস্মা তত্থ ভূমিনিদ্দেসোতি.

উদ্দানতোতি যদি সঙ্খেপতোতি অত্থো. ননু চ অৰসিট্ঠকিলেসাদযো ৰিয কিলেসকামোপি অস্সাদেতব্বতায ৰত্থুকামে সমৰরুদ্ধো ঞাণং ৰিয ঞেয্যেতি সঙ্খেপতো একোযেৰ কামো সিযাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘কিলেসকামো’’তিআদি. সহিতস্সাতি ৰিসযৰিসযিভাৰেন অৰট্ঠিতস্স. ‘‘উদ্দানতো দ্ৰে কামা’’তি কিঞ্চাপি সব্বে কামা উদ্দিট্ঠা, ‘‘চতুন্নং অপাযান’’ন্তিআদিনা পন ৰিসযস্স ৰিসেসিতত্তা ওরম্ভাগিযকিলেসভূতো কামরাগো ইধ কিলেসকামোতি গহিতোতি ‘‘তেনা’’তিআদিমাহ. চোদকো তস্স অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননু চা’’তিআদিনা অনুযুঞ্জতি. ইতরো পন ‘‘বহলকিলেসস্সা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি.

কামাৰচরধম্মেসু ৰিমানকপ্পরুক্খাদিপ্পকারেসু পরিত্তকুসলাদীসু ৰা. ননু চ ‘‘চতুন্নং অপাযান’’ন্তি ৰিসযস্স ৰিসেসিতত্তা রূপারূপধাতুগ্গহণস্স অসম্ভৰোযেৰাতি? ন, ‘‘উদ্দানতো দ্ৰে কামা’’তি নিরৰসেসতো কামানং উদ্দিট্ঠত্তা. উদ্দিট্ঠেপি হি কামসমুদাযে যথা তদেকদেসোৰ গয্হতি, তং দস্সেতুং ‘‘দুৰিধো’’তিআদিমাহ. কামরাগো পঞ্চকামগুণিকো রাগো. কামতণ্হা কামাৰচরধম্মৰিসযা তণ্হা. নিরোধতণ্হা উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো. ইধাতি একাদসৰিধে পদেসে. যদি অনৰসেসপ্পৰত্তি অধিপ্পেতা, ‘‘দুৰিধোপেসো’’তি ন ৰত্তব্বং ৰত্থুকামেকদেসস্স ইধ অপ্পৰত্তনতোতি অনুযোগেন যেভুয্যভাৰতো অনৰসেসো ৰিয অনৰসেসোতি ৰা অত্থো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰত্থুকামোপী’’তিআদিমাহ. অনৰসেসসদিসতা চেত্থ সভাৰভিন্নস্স কস্সচি অনৰসেসতো. এৰঞ্চ কত্ৰাতি কিলেসকামৰত্থুকামানং অনৰসেসপরিপুণ্ণভাৰেন অভিলক্খিতত্তাতি অত্থো. চাসদ্দস্স রস্সত্তং কতন্তি কামাৰচরসদ্দে হেতুকত্তুঅত্থো অন্তোনীতোতি দস্সেতি.

ৰিসযেতি ৰত্থুস্মিং অভিধেয্যত্থেতি অত্থো. নিমিত্তৰিরহেতি এতেন রুল়্হীসু কিরিযা ৰিভাগকরণায, ন অত্তকিরিযাযাতি দস্সেতি. কুসলভাৰন্তি জাতকবাহিতিকসুত্তঅভিধম্মপরিযাযেন কথিতং কুসলত্তং. তস্সাতি সুখৰিপাকভাৰস্স. তস্স পচ্চুপট্ঠানতং ৰত্তুকামতাযাতি এতেন ‘‘অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণ’’ন্তি এত্থ সুখসদ্দো ইট্ঠপরিযাযো ৰুত্তোতি দস্সেতি. সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চং সঞ্ঞাণকরণপটিৰিজ্ঝনানি, তদুভযৰিধুরা আরম্মণূপলদ্ধি ‘‘ৰিজানাতী’’তি ইমিনা ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘সঞ্ঞা…পে… গহণ’’ন্তি. ননু চ ফস্সাদিকিচ্চতোপি ৰিসিট্ঠকিচ্চং চিত্তন্তি? সচ্চমেতং, সো পন ৰিসেসো ন তথা দুরৰবোধো, যথা সঞ্ঞাপঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণানন্তি সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চৰিসিট্ঠলক্খণতায ৰিঞ্ঞাণলক্খণমাহ. অনন্তরধম্মানং পগুণবলৰভাৰস্স কারণভাৰেন পৰত্তমানো সন্তানং চিনোতি নাম. তথাপৰত্তি চ আসেৰনপচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘আসেৰনপচ্চযভাৰেন চিনোতী’’তি.

চিত্তকতমেৰাতি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণকতমেৰ. নানত্তাদীনং ৰৰত্থানন্তি এত্থ ৰৰত্থানং পচ্চেকং যোজেতব্বং. ৰৰত্থানং পরিচ্ছেদো অসঙ্করভাৰো. তেন চ ধম্মো নিচ্ছিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘নিচ্ছিততা’’তি. লিঙ্গনানত্তাদীনীতি এত্থ ইত্থিপুরিসসণ্ঠানৰসেন লিঙ্গনানত্তং. দেৰমনুস্সতিরচ্ছানাদিৰসেন ইত্থিলিঙ্গস্স পুথুত্তং, তথা পুরিসলিঙ্গস্স. দেৰাদিভেদে ইত্থিলিঙ্গে পচ্চেকং নানত্তকাযতাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসসভাৰস্স দেসাদিভেদভিন্নস্স চ ৰিসেসস্স ৰসেন পভেদো ৰেদিতব্বো. তথা পুরিসলিঙ্গে. লিঙ্গনিব্বত্তকস্স ৰা কম্মস্স যথাৰুত্তনানত্তাদিৰসেন লিঙ্গস্স নানত্তাদীনি যোজেতব্বানি. লিঙ্গনানত্তাদীসু পৰত্তত্তা সঞ্ঞাদীনং নানত্তাদীনি. তেনেৰাহ ‘‘কম্মনানত্তাদীহি নিব্বত্তানি হি তানী’’তি. অপদাদিনানাকরণদস্সনেন লিঙ্গনানত্তং দস্সিতং. তস্মিঞ্চ দস্সিতে সঞ্ঞানানত্তাদযো দস্সিতা এৰাতি আৰত্ততি ভৰচক্কন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনাগ…পে… ঘটেন্তো’’তি. ইত্থিলিঙ্গপুরিসলিঙ্গাদি ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতস্স রূপক্খন্ধস্স সন্নিৰেসৰিসেসো. সঞ্ঞাসীসেন চত্তারো খন্ধা ৰুত্তা. ৰোহারৰচনেন চ পঞ্চন্নং খন্ধানং ৰোহরিতব্বভাৰেন পৰত্তি দীপিতা, যা সা তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৰেসহেতূতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘লিঙ্গাদি…পে… যোসানানী’’তি আহ.

‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা, সব্বেতে মনোপুব্বঙ্গমা’’তি (অ. নি. ১.৫৬-৫৭), ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) চ এৰমাদিৰচনতো চিত্তহেতুকং কম্মন্তি আহ ‘‘কম্মঞ্হি চিত্ততো নিব্বত্ত’’ন্তি. যথাসঙ্খ্যন্তি কম্মতো লিঙ্গং লিঙ্গতো সঞ্ঞাতি অত্থো. ন পুরিমৰিকপ্পে ৰিয কম্মতো লিঙ্গসঞ্ঞা লিঙ্গতো লিঙ্গসঞ্ঞাতি উভযতো উভযপ্পৰত্তিদস্সনৰসেন. ‘‘ভেদং গচ্ছন্তি ইত্থাযং পুরিসোতি ৰা’’তি ভেদস্স ৰিসেসিতত্তা ইত্থাদিভাৰেন ৰোহরিতব্বভাৰো ইধ ভেদোতি ‘‘ইত্থিপুরিসাদিৰোহারং গচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং. অদ্ধদ্ৰযৰসেনাতি অতীতপচ্চুপ্পন্নদ্ধদ্ৰযৰসেন. গুণাভিব্যাপনং কিত্তীতি আহ ‘‘পত্থটযসত’’ন্তি. কম্মনানাকরণেন ৰিনা কম্মনিব্বত্তনানাকারণাভাৰতো ‘‘কম্মজেহি…পে… নানাকরণ’’ন্তি ৰুত্তং. অৰিপচ্চনোকাসো অট্ঠানভূতা, গতিকালোপি ৰা. কামাৰচরং অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং রূপধাতুযা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিং জনেত্ৰা অনোকাসতায তদারম্মণং অজনেন্তং এত্থ নিদস্সেতব্বং. একচ্চচিত্তকরণস্স অধিপ্পেতত্তা চক্খাদিৰেকল্লেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অজনকং কম্মৰিঞ্ঞাণং অৰসেসপচ্চযৰিকলে অনোগধং দট্ঠব্বং. তদপি কালগতিপযোগাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতন্তি. এত্থ চ ‘‘সহকারীকারণৰিকলং ৰিপাকস্স অচ্চন্তং ওকাসমেৰ ন লভতি, ইতরং ৰিপাকেকদেসস্স লদ্ধোকাসন্তি, ইদমেতেসং নানত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ৰিপাকস্স ওকাসলাভে সতি সহাযকারণৰিকলতাৰ নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং.

ভৰতু তাৰ ভৰিত্ৰা অপগতং ভূতাপগতং, অনুভৰিত্ৰা অপগতং পন কথন্তি আহ ‘‘অনুভূতভূতা’’তিআদি. তেন অনুভূত-সদ্দেন যো অত্থো ৰুচ্চতি, তস্স ভূত-সদ্দোযেৰ ৰাচকো, ন অনু-সদ্দো, অনু-সদ্দো পন জোতকোতি দস্সেতি. সাখাভঙ্গসদিসা হি নিপাতোপসগ্গাতি. কিরিযাৰিসেসকত্তঞ্চ উপসগ্গানং অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং তেহি ৰত্তব্বৰিসেসস্স জোতনভাৰেনেৰ অৰচ্ছিন্দনন্তি যত্তকা ধাতুসদ্দেন অভিধাতব্বা অত্থৰিসেসা, তেসং যং সামঞ্ঞং অৰিসেসো, তস্স ৰিসেসে অৰট্ঠাপনং তস্স তস্স ৰিসেসস্স জোতনমেৰাতি আহ ‘‘সামঞ্ঞ…পে… ৰিসেসীযতী’’তি. অনুভূত-সদ্দো বহুলং কম্মত্থে এৰ দিস্সতীতি তস্স ইধ কত্তুঅত্থৰাচিতং দস্সেতুং ‘‘অনুভূতসদ্দো চা’’তিআদিমাহ. সতিপি সব্বেসং চিত্তুপ্পাদানং সৰেদযিতভাৰতো আরম্মণানুভৰনে, সৰিপল্লাসে পন সন্তানে চিত্তাভিসঙ্খারৰসেন পৰত্তিতো অব্যাকতেহি ৰিসিট্ঠো কুসলাকুসলানং সাতিসযো ৰিসযানুভৰনাকারোতি অযমত্থো ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰত্তুং অধিপ্পাযৰসেনা’’তি আহ. ভূতাপগতভাৰাভিধানাধিপ্পাযেনাতি কুসলাকুসলস্স আকড্ঢনুপাযমাহ.

উপ্পতিতকিচ্চনিপ্ফাদনতো উপ্পতিতসদিসত্তা ‘‘উপ্পতিত’’ন্তি ৰুত্তং. উপ্পজ্জিতুং আরদ্ধোতি অনাগতস্সপি তস্সেৰ উপ্পন্ন-সদ্দেন ৰুত্ততায কারণমাহ. এত্থ চ রজ্জনাদিৰসেন আরম্মণরসানুভৰনং সাতিসযন্তি অকুসলঞ্চ কুসলঞ্চ উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধতাসামঞ্ঞেন ‘‘সব্বসঙ্খতং ভূতাপগত’’ন্তি ৰুত্তং. সম্মোহৰিনোদনিযং পন ‘‘ৰিপাকানুভৰনৰসেন তদারম্মণং. অৰিপক্কৰিপাকস্স সব্বথা অৰিগতত্তা ভৰিত্ৰা ৰিগততামত্তৰসেনকম্মঞ্চ ভূতাপগত’’ন্তি ৰুত্তং. তেনেৰ তত্থ ওকাসকতুপ্পন্নন্তি ৰিপাকমেৰাহ. ইধ পন কম্মম্পীতি. আরম্মণকরণৰসেন ভৰতি এত্থ কিলেসজাতন্তি ভূমীতি ৰুত্তা উপাদানক্খন্ধা. অগ্গিআহিতো ৰিযাতি ভূমিলদ্ধন্তি ৰত্তব্বতায উপাযং দস্সেতি. এতেনাতি কম্মং. এতস্সাতি ৰিপাকো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং.

অৰিক্খম্ভিতত্তাতি অৰিনোদিতত্তা. সভূমিযন্তি সকভূমিযং. ৰিচ্ছিন্দিত্ৰাতি পুন উপ্পজ্জিতুং অদত্ৰা. খণত্তযেকদেসগতং খণত্তযগতন্তি ৰুত্তন্তি যথাৰুত্তস্স উদাহরণস্স উপচারভাৰমাহ. তেন উপ্পন্না ধম্মা পচ্চুপ্পন্না ধম্মাতি ইদমেত্থ উদাহরণং যুত্তন্তি দস্সেতি. পধানেনাতি পধানভাৰেন. দেসনায চিত্তং পুব্বঙ্গমন্তি লোকিযধম্মে দেসেতব্বে চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা দেসনা ভগৰতা উচিতাতি দস্সেতি. ধম্মসভাৰং ৰা সন্ধাযাতি লোকিযধম্মানং অযং সভাৰো যদিদং তে চিত্তজেট্ঠকা চিত্তপুব্বঙ্গমা পৰত্তন্তীতি দস্সেতি. তেন তেসং তথাদেসনায কারণমাহ, সব্বে অকুসলা ধম্মা চিত্তৰজ্জাতি অত্থো. কেচীতি পদকারা. ফস্সাদযোপীতি পি-সদ্দেন রাগাদযো সম্পিণ্ডেতি. কালভেদাভাৰেপি পচ্চযভাৰেন অপেক্খিতো ধম্মো পুরিমনিপ্ফন্নো ৰিয ৰোহরীযতীতি আহ ‘‘পঠমং উপ্পন্নো ৰিযা’’তি. অনুপচরিতমেৰস্স পুব্বঙ্গমভাৰং দস্সেতুং ‘‘অনন্তরপচ্চযমন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘খীণা ভৰনেত্তী’’তিআদিৰচনতো (দী. নি. ২.১৫৫; নেত্তি. ১১৪) নেত্তিভূতায তণ্হায যুত্তং চিত্তং নাযকন্তি আহ ‘‘তণ্হাসম্পযুত্তং ৰা’’তি.

‘‘যং তস্মিং সমযে চেতসিকং সাত’’ন্তি নিদ্দিট্ঠত্তা সোমনস্সৰেদনা সাতসভাৰাতি আহ ‘‘সভাৰৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি. নিপ্পরিযাযেন মধুর-সদ্দো রসৰিসেসপরিযাযো, ইট্ঠভাৰসামঞ্ঞেন ইধ উপচারেন ৰুত্তোতিআহ ‘‘মধুরং ৰিযা’’তি. পরমত্থতো তণ্হাৰিনিমুত্তো নন্দিরাগো নন্দিরাগভাৰো ৰা নত্থীতি ‘‘ন এত্থ সম্পযোগৰসেন সহগতভাৰো অত্থী’’তি, ‘‘নন্দিরাগসহগতা’’তি চ ৰুচ্চতি. তেন ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘সহগতসদ্দো তণ্হায নন্দিরাগভাৰং জোতেতী’’তি. অৰত্থাৰিসেসৰাচকো ৰা সহ-সদ্দো ‘‘সনিদস্সনা’’তিআদীসু ৰিয, সব্বাসুপি অৰত্থাসু নন্দিরাগসভাৰাৰিজহনদীপনৰসেন নন্দিরাগভাৰং গতা নন্দিরাগসহগতাতি তণ্হা ৰুত্তা. গত-সদ্দস্স ৰা ‘‘দিট্ঠিগত’’ন্তিআদীসু ৰিয অত্থন্তরাভাৰতো নন্দিরাগসভাৰা তণ্হা ‘‘নন্দিরাগসহগতা’’তি ৰুত্তা, নন্দিরাগসভাৰাতি অত্থো. ইধাপীতি ইমিস্সং অট্ঠকথাযং. ইমস্মিম্পি পদেতি ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্তি এতস্মিম্পি পদে. অযমেৰত্থোতি সংসট্ঠো এৰ. যথাদস্সিতসংসট্ঠসদ্দোতি অত্থুদ্ধারপ্পসঙ্গেন পাল়িতো অট্ঠকথায আগতসংসট্ঠসদ্দো. সহজাতেতি সহজাতত্থে.

কালৰিসেসানপেক্খো কম্মসাধনো আভট্ঠ-সদ্দো ভাসিতপরিযাযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অভাসিতব্বতা অনাভট্ঠতা’’তি. পাল়িযন্তি ইমিস্সা পঠমচিত্তুপ্পাদপাল়িযং. অভাসিতত্তা এৰাতি অসঙ্খারিকভাৰস্স অৰুত্তত্তা এৰ. কারণপরিযাযত্তা ৰত্থুসদ্দস্স পচ্চযভাৰসামঞ্ঞতো দ্ৰারভূতধম্মানম্পি সিযা ৰত্থুপরিযাযোতি আহ ‘‘দ্ৰারং ৰত্থূতি ৰুত্ত’’ন্তি. তেন ৰত্থু ৰিয ৰত্থূতি দস্সেতি. মনোদ্ৰারভূতা ধম্মা যেভুয্যেন হদযৰত্থুনা সহ চরন্তীতি দ্ৰারেন…পে… হদযৰত্থু ৰুত্তন্তি আহ যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি. সকিচ্চভাৰেনাতি অত্তনো কিচ্চভাৰেন, কিচ্চসহিততায ৰা. অঞ্ঞাসাধারণোতি স-সদ্দস্স অত্থমাহ. সকো হি রসো সরসোতি.

অনন্তরচিত্তহেতুকত্তা চিত্তস্স একসমুট্ঠানতা ৰুত্তা, সহজাতচিত্তফস্সহেতুকত্তা চেতসিকানং দ্ৰিসমুট্ঠানতা. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানা ধম্মা, ফুট্ঠো ভিক্খৰে ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) হি ৰুত্তং.

সুখুমরজাদিরূপন্তি অণুতজ্জারিরূপমাহ. পরমাণুরূপে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. ৰত্থুপরিত্ততাযাতি এতেন অনেককলাপগতানি বহূনিযেৰ রূপাযতনানি সমুদিতানি সংহচ্চকারিতায সিৰিকুব্বহনঞাযেন চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযো, ন একং কতিপযানি ৰাতি দস্সেতি. ননু চ এৰং সন্তে চক্খুৰিঞ্ঞাণং সমুদাযারম্মণং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি সমুদাযস্সেৰ অভাৰতো. ন হি পরমত্থতো সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. ৰণ্ণাযতনমেৰ হি যত্তকং যোগ্যদেসে অৰট্ঠিতং, সতি পচ্চযন্তরসমাযোগে তত্তকং যথাৰুত্তেন ঞাযেন চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযো হোতি অৰিকপ্পকত্তা তস্স. তদভিনিহটং পন মনোৰিঞ্ঞাণং অনেকক্খত্তুং উপ্পজ্জমানং পুরিমসিদ্ধকপ্পনাৰসেন সমূহাকারেন সণ্ঠানাদিআকারেন চ পৰত্ততীতি কিং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স একং ৰণ্ণাযতনং আরম্মণং, উদাহু অনেকানীতি ন চোদেতব্বমেতং. ন হি পচ্চক্খৰিসযে যুত্তিমগ্গনা যুত্তা. কিঞ্চ ভিয্যো অচ্ছরাসঙ্ঘাতক্খণেন অনেককোটিসঙ্খায চিত্তুপ্পত্তিযা পৰত্তনতো চিত্তস্স লহুপরিৰত্তিতায সমানেপি ঘটসরাৰাদিৰণ্ণানং যোগ্যদেসাৰট্ঠানে পুরিমমনসিকারানুরূপং ‘‘ঘটো’’তি ৰা ‘‘সরাৰো’’তি ৰা পঠমং তাৰ একো মনোৰিঞ্ঞাণসন্তানেন পরিচ্ছিজ্জতি, পচ্ছা ইতরো চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা ব্যৰহিতেনাতি অৰিসেসৰিদুতায পন ঘটসরাৰাদিবুদ্ধিযা অভেদাপত্তিপরিকপ্পনাতি. ঈদিসীপেত্থ চোদনা অচোদনাতি দট্ঠব্বা. খণপরিত্ততাযাতি পবন্ধক্খণস্স ইত্তরতায. পবন্ধৰসেন হি পচ্চেকং রূপারূপধম্মা ৰিরোধিঅৰিরোধিপচ্চযসমাযোগে লহুং দন্ধঞ্চ নিরুজ্ঝনতো পরিত্তকালা দীঘকালা চ হোন্তি, সভাৰলক্খণৰসেন পন একপরিচ্ছেদা এৰাতি. যথা চ রূপাযতনং, এৰং ইতরানিপি. সদ্দাদযোপি হি ৰত্থুপরিত্ততাদিভাৰেন লব্ভন্তীতি. অচ্চাসন্নাদিতাযাতি আদি-সদ্দেন অনাৰজ্জনং কেনচি পটিচ্ছন্নতাতি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৰিসযিধম্মং ৰিসেসতো সিনোতি বন্ধতীতি ৰিসযোতি অনঞ্ঞত্থভাৰাপেক্খো ৰিসযোতি আহ ‘‘ৰিসযো অনঞ্ঞত্থভাৰেনা’’তি. ন হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো রূপাযতনাদিতো অঞ্ঞস্মিং আরম্মণে পৰত্তন্তীতি. গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গোচরো ৰিযাতি গোচরোতি সম্বহুলচারিতাপেক্খো গোচরোতি আহ ‘‘গোচরো তত্থ চরণেনা’’তি. বহুলঞ্হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি রূপাদযো গয্হন্তি, ন তথা মনোৰিঞ্ঞাণেনাতি. তেসন্তি মনোৰিঞ্ঞাণেন গয্হমানানং রূপাযতনাদীনং. ‘‘ৰচনস্স অনুপপত্তিতো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু পঞ্চদ্ৰারে পৰত্তমনোৰিঞ্ঞাণধাতুং সন্ধায তেসং গোচরৰিসযং পচ্চনুভোতীতি ৰচনং উপপজ্জতিযেৰাতি? ন, নিযমাভাৰতো. ন হি পঞ্চদ্ৰারাভিনিহটংযেৰ মনো ইধ ‘‘মনো’’তি ৰুত্তন্তি নিযমহেতু অত্থীতি, এতংযেৰ ৰা চোদনং মনসি কত্ৰা দিব্বচক্খুঞাণাদিগ্গহণং কতং. এৰংৰণ্ণোতিআদিৰচনতো পুব্বেনিৰাসঅতীতানাগতংসঞাণাদযোপি ইধ সম্ভৰন্তি. ইতরথাতি রূপং সদ্দন্তিআদিনা.

ভোজন …পে… উস্সাহাদীহীতি ইদং যায কম্মঞ্ঞতায রূপকাযস্স কল্লতা হোতি, তস্সা পচ্চযনিদস্সনং. ভোজনে হি সম্মাপরিণতে সপ্পাযে চ উতুভোজনে সম্মুপযুত্তে সম্মাপযোগসঙ্খাতে কাযিকচেতসিকৰীরিযে চ সমারদ্ধে লহুতাদিসব্ভাৰেন কাযো কম্মক্খমো হোতি সব্বকিরিযানুকূলোতি. অথ ৰা ভোজন…পে… উস্সাহাদীহীতি ইদং কাযস্স কল্যতায ৰিয উপদ্দুততাযপি কারণৰচনং. ৰিসমভোজনাপরিণামাদিতো হি কাযস্স উপদ্দৰকরা ৰাতাদযো উপ্পজ্জন্তীতি. অনুৰত্তন্তস্সাতি পদং ‘‘জযং ৰেরং পসৰতী’’তিআদীসু (ধ. প. ২০১) ৰিয হেতুঅত্থৰসেন ৰেদিতব্বং. জাগরণনিমিত্তঞ্হি ইধ অনুৰত্তনং অধিপ্পেতন্তি. অথ ৰা অনুৰত্তন্তস্সাতি ইদং পকতিযা দিট্ঠাদিৰসেন আপাথগমনুপনিস্সযানং কল্যতাদিনিব্বত্তানং কাযিকসুখাদীনং সম্ভৰদস্সনং. কাযকল্যতাদিং অননুৰত্তন্তস্স হি যথাৰুত্তউপনিস্সযাভোগাভাৰেন ৰুত্তপ্পকারং আপাথগমনং ন সিযাতি. যথানুভূতে রূপাদিৰিসযে চিত্তস্স ঠপনং আৰজ্জনং চিত্তপণিদহনং. যথানুভূতেন রূপাদিনা সদিসং অসদিসং সম্বন্ধঞ্চ সদিসাসদিসসম্বন্ধং, তস্স দস্সনাদি সদিসাসদিসসম্বন্ধদস্সনাদি, চিত্তপণিদহনঞ্চ সদিসাসদিস…পে… দস্সনাদি চ চিত্ত…পে… দস্সনাদযো তে পচ্চযাতি যোজেতব্বং. ধাতুক্খোভাদীতি আদি-সদ্দেন দেৰতূপসংহারাদিং সঙ্গণ্হাতি. তংসদিসতা দিট্ঠসুতসদিসতা. তংসম্পযুত্ততা দিট্ঠসুতপটিবদ্ধতা. কেনচি ৰুত্তেতি ইমিনা সদ্ধায অনুস্সৰনিব্বত্ততং আহ. আকারৰিচারণন্তি তেসং তেসং অত্থানং উপট্ঠানাকারৰিচারণং. কত্থচি অত্থে.

নিযমিতস্সাতি কুসলমেৰ মযা উপ্পাদেতব্বন্তি এৰং নিযমিতস্স. পসাদসিনেহাভাৰো দোসবহুলতায হোতীতি লূখপুগ্গলা দোসবহুলাতি আহ.

আযতনভাৰতোতি কারণভাৰতো.

ৰিজ্জমানৰত্থুস্মিন্তি এতেন ‘‘ৰিনাপি দেয্যধম্মপরিচ্চাগেন চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৰ দানমযং কুসলং উপচিতং হোতী’’তি কেসঞ্চি অতিধাৰনং নিৰত্তিতং হোতীতি.

ধম্মসৰনস্স ঘোসনং ধম্মসৰনঘোসনং. তস্সাতি ‘‘সদ্দদানং দস্সামী’’তি সদ্দৰত্থূনং ঠানকরণভেরিআদীনং সসদ্দপ্পৰত্তিকরণস্স. চিন্তনং তথা তথা চিত্তুপ্পাদনং. অঞ্ঞত্থাতি সুত্তেসু. অপরত্থাতি অভিধম্মপদেসু. অপরিযাপন্নাতি পদস্স অত্থৰণ্ণনা ‘‘পরিভোগরসো’’তিআদিকায অত্থৰণ্ণনায পরতো বহূসু পোত্থকেসু লিখীযতি, যথাঠানেযেৰ পন আনেত্ৰা ৰত্তব্বা. তত্থ পরমত্থতো অৰিজ্জমানত্তা লক্খণপঞ্ঞত্তিযো অঞ্ঞাযতনত্তা ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি অসঙ্গহিতা ধম্মাযতনেনাতি যোজেতব্বং.

‘‘একদ্ৰারিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে উপ্পজ্জতী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু রূপাদীসু একারম্মণং চিত্তং যথা ন অঞ্ঞারম্মণং হোতি চিত্তৰিসেসস্স অধিপ্পেতত্তা, এৰং কম্মৰিসেসে অধিপ্পেতে কাযদ্ৰারাদীসু একদ্ৰারিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে ন উপ্পজ্জতি তত্থেৰ পরিযোসিতত্তা, অথ কম্মসামঞ্ঞং অধিপ্পেতং, রূপাদীসু একারম্মণন্তি ইদং উদাহরণং ন সিযাতি? ন, অসদিসভাৰৰিভাৰনৰসেন উদাহটত্তা, ইতরথা মনোৰিঞ্ঞাণভূতং ইদং চিত্তং ছসুপি ৰিসযেসু পৰত্তনতো অনিবদ্ধারম্মণন্তি আরম্মণং সদিসূদাহরণভাৰেন ৰুচ্চেয্য আরম্মণং ৰিয দ্ৰারম্পি অনিবদ্ধন্তি. যস্মা পন সতিপি কম্মানং দ্ৰারন্তরচরণে যেভুয্যেন ৰুত্তিযা তব্বহুলৰুত্তিযা চ দ্ৰারকম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থানং ৰক্খতি, তস্মা পাণাতিপাতাদিভাৰসামঞ্ঞেন কম্মং একত্তনযৰসেন গহেত্ৰা তস্স ৰচীদ্ৰারাদীসু পৰত্তিসব্ভাৰতো কম্মস্স অনিবদ্ধত্তাতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘কাযদ্ৰারাদীসু একদ্ৰারিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে ন নুপ্পজ্জতী’’তি. রূপাদীসু পন একারম্মণং চিত্তং তেনেৰারম্মণেন পরিচ্ছিন্নন্তি ৰিসিট্ঠমেৰ গহিতন্তি আরম্মণমেৰ নিবদ্ধন্তি ৰুত্তন্তি চিত্তৰিসেসো এৰ গহিতো, ন চিত্তসামঞ্ঞং. ‘‘ননু চ রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা যং যং ৰা পনা’’তি আরম্মণম্পি অনিযমেনেৰ ৰুত্তন্তি? সচ্চমেতং, তত্থ পন যং রূপাদীসু একারম্মণং চিত্তং, তং তেন ৰিনা নপ্পৰত্ততি, কম্মং পন কাযদ্ৰারিকাদিভেদং ৰচীদ্ৰারাদীসু ন নপ্পৰত্ততীতি ইমস্স ৰিসেসস্স জোতনত্থং পাল়িযং আরম্মণমেৰ গহিতং, দ্ৰারং ন গহিতন্তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘আরম্মণমেৰ নিবদ্ধ’’ন্তিআদিনা. ৰচীদ্ৰারে উপ্পজ্জমানম্পি পাণাতিপাতাদীতি অত্থো.

কামাৰচরকুসলং

কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা

কম্মদ্ৰারানন্তিআদিনা পকাসেতব্বস্স সরূপং পকাসনুপাযঞ্চ দস্সেতি. নিযতরূপরূপৰসেনাতি ধম্মসঙ্গহে নিদ্দিট্ঠনিযতরূপরূপৰসেন. অঞ্ঞথা কম্মসমুট্ঠানিককাযে হদযৰত্থুপি গহেতব্বং সিযা. একসন্ততিপরিযাপন্নো উপাদিন্নককাযো ইধ গহিতোতি চক্খাযতনাদীতি ৰুত্তেসু একো ভাৰো হদযৰত্থু চ গহিতন্তি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘চক্খাযতনাদীনি জীৰিতপরিযন্তানী’’তি সন্নিৰেসস্স ৰিভাৰিতত্তা.

ৰিপ্ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তরং ৰিঞ্ঞত্তিগ্গহণস্স ইচ্ছিতত্তা চলনাকারাৰ ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘পঠমজৰনসমুট্ঠিতা’’তি আহ. দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চালেতুন্তি এতেন দেসন্তরুপ্পত্তি চলনং, তংনিমিত্তে চ কত্তুভাৰো উপচরিতোতি দস্সেতি, অঞ্ঞথা খণিকতা অব্যাপারতা চ ধম্মানং ন সম্ভৰেয্যাতি. তদভিমুখভাৰৰিকারৰতীতি তংদিসমভিমুখো তদভিমুখো, তস্স ভাৰো তদভিমুখভাৰো, সো এৰ ৰিকারো, তংসমঙ্গিনী ৰাযোধাতু তদভিমুখভাৰৰিকারৰতী. ইদানি তদভিমুখভাৰৰিকা রস্স ৰিঞ্ঞত্তিভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিপ্পাযসহভাৰী’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰাতিআদিনা ইমিস্সা অত্থৰণ্ণনায লদ্ধগুণং দস্সেতি. তত্থ আৰজ্জনস্সাতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স. যতো বাত্তিংসাতিআদিনা তস্স ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকতা ন সক্কা পটিসেধেতুন্তি দস্সেতি.

পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থোতি এতেন যথাৰুত্তৰাযোধাতুযা থম্ভনচলনসঙ্খাতকিচ্চনিপ্ফাদনে তস্স আকারৰিসেসস্স সহকারীকারণভাৰমাহ. অনিদস্সনসপ্পটিঘতাদযো ৰিয মহাভূতানং অৰত্থাৰিসেসমত্তং সো আকারৰিসেসোতি পরমত্থতো ন কিঞ্চি হোতীতি ‘‘পরমত্থতো অভাৰং দস্সেতী’’তি আহ. পরমত্থতো চিত্তসমুট্ঠানভাৰো পটিসেধিতো. কম্মসমুট্ঠানাদিভাৰস্স পন সম্ভৰোযেৰ নত্থীতি যথাৰুত্তৰিকারস্স পরমত্থতো সব্ভাৰে নকুতোচিসমুট্ঠিতত্তা অপ্পচ্চযত্তং আপন্নং. ন হি রূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, অপ্পচ্চযত্তে চ সতি নিচ্চভাৰো আপজ্জতি, ন চ নিব্বানৰজ্জো অত্থো সভাৰধম্মো নিচ্চো অত্থি. চিত্তসমুট্ঠানভাৰো ৰিযাতি ৰিঞ্ঞত্তিযা চিত্তসমুট্ঠানউপাদারূপভাৰো উপচারসিদ্ধোতি দস্সেতি.

ৰিঞ্ঞত্তিযা করণভূতায. যং করণন্তি যং চিত্তকিরিযং চিত্তব্যাপারং. ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাতত্তন্তি ইদমেস কারেতীতি যদেতং অধিপ্পাযৰিভাৰনং, এতং ৰিঞ্ঞত্তিৰিকাররহিতেসু রুক্খচলনাদীসু ন দিট্ঠং, হত্থচলনাদীসু পন দিট্ঠং, তস্মা ৰিপ্ফন্দমানৰণ্ণৰিনিমুত্তো কোচি ৰিকারো অত্থি কাযিককরণসঙ্খাতস্স অধিপ্পাযস্স ঞাপকোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ঞাপকো চ হেতু ঞাপেতব্বমত্থং সযং ঞাতোযেৰ ঞাপেতি, ন সব্ভাৰমত্তেনাতি ৰণ্ণগ্গহণানন্তরং ৰিকারগ্গহণম্পি ৰিঞ্ঞাযতি. তথা হি ৰিসযভাৰমাপন্নো এৰ সদ্দো অত্থং পকাসেতি, নেতরো. তেনেৰাহ ‘‘ন হি ৰিঞ্ঞত্তী’’তিআদি. যদি পন চিত্তজরূপানং চলনাকারো ৰিঞ্ঞত্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপ্ফন্দমানৰণ্ণারম্মণত্তা তেনপি সা গহিতা সিযাতি আসঙ্কায নিৰত্তনত্থং আহ ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণস্সা’’তিআদি.

তালপণ্ণাদিরূপানীতিআদিনাপি ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাতব্বতং মনোৰিঞ্ঞাণেনেৰ চ ৰিঞ্ঞাতব্বতং দস্সেতি. সঞ্জানাতি এতেনাতি সঞ্ঞাণং, তস্স উদকাদিনো সঞ্ঞাণং তংসঞ্ঞাণং, তস্স আকারো তংসঞ্ঞাণাকারো, উদকাদিসহচারিপ্পকারো চ সো তংসঞ্ঞাণাকারো চাতি উদকা…পে… কারো, তং গহেত্ৰা জানিত্ৰা. তদাকারস্সাতি উদকাদিঞাপনাকারস্স. যদি যথাৰুত্তৰিকারগ্গহণংযেৰ কারণং অধিপ্পাযগ্গহণস্স, অথ কস্মা অগ্গহিতসঙ্কেতস্স অধিপ্পাযগ্গহণং ন হোতীতি? ন কেৰলং ৰিকারগ্গহণমেৰ অধিপ্পাযগ্গহণস্স কারণং, কিঞ্চরহীতি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি.

অথ পনাতিআদিনা ৰিঞ্ঞত্তিযা অনুমানেন গহেতব্বতং দস্সেতি. সাধিপ্পায…পে… নন্তরন্তি অধিপ্পাযসহিতৰিকারেন সহজাতৰণ্ণাযতনগ্গহণসঙ্খাতস্স চক্খুদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণসন্তানস্স অনন্তরং. অধিপ্পাযগ্গহণস্সাতি অধিপ্পাযৰৰত্থাপকস্স ততিযৰারে জৰনস্স. অধিপ্পাযসহভূ ৰিকারাভাৰে অভাৰতোতি এতেন যথাৰুত্তৰিকারং অধিপ্পাযগ্গহণেন অনুমিনোতি. এৰং সতীতিআদিনা যথানুমিতমত্থং নিগমনৰসেন দস্সেতি. তত্থ উদকাদিগ্গহণেনেৰাতি তালপণ্ণাদীনং ৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধানুগ্গহিতেন উদকাদীনং তত্থ অত্থিভাৰৰিজাননেনেৰ. যথা তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচারিপ্পকারতং সঞ্ঞাণাকারো ৰিঞ্ঞাতোযেৰ হোতি নানন্তরিযকত্তা, এৰং ৰিপ্ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধানুগ্গহিতেন গন্তুকামতাদিঅধিপ্পাযৰিজাননেনেৰ ৰিঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞাতা হোতি তদভাৰে অভাৰতোতি উপমাযোজনা.

সভাৰভূতন্তি অন্ৰত্থভূতং. দ্ৰিধাতি ৰিঞ্ঞাপনতো ৰিঞ্ঞেয্যতো চ. কাযৰিঞ্ঞত্তিযা তথাপৰত্তমানায চেতনাসঙ্খাতস্স কম্মস্স কাযকম্মভাৰো নিপ্ফজ্জতি তায উপলক্খিতব্বত্তা, ন পন চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু কেনচি পচ্চযভাৰতোতি দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং দ্ৰারে সিদ্ধা’’তিআদিমাহ. তেন ৰচীদ্ৰারুপ্পন্নাপি পাণাতিপাতাদযো সঙ্গহিতাতি তেসং সঙ্গহিতভাৰং দস্সেতি. অথ ৰা কাযদ্ৰারুপ্পন্নায কাযকম্মভূতায চেতনায ৰসেন ‘‘তেন দ্ৰারেন ৰিঞ্ঞাতব্বভাৰতো’’তি ৰুত্তং, তস্সাযেৰ দ্ৰারন্তরুপ্পন্নায ৰসেন ‘‘তেন দ্ৰারেন নামলাভতো’’তি. মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্সপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৰো নিচ্ছিতোতি ‘‘একাদসন্নং কিরিযচিত্তান’’ন্তি আহ.

দ্ৰারন্তরচারিনোতি দ্ৰারন্তরভাৰেন পৰত্তনকা. দ্ৰারসম্ভেদাতি দ্ৰারানং সঙ্করণতো. দ্ৰারানঞ্হি দ্ৰারন্তরভাৰপ্পত্তিযা সতি কাযদ্ৰারস্স ৰচীদ্ৰারাদিভাৰো, ৰচীদ্ৰারস্স চ কাযদ্ৰারাদিভাৰো আপজ্জতীতি তংতংদ্ৰারুপ্পন্নকম্মানম্পি সঙ্করো সিযা. তেনাহ ‘‘কম্মসম্ভেদোপী’’তি. এৰং সতি কাযকম্মং…পে… ৰৰত্থানং ন সিযা. যদি কম্মানি কম্মন্তরচারীনি হোন্তি, কাযকম্মাদিকস্স ৰচীকম্মাদিকভাৰাপত্তিতো ‘‘কম্মসম্ভেদা দ্ৰারসম্ভেদোপী’’তি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৰারন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰৰত্থানং ন সিযাতি ইমমত্থমাহ ‘‘কম্মানম্পি কম্মন্তরচরণে এসেৰ নযো’’তি. কম্মন্তরচরণং কম্মন্তরূপলক্খণতা. তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰারভাৰেনা’’তি. দ্ৰারন্তরচরণং দ্ৰারন্তরুপ্পত্তি. দ্ৰারেতি অত্তনো দ্ৰারে. অঞ্ঞস্মিন্তি দ্ৰারন্তরে. কম্মানীতি তংতংদ্ৰারিককম্মানি. অঞ্ঞানীতি অঞ্ঞদ্ৰারিককম্মানি. দ্ৰারে দ্ৰারানি ন চরন্তীতি দ্ৰারন্তরভাৰেন নপ্পৰত্তন্তি, দ্ৰারন্তরং ৰা ন সঙ্কমন্তি. কিঞ্চাপি ৰিঞ্ঞত্তিযা চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু যেন কেনচি পচ্চযেন চেতনায পচ্চযভাৰো নত্থি, তথা পন ৰিঞ্ঞত্তিযা পৰত্তমানায এৰ পাণাতিপাতাদি হোতি, নাঞ্ঞথাতি সিযা ৰিঞ্ঞত্তিযা হেতুভাৰো চেতনাযাতি ৰুত্তং ‘‘দ্ৰারেহি কারণভূতেহী’’তি. কাযকম্মং ৰচীকম্মন্তি কম্মৰৰত্থানস্সেৰ ৰা কারণভাৰং সন্ধায ‘‘দ্ৰারেহি কারণভূতেহী’’তি ৰুত্তং. যদিপি ‘‘দ্ৰারেহি কম্মানী’’তি ৰুত্তং, ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা’’তি পন ৰুত্তত্তা কম্মেহিপি দ্ৰারানি ৰৰত্থিতানীতি অযমত্থোপি সিদ্ধোযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অদ্ৰারচারীহীতি দ্ৰারানং সযং ৰৰত্থিতভাৰমাহ, ন পন অৰৰত্থানং, ৰৰত্থানমেৰাতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং ৰৰত্থানং ৰিভাৰেতি কম্মানপেক্খাতিআদিনা. তত্থ সমযনিযমিতেন চিত্তেন সমযো ৰিয দ্ৰারনিযমিতেহি কম্মেহি দ্ৰারানি নিযমিতানীতি অযং সঙ্খেপত্থো.

এৰংসভাৰত্তাতি দ্ৰারভূতেহি কাযাদীহি উপলক্খণীযসভাৰত্তা. আণত্তি…পে… মানস্সাতি কাযৰচীকম্মানং ৰচীকাযৰিঞ্ঞত্তীহি পকাসেতব্বতং আহ. কাযাদীহীতি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তীহি. তস্মাতি যস্মা দ্ৰারন্তরে চরন্তানিপি কম্মানি সকেন দ্ৰারেন উপলক্খিতানেৰ চরন্তি, তস্মা. নাপি কম্মং দ্ৰারস্সাতি যস্মিং দ্ৰারন্তরে কম্মং চরতি, তস্স দ্ৰারস্স অনত্তনিযস্স. তংতংদ্ৰারমেৰাতি সকদ্ৰারমেৰ. কম্মস্সাতি সকসককম্মস্স. যদি কম্মেহি দ্ৰারানি ৰৰত্থিতানি, ‘‘কম্মস্স অনিবদ্ধত্তা’’তি ইদং কথং নীযতীতি আহ ‘‘পুব্বে পনা’’তিআদি.

সাতি ৰিঞ্ঞত্তি. তস্সাতি কম্মস্স. কেনচি পকারেনাতি চতুৰীসতিযা পচ্চযপ্পকারেসু কেনচি পকারেন. তংসহজাতাতি এতেন কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সব্ভাৰেযেৰ কাযকম্মস্স সব্ভাৰো, নাঞ্ঞথাতি পরিযাযেন ৰিঞ্ঞত্তিযা কম্মস্স কারণভাৰং ৰিভাৰেতি. তেনেৰাহ ‘‘উপ্পত্তিট্ঠানভাৰেন ৰুত্তা’’তি. যথাৰুত্তনিযমেনাতিআদিনা কম্মস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৰে ব্যভিচারাভাৰমাহ. তত্থ যথাৰুত্তনিযমেনাতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তপ্পকারেন ৰৰত্থানযুত্তিসঙ্খাতেন নিযমেন. দ্ৰারচরণেতি অঞ্ঞদ্ৰারচরণে.

কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা

চতূহি অঙ্গেহীতি এত্থ ‘‘সুভাসিতংযেৰ ভাসতি, নো দুব্ভাসিতং. ধম্মংযেৰ, পিযংযেৰ, সচ্চংযেৰ ভাসতি, নো অলিক’’ন্তি (সং. নি. ১.২১৩; সু. নি. সুভাসিতসুত্ত) যানি অঙ্গানি সুত্তে ৰুত্তানি, তেসং চেতনাসভাৰং দস্সেতুং ‘‘সুভাসিতভাসনা’’তিআদি ৰুত্তং. তথাপৰত্তাতি সুভাসিতভাসনাদিভাৰেন পৰত্তা. সহ সম্ভূতত্তাতি সহেৰ উপ্পন্নত্তা. ন হি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি সদ্দরহিতা অত্থি. তথা হি ‘‘যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ৰাচাগিরা ব্যপথো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৩৬) নাতিসুখুমংযেৰ সদ্দৰাচং ৰত্ৰা ‘‘যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তী’’তি, তায সদ্ধিং যোজেত্ৰা ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযা ৰুত্তত্তা রূপাযতনং ৰিয ৰত্থুপরিত্ততাদিনা সদ্দাযতনম্পি অনিন্দ্রিযগোচরো অত্থীতি চ অধিপ্পাযেন ‘‘যা তায…পে… ৰিঞ্ঞাযতী’’তি আহ.

ইদানি অৰিসেসেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দস্স সোতৰিঞ্ঞাণারম্মণতা পাল়িযং ৰুত্তাতি ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাৰাদস্স পাল়িযা ৰিরোধং দস্সেতুং ‘‘চিত্তসমুট্ঠান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এৰং সঙ্গহকারস্স অধিপ্পাযে ঠত্ৰা মহাঅট্ঠকথাৰাদস্স পটিসেধেতব্বতং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনো অধিপ্পাযে ঠত্ৰা তং পরিহরিতুং ‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. সঙ্ঘট্টনাকারেন পৰত্তানং ভূতানং সদ্দস্স নিস্সযভাৰতো সঙ্ঘট্টনেন সহেৰ সদ্দো উপ্পজ্জতি. তপ্পচ্চযভাৰোতি উপাদিন্নকঘট্টনস্স পচ্চযভাৰো. চিত্তজপথৰীধাতুযা উপাদিন্নকঘট্টনে পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকারৰিসেসো অত্থি. তদাকারত্তা হি তেসং পথৰীধাতু উপাদিন্নকং ঘট্টেতীতি ইমমত্থং ৰুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বত্তা ‘‘ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো’’তি ৰত্ৰা তমেৰ ৰুত্তনযং ‘‘তব্বিকারান’’ন্তিআদিনা ৰিভাৰেতি. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৰো তপ্পচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি অত্থো. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৰিধানন্তি ‘‘ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পরমত্থতো অভাৰং দস্সেতী’’তিআদিনা অত্তনা ৰুত্তৰিধানং. অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তৰিধানং ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰাতি.