কামাৰচরকুসলপদভাজনীযৰণ্ণনা

১. অপ্পেতুন্তি নিগমেতুং. ‘‘পদভাজনীযং ন ৰুত্ত’’ন্তি পদভাজনীযাৰচনেন অপ্পনাৰরোধং সাধেত্ৰা পদভাজনীযাৰচনস্স কারণং ৰদন্তো ‘‘সরূপেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদীসু হোতি-সদ্দো অত্থি-সদ্দেন অনানত্থোতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং ‘‘দুতিযেন হোতি-সদ্দেনা’’তি. পুব্বে অট্ঠকথাধিপ্পাযেন ৰত্ৰা যথাৰুত্তস্স পাল়িপ্পদেসস্স অপ্পনাৰরোধো সমত্থিতোতি অত্তনো অধিপ্পাযং দস্সেন্তো ‘‘সঙ্খেপেনা’’তিআদিমাহ.

ঞাতুং ইচ্ছিতোতি লক্খণস্স পুচ্ছাৰিসযতং দস্সেতুং ৰুত্তং. যেন কেনচীতি দস্সনাদিৰিসেসযুত্তেন, ইতরেন ৰা. অৰত্থাৰিসেসো হি ঞাণস্স দস্সনতুলনতীরণানি. ‘‘অদিট্ঠত’’ন্তিআদীসু আহাতি যোজেতব্বং, সব্বত্থ চ লক্খণস্সাতি. তঞ্হেত্থ অধিকতন্তি. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি এতেন দিট্ঠং সংসন্দতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. ৰিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৰিমতিচ্ছেদনাতি এতাসম্পি সদ্দত্থো নযতো দস্সিতো, অত্থতো পন সব্বাপি তথাপৰত্তং ৰচনং, তদুপ্পাদকো ৰা চিত্তুপ্পাদোতি ৰেদিতব্বং.

অঞ্ঞমঞ্ঞতো পভিজ্জতীতি পভেদো, ৰিসেসো, তেন পভেদেন. ধম্মানং দেসনন্তি কিঞ্চাপি সমযভূমিজাতিআরম্মণসভাৰাদিৰসেন অনৰসেসপ্পভেদপরিগ্গহতো নিদ্দেসদেসনাৰ ৰত্তুং যুত্তা, তথাপি কুসলাদিমাতিকাপদসঙ্গহিতৰিসেসোযেৰ ইধ পভেদোতি অধিপ্পেতোতি ৰুত্তং ‘‘পভেদ…পে… দেসনং আহা’’তি. তেনেৰাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুসল…পে… দীপেত্ৰাতি ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ধম্মুদ্দেসৰার ফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা). ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিনা চ পভেদৰন্তোৰ সাতিসযং নিদ্দিট্ঠা, ন পন মাতিকাযং ৰুত্তপ্পভেদোতি পভেদৰন্তদস্সনং নিদ্দেসো. ইদং ৰুত্তং হোতীতিআদিনা ‘‘পভেদে…পে… দস্সনত্থ’’ন্তি ইমস্স ৰাক্যস্স পিণ্ডত্থমাহ. যদি ধম্মা এৰ পুচ্ছিতব্বা ৰিস্সজ্জেতব্বা চ, কস্মা কুসলাতি পভেদৰচনন্তি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. ন হি পভেদেহি ৰিনা পভেদৰন্তো অত্থীতি. ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি এতেন ‘‘ফস্সো হোতী’’তি, ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তি চ আদিনা উদ্দিট্ঠনিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং কুসলভাৰো ৰিস্সজ্জিতো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ইমে ধম্মা কুসলাতি ৰিস্সজ্জনেপী’’তি আহ. ইমস্মিঞ্হীতি হি-সদ্দো কারণত্থো. তেন যস্মা ধম্মাৰ দেসেতব্বা, তে চ কুসলা…পে… ভেদা দেসেতব্বা, তস্মাতি এৰং ৰা যোজনা. ধম্মানমেৰাতি অৰধারণফলং দস্সেতি ‘‘অৰোহারদেসনাতো’’তি. অত্থানঞ্চাতি চ-সদ্দেন ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তি এৰমাদিসভাৰনিরুত্তিং যথাৰুত্তধম্মাদিঞাণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ‘‘ইতি এৰং অযং পৰত্তেতব্বো নিৰত্তেতব্বো চা’’তি তথা তথা ৰিধেতব্বভাৰো ইতিকত্তব্বতা, তায যুত্তো ইতি…পে… যুত্তো, তস্স ৰিধেতব্বস্সাতি অত্থো, ৰিসেসনত্তা পভেদস্সাতি অধিপ্পাযো.

ইতিকত্তব্বতাযুত্তস্স ৰিসেসিতব্বত্তা উদ্দেসো ধম্মপ্পধানো, তস্মা তত্থ ধম্মস্স ৰিসেসিতব্বত্তা ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি অযং পদানুক্কমো কতো. পুচ্ছা সংসযিতপ্পধানা অনিচ্ছিতনিচ্ছযনায পৰত্তেতব্বত্তা. তেন সব্বধম্মেসু সমুগ্ঘাটিতৰিচিকিচ্ছানুসযানম্পি পুচ্ছা দেসেতব্বপুগ্গলগতসংসযাপত্তিং অত্তনি আরোপেত্ৰা সংসযাপন্নেহি ৰিয পৰত্তীযতীতি দস্সেতি. কামাৰচরাদিভেদো ৰিয কুসলাদিভাৰেন কুসলাদিভেদো ধম্মভাৰেন নিযতোতি ধম্মাতি ৰুত্তে নিচ্ছযাভাৰতো ‘‘কুসলা নু খো অকুসলা নু খো’’তিআদিনা সংসযো হোতীতি আহ ‘‘কুসলাদিভেদো পন সংসযিতো’’তি. ধম্মভাৰো পন কুসলাদীসু একন্তিকত্তা নিচ্ছিতোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ন চ ধম্মভাৰো সংসযিতো’’তি. তেন সংসযিতো নিচ্ছেতব্বভাৰেন পধানো এত্থ কুসলভাৰো, ন তথা ধম্মভাৰোতি ধম্মা কুসলাতি ৰুত্তন্তি দস্সেতি.

চিত্তুপ্পাদসমযেতি চিত্তস্স উপ্পজ্জনসমযে. ‘‘অথ ৰিজ্জমানে’’তি এত্থ অথ-সদ্দস্স অত্থমাহ ‘‘পচ্ছা’’তি. ভোজনগমনাদীহি সমযেকদেসনানত্তং দস্সেত্ৰা অৰসেসনানত্তং দস্সেতুং ‘‘সমৰাযাদী’’তি ৰুত্তং. ৰিসেসিতাতি এতেন ‘‘নিযমিতা’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরতি, তস্মা যথাৰুত্তচিত্তৰিসেসিতব্বতো সমযতোতি অত্থো. যথাধিপ্পেতানন্তি কামাৰচরাদিৰিসেসযুত্তানং. ‘‘তস্মিং সমযে’’তি চিত্তুপ্পত্তিযা ৰিসেসিতব্বোপি সমযো যেন চিত্তেন উপ্পজ্জমানেন ৰিসেসীযতি, তস্সেৰ চিত্তস্স ‘‘যস্মিং সমযে’’তি এত্থ সযং ৰিসেসনভাৰং আপজ্জতি. তথা ‘‘তস্মিং সমযে’’তি এত্থ ৰিসেসনভূতং চিত্তং অত্তনা ৰিসেসিতব্বসমযস্স উপকারত্থং ‘‘যস্মিং সমযে…পে… চিত্ত’’ন্তি ৰিসেসিতব্বভাৰং আপজ্জতি. উপকারোতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰচ্ছেদকাৰচ্ছিন্দিতব্বভাৰোতি দট্ঠব্বং. পুরিমধম্মানং ভঙ্গসমকালং, ভঙ্গানন্তরমেৰ ৰা পচ্ছিমধম্মানং উপ্পত্তি পুরিমপচ্ছিমানং নিরন্তরতা কেনচি অনন্তরিততা. যায ভাৰপক্খস্স বলৰভাৰেন পটিচ্ছাদিতো ৰিয হুত্ৰা অভাৰপক্খো ন পঞ্ঞাযতীতি তদেৰেতন্তি গহণৰসেন পচুরজনো ৰিপরিযেসিতো, সোযমত্থো অলাতচক্কেন সুপাকটো হোতি. তেনেৰাহ ‘‘একীভূতানমিৰা’’তি. একসমূহৰসেন একীভূতানমিৰ পৰত্তি সমূহঘনতা, দুব্বিঞ্ঞেয্যকিচ্চভেদৰসেন একীভূতানমিৰ পৰত্তি কিচ্চঘনতাতি যোজনা. এত্থ চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন পৰত্তমানানং অনেকেসং ধম্মানং কালসভাৰব্যাপারারম্মণেহি দুব্বিঞ্ঞেয্যভেদতায একীভূতানমিৰ গহেতব্বতা যথাক্কমং সন্ততিঘনতাদযোতি দট্ঠব্বং.

সহকারীকারণসন্নিজ্ঝং সমেতীতি সমযো, সমৰেতীতি অত্থোতি সময-সদ্দস্স সমৰাযত্থতং দস্সেন্তো ‘‘পচ্চযসামগ্গি’’ন্তি আহ. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্রহ্মচরিযং তদাধারপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৰা, সমাগচ্ছন্তি ধম্মা সহজাতধম্মেহি উপ্পাদাদীহি ৰাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং করণং ৰিয চ পরিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন ৰোহরীযতীতি. সমং, সহ ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৰযৰসহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহো. পচ্চযন্তরসমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সম্বন্ধো এতি সৰিসযে পৰত্ততি, সম্বন্ধা ৰা অযন্তি এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তীতি. সমযনং সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিরোধস্স যানং, সম্মা ৰা যানং অপগমো অপ্পৰত্তীতি সমযো, পহানং. অভিমুখভাৰেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বো অধিগন্তব্বোতি অৰিপরীতো সভাৰো অভিসমযো. অভিমুখভাৰেন সম্মা ৰা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, অৰিরাধেত্ৰা ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰাৰবোধো. এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৰাচকো সময-সদ্দো এৰাতি সউপসগ্গোপি ৰুত্তো. তানেৰাতি পীল়নাদীনেৰ. ৰিপ্ফারিকতা সেরিভাৰেন কিরিযাসু উস্সাহনপরিনিপ্ফন্নো.

কেসুচীতি অকুসলৰিপাকাদীসু. খণস্স অসম্ভৰো তেন ৰিনাভাৰোতি আহ ‘‘ননূ’’তিআদি. ধম্মেনেৰাতি ৰিসেসন্তররহিতেন. তংযেৰ হি অৰধারণেন নিৰত্তিতং ৰিসেসং দস্সেতি ‘‘ন তস্স পৰত্তিত্থা’’তিআদিনা. যথা ৰা তথা ৰাতি কালেন লোকো পৰত্ততি নিৰত্ততীতি ৰা কালো নাম ভাৰো ৰত্তনলক্খণো ভাৰানং পৰত্তিওকাসদাযকোতি ৰা যেন তেন পকারেন. ইধ উত্তমহেতুনো সম্ভৰো এৰ নত্থীতি হেতুহেতুসাধারণহেতূযেৰ পটিসেধেতি. তপ্পচ্চযতং অনেকপচ্চযতং.

পকতিস্সরৰাদগ্গহণং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. পজাপতিপুরিসকালৰাদাদযোপি ‘‘এককারণৰাদো’’তি. ৰা-সদ্দেন ৰা তেসম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৰযৰ…পে… দাযো ৰুত্তো অৰযৰধম্মেন সমুদাযস্স অপদিসিতব্বত্তা, যথা ‘‘সমং চুণ্ণং, অলঙ্কতো দেৰদত্তো’’তি চ. অনিপ্ফাদনং নিপ্ফাদনাভাৰো অহেতুভাৰো. নিপ্ফাদেতুং অসমত্থস্স পন পচ্চযন্তরানং সহস্সেপি সমাগতে নত্থেৰ সমত্থতাতি আহ ‘‘নিপ্ফাদনসমত্থস্সা’’তি. এত্থ চ সহকারীকারণাযত্তা ফলুপ্পাদনা পচ্চযধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাতি ৰুত্তাতি অপেক্খা ৰিযাতি অপেক্খা দট্ঠব্বা.

নিব্যাপারেসু অব্যাৰটেসু. একেকস্মিন্তি অট্ঠকথাযং আমেডিতৰচনস্স লুত্তনিদ্দিট্ঠতং দস্সেতি. সতি চ আমেডিতে সিদ্ধো বহুভাৰোতি. অন্ধসতং পস্সতীতি চ পচ্চত্তৰচনং নিদ্ধারণে ভুম্মৰসেন পরিণামেত্ৰা ‘‘অন্ধসতে’’তি আহ. তথা একেকস্মিন্তি ইমিনা ৰিসুং অসমত্থতা জোতিতাতি অন্ধসতং পস্সতীতি সমুদিতং পস্সতীতি অত্থতো অযমত্থো আপন্নোতি আহ ‘‘অন্ধসতং সহিতং পস্সতীতি অধিপ্পাযো’’তি. অঞ্ঞথাতি যথারুতৰসেন অত্থে গয্হমানে. যস্মা অসা…পে… সিদ্ধো সিৰিকুব্বহনাদীসু, তস্মা নাযমত্থো সাধেতব্বো. ইদানি তস্সত্থস্স সুপাকটভাৰেন অসাধেতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘ৰিসু’’ন্তিআদিমাহ.

এতেনুপাযেনাতি যোযং খণসঙ্খাতো সমযো কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৰং দীপেতি. অত্তনো দুল্লভতাযাতি এত্থ খণত্থো ৰা সময-সদ্দো খণসঙ্খাতো সমযোতি অত্থো ৰুত্তো. এতেন উপাযভূতেন নযভূতেন. যোজনা কাতব্বাতি এত্থাযং যোজনা – সমৰায…পে… ৰুত্তিং দীপেতি সযং পচ্চযসামগ্গিভাৰতো, সমৰাযত্থো ৰা সময-সদ্দো সমৰাযসঙ্খাতো সমযো. সো যায পচ্চযসামগ্গিযা সতীতি ইমস্স অত্থস্স পকাসনৰসেন ধম্মানং অনেকহেতুতো ৰুত্তিং দীপেতি. কাল…পে… পরিত্ততং দীপেতি অত্তনো অতিপরিত্ততায. সমূহ…পে… সহুপ্পত্তিং দীপেতি সযং ধম্মানং সমুদাযভাৰতো. হেতু…পে… ৰুত্তিতং দীপেতি সতি এৰ অত্তনি অত্তনো ফলানং সম্ভৰতোতি. অত্থপক্খে চ সদ্দপক্খে চ যস্মিং অতিপরিত্তে কালে যস্মিং ধম্মসমুদাযে যম্হি হেতুম্হি সতীতি এতস্স অত্থস্স ঞাপনৰসেন তদাধারায তদধীনায চ কুসলধম্মপ্পৰত্তিযা দুপ্পটিৰিজ্ঝতং অনেকেসং সহুপ্পত্তিং পরাধীনপ্পত্তিঞ্চ দীপেতীতি.

দল়্হধম্মা ধনুগ্গহাতি দল়্হধনুনো ইস্সাসা. দল়্হধনু নাম দ্ৰিসহস্সথামং ৰুচ্চতি. দ্ৰিসহস্সথামন্তি চ যস্স আরোপিতস্স জিযাবদ্ধো লোহসীসাদীনং ভারো দণ্ডে গহেত্ৰা যাৰ কণ্ডপ্পমাণা উক্খিত্তস্স পথৰিতো মুচ্চতি. সিক্খিতাতি দসদ্ৰাদসৰস্সানি আচরিযকুলে উগ্গহিতসিপ্পা. কতহত্থাতি ধনুস্মিং চিণ্ণৰসীভাৰা. কোচি সিপ্পমেৰ উগ্গণ্হাতি, কতহত্থো ন হোতি, ইমে পন ন তথাতি দস্সেতি. কতুপাসনাতি রাজকুলাদীসু দস্সিতসিপ্পা. চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সূতি একস্মিংযেৰ পদেসে থম্ভং ৰা রুক্খং ৰা যং কিঞ্চি একংযেৰ নিস্সায চতুদ্দিসাভিমুখা ঠিতা সিযুন্তি অত্থো. এৰং ৰুত্তজৰনপুরিসস্সাতি ন এৰরূপো পুরিসো কোচি ভূতপুব্বো অঞ্ঞত্র বোধিসত্তেন. সো হি জৰনহংসকালে এৰরূপমকাসি. সুত্তে পন অভূতপরিকপ্পনৰসেন উপমামত্তং আহটং. তপ্পরভাৰাতি তপ্পরভাৰতো হেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স পরাযত্তৰুত্তিদীপনে একন্তব্যাৰটসভাৰতোতি অত্থো. যে পন ‘‘তপ্পরভাৰো’’তি পঠন্তি, তেসং পচ্চযাযত্তৰুত্তিদীপনতো তপ্পরভাৰো হেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স, তস্মা তস্স পরাযত্তৰুত্তিদীপনতা ৰুত্তাতি যোজনা. সমুদাযাযত্ততাদীপনে তপ্পরো, তদেকদেসাযত্ততাদীপনে তপ্পরো ন হোতীতি আহ ‘‘অতপ্পরভাৰতো’’তি.

ননু চ তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো ৰোহারমত্তকো, সো কথং আধারো তত্থ ৰুত্তধম্মানন্তি আহ ‘‘কালোপি হী’’তিআদি. যদি কিরিযায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং, কা পনেত্থ লক্খণকিরিযাতি আহ ‘‘ইহাপী’’তিআদি. লক্খণভূতভাৰযুত্তোতি ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা সত্তাসঙ্খাতায লক্খণকিরিযায যুত্তো সমযো, তস্মা তত্থ ভূমিনিদ্দেসোতি.

উদ্দানতোতি যদি সঙ্খেপতোতি অত্থো. ননু চ অৰসিট্ঠকিলেসাদযো ৰিয কিলেসকামোপি অস্সাদেতব্বতায ৰত্থুকামে সমৰরুদ্ধো ঞাণং ৰিয ঞেয্যেতি সঙ্খেপতো একোযেৰ কামো সিযাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘কিলেসকামো’’তিআদি. সহিতস্সাতি ৰিসযৰিসযিভাৰেন অৰট্ঠিতস্স. ‘‘উদ্দানতো দ্ৰে কামা’’তি কিঞ্চাপি সব্বে কামা উদ্দিট্ঠা, ‘‘চতুন্নং অপাযান’’ন্তিআদিনা পন ৰিসযস্স ৰিসেসিতত্তা ওরম্ভাগিযকিলেসভূতো কামরাগো ইধ কিলেসকামোতি গহিতোতি ‘‘তেনা’’তিআদিমাহ. চোদকো তস্স অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননু চা’’তিআদিনা অনুযুঞ্জতি. ইতরো পন ‘‘বহলকিলেসস্সা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি.

কামাৰচরধম্মেসু ৰিমানকপ্পরুক্খাদিপ্পকারেসু পরিত্তকুসলাদীসু ৰা. ননু চ ‘‘চতুন্নং অপাযান’’ন্তি ৰিসযস্স ৰিসেসিতত্তা রূপারূপধাতুগ্গহণস্স অসম্ভৰোযেৰাতি? ন, ‘‘উদ্দানতো দ্ৰে কামা’’তি নিরৰসেসতো কামানং উদ্দিট্ঠত্তা. উদ্দিট্ঠেপি হি কামসমুদাযে যথা তদেকদেসোৰ গয্হতি, তং দস্সেতুং ‘‘দুৰিধো’’তিআদিমাহ. কামরাগো পঞ্চকামগুণিকো রাগো. কামতণ্হা কামাৰচরধম্মৰিসযা তণ্হা. নিরোধতণ্হা উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো. ইধাতি একাদসৰিধে পদেসে. যদি অনৰসেসপ্পৰত্তি অধিপ্পেতা, ‘‘দুৰিধোপেসো’’তি ন ৰত্তব্বং ৰত্থুকামেকদেসস্স ইধ অপ্পৰত্তনতোতি অনুযোগেন যেভুয্যভাৰতো অনৰসেসো ৰিয অনৰসেসোতি ৰা অত্থো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰত্থুকামোপী’’তিআদিমাহ. অনৰসেসসদিসতা চেত্থ সভাৰভিন্নস্স কস্সচি অনৰসেসতো. এৰঞ্চ কত্ৰাতি কিলেসকামৰত্থুকামানং অনৰসেসপরিপুণ্ণভাৰেন অভিলক্খিতত্তাতি অত্থো. চাসদ্দস্স রস্সত্তং কতন্তি কামাৰচরসদ্দে হেতুকত্তুঅত্থো অন্তোনীতোতি দস্সেতি.

ৰিসযেতি ৰত্থুস্মিং অভিধেয্যত্থেতি অত্থো. নিমিত্তৰিরহেতি এতেন রুল়্হীসু কিরিযা ৰিভাগকরণায, ন অত্তকিরিযাযাতি দস্সেতি. কুসলভাৰন্তি জাতকবাহিতিকসুত্তঅভিধম্মপরিযাযেন কথিতং কুসলত্তং. তস্সাতি সুখৰিপাকভাৰস্স. তস্স পচ্চুপট্ঠানতং ৰত্তুকামতাযাতি এতেন ‘‘অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণ’’ন্তি এত্থ সুখসদ্দো ইট্ঠপরিযাযো ৰুত্তোতি দস্সেতি. সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চং সঞ্ঞাণকরণপটিৰিজ্ঝনানি, তদুভযৰিধুরা আরম্মণূপলদ্ধি ‘‘ৰিজানাতী’’তি ইমিনা ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘সঞ্ঞা…পে… গহণ’’ন্তি. ননু চ ফস্সাদিকিচ্চতোপি ৰিসিট্ঠকিচ্চং চিত্তন্তি? সচ্চমেতং, সো পন ৰিসেসো ন তথা দুরৰবোধো, যথা সঞ্ঞাপঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণানন্তি সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চৰিসিট্ঠলক্খণতায ৰিঞ্ঞাণলক্খণমাহ. অনন্তরধম্মানং পগুণবলৰভাৰস্স কারণভাৰেন পৰত্তমানো সন্তানং চিনোতি নাম. তথাপৰত্তি চ আসেৰনপচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘আসেৰনপচ্চযভাৰেন চিনোতী’’তি.

চিত্তকতমেৰাতি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণকতমেৰ. নানত্তাদীনং ৰৰত্থানন্তি এত্থ ৰৰত্থানং পচ্চেকং যোজেতব্বং. ৰৰত্থানং পরিচ্ছেদো অসঙ্করভাৰো. তেন চ ধম্মো নিচ্ছিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘নিচ্ছিততা’’তি. লিঙ্গনানত্তাদীনীতি এত্থ ইত্থিপুরিসসণ্ঠানৰসেন লিঙ্গনানত্তং. দেৰমনুস্সতিরচ্ছানাদিৰসেন ইত্থিলিঙ্গস্স পুথুত্তং, তথা পুরিসলিঙ্গস্স. দেৰাদিভেদে ইত্থিলিঙ্গে পচ্চেকং নানত্তকাযতাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসসভাৰস্স দেসাদিভেদভিন্নস্স চ ৰিসেসস্স ৰসেন পভেদো ৰেদিতব্বো. তথা পুরিসলিঙ্গে. লিঙ্গনিব্বত্তকস্স ৰা কম্মস্স যথাৰুত্তনানত্তাদিৰসেন লিঙ্গস্স নানত্তাদীনি যোজেতব্বানি. লিঙ্গনানত্তাদীসু পৰত্তত্তা সঞ্ঞাদীনং নানত্তাদীনি. তেনেৰাহ ‘‘কম্মনানত্তাদীহি নিব্বত্তানি হি তানী’’তি. অপদাদিনানাকরণদস্সনেন লিঙ্গনানত্তং দস্সিতং. তস্মিঞ্চ দস্সিতে সঞ্ঞানানত্তাদযো দস্সিতা এৰাতি আৰত্ততি ভৰচক্কন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনাগ…পে… ঘটেন্তো’’তি. ইত্থিলিঙ্গপুরিসলিঙ্গাদি ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতস্স রূপক্খন্ধস্স সন্নিৰেসৰিসেসো. সঞ্ঞাসীসেন চত্তারো খন্ধা ৰুত্তা. ৰোহারৰচনেন চ পঞ্চন্নং খন্ধানং ৰোহরিতব্বভাৰেন পৰত্তি দীপিতা, যা সা তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৰেসহেতূতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘লিঙ্গাদি…পে… যোসানানী’’তি আহ.

‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা, সব্বেতে মনোপুব্বঙ্গমা’’তি (অ. নি. ১.৫৬-৫৭), ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) চ এৰমাদিৰচনতো চিত্তহেতুকং কম্মন্তি আহ ‘‘কম্মঞ্হি চিত্ততো নিব্বত্ত’’ন্তি. যথাসঙ্খ্যন্তি কম্মতো লিঙ্গং লিঙ্গতো সঞ্ঞাতি অত্থো. ন পুরিমৰিকপ্পে ৰিয কম্মতো লিঙ্গসঞ্ঞা লিঙ্গতো লিঙ্গসঞ্ঞাতি উভযতো উভযপ্পৰত্তিদস্সনৰসেন. ‘‘ভেদং গচ্ছন্তি ইত্থাযং পুরিসোতি ৰা’’তি ভেদস্স ৰিসেসিতত্তা ইত্থাদিভাৰেন ৰোহরিতব্বভাৰো ইধ ভেদোতি ‘‘ইত্থিপুরিসাদিৰোহারং গচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং. অদ্ধদ্ৰযৰসেনাতি অতীতপচ্চুপ্পন্নদ্ধদ্ৰযৰসেন. গুণাভিব্যাপনং কিত্তীতি আহ ‘‘পত্থটযসত’’ন্তি. কম্মনানাকরণেন ৰিনা কম্মনিব্বত্তনানাকারণাভাৰতো ‘‘কম্মজেহি…পে… নানাকরণ’’ন্তি ৰুত্তং. অৰিপচ্চনোকাসো অট্ঠানভূতা, গতিকালোপি ৰা. কামাৰচরং অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং রূপধাতুযা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিং জনেত্ৰা অনোকাসতায তদারম্মণং অজনেন্তং এত্থ নিদস্সেতব্বং. একচ্চচিত্তকরণস্স অধিপ্পেতত্তা চক্খাদিৰেকল্লেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অজনকং কম্মৰিঞ্ঞাণং অৰসেসপচ্চযৰিকলে অনোগধং দট্ঠব্বং. তদপি কালগতিপযোগাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতন্তি. এত্থ চ ‘‘সহকারীকারণৰিকলং ৰিপাকস্স অচ্চন্তং ওকাসমেৰ ন লভতি, ইতরং ৰিপাকেকদেসস্স লদ্ধোকাসন্তি, ইদমেতেসং নানত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ৰিপাকস্স ওকাসলাভে সতি সহাযকারণৰিকলতাৰ নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং.

ভৰতু তাৰ ভৰিত্ৰা অপগতং ভূতাপগতং, অনুভৰিত্ৰা অপগতং পন কথন্তি আহ ‘‘অনুভূতভূতা’’তিআদি. তেন অনুভূত-সদ্দেন যো অত্থো ৰুচ্চতি, তস্স ভূত-সদ্দোযেৰ ৰাচকো, ন অনু-সদ্দো, অনু-সদ্দো পন জোতকোতি দস্সেতি. সাখাভঙ্গসদিসা হি নিপাতোপসগ্গাতি. কিরিযাৰিসেসকত্তঞ্চ উপসগ্গানং অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং তেহি ৰত্তব্বৰিসেসস্স জোতনভাৰেনেৰ অৰচ্ছিন্দনন্তি যত্তকা ধাতুসদ্দেন অভিধাতব্বা অত্থৰিসেসা, তেসং যং সামঞ্ঞং অৰিসেসো, তস্স ৰিসেসে অৰট্ঠাপনং তস্স তস্স ৰিসেসস্স জোতনমেৰাতি আহ ‘‘সামঞ্ঞ…পে… ৰিসেসীযতী’’তি. অনুভূত-সদ্দো বহুলং কম্মত্থে এৰ দিস্সতীতি তস্স ইধ কত্তুঅত্থৰাচিতং দস্সেতুং ‘‘অনুভূতসদ্দো চা’’তিআদিমাহ. সতিপি সব্বেসং চিত্তুপ্পাদানং সৰেদযিতভাৰতো আরম্মণানুভৰনে, সৰিপল্লাসে পন সন্তানে চিত্তাভিসঙ্খারৰসেন পৰত্তিতো অব্যাকতেহি ৰিসিট্ঠো কুসলাকুসলানং সাতিসযো ৰিসযানুভৰনাকারোতি অযমত্থো ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰত্তুং অধিপ্পাযৰসেনা’’তি আহ. ভূতাপগতভাৰাভিধানাধিপ্পাযেনাতি কুসলাকুসলস্স আকড্ঢনুপাযমাহ.

উপ্পতিতকিচ্চনিপ্ফাদনতো উপ্পতিতসদিসত্তা ‘‘উপ্পতিত’’ন্তি ৰুত্তং. উপ্পজ্জিতুং আরদ্ধোতি অনাগতস্সপি তস্সেৰ উপ্পন্ন-সদ্দেন ৰুত্ততায কারণমাহ. এত্থ চ রজ্জনাদিৰসেন আরম্মণরসানুভৰনং সাতিসযন্তি অকুসলঞ্চ কুসলঞ্চ উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধতাসামঞ্ঞেন ‘‘সব্বসঙ্খতং ভূতাপগত’’ন্তি ৰুত্তং. সম্মোহৰিনোদনিযং পন ‘‘ৰিপাকানুভৰনৰসেন তদারম্মণং. অৰিপক্কৰিপাকস্স সব্বথা অৰিগতত্তা ভৰিত্ৰা ৰিগততামত্তৰসেনকম্মঞ্চ ভূতাপগত’’ন্তি ৰুত্তং. তেনেৰ তত্থ ওকাসকতুপ্পন্নন্তি ৰিপাকমেৰাহ. ইধ পন কম্মম্পীতি. আরম্মণকরণৰসেন ভৰতি এত্থ কিলেসজাতন্তি ভূমীতি ৰুত্তা উপাদানক্খন্ধা. অগ্গিআহিতো ৰিযাতি ভূমিলদ্ধন্তি ৰত্তব্বতায উপাযং দস্সেতি. এতেনাতি কম্মং. এতস্সাতি ৰিপাকো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং.

অৰিক্খম্ভিতত্তাতি অৰিনোদিতত্তা. সভূমিযন্তি সকভূমিযং. ৰিচ্ছিন্দিত্ৰাতি পুন উপ্পজ্জিতুং অদত্ৰা. খণত্তযেকদেসগতং খণত্তযগতন্তি ৰুত্তন্তি যথাৰুত্তস্স উদাহরণস্স উপচারভাৰমাহ. তেন উপ্পন্না ধম্মা পচ্চুপ্পন্না ধম্মাতি ইদমেত্থ উদাহরণং যুত্তন্তি দস্সেতি. পধানেনাতি পধানভাৰেন. দেসনায চিত্তং পুব্বঙ্গমন্তি লোকিযধম্মে দেসেতব্বে চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা দেসনা ভগৰতা উচিতাতি দস্সেতি. ধম্মসভাৰং ৰা সন্ধাযাতি লোকিযধম্মানং অযং সভাৰো যদিদং তে চিত্তজেট্ঠকা চিত্তপুব্বঙ্গমা পৰত্তন্তীতি দস্সেতি. তেন তেসং তথাদেসনায কারণমাহ, সব্বে অকুসলা ধম্মা চিত্তৰজ্জাতি অত্থো. কেচীতি পদকারা. ফস্সাদযোপীতি পি-সদ্দেন রাগাদযো সম্পিণ্ডেতি. কালভেদাভাৰেপি পচ্চযভাৰেন অপেক্খিতো ধম্মো পুরিমনিপ্ফন্নো ৰিয ৰোহরীযতীতি আহ ‘‘পঠমং উপ্পন্নো ৰিযা’’তি. অনুপচরিতমেৰস্স পুব্বঙ্গমভাৰং দস্সেতুং ‘‘অনন্তরপচ্চযমন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘খীণা ভৰনেত্তী’’তিআদিৰচনতো (দী. নি. ২.১৫৫; নেত্তি. ১১৪) নেত্তিভূতায তণ্হায যুত্তং চিত্তং নাযকন্তি আহ ‘‘তণ্হাসম্পযুত্তং ৰা’’তি.

‘‘যং তস্মিং সমযে চেতসিকং সাত’’ন্তি নিদ্দিট্ঠত্তা সোমনস্সৰেদনা সাতসভাৰাতি আহ ‘‘সভাৰৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি. নিপ্পরিযাযেন মধুর-সদ্দো রসৰিসেসপরিযাযো, ইট্ঠভাৰসামঞ্ঞেন ইধ উপচারেন ৰুত্তোতিআহ ‘‘মধুরং ৰিযা’’তি. পরমত্থতো তণ্হাৰিনিমুত্তো নন্দিরাগো নন্দিরাগভাৰো ৰা নত্থীতি ‘‘ন এত্থ সম্পযোগৰসেন সহগতভাৰো অত্থী’’তি, ‘‘নন্দিরাগসহগতা’’তি চ ৰুচ্চতি. তেন ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘সহগতসদ্দো তণ্হায নন্দিরাগভাৰং জোতেতী’’তি. অৰত্থাৰিসেসৰাচকো ৰা সহ-সদ্দো ‘‘সনিদস্সনা’’তিআদীসু ৰিয, সব্বাসুপি অৰত্থাসু নন্দিরাগসভাৰাৰিজহনদীপনৰসেন নন্দিরাগভাৰং গতা নন্দিরাগসহগতাতি তণ্হা ৰুত্তা. গত-সদ্দস্স ৰা ‘‘দিট্ঠিগত’’ন্তিআদীসু ৰিয অত্থন্তরাভাৰতো নন্দিরাগসভাৰা তণ্হা ‘‘নন্দিরাগসহগতা’’তি ৰুত্তা, নন্দিরাগসভাৰাতি অত্থো. ইধাপীতি ইমিস্সং অট্ঠকথাযং. ইমস্মিম্পি পদেতি ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্তি এতস্মিম্পি পদে. অযমেৰত্থোতি সংসট্ঠো এৰ. যথাদস্সিতসংসট্ঠসদ্দোতি অত্থুদ্ধারপ্পসঙ্গেন পাল়িতো অট্ঠকথায আগতসংসট্ঠসদ্দো. সহজাতেতি সহজাতত্থে.

কালৰিসেসানপেক্খো কম্মসাধনো আভট্ঠ-সদ্দো ভাসিতপরিযাযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অভাসিতব্বতা অনাভট্ঠতা’’তি. পাল়িযন্তি ইমিস্সা পঠমচিত্তুপ্পাদপাল়িযং. অভাসিতত্তা এৰাতি অসঙ্খারিকভাৰস্স অৰুত্তত্তা এৰ. কারণপরিযাযত্তা ৰত্থুসদ্দস্স পচ্চযভাৰসামঞ্ঞতো দ্ৰারভূতধম্মানম্পি সিযা ৰত্থুপরিযাযোতি আহ ‘‘দ্ৰারং ৰত্থূতি ৰুত্ত’’ন্তি. তেন ৰত্থু ৰিয ৰত্থূতি দস্সেতি. মনোদ্ৰারভূতা ধম্মা যেভুয্যেন হদযৰত্থুনা সহ চরন্তীতি দ্ৰারেন…পে… হদযৰত্থু ৰুত্তন্তি আহ যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি. সকিচ্চভাৰেনাতি অত্তনো কিচ্চভাৰেন, কিচ্চসহিততায ৰা. অঞ্ঞাসাধারণোতি স-সদ্দস্স অত্থমাহ. সকো হি রসো সরসোতি.

অনন্তরচিত্তহেতুকত্তা চিত্তস্স একসমুট্ঠানতা ৰুত্তা, সহজাতচিত্তফস্সহেতুকত্তা চেতসিকানং দ্ৰিসমুট্ঠানতা. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানা ধম্মা, ফুট্ঠো ভিক্খৰে ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) হি ৰুত্তং.

সুখুমরজাদিরূপন্তি অণুতজ্জারিরূপমাহ. পরমাণুরূপে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. ৰত্থুপরিত্ততাযাতি এতেন অনেককলাপগতানি বহূনিযেৰ রূপাযতনানি সমুদিতানি সংহচ্চকারিতায সিৰিকুব্বহনঞাযেন চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযো, ন একং কতিপযানি ৰাতি দস্সেতি. ননু চ এৰং সন্তে চক্খুৰিঞ্ঞাণং সমুদাযারম্মণং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি সমুদাযস্সেৰ অভাৰতো. ন হি পরমত্থতো সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. ৰণ্ণাযতনমেৰ হি যত্তকং যোগ্যদেসে অৰট্ঠিতং, সতি পচ্চযন্তরসমাযোগে তত্তকং যথাৰুত্তেন ঞাযেন চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযো হোতি অৰিকপ্পকত্তা তস্স. তদভিনিহটং পন মনোৰিঞ্ঞাণং অনেকক্খত্তুং উপ্পজ্জমানং পুরিমসিদ্ধকপ্পনাৰসেন সমূহাকারেন সণ্ঠানাদিআকারেন চ পৰত্ততীতি কিং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স একং ৰণ্ণাযতনং আরম্মণং, উদাহু অনেকানীতি ন চোদেতব্বমেতং. ন হি পচ্চক্খৰিসযে যুত্তিমগ্গনা যুত্তা. কিঞ্চ ভিয্যো অচ্ছরাসঙ্ঘাতক্খণেন অনেককোটিসঙ্খায চিত্তুপ্পত্তিযা পৰত্তনতো চিত্তস্স লহুপরিৰত্তিতায সমানেপি ঘটসরাৰাদিৰণ্ণানং যোগ্যদেসাৰট্ঠানে পুরিমমনসিকারানুরূপং ‘‘ঘটো’’তি ৰা ‘‘সরাৰো’’তি ৰা পঠমং তাৰ একো মনোৰিঞ্ঞাণসন্তানেন পরিচ্ছিজ্জতি, পচ্ছা ইতরো চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা ব্যৰহিতেনাতি অৰিসেসৰিদুতায পন ঘটসরাৰাদিবুদ্ধিযা অভেদাপত্তিপরিকপ্পনাতি. ঈদিসীপেত্থ চোদনা অচোদনাতি দট্ঠব্বা. খণপরিত্ততাযাতি পবন্ধক্খণস্স ইত্তরতায. পবন্ধৰসেন হি পচ্চেকং রূপারূপধম্মা ৰিরোধিঅৰিরোধিপচ্চযসমাযোগে লহুং দন্ধঞ্চ নিরুজ্ঝনতো পরিত্তকালা দীঘকালা চ হোন্তি, সভাৰলক্খণৰসেন পন একপরিচ্ছেদা এৰাতি. যথা চ রূপাযতনং, এৰং ইতরানিপি. সদ্দাদযোপি হি ৰত্থুপরিত্ততাদিভাৰেন লব্ভন্তীতি. অচ্চাসন্নাদিতাযাতি আদি-সদ্দেন অনাৰজ্জনং কেনচি পটিচ্ছন্নতাতি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৰিসযিধম্মং ৰিসেসতো সিনোতি বন্ধতীতি ৰিসযোতি অনঞ্ঞত্থভাৰাপেক্খো ৰিসযোতি আহ ‘‘ৰিসযো অনঞ্ঞত্থভাৰেনা’’তি. ন হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো রূপাযতনাদিতো অঞ্ঞস্মিং আরম্মণে পৰত্তন্তীতি. গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গোচরো ৰিযাতি গোচরোতি সম্বহুলচারিতাপেক্খো গোচরোতি আহ ‘‘গোচরো তত্থ চরণেনা’’তি. বহুলঞ্হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি রূপাদযো গয্হন্তি, ন তথা মনোৰিঞ্ঞাণেনাতি. তেসন্তি মনোৰিঞ্ঞাণেন গয্হমানানং রূপাযতনাদীনং. ‘‘ৰচনস্স অনুপপত্তিতো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু পঞ্চদ্ৰারে পৰত্তমনোৰিঞ্ঞাণধাতুং সন্ধায তেসং গোচরৰিসযং পচ্চনুভোতীতি ৰচনং উপপজ্জতিযেৰাতি? ন, নিযমাভাৰতো. ন হি পঞ্চদ্ৰারাভিনিহটংযেৰ মনো ইধ ‘‘মনো’’তি ৰুত্তন্তি নিযমহেতু অত্থীতি, এতংযেৰ ৰা চোদনং মনসি কত্ৰা দিব্বচক্খুঞাণাদিগ্গহণং কতং. এৰংৰণ্ণোতিআদিৰচনতো পুব্বেনিৰাসঅতীতানাগতংসঞাণাদযোপি ইধ সম্ভৰন্তি. ইতরথাতি রূপং সদ্দন্তিআদিনা.

ভোজন …পে… উস্সাহাদীহীতি ইদং যায কম্মঞ্ঞতায রূপকাযস্স কল্লতা হোতি, তস্সা পচ্চযনিদস্সনং. ভোজনে হি সম্মাপরিণতে সপ্পাযে চ উতুভোজনে সম্মুপযুত্তে সম্মাপযোগসঙ্খাতে কাযিকচেতসিকৰীরিযে চ সমারদ্ধে লহুতাদিসব্ভাৰেন কাযো কম্মক্খমো হোতি সব্বকিরিযানুকূলোতি. অথ ৰা ভোজন…পে… উস্সাহাদীহীতি ইদং কাযস্স কল্যতায ৰিয উপদ্দুততাযপি কারণৰচনং. ৰিসমভোজনাপরিণামাদিতো হি কাযস্স উপদ্দৰকরা ৰাতাদযো উপ্পজ্জন্তীতি. অনুৰত্তন্তস্সাতি পদং ‘‘জযং ৰেরং পসৰতী’’তিআদীসু (ধ. প. ২০১) ৰিয হেতুঅত্থৰসেন ৰেদিতব্বং. জাগরণনিমিত্তঞ্হি ইধ অনুৰত্তনং অধিপ্পেতন্তি. অথ ৰা অনুৰত্তন্তস্সাতি ইদং পকতিযা দিট্ঠাদিৰসেন আপাথগমনুপনিস্সযানং কল্যতাদিনিব্বত্তানং কাযিকসুখাদীনং সম্ভৰদস্সনং. কাযকল্যতাদিং অননুৰত্তন্তস্স হি যথাৰুত্তউপনিস্সযাভোগাভাৰেন ৰুত্তপ্পকারং আপাথগমনং ন সিযাতি. যথানুভূতে রূপাদিৰিসযে চিত্তস্স ঠপনং আৰজ্জনং চিত্তপণিদহনং. যথানুভূতেন রূপাদিনা সদিসং অসদিসং সম্বন্ধঞ্চ সদিসাসদিসসম্বন্ধং, তস্স দস্সনাদি সদিসাসদিসসম্বন্ধদস্সনাদি, চিত্তপণিদহনঞ্চ সদিসাসদিস…পে… দস্সনাদি চ চিত্ত…পে… দস্সনাদযো তে পচ্চযাতি যোজেতব্বং. ধাতুক্খোভাদীতি আদি-সদ্দেন দেৰতূপসংহারাদিং সঙ্গণ্হাতি. তংসদিসতা দিট্ঠসুতসদিসতা. তংসম্পযুত্ততা দিট্ঠসুতপটিবদ্ধতা. কেনচি ৰুত্তেতি ইমিনা সদ্ধায অনুস্সৰনিব্বত্ততং আহ. আকারৰিচারণন্তি তেসং তেসং অত্থানং উপট্ঠানাকারৰিচারণং. কত্থচি অত্থে.

নিযমিতস্সাতি কুসলমেৰ মযা উপ্পাদেতব্বন্তি এৰং নিযমিতস্স. পসাদসিনেহাভাৰো দোসবহুলতায হোতীতি লূখপুগ্গলা দোসবহুলাতি আহ.

আযতনভাৰতোতি কারণভাৰতো.

ৰিজ্জমানৰত্থুস্মিন্তি এতেন ‘‘ৰিনাপি দেয্যধম্মপরিচ্চাগেন চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৰ দানমযং কুসলং উপচিতং হোতী’’তি কেসঞ্চি অতিধাৰনং নিৰত্তিতং হোতীতি.

ধম্মসৰনস্স ঘোসনং ধম্মসৰনঘোসনং. তস্সাতি ‘‘সদ্দদানং দস্সামী’’তি সদ্দৰত্থূনং ঠানকরণভেরিআদীনং সসদ্দপ্পৰত্তিকরণস্স. চিন্তনং তথা তথা চিত্তুপ্পাদনং. অঞ্ঞত্থাতি সুত্তেসু. অপরত্থাতি অভিধম্মপদেসু. অপরিযাপন্নাতি পদস্স অত্থৰণ্ণনা ‘‘পরিভোগরসো’’তিআদিকায অত্থৰণ্ণনায পরতো বহূসু পোত্থকেসু লিখীযতি, যথাঠানেযেৰ পন আনেত্ৰা ৰত্তব্বা. তত্থ পরমত্থতো অৰিজ্জমানত্তা লক্খণপঞ্ঞত্তিযো অঞ্ঞাযতনত্তা ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি অসঙ্গহিতা ধম্মাযতনেনাতি যোজেতব্বং.

‘‘একদ্ৰারিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে উপ্পজ্জতী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু রূপাদীসু একারম্মণং চিত্তং যথা ন অঞ্ঞারম্মণং হোতি চিত্তৰিসেসস্স অধিপ্পেতত্তা, এৰং কম্মৰিসেসে অধিপ্পেতে কাযদ্ৰারাদীসু একদ্ৰারিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে ন উপ্পজ্জতি তত্থেৰ পরিযোসিতত্তা, অথ কম্মসামঞ্ঞং অধিপ্পেতং, রূপাদীসু একারম্মণন্তি ইদং উদাহরণং ন সিযাতি? ন, অসদিসভাৰৰিভাৰনৰসেন উদাহটত্তা, ইতরথা মনোৰিঞ্ঞাণভূতং ইদং চিত্তং ছসুপি ৰিসযেসু পৰত্তনতো অনিবদ্ধারম্মণন্তি আরম্মণং সদিসূদাহরণভাৰেন ৰুচ্চেয্য আরম্মণং ৰিয দ্ৰারম্পি অনিবদ্ধন্তি. যস্মা পন সতিপি কম্মানং দ্ৰারন্তরচরণে যেভুয্যেন ৰুত্তিযা তব্বহুলৰুত্তিযা চ দ্ৰারকম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থানং ৰক্খতি, তস্মা পাণাতিপাতাদিভাৰসামঞ্ঞেন কম্মং একত্তনযৰসেন গহেত্ৰা তস্স ৰচীদ্ৰারাদীসু পৰত্তিসব্ভাৰতো কম্মস্স অনিবদ্ধত্তাতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘কাযদ্ৰারাদীসু একদ্ৰারিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে ন নুপ্পজ্জতী’’তি. রূপাদীসু পন একারম্মণং চিত্তং তেনেৰারম্মণেন পরিচ্ছিন্নন্তি ৰিসিট্ঠমেৰ গহিতন্তি আরম্মণমেৰ নিবদ্ধন্তি ৰুত্তন্তি চিত্তৰিসেসো এৰ গহিতো, ন চিত্তসামঞ্ঞং. ‘‘ননু চ রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা যং যং ৰা পনা’’তি আরম্মণম্পি অনিযমেনেৰ ৰুত্তন্তি? সচ্চমেতং, তত্থ পন যং রূপাদীসু একারম্মণং চিত্তং, তং তেন ৰিনা নপ্পৰত্ততি, কম্মং পন কাযদ্ৰারিকাদিভেদং ৰচীদ্ৰারাদীসু ন নপ্পৰত্ততীতি ইমস্স ৰিসেসস্স জোতনত্থং পাল়িযং আরম্মণমেৰ গহিতং, দ্ৰারং ন গহিতন্তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘আরম্মণমেৰ নিবদ্ধ’’ন্তিআদিনা. ৰচীদ্ৰারে উপ্পজ্জমানম্পি পাণাতিপাতাদীতি অত্থো.

কামাৰচরকুসলং

কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা

কম্মদ্ৰারানন্তিআদিনা পকাসেতব্বস্স সরূপং পকাসনুপাযঞ্চ দস্সেতি. নিযতরূপরূপৰসেনাতি ধম্মসঙ্গহে নিদ্দিট্ঠনিযতরূপরূপৰসেন. অঞ্ঞথা কম্মসমুট্ঠানিককাযে হদযৰত্থুপি গহেতব্বং সিযা. একসন্ততিপরিযাপন্নো উপাদিন্নককাযো ইধ গহিতোতি চক্খাযতনাদীতি ৰুত্তেসু একো ভাৰো হদযৰত্থু চ গহিতন্তি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘চক্খাযতনাদীনি জীৰিতপরিযন্তানী’’তি সন্নিৰেসস্স ৰিভাৰিতত্তা.

ৰিপ্ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তরং ৰিঞ্ঞত্তিগ্গহণস্স ইচ্ছিতত্তা চলনাকারাৰ ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘পঠমজৰনসমুট্ঠিতা’’তি আহ. দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চালেতুন্তি এতেন দেসন্তরুপ্পত্তি চলনং, তংনিমিত্তে চ কত্তুভাৰো উপচরিতোতি দস্সেতি, অঞ্ঞথা খণিকতা অব্যাপারতা চ ধম্মানং ন সম্ভৰেয্যাতি. তদভিমুখভাৰৰিকারৰতীতি তংদিসমভিমুখো তদভিমুখো, তস্স ভাৰো তদভিমুখভাৰো, সো এৰ ৰিকারো, তংসমঙ্গিনী ৰাযোধাতু তদভিমুখভাৰৰিকারৰতী. ইদানি তদভিমুখভাৰৰিকা রস্স ৰিঞ্ঞত্তিভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিপ্পাযসহভাৰী’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰাতিআদিনা ইমিস্সা অত্থৰণ্ণনায লদ্ধগুণং দস্সেতি. তত্থ আৰজ্জনস্সাতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স. যতো বাত্তিংসাতিআদিনা তস্স ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকতা ন সক্কা পটিসেধেতুন্তি দস্সেতি.

পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থোতি এতেন যথাৰুত্তৰাযোধাতুযা থম্ভনচলনসঙ্খাতকিচ্চনিপ্ফাদনে তস্স আকারৰিসেসস্স সহকারীকারণভাৰমাহ. অনিদস্সনসপ্পটিঘতাদযো ৰিয মহাভূতানং অৰত্থাৰিসেসমত্তং সো আকারৰিসেসোতি পরমত্থতো ন কিঞ্চি হোতীতি ‘‘পরমত্থতো অভাৰং দস্সেতী’’তি আহ. পরমত্থতো চিত্তসমুট্ঠানভাৰো পটিসেধিতো. কম্মসমুট্ঠানাদিভাৰস্স পন সম্ভৰোযেৰ নত্থীতি যথাৰুত্তৰিকারস্স পরমত্থতো সব্ভাৰে নকুতোচিসমুট্ঠিতত্তা অপ্পচ্চযত্তং আপন্নং. ন হি রূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, অপ্পচ্চযত্তে চ সতি নিচ্চভাৰো আপজ্জতি, ন চ নিব্বানৰজ্জো অত্থো সভাৰধম্মো নিচ্চো অত্থি. চিত্তসমুট্ঠানভাৰো ৰিযাতি ৰিঞ্ঞত্তিযা চিত্তসমুট্ঠানউপাদারূপভাৰো উপচারসিদ্ধোতি দস্সেতি.

ৰিঞ্ঞত্তিযা করণভূতায. যং করণন্তি যং চিত্তকিরিযং চিত্তব্যাপারং. ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাতত্তন্তি ইদমেস কারেতীতি যদেতং অধিপ্পাযৰিভাৰনং, এতং ৰিঞ্ঞত্তিৰিকাররহিতেসু রুক্খচলনাদীসু ন দিট্ঠং, হত্থচলনাদীসু পন দিট্ঠং, তস্মা ৰিপ্ফন্দমানৰণ্ণৰিনিমুত্তো কোচি ৰিকারো অত্থি কাযিককরণসঙ্খাতস্স অধিপ্পাযস্স ঞাপকোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ঞাপকো চ হেতু ঞাপেতব্বমত্থং সযং ঞাতোযেৰ ঞাপেতি, ন সব্ভাৰমত্তেনাতি ৰণ্ণগ্গহণানন্তরং ৰিকারগ্গহণম্পি ৰিঞ্ঞাযতি. তথা হি ৰিসযভাৰমাপন্নো এৰ সদ্দো অত্থং পকাসেতি, নেতরো. তেনেৰাহ ‘‘ন হি ৰিঞ্ঞত্তী’’তিআদি. যদি পন চিত্তজরূপানং চলনাকারো ৰিঞ্ঞত্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপ্ফন্দমানৰণ্ণারম্মণত্তা তেনপি সা গহিতা সিযাতি আসঙ্কায নিৰত্তনত্থং আহ ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণস্সা’’তিআদি.

তালপণ্ণাদিরূপানীতিআদিনাপি ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাতব্বতং মনোৰিঞ্ঞাণেনেৰ চ ৰিঞ্ঞাতব্বতং দস্সেতি. সঞ্জানাতি এতেনাতি সঞ্ঞাণং, তস্স উদকাদিনো সঞ্ঞাণং তংসঞ্ঞাণং, তস্স আকারো তংসঞ্ঞাণাকারো, উদকাদিসহচারিপ্পকারো চ সো তংসঞ্ঞাণাকারো চাতি উদকা…পে… কারো, তং গহেত্ৰা জানিত্ৰা. তদাকারস্সাতি উদকাদিঞাপনাকারস্স. যদি যথাৰুত্তৰিকারগ্গহণংযেৰ কারণং অধিপ্পাযগ্গহণস্স, অথ কস্মা অগ্গহিতসঙ্কেতস্স অধিপ্পাযগ্গহণং ন হোতীতি? ন কেৰলং ৰিকারগ্গহণমেৰ অধিপ্পাযগ্গহণস্স কারণং, কিঞ্চরহীতি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি.

অথ পনাতিআদিনা ৰিঞ্ঞত্তিযা অনুমানেন গহেতব্বতং দস্সেতি. সাধিপ্পায…পে… নন্তরন্তি অধিপ্পাযসহিতৰিকারেন সহজাতৰণ্ণাযতনগ্গহণসঙ্খাতস্স চক্খুদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণসন্তানস্স অনন্তরং. অধিপ্পাযগ্গহণস্সাতি অধিপ্পাযৰৰত্থাপকস্স ততিযৰারে জৰনস্স. অধিপ্পাযসহভূ ৰিকারাভাৰে অভাৰতোতি এতেন যথাৰুত্তৰিকারং অধিপ্পাযগ্গহণেন অনুমিনোতি. এৰং সতীতিআদিনা যথানুমিতমত্থং নিগমনৰসেন দস্সেতি. তত্থ উদকাদিগ্গহণেনেৰাতি তালপণ্ণাদীনং ৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধানুগ্গহিতেন উদকাদীনং তত্থ অত্থিভাৰৰিজাননেনেৰ. যথা তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচারিপ্পকারতং সঞ্ঞাণাকারো ৰিঞ্ঞাতোযেৰ হোতি নানন্তরিযকত্তা, এৰং ৰিপ্ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধানুগ্গহিতেন গন্তুকামতাদিঅধিপ্পাযৰিজাননেনেৰ ৰিঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞাতা হোতি তদভাৰে অভাৰতোতি উপমাযোজনা.

সভাৰভূতন্তি অন্ৰত্থভূতং. দ্ৰিধাতি ৰিঞ্ঞাপনতো ৰিঞ্ঞেয্যতো চ. কাযৰিঞ্ঞত্তিযা তথাপৰত্তমানায চেতনাসঙ্খাতস্স কম্মস্স কাযকম্মভাৰো নিপ্ফজ্জতি তায উপলক্খিতব্বত্তা, ন পন চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু কেনচি পচ্চযভাৰতোতি দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং দ্ৰারে সিদ্ধা’’তিআদিমাহ. তেন ৰচীদ্ৰারুপ্পন্নাপি পাণাতিপাতাদযো সঙ্গহিতাতি তেসং সঙ্গহিতভাৰং দস্সেতি. অথ ৰা কাযদ্ৰারুপ্পন্নায কাযকম্মভূতায চেতনায ৰসেন ‘‘তেন দ্ৰারেন ৰিঞ্ঞাতব্বভাৰতো’’তি ৰুত্তং, তস্সাযেৰ দ্ৰারন্তরুপ্পন্নায ৰসেন ‘‘তেন দ্ৰারেন নামলাভতো’’তি. মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্সপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৰো নিচ্ছিতোতি ‘‘একাদসন্নং কিরিযচিত্তান’’ন্তি আহ.

দ্ৰারন্তরচারিনোতি দ্ৰারন্তরভাৰেন পৰত্তনকা. দ্ৰারসম্ভেদাতি দ্ৰারানং সঙ্করণতো. দ্ৰারানঞ্হি দ্ৰারন্তরভাৰপ্পত্তিযা সতি কাযদ্ৰারস্স ৰচীদ্ৰারাদিভাৰো, ৰচীদ্ৰারস্স চ কাযদ্ৰারাদিভাৰো আপজ্জতীতি তংতংদ্ৰারুপ্পন্নকম্মানম্পি সঙ্করো সিযা. তেনাহ ‘‘কম্মসম্ভেদোপী’’তি. এৰং সতি কাযকম্মং…পে… ৰৰত্থানং ন সিযা. যদি কম্মানি কম্মন্তরচারীনি হোন্তি, কাযকম্মাদিকস্স ৰচীকম্মাদিকভাৰাপত্তিতো ‘‘কম্মসম্ভেদা দ্ৰারসম্ভেদোপী’’তি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৰারন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰৰত্থানং ন সিযাতি ইমমত্থমাহ ‘‘কম্মানম্পি কম্মন্তরচরণে এসেৰ নযো’’তি. কম্মন্তরচরণং কম্মন্তরূপলক্খণতা. তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰারভাৰেনা’’তি. দ্ৰারন্তরচরণং দ্ৰারন্তরুপ্পত্তি. দ্ৰারেতি অত্তনো দ্ৰারে. অঞ্ঞস্মিন্তি দ্ৰারন্তরে. কম্মানীতি তংতংদ্ৰারিককম্মানি. অঞ্ঞানীতি অঞ্ঞদ্ৰারিককম্মানি. দ্ৰারে দ্ৰারানি ন চরন্তীতি দ্ৰারন্তরভাৰেন নপ্পৰত্তন্তি, দ্ৰারন্তরং ৰা ন সঙ্কমন্তি. কিঞ্চাপি ৰিঞ্ঞত্তিযা চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু যেন কেনচি পচ্চযেন চেতনায পচ্চযভাৰো নত্থি, তথা পন ৰিঞ্ঞত্তিযা পৰত্তমানায এৰ পাণাতিপাতাদি হোতি, নাঞ্ঞথাতি সিযা ৰিঞ্ঞত্তিযা হেতুভাৰো চেতনাযাতি ৰুত্তং ‘‘দ্ৰারেহি কারণভূতেহী’’তি. কাযকম্মং ৰচীকম্মন্তি কম্মৰৰত্থানস্সেৰ ৰা কারণভাৰং সন্ধায ‘‘দ্ৰারেহি কারণভূতেহী’’তি ৰুত্তং. যদিপি ‘‘দ্ৰারেহি কম্মানী’’তি ৰুত্তং, ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা’’তি পন ৰুত্তত্তা কম্মেহিপি দ্ৰারানি ৰৰত্থিতানীতি অযমত্থোপি সিদ্ধোযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অদ্ৰারচারীহীতি দ্ৰারানং সযং ৰৰত্থিতভাৰমাহ, ন পন অৰৰত্থানং, ৰৰত্থানমেৰাতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং ৰৰত্থানং ৰিভাৰেতি কম্মানপেক্খাতিআদিনা. তত্থ সমযনিযমিতেন চিত্তেন সমযো ৰিয দ্ৰারনিযমিতেহি কম্মেহি দ্ৰারানি নিযমিতানীতি অযং সঙ্খেপত্থো.

এৰংসভাৰত্তাতি দ্ৰারভূতেহি কাযাদীহি উপলক্খণীযসভাৰত্তা. আণত্তি…পে… মানস্সাতি কাযৰচীকম্মানং ৰচীকাযৰিঞ্ঞত্তীহি পকাসেতব্বতং আহ. কাযাদীহীতি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তীহি. তস্মাতি যস্মা দ্ৰারন্তরে চরন্তানিপি কম্মানি সকেন দ্ৰারেন উপলক্খিতানেৰ চরন্তি, তস্মা. নাপি কম্মং দ্ৰারস্সাতি যস্মিং দ্ৰারন্তরে কম্মং চরতি, তস্স দ্ৰারস্স অনত্তনিযস্স. তংতংদ্ৰারমেৰাতি সকদ্ৰারমেৰ. কম্মস্সাতি সকসককম্মস্স. যদি কম্মেহি দ্ৰারানি ৰৰত্থিতানি, ‘‘কম্মস্স অনিবদ্ধত্তা’’তি ইদং কথং নীযতীতি আহ ‘‘পুব্বে পনা’’তিআদি.

সাতি ৰিঞ্ঞত্তি. তস্সাতি কম্মস্স. কেনচি পকারেনাতি চতুৰীসতিযা পচ্চযপ্পকারেসু কেনচি পকারেন. তংসহজাতাতি এতেন কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সব্ভাৰেযেৰ কাযকম্মস্স সব্ভাৰো, নাঞ্ঞথাতি পরিযাযেন ৰিঞ্ঞত্তিযা কম্মস্স কারণভাৰং ৰিভাৰেতি. তেনেৰাহ ‘‘উপ্পত্তিট্ঠানভাৰেন ৰুত্তা’’তি. যথাৰুত্তনিযমেনাতিআদিনা কম্মস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৰে ব্যভিচারাভাৰমাহ. তত্থ যথাৰুত্তনিযমেনাতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তপ্পকারেন ৰৰত্থানযুত্তিসঙ্খাতেন নিযমেন. দ্ৰারচরণেতি অঞ্ঞদ্ৰারচরণে.

কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা

চতূহি অঙ্গেহীতি এত্থ ‘‘সুভাসিতংযেৰ ভাসতি, নো দুব্ভাসিতং. ধম্মংযেৰ, পিযংযেৰ, সচ্চংযেৰ ভাসতি, নো অলিক’’ন্তি (সং. নি. ১.২১৩; সু. নি. সুভাসিতসুত্ত) যানি অঙ্গানি সুত্তে ৰুত্তানি, তেসং চেতনাসভাৰং দস্সেতুং ‘‘সুভাসিতভাসনা’’তিআদি ৰুত্তং. তথাপৰত্তাতি সুভাসিতভাসনাদিভাৰেন পৰত্তা. সহ সম্ভূতত্তাতি সহেৰ উপ্পন্নত্তা. ন হি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি সদ্দরহিতা অত্থি. তথা হি ‘‘যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ৰাচাগিরা ব্যপথো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৩৬) নাতিসুখুমংযেৰ সদ্দৰাচং ৰত্ৰা ‘‘যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তী’’তি, তায সদ্ধিং যোজেত্ৰা ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযা ৰুত্তত্তা রূপাযতনং ৰিয ৰত্থুপরিত্ততাদিনা সদ্দাযতনম্পি অনিন্দ্রিযগোচরো অত্থীতি চ অধিপ্পাযেন ‘‘যা তায…পে… ৰিঞ্ঞাযতী’’তি আহ.

ইদানি অৰিসেসেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দস্স সোতৰিঞ্ঞাণারম্মণতা পাল়িযং ৰুত্তাতি ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাৰাদস্স পাল়িযা ৰিরোধং দস্সেতুং ‘‘চিত্তসমুট্ঠান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এৰং সঙ্গহকারস্স অধিপ্পাযে ঠত্ৰা মহাঅট্ঠকথাৰাদস্স পটিসেধেতব্বতং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনো অধিপ্পাযে ঠত্ৰা তং পরিহরিতুং ‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. সঙ্ঘট্টনাকারেন পৰত্তানং ভূতানং সদ্দস্স নিস্সযভাৰতো সঙ্ঘট্টনেন সহেৰ সদ্দো উপ্পজ্জতি. তপ্পচ্চযভাৰোতি উপাদিন্নকঘট্টনস্স পচ্চযভাৰো. চিত্তজপথৰীধাতুযা উপাদিন্নকঘট্টনে পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকারৰিসেসো অত্থি. তদাকারত্তা হি তেসং পথৰীধাতু উপাদিন্নকং ঘট্টেতীতি ইমমত্থং ৰুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বত্তা ‘‘ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো’’তি ৰত্ৰা তমেৰ ৰুত্তনযং ‘‘তব্বিকারান’’ন্তিআদিনা ৰিভাৰেতি. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৰো তপ্পচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি অত্থো. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৰিধানন্তি ‘‘ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পরমত্থতো অভাৰং দস্সেতী’’তিআদিনা অত্তনা ৰুত্তৰিধানং. অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তৰিধানং ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰাতি.

অত্তনো অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স দেসন্তরে পারম্পরিযেন উপ্পাদনং দেসন্তরুপ্পাদনপরম্পরতা. লদ্ধাসেৰনেনাতি লদ্ধপুব্বাভিসঙ্খারেন. চিত্তেনেৰাতি পঠমচিত্তেনেৰ. ‘‘সত্ত জৰনানি সত্ত অক্খরানি নিব্বত্তেন্তীতি ৰাদং পটিক্খিপিত্ৰা একজৰনৰারপরিযাপন্নানি চিত্তানি একমক্খরং নিব্বত্তেন্তী’’তি ৰদন্তি. কিঞ্চাপি পঠমচিত্তেনপি ঘট্টনা নিপ্ফজ্জতি, একস্সেৰ পন বহুসো পৰত্তনেন অত্থি কোচি ৰিসেসোতি পুরিমজৰনসমুট্ঠিতাহি ঘট্টনাহি পটিলদ্ধাসেৰনেন সত্তমজৰনেন সমুট্ঠিতা ঘট্টনা পরিব্যত্তমক্খরং নিব্বত্তেতীতি উপত্থম্ভনং নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুং. লদ্ধাভিসঙ্খারেন পন পঠমচিত্তেনপি ঘট্টনা বলৰতী হোতীতি অট্ঠকথাযং ‘‘উপত্থম্ভনকিচ্চং নত্থী’’তি ৰুত্তং সিযা, সব্বমেতং ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.

ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা

‘‘সব্বাযপি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিযা কাযৰচীদ্ৰারভাৰো ৰিয সব্বস্সপি চিত্তস্স মনোদ্ৰারভাৰো সম্ভৰতী’’তি দস্সনত্থং অট্ঠকথাযং ‘‘অযং নাম মনো মনোদ্ৰারং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বো’’তি ৰত্ৰা তংদ্ৰারৰন্তধম্মদস্সনত্থং ‘‘অযং নাম চেতনা’’তিআদি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যস্স দ্ৰারং মনো, তং দস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি. যথা পন তিৰিধচতুব্বিধকাযৰচীকম্মানং দ্ৰারভাৰতো কাযকম্মদ্ৰারৰচীকম্মদ্ৰারানি ৰুত্তানি, এৰং মনোকম্মন্তি ৰুত্তঅভিজ্ঝাদীনং দ্ৰারভাৰতো ৰট্টহেতুভূতলোকিযকুসলাকুসলসম্পযুত্তমনো এৰ মনোকম্মদ্ৰারন্তি সন্নিট্ঠানং কতন্তি দট্ঠব্বং. চেতনায অত্তনো কিচ্চং আরদ্ধায সম্পযুত্তাপি তং তং সকিচ্চং আরভন্তীতি সা নে সকিচ্চে পৰত্তেতি নাম, তথা পৰত্তেন্তী চ সম্পযুত্তে একস্মিং আরম্মণে অৰিপ্পকিণ্ণে করোতি ব্যাপারেতি চাতি ৰুচ্চতি, তথা সম্পযুত্তানং যথাৰুত্তং অৰিপ্পকিণ্ণকরণং সম্পিণ্ডনং আযূহনং ব্যাপারাপাদনং ব্যাপারণং চেতযনন্তি আযূহনচেতযনানং নানত্তং দস্সেন্তো ‘‘ফস্সাদিধম্মেহী’’তিআদিমাহ. তথাকরণন্তি যথা ফস্সাদযো সকসককিচ্চে পসুতা ভৰন্তি, তথা করণং. তেনেৰ যথাৰুত্তেন অৰিপ্পকিণ্ণব্যাপারণাকারেন সম্পযুত্তানং করণং পৰত্তনন্তি দট্ঠব্বং. কম্মক্খযকরত্তাতি কম্মক্খযকরমনস্স কম্মদ্ৰারভাৰো ন যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. যতো ‘‘কম্মপথকথা লোকিযা এৰা’’তি ৰদন্তি.

মনোকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কম্মকথাৰণ্ণনা

সমানকালাপি কারণফলকিরিযা পুব্বাপরকালা ৰিয ৰত্তুং যুত্তাযেৰ. সেয্যথাপি পটিচ্চসমুপ্পাদে ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. চোপনকিরিযন্তি ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং আহ. তস্সা হি চিত্তসমুট্ঠানকাযসদ্দৰাচাহি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তীহি এৰ ৰা পুরিমপুরিমাহি পৰত্তেতব্বত্তা ‘‘কাযৰাচাহি চোপনকিরিযং করোতী’’তি ৰুত্তং তব্বিকারানং ভূতানং তথাপৰত্তনতো. অথ ৰা কাযৰাচাহীতি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তীহি. চোপনকিরিযন্তি রূপকাযস্স থম্ভনচলনকিরিযং উপাদিন্নকঘট্টনকিরিযঞ্চ. এসা হি কিরিযা ‘‘রূপকাযং থম্ভেতুং চালেতুং পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থো’’তি, ‘‘উপাদিন্নকঘট্টনস্স পচ্চযভূতো’’তি চ ৰুত্তত্তা কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তীহি নিপ্ফজ্জতীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘চোপনকিরিযানিস্সযভূতা কাযৰাচা’’তি, ‘‘কাযাদীহি করণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিরিযং করোন্তি ৰাসিআদীহি ৰিয ছেদনাদি’’ন্তি চ ইদম্পি ৰচনং সমত্থিতং ভৰতি. ন কেৰলং ধরমানতাৰ সব্ভাৰো, অথ খো মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতাপীতি দস্সেন্তো ‘‘অনিরোধিতেৰা’’তি আহ. অসমুচ্ছিন্নতা চ কাযাদীনং তদুপনিস্সযকিলেসাসমুচ্ছেদেনেৰাতি দট্ঠব্বং. ‘‘কাযাদীহি করণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিরিযং করোন্তী’’তি এতেন চোপনাভিজ্ঝাদিকিরিযানিব্বত্তিদ্ৰারেন চেতনানিব্বত্তিযেৰ ৰুত্তাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘এৰঞ্চ…পে… যুজ্জন্তী’’তি আহ. এৰঞ্চ কত্ৰা কাযে সতি ৰাচায সতীতিআদিৰচনং অনুলোমিতং হোতি. যায চেতনাযাতি করণনিদ্দেসো পন কাযাদীনং চোপনাভিজ্ঝাদিকিরিযায চ চেতনাহেতুকত্তদস্সনত্থং ৰুত্তোতি.

সভাৰতো উপকারকতো মগ্গে সতি সব্ভাৰতো চ বোজ্ঝঙ্গা মগ্গে অন্তোগধাতি আহ ‘‘ন চ ন সক্কা’’তিআদি.

কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি তংতংদ্ৰারে সংসন্দনন্তি যথা কম্মপথং পত্তানং, এৰং কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি সতিপি দ্ৰারন্তরুপ্পত্তিযং যথাসকং দ্ৰারেহেৰ নামগ্গহণন্তি ৰদন্তি, এৰং সতি অট্ঠকথায ৰিরোধো. দুতিযত্থস্স চ অভাৰো সিযা, তস্মা তংতংদ্ৰারে সংসন্দনন্তি যস্মিং যস্মিং দ্ৰারে কম্মপথং অপ্পত্তা অকুসলচেতনাদযো পৰত্তা, তাসং তেন তেনেৰ দ্ৰারেন নামগ্গহণং. তং পন তংতংদ্ৰারপক্খিকভাৰকরণতো তত্থ অৰরোধনন্তি ৰুত্তং. যথা হি কম্মপথং পত্তা কাযকম্মাদিসঙ্খাতা চেতনা দ্ৰারন্তরে উপ্পন্নাপি কাযকম্মাদিনামমেৰ লভন্তি, ন এৰং কম্মপথং অপ্পত্তা. তা পন যত্থ যত্থ দ্ৰারে উপ্পজ্জন্তি, তেন তেনেৰ দ্ৰারেন কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতন্তিআদিনামং লভন্তি. এৰং নামগ্গহণমেৰ হি তেসং তংতংদ্ৰারপক্খিককরণং ৰুত্তং. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘কিঞ্চাপি ৰচীদ্ৰারে চোপনপ্পত্তং কম্মপথং, অপ্পত্ততায পন কাযকম্মং ন হোতি, কেৰলং ৰচীদুচ্চরিতং নাম হোতী’’তি ৰুত্তং.

সতিপি পাণাতিপাতাদিচেতনায ৰচীদ্ৰারাদীসু পৰত্তিযং যথাৰুত্তযেভুয্যতব্বহুলৰুত্তিযা কাযকম্মাদিভাৰৰৰত্থাপনং কাযাদিকস্স তংতংদ্ৰারভাৰৰৰত্থাপনঞ্চ কম্মদ্ৰারাভেদনং. তঞ্হি কম্মদ্ৰারানং অসংকিণ্ণভাৰেন পতিট্ঠাপনং. যং সন্ধায ‘‘আণত্তিসমুট্ঠিতেসূ’’তি অট্ঠকথাযং ৰক্খতি. কেচি পন ‘‘একেকস্মিং দ্ৰারে অনেকেসং কম্মানং পৰত্তিদস্সনম্পি দ্ৰারসংসন্দন’’ন্তি ৰদন্তি. যথা পৰত্তো ব্যাপাদো কম্মপথো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তি পৰত্তি ব্যাপাদস্স দস্সিতা. কাযদ্ৰারিকচেতনায সহকারীকারণভাৰতো কাযকম্মৰোহারলাভা, অভিজ্ঝাদীনং পরসন্তকস্স অত্তনো পরিণামনৰসেন ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তিআদিনা চ অপ্পৰত্তত্তা মনোকম্মৰোহারৰিরহা, অচেতনাসভাৰতো ৰা পাণাতিপাতাদিৰসেন অব্বোহারিকা, পাণাতিপাতাদিভাৰেন ন ৰত্তব্বাতি অত্থো. এত্থাতি অব্বোহারিকভাৰে.

দসৰিধা ইদ্ধি…পে… তব্বা ৰিত্থারেনাতি অধিপ্পাযো.

তেনাধিপ্পেতন্তি ‘‘অকুসলং ৰচীকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতী’’তি ৰদন্তেন অধিপ্পেতং. ‘‘ন উপোসথক্খন্ধকে ৰুত্ত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তেন উপোসথক্খন্ধকতো সুত্তং আহটন্তি? কিঞ্চাপি আহটং, তত্থ অৰুত্তোযেৰ পন সো তেন ৰুত্তোতি গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ অৰুত্তমেৰা’’তিআদিমাহ.

‘‘সুগতিদুগ্গতীসু উপপজ্জনং সুকতদুক্কটকম্মতো ন হোতি, খন্ধসিৰাদীহি পন হোতীতি গহেত্ৰা ‘নত্থি দিন্ন’ন্তিআদিনা পরামসন্তস্স ৰসেন ‘মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… পরিভণ্ডাদীনি করোতী’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. অভিজ্ঝাদিপধানত্তাতি এতেন ৰিজ্জমানেসুপি ব্যাপাদাদীসু যদা কাযৰচীদ্ৰারেসু চেতনা বলৰতী হোতি, ন তথা ইতরে, তদা পধানভাৰতো চেতনা কাযকম্মং ৰচীকম্মন্তি চ ৰোহারং লভতি. সো খো পনস্সা পধানভাৰো পাণাতিপাতাদিসিদ্ধিযা ৰিঞ্ঞাযতি. যদা পন তেসুযেৰ দ্ৰারেসু অভিজ্ঝাদযো বলৰন্তো হোন্তি, ন তথা চেতনা, তদা তত্থ ৰিজ্জমানাপি চেতনা অপধানভাৰতো কাযকম্মং ৰচীকম্মন্তি চ ৰোহারং ন লভতি. অভিজ্ঝাদযো পন পধানভাৰতো সতিপি কাযঙ্গৰাচঙ্গচোপনে সকেন ৰৰত্থানেন মনোকম্মন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তীতি দস্সেতি. যে পন ‘‘তীসুপি দ্ৰারেসু কম্মপথভাৰেন অপ্পত্তিযা দ্ৰারত্তযেপি কম্মপথপ্পত্তমনোকম্মেন সহ পৰত্তিযা চ চেতনা এত্থ কম্মন্তি ন ৰুচ্চতী’’তি ৰদন্তি, তেহি অভিজ্ঝাদীনং পধানসভাৰংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং সিযা. অথ ৰা চেতনায নিপ্পরিযাযকম্মভাৰতো পরিযাযকম্মে অনৰরোধেতব্বত্তা ‘‘অব্বোহারিকা’’তি ৰুত্তং. অত্তনো সভাৰেনেৰ পন সা এত্থাপি কম্মন্তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৰে, কম্মং ৰদামী’’তিআদি (কথা. ৫৩৯). অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তস্মিং দ্ৰারে সিদ্ধা চেতনা’’তিআদিনা চেতনাযেৰ পধানং কত্ৰা ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘সভাৰেনেৰ সা মনোকম্ম’’ন্তিআদি. অথ ৰা কম্মপথপ্পত্তঅভিজ্ঝাদীহি কাযৰচীদ্ৰারে সহজাতা চেতনা কাযৰচীকম্মৰসেন অব্বোহারিকা চেতনাসঙ্খাতমনোকম্মত্তাতি. যদি অভিজ্ঝাদযো পধানা, ন চেতনা, এৰং সতি অভিজ্ঝাদযো চেত্থ কম্মং, ন চেতনা, অভিজ্ঝাদিপক্খিকা ৰা সা সিযাতি অনুযোগং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে’’তিআদি. ‘‘চেতনাপি…পে… মনোদ্ৰারে এৰ সমুট্ঠহন্তী’’তি ইদং মনোদ্ৰারে চেতনায অভিজ্ঝাদীহি মনোকম্মভাৰে নিব্বিসেসভাৰদস্সনন্তি কত্ৰা ‘‘চেতনা…পে… অধিপ্পাযো’’তি আহ. চেতনা চেতনাকম্মং, অভিজ্ঝাদযো চেতনাসম্পযুত্তকম্মন্তি এত্তকমেৰ হি এত্থ ৰিসেসোতি. এত্থ চ চেতনায কাযৰচীকম্মভাৰো সিযাতি আসঙ্কায অভাৰতো মনোদ্ৰারে অকুসলকাযৰচীকম্মানং অনুপ্পত্তিতো চ অব্বোহারিকাতি ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

ৰিরতিৰিসিট্ঠাতি ৰিরতিতো চেতনায পধানভাৰমাহ. তত্থ ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা’’তিআদিনা (কথা. ৫৩৯) আগমম্হি ‘‘পাণাতিপাতাদিপটিপক্খভূতা’’তি যুত্তিং দস্সেতি. যস্মা চ পট্ঠানে চেতনাৰ ‘‘কম্মপচ্চযো’’তি ৰুত্তা, ন ৰিরতি, অভিজ্ঝাদযো ৰা, তস্মা নিপ্পরিযাযেন কম্মং ‘‘চেতনা’’তি অনভিজ্ঝাদযো ‘‘চেতনাপক্খিকা ৰা’’তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. অসঙ্করতো কম্মদ্ৰারানি ৰৰত্থপেন্তো ‘‘রক্খতী’’তি, ৰিপরিযাযেন ‘‘ভিন্দতী’’তি ৰুত্তোতি রক্খণভিন্দনানি অনাসেত্ৰা নাসেত্ৰা চ কথনন্তি ৰুত্তানীতি.

কম্মকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযো ৰিকপ্পো পঠমচতুত্থৰিঞ্ঞাণদ্ৰারেসুযেৰ লব্ভতি, ন ইতরত্থ ‘‘সোতং ঘান’’ন্তিআদিনা অৰুত্তত্তা, ইতরথাপি ৰা অৰিভত্তিকে নিদ্দেসে লব্ভতি. যতো সংৰরৰসেন পাতিমোক্খসীলং পৰত্ততি, তং দুস্সীল্যন্তি আহ ‘‘দুস্সীল্যং পাণাতিপাতাদিচেতনা’’তি. ইতরা সংৰরৰিনিমুত্তা অভিজ্ঝাদোমনস্সযুত্তা তপ্পধানা ৰা অকুসলধম্মা সতিপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা. আরম্মণে চিত্তৰোস্সগ্গৰসেন পৰত্তো অকুসলচিত্তুপ্পাদো পমাদো. ৰীরিযপনোদনভাৰতো থিনমিদ্ধং ‘‘কোসজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং, থিনমিদ্ধপ্পধানো ৰা চিত্তুপ্পাদো.

অসুদ্ধতাতি অকেৰলতা অঞ্ঞেন সম্মিস্সতা. দ্ৰারঞ্হি দ্ৰারন্তরিককম্মস্স দ্ৰারং হোন্তং তেন মিস্সিতং ৰিয হোতি. তেনেৰাহ ‘‘মুসাৰাদাদিনোপি কাযদ্ৰারে পৰত্তিসব্ভাৰা’’তি. কেচি পন ‘‘অৰিঞ্ঞেয্যমানন্তরানং দ্ৰারন্তরচিত্তানং অন্তরন্তরা অপ্পৰত্তিতো সুদ্ধন্তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং অনেকস্সপি জৰনৰারস্স কাযকম্মাদিভাৰেন পবন্ধনৰসেন পৰত্তি অত্থীতি কত্ৰা ৰুত্তং. অৰিরুদ্ধং হোতীতি অকুসলকাযকম্মাদিভাৰেন অৰধারেত্ৰা অসংৰরং ৰত্ৰা পুন তস্সেৰ ৰাচাঅসংৰরদ্ৰারাদীসু উপ্পত্তিৰচনং কাযদ্ৰারূপলক্খিতো অসংৰরো দ্ৰারন্তরে পৰত্তোপি কাযদ্ৰারিকো এৰাতি এৰং সংৰণ্ণনায সতি ন ৰিরুজ্ঝতীতি অত্থো. ইদানি তং অৰিরুজ্ঝনাকারং ‘‘অসংৰরো হী’’তিআদিনা ৰিভাৰেতি. সদ্ৰারেতি অত্তনো দ্ৰারে. অসংৰরো দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানোপি সদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নোতি ৰুচ্চতীতি এতেন ৰাচাঅসংৰরদ্ৰারে উপ্পন্নোপি কাযিকো অসংৰরো চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নোত্ৰেৰ ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. এস নযো ইতরত্থাপি. কম্মং অঞ্ঞদ্ৰারেতি কম্মস্স দ্ৰারন্তরচরণং পাকটন্তি কত্ৰা ৰুত্তং.

এৰং সতীতি চোপনসঙ্খাতে কাযঅসংৰরদ্ৰারে অসংৰরোতি এত্তকে এৰ গহিতে. কম্মপথভাৰপ্পত্তস্সেৰ কম্মভাৰো অট্ঠকথাযং ৰুত্তোতি আহ ‘‘কম্মপথভাৰপ্পত্ততায ৰচীমনোকম্ম’’ন্তি. সেসন্তি দ্ৰারন্তরানুপলক্খিতং. তথা ন ৰুচ্চতীতি কাযকম্মন্তি ন ৰুচ্চতীতি অত্থো. তত্থেৰ ৰক্খামাতি কম্মপথসংসন্দনে ৰক্খাম. ‘‘সো হি কাযদ্ৰারে চোপনপ্পত্তো অকুসলং কাযকম্মং হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. কম্মপথসংসন্দনকথা) ‘‘চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদিনা চ ৰচীকম্মাদীনঞ্চ কম্মপথপ্পত্তানং অসংৰরভূতানং কাযকম্মাদিভাৰে আপন্নে ‘‘চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং অকুসলং ৰচীকম্মমেৰ হোতী’’তিআদিনা অপৰাদেন নিৰত্তি দট্ঠব্বাতি এৰং ৰক্খমানতং সন্ধাযাহ. অন্তোগধতা দট্ঠব্বা পচ্চযসন্নিস্সিতআজীৰপারিসুদ্ধিসীলানং ঞাণৰীরিযেহি সাধেতব্বত্তাতি অধিপ্পাযো.

অকুসলকম্মপথকথাৰণ্ণনা

সরসেন অত্তনো সভাৰেন. যায চেতনায পৰত্তমানস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স পচ্চযভূতেসু মহাভূতেসু উপক্কমকরণহেতু তংমহাভূতপচ্চযা উপ্পজ্জনকমহাভূতা নুপ্পজ্জিস্সন্তি, সা তাদিসপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পাণাতিপাতো নাম. লদ্ধুপক্কমানি হি ভূতানি ন পুরিমভূতানি ৰিয ৰিসদানীতি সমানজাতিযানং ভূতানং কারণং ন হোন্তীতি. একস্সপি পযোগস্স সহসা নিপ্ফাদনৰসেন কিচ্চসাধিকায বহুক্খত্তুং পৰত্তজৰনেহি লদ্ধাসেৰনায চ সন্নিট্ঠাপকচেতনায ৰসেন পযোগস্স মহন্তভাৰো. সতিপি কদাচি খুদ্দকে চেৰ মহন্তে চ পাণে পযোগস্স সমভাৰে মহন্তং হনন্তস্স চেতনা তিব্বতরা উপ্পজ্জতীতি ৰত্থুস্স মহন্তভাৰোতি তদুভযং চেতনায বলৰভাৰেনেৰ হোতীতি আহ ‘‘পযোগ…পে… ভাৰতো’’তি. যথাৰুত্তপচ্চযৰিপরিযাযেপীতি পযোগৰত্থুআদিপচ্চযানং অমহত্তেপি. তংতংপচ্চযেহীতি গুণৰন্ততাদিপচ্চযেহি. এত্থ চ হন্তব্বস্স গুণৰন্ততায মহাসাৰজ্জতা ৰত্থুমহন্ততায ৰিয দট্ঠব্বা. কিলেসানং উপক্কমানং দ্ৰিন্নঞ্চ মুদুতায তিব্বতায চ অপ্পসাৰজ্জতা মহাসাৰজ্জতা চ যোজেতব্বা. পাণো পাণসঞ্ঞিতা ৰধকচিত্তঞ্চ পুব্বভাগসম্ভারা, উপক্কমো ৰধকচেতনাসমুট্ঠাপিতো, পঞ্চসম্ভারৰতী পাণাতিপাতচেতনাতি সা পঞ্চসম্ভারৰিনিমুত্তা দট্ঠব্বা. এস নযো অদিন্নাদানাদীসুপি.

মন্তপরিজপ্পনেন পরস্স সন্তকহরণং ৰিজ্জামযো, ৰিনা মন্তেন পরসন্তকস্স কাযৰচীপযোগেহি আকড্ঢনং তাদিসইদ্ধিযোগেন ইদ্ধিমযো পযোগোতি অদিন্নাদানস্সপি ছ পযোগা সাহত্থিকাদযো ৰেদিতব্বা.

অভিভৰিত্ৰা ৰীতিক্কমনে মিচ্ছাচারো মহাসাৰজ্জো, ন তথা উভিন্নং সমানচ্ছন্দভাৰে. ‘‘চত্তারো সম্ভারাতি ৰুত্তত্তা অভিভৰিত্ৰা ৰীতিক্কমনে সতিপি মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৰাসনে পুরিমুপ্পন্নসেৰনাভিসন্ধিপযোগাভাৰতো মিচ্ছাচারো ন হোতি অভিভুয্যমানস্সা’’তি ৰদন্তি. সেৰনচিত্তে সতি পযোগাভাৰো ন পমাণং ইত্থিযা সেৰনপ্পযোগস্স যেভুয্যেন অভাৰতো. পুরিসস্সেৰ হি যেভুয্যেন সেৰনপ্পযোগো হোতীতি ইত্থিযা পুরেতরং সেৰনচিত্তং উপট্ঠাপেত্ৰা নিপন্নাযপি মিচ্ছাচারো ন সিযাতি আপজ্জতি, তস্মা পুরিসস্স ৰসেন উক্কংসতো চত্তারো সম্ভারা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞথা ইত্থিযা পুরিসকিচ্চকরণকালে পুরিসস্সপি সেৰনপ্পযোগাভাৰতো মিচ্ছাচারো ন সিযাতি. কেচি পন ‘‘অত্তনো রুচিযা পৰত্তিতস্স তীণি অঙ্গানি, বলক্কারেন পৰত্তিতস্স তীণীতি সব্বানি অগ্গহিতগ্গহণেন চত্তারী’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.

দুট্ঠচিত্তস্স অমরণাধিপ্পাযস্স ফরুসকাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা ফরুসচেতনা ফরুসৰাচা. মরণাধিপ্পাযে পন সতি অত্থসিদ্ধিতদভাৰেসু পাণাতিপাতা ব্যাপাদা চ হোন্তীতি. যং পতি ফরুসৰাচা পযুজ্জতি, তস্স সম্মুখাৰ সীসং এতি. ‘‘পরম্মুখেপি ফরুসৰাচা হোতী’’তি ৰদন্তি.

যদি চেতনায সব্বদা কম্মপথভাৰাভাৰতো অনিযতো কম্মপথভাৰোতি কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং, ননু অভিজ্ঝাদীনম্পি কম্মপথং অপ্পত্তানং অত্থিতায অনিযতো কম্মপথভাৰোতি তেসম্পি কম্মপথরাসিযং অৰচনং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, কম্মপথতাতংসভাগতাহি তেসং তত্থ ৰুত্তত্তা. যদি এৰং চেতনাপি তত্থ ৰত্তব্বা সিযাতি? সচ্চমেতং, সা পন পাণাতিপাতাদিকাতি পাকটো তস্সা কম্মপথভাৰোতি ন ৰুত্তং সিযা. চেতনায হি ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৰে, কম্মং ৰদামি,’’‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৰচনেহি কম্মভাৰো দীপিতো. কম্মংযেৰ চ সুগতিদুগ্গতীনং তদুপ্পজ্জনসুখদুক্খানঞ্চ পথভাৰেন পৰত্তং কম্মপথোতি ৰুচ্চতীতি পাকটো তস্সা কম্মপথভাৰো. অভিজ্ঝাদীনং পন চেতনাসমীহনভাৰেন সুচরিতদুচ্চরিতভাৰো, চেতনাজনিততংবন্ধতিভাৰেন সুগতিদুগ্গতিতদুপ্পজ্জনসুখদুক্খানং পথভাৰো চাতি ন তথা পাকটো কম্মপথভাৰোতি তে এৰ কম্মপথরাসিভাৰেন ৰুত্তা. অতথাজাতিযত্তা ৰা চেতনা তেহি সদ্ধিং ন ৰুত্তা সিযা. ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.

পাণাতিপাতাদীনং আরম্মণানেৰ তব্বিরতিআরম্মণানীতি পঞ্চ সিক্খাপদা পরিত্তারম্মণা এৰাতি ৰচনেন অদিন্নাদানাদীনং সত্তারম্মণতাৰচনস্স ৰিরোধং চোদেতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘ৰীতিক্কমিতব্বতোযেৰ হি ৰেরমণী নাম হোতী’’তি. সযমেৰ পরিহরিস্সতীতি সিক্খাপদৰিভঙ্গে পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনং সন্ধায ৰদতি. তত্থ হি ‘‘যস্মা সত্তোতি সঙ্খ্যং গতে সঙ্খারেযেৰ আরম্মণং করোতি, তস্মা পরিত্তারম্মণাতি ৰুচ্চন্তী’’তি ৰুত্তং.

দুগ্গততাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘অলদ্ধালাভো লদ্ধৰিনাসো ইচ্ছিতানং ভোগানং কিচ্ছপটিলাভো রাজাদীহি সাধারণভোগতা দুক্খৰিহারো সাসঙ্কৰিহারো’’তি এৰমাদযো সঙ্গহিতা. কেচি পন ‘‘দিট্ঠেৰ ধম্মে ভোগজানিআদযো নিস্সন্দফল’’ন্তি ৰদন্তি.

কুসলকম্মপথকথাৰণ্ণনা

তাসঞ্চ ৰিরতীনং চেতনাসম্পযুত্তত্তা চেতনাদ্ৰারেন সুগতিদুগ্গতিতদুপ্পজ্জনসুখদুক্খানং পথভাৰো যুত্তোতি অধিপ্পাযো.

কম্মপথসংসন্দনকথাৰণ্ণনা

তথাতি কম্মপথপ্পত্তানং. কেচীতি ধম্মসিরিত্থেরং সন্ধাযাহ. সো হি কম্মপথপ্পত্তানমেৰ দুস্সীল্যাদীনং সুসীল্যাদীনঞ্চ কম্মপথেহি অত্থতো নানত্তাভাৰদস্সনং, তেসং ৰা ফস্সদ্ৰারাদীহি অৰিরোধভাৰেন দীপনং কম্মপথসংসন্দনন্তি ৰদতি. কম্মপথতা নত্থীতি এতেন যথাৰুত্তানং অসংৰরসংৰরানং তেসং ৰাদে কম্মপথসংসন্দনে অসঙ্গহিততং দস্সেতি. যে পন সঙ্গহং লভন্তি, তেসং গহণে পযোজনাভাৰং দস্সেতুং ‘‘তিৰিধ…পে… দস্সনেনা’’তি ৰুত্তং. এৰং পুরিমপক্খে সঙ্খেপতো দোসং ৰত্ৰা দুতিযপক্খেপি ৰত্তুং ‘‘ন চ দুচ্চরিতান’’ন্তিআদিমাহ. তেন যে দুচ্চরিতসুচরিতঅসংৰরসংৰরা অনুচরীযন্তি, তেসং কাযকম্মাদিতা ৰিধীযতীতি দস্সেতি. ‘‘পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অসংৰরো অকুসলং মনোকম্মমেৰ হোতী’’তিআদিনা হি ৰুত্তন্তি. যদি চাতিআদিনা অনৰসেসপরিযাদানাভাৰমাহ. উপ্পত্তি ন ৰত্তব্বাতি কম্মপথ…পে… ৰদন্তেহি ‘‘মনোকম্মং ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতী’’তি ন ৰত্তব্বন্তি অত্থো. অথ ৰা যদি কম্মপথপ্পত্তানেৰ দুস্সীল্যাদীনি কাযকম্মাদিনামেহি অট্ঠকথাযং ৰুত্তানীতি এৰং ৰদন্তেহি অট্ঠকথাচরিযেহি মনোকম্মস্স ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পত্তি ন ৰত্তব্বাতি অত্থো. তংতংকম্মভাৰস্স ৰুত্তত্তাতি ‘‘তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদিং (ৰিভ. ৯১৩) সন্ধাযাহ.

কম্মন্তরম্পি তংদ্ৰারিককম্মমেৰ সিযাতি পাণাতিপাতাদিকস্স ৰচীকম্মাদিভাৰমাসঙ্কতি. তস্মাতি যস্মা কেসঞ্চি অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ কম্মপথতা নত্থি, কাযদুচ্চরিতাদীনঞ্চ কম্মপথেহি নানত্তাভাৰদস্সনেন পযোজনং নত্থি, ন চ দুচ্চরিতাদীনং ফস্সদ্ৰারানং ৰসেন উপ্পত্তি দীপিতা, ন চাযং ৰিধি নিরৰসেসসঙ্গাহিকা, কম্মানঞ্চ সঙ্করো আপজ্জতি, অট্ঠকথাযঞ্চ পুব্বাপরৰিরোধো, তস্মাতি অত্থো. সমাননামতা কাযকম্মাদিতা. সামঞ্ঞনামাৰিজহনং কাযকম্মাদিভাৰাৰিজহনং. উভযেসন্তি কম্মপথাকম্মপথানং. উপ্পত্তিপরিযাযৰচনাভাৰতোতি এতেন ফস্সদ্ৰারঅসংৰরদ্ৰারাদীনং তংদ্ৰারিককম্মানঞ্চ অত্থতো নানত্তাভাৰেপি তথা তথা পৰত্তদেসনাৰসেন তে ৰিচারিতাতি দস্সেতি. ‘‘অকুসলং কাযকম্মং পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন ন উপ্পজ্জতী’’তিআদিকো দুতিযৰিনিচ্ছযো.

কাযে ৰাচায চ…পে… সিদ্ধিতোতি এতেন চোপনপ্পত্তং অকুসলং মনোকম্মং চোপনং অপ্পত্ততো ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কাযৰচীকম্ম’’ন্তি ৰুত্তং, ন পন কাযৰচীকম্মভাৰতোতি দস্সেতি. তেন কাযৰচীগহণং যথাৰুত্তচোপনপ্পত্তং এৰ ৰিভাৰেতীতি দট্ঠব্বং. তেনেৰাহ – ‘‘চোপনপ্পত্তং অকুসলং কাযদ্ৰারে ৰচীদ্ৰারে চ মনোকম্মং হোতী’’তি. তং-সদ্দে ৰুত্তে যং-সদ্দো অব্যভিচারিতসম্বন্ধতায ৰুত্তোযেৰ হোতীতি কত্ৰা ‘‘যং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. উপ্পাদমত্তপরিচ্ছিন্নেনাতি ছফস্সদ্ৰারিককম্মেনাতি অত্থো. মত্ত-সদ্দেন ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থেন মনোকম্মতাৰিসেসং নিৰত্তেতি. নিযমস্স এৰ-সদ্দস্স অকতত্তা ‘‘কাযৰচীকম্মমেৰ হোতী’’তি অৰুত্তত্তা. ইদানি নিযমাকরণেন লদ্ধগুণং দস্সেন্তো ‘‘ন পন সব্বম্পী’’তিআদিমাহ.

‘‘নিযমস্স অকতত্তা’’তিআদি পুরিমনযোতি অধিপ্পেতো. ৰত্তুঅধিপ্পাযানুরোধিনী সদ্দপ্পৰত্তীতি সমাসপদে একদেসোপি আকড্ঢীযতি অধিকারৰসেনাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কম্ম-সদ্দমত্তেন সম্বন্ধং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং. যং পন ৰদন্তীতিআদিনা এত্থ পদকারমতস্স অযুত্ততং দস্সেতি. তত্থ চেতনাপক্খিকানন্তি কাযৰচীকম্মভূতচেতনাপক্খিকানং. সতন্তি সমানানং. তংতংদ্ৰারকম্মপথানঞ্চাতি ইদং ইমস্স চিত্তস্স কম্মপথভাৰেন পৰত্তং কালং সন্ধায ৰুত্তং, ন সব্বদা, কম্মপথভাৰেনেৰ পৰত্তনতো. চ-সদ্দেন ৰা অকম্মপথসঙ্গহো দট্ঠব্বো. অথ ৰা তংতংদ্ৰারা চ তংতংদ্ৰারকম্মপথা চ তংতংদ্ৰারকম্মপথাতি ‘‘তংতংদ্ৰারা’’তি পদেন অকম্মপথানং সংৰরানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেন সভাৰেনাতি মনোকম্মস্স দ্ৰারভাৰেন, ন অত্তনোতি অধিপ্পাযো. এৰমিধাপীতি চিত্তজনিতো চিত্তসম্পযুত্তস্স কম্মস্স দ্ৰারভাৰো চিত্তেপি উপচরিতোতি অত্থো. ৰত্তব্বমেৰ নত্থি অনন্তরপচ্চযভূতমনোরহিতস্স চিত্তস্স অভাৰতোতি.

দ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কমাভাৰনিযমাভাৰে সব্বারম্মণতাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হাতি. ন হি…পে… অত্থীতি পধানে অসম্ভৰতো অপ্পধানং অধিকরীযতীতি দস্সেতি.

ধম্মুদ্দেসৰারকথা

ফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা

‘‘তস্মিং সমযে ফস্সো হোতী’’তিআদিকায পাল়িযা ফস্সাদীনং কামাৰচরতাদিদস্সনে ন তপ্পরভাৰো, সভাৰদস্সনে এৰ পন তপ্পরভাৰোতি দস্সেতি ‘‘ন হি ফস্সাদীন’’ন্তিআদিনা.

চিত্তকিরিযাভাৰেনাতি চিত্তব্যাপারভাৰেন. ফস্সস্স সম্পজ্জনমুপ্পজ্জনমেৰ. সন্নিপতিতপ্পৰত্তিযা পচ্চযো হোতীতি এতেন চিত্তারম্মণসন্নিপাতকারণং ফস্সো চিত্তারম্মণসন্নিপাতোতি ৰুত্তোতি দস্সেতি. ফস্সো হি চিত্তস্স আরম্মণে ফুসনাকারেনেৰ পৰত্তিতো তস্স আরম্মণে সন্নিপতিতপ্পৰত্তিযা পচ্চযোতি চ ৰুচ্চতি. সা চস্স ফুসনাকারপ্পৰত্তি সাখগ্গে ঠিতং দিস্ৰা ভূমিসণ্ঠিতস্স অৰীরকপুরিসস্স জঙ্ঘচলনং, অম্বিলঅম্বপক্কাদিং খাদন্তং দিস্ৰা মুখে খেল়ুপ্পত্তি, দযালুকস্স পরং হঞ্ঞমানং দিস্ৰা সরীরকম্পনন্তি এৰমাদীসু পরিব্যত্তা হোতি. তব্বিসেসভূতা রূপধম্মাতি যথা পটিহননৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং আসন্নতরং উপ্পজ্জমানেসু রূপধম্মৰিসেসেসু সঙ্ঘট্টনপরিযাযো, এৰং চিত্তারম্মণানং ৰিসযকরণৰিসযভাৰপ্পত্তি পটিহননাকারেন হোতি. সো চ চিত্তনিস্সিতো ধম্মৰিসেসো সঙ্ঘট্টনপরিযাযেন ৰুত্তো, যদাহ ‘‘এৰ’’ন্তিআদি. কেচি পন ‘‘সঙ্ঘট্টনরসো ফস্সো পঞ্চদ্ৰারিকোৰ, ন ইতরো ৰত্থারম্মণসঙ্ঘট্টনাভাৰতো’’তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি উপচারসিদ্ধত্তা সঙ্ঘট্টনস্স. ইতরথা পঞ্চদ্ৰারিকস্সপি তং ন সম্ভৰেয্যাতি. ইন্দ্রিযমনসিকারেসু যথাপৰত্তমানেসু তংতংআরম্মণে ৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তেসং তথাপৰত্তিযেৰ ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰকরণং.

‘‘যং খো, ভিক্খৰে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰুচ্চতি কামানং অস্সাদো’’তিআদিৰচনতো (অ. নি. ৯.৩৪) সুখৰেদনাৰ অস্সাদোতি আহ ‘‘অস্সাদভাৰতো’’তি. ফুসনাদিভাৰেন আরম্মণগ্গহণং একদেসানুভৰনন্তি অনুপচরিতমেৰ ফস্সাদীনং অনুভৰনকিচ্চমাহ.

নিমিত্তেনাতি নীলাদিনা দীঘাদিনা চ নিমিত্তেন. এতেনুপাযেনাতি যথা ঞাণপ্পধানে চিত্তুপ্পাদে সঞ্ঞা ঞাণমনুৰত্ততি, এৰং সমাধিপ্পধানে সমাধিন্তি দস্সেতি.

পবন্ধতীতি পট্ঠপেতি সম্পযুত্তধম্মে সকসককিচ্চে পট্ঠপেতি. তেনেৰ হি তদত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘পৰত্তেতী’’তি আহ.

ৰিজ্জমানতাৰাচী হোতি-সদ্দো, ৰিজ্জমানতা চ সঙ্খতধম্মানং উপ্পজ্জনেন ৰিনা নত্থীতি ‘‘চিত্তং ন তথা অত্থতো নুপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. তেন যস্মা চিত্তং ন নুপ্পজ্জতি উপ্পজ্জতি এৰ, তস্মা চিত্তং হোতীতি ৰুত্তন্তি অযমেত্থ অট্ঠকথায অত্থো. এৰমৰট্ঠিতে হোতি-উপ্পজ্জতি-সদ্দানং সমানত্থত্তেন ন কিঞ্চি পযোজনং দিস্সতি. অথ ৰা ভৰনং নাম সত্তা, সত্তা চ উপ্পাদাদিনা সমঙ্গিতাতি ফস্সাদীনং খণত্তযপরিযাপন্নতা ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদীসু হোতি-সদ্দেন ৰুত্তা. তত্থ যো ভাৰো উপ্পাদসমঙ্গী, ন সো ন হোতি নাম, তস্মা উপ্পজ্জতি-সদ্দেন ৰুচ্চমানস্স অত্থস্স হোতি-সদ্দৰচনীযতা ন ন সম্ভৰতি. উপ্পন্নং হোতীতি এত্থ পন কিঞ্চাপি উপ্পন্ন-সদ্দেনেৰ উপ্পাদাদিসমঙ্গিতা ৰুচ্চতি, তব্ভাৰানতিৰত্তি পন হোতি-সদ্দেন ৰুত্তা খণত্তযৰীতিৰত্তেপি উপ্পন্ন-সদ্দস্স ৰত্তনতো, তস্মা ন এত্থ উপ্পজ্জতি-সদ্দেন সমানত্থতাসব্ভাৰদস্সনং ৰিয উপ্পজ্জতিদস্সনম্পি ৰিরুজ্ঝতি পাকটকরণভাৰতো. ইতরথা ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি ইমিনাৰ চিত্তস্স ৰিজ্জমানভাৰো দস্সিতোতি কিং পুন ৰিজ্জমানভাৰদস্সনেনাতি ন ন সক্কা ৰত্তুং, সমযৰৰত্থানৰসেন সৰিসেসং ৰুত্তম্পি চিত্তং ফস্সাদীহি সহুপ্পত্তিযা সুট্ঠুতরং নিব্বিসেসন্তি দস্সেতুং চিত্তস্স পুন ৰচনং. উদ্দিট্ঠধম্মানংযেৰ চেত্থ নিদ্দেসৰারে ৰিভজনং, ন ৰিভঙ্গে ৰিয পাল়িযা আরুল়্হসব্বপদানন্তি ‘‘উদ্দেসৰারে সঙ্গণ্হনত্থং নিদ্দেসৰারে ৰিভজনত্থ’’ন্তি অযম্পি অত্থো নিচ্চলো. তথা হি ‘‘যস্মিং সমযে রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতী’’তিআদীসু মগ্গাদযো ন ৰিভত্তা. অপিচ অধিপতিভাৰেন ইন্দ্রিযেসু ৰিয ফস্সৰেদনাসঞ্ঞাচেতনাহি সহ সব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণরাসিযং গহেতব্বত্তা সমযৰৰত্থানে ৰুত্তম্পি চিত্তং ফস্সপঞ্চমকে ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

ঝানঙ্গরাসিৰণ্ণনা

ৰিতক্কনন্তি ৰিতক্কনকিরিযা, সা চ ৰিতক্কস্স অত্তনো পচ্চযেহি পৰত্তিমত্তমেৰাতি ভাৰনিদ্দেসো ৰসৰত্তিভাৰনিৰারণায হোতি. যস্মিং আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি, তং তস্স গহণযোগ্যং করোন্তো ৰিতক্কো আকোটেন্তো ৰিয পরিৰত্তেন্তো ৰিয চ হোতীতি তস্স আকোটনলক্খণতা পরিযাহননরসতা চ ৰুত্তা. ইদঞ্চ লক্খণং কিচ্চসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰুত্তং. ধম্মানঞ্হি সভাৰৰিনিমুত্তা কাচি কিরিযা নাম নত্থি, তথা গহেতব্বাকারো. বোধনেয্যজনানুরোধেন পন পরমত্থতো একসভাৰোপি সভাৰধম্মো পরিযাযৰচনেহি ৰিয সমারোপিতরূপেহি বহূহি পকারেহি পকাসীযতি. এৰঞ্হি সো সুট্ঠু পকাসিতো হোতীতি.

ৰিপ্ফারো নাম ৰিতক্কস্স থিনমিদ্ধপটিপক্খো আরম্মণে অনোলীনতা অসঙ্কোচো, সো পন অভিনিরোপনভাৰতো চলনং ৰিয হোতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৰিপ্ফারৰাতি ৰিচলনযুত্তো’’তি ৰুত্তং. উপচারপ্পনাসু সন্তানেন পৰত্তিযন্তি এতেন যথা অপুব্বারম্মণে পঠমাভিনিপাতভূতো ৰিতক্কো ৰিপ্ফারৰা হোতি, ন তথা একস্মিংযেৰ আরম্মণে নিরন্তরং অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্তিযং, নাতিৰিপ্ফারৰা পন তত্থ হোতি সন্নিসিন্নভাৰতোতি দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘নিচ্চলো হুত্ৰা’’তিআদি.

‘‘পীতিসুখেন অভিসন্দেতী’’তিআদিৰচনতো (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.৪২৭) পীতিযা ফরণং কাযৰিসযন্তি যথা তং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পণীতরূপেহী’’তি ৰুত্তং.

ৰিসারস্স ব্যগ্গভাৰস্স পটিপক্খো সভাৰো অৰিসারো, ন ৰিসারাভাৰমত্তং. অৰিসারাৰিক্খেপানং সমাধানভাৰতো অত্থতো ৰিসেসাভাৰেপি সমুখেন সম্পযুত্তমুখেন চ উভযং ৰুত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘অৰিসা…পে… ৰিক্খেপো’’তি ৰুত্তং. ৰিসেসতোতি অতিসযেনাতি ৰা অত্থো গহেতব্বো. সুখঞ্হি সমাধিস্স ৰিসেসকারণং ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৯; অ. নি. ৩.৯৬; ৬.১০; ১১.১২) ৰচনতো.

ইন্দ্রিযরাসিৰণ্ণনা

তত্থাতি সদ্দহনসঙ্খাতে অধিমোক্খলক্খণে. পুগ্গলো সদ্দহতীতি ইমিনাপি সদ্ধায আহিতৰিসেসানং তংসম্পযুত্তধম্মানং সদ্দহনকিরিযায কত্তুভাৰমেৰ ৰিভাৰেতি. অৰযৰব্যাপারো হি সমুদাযে ৰোহরীযতীতি. ন কেৰলং পসাদনীযৰত্থুস্মিং অপ্পসাদনাকারপ্পৰত্তমেৰ অকুসলং অস্সদ্ধিযং, অথ খো অপ্পসাদনীযৰত্থুস্মিং পসাদনাকারপ্পৰত্তম্পীতি দস্সেতুং ‘‘মিচ্ছাধিমোক্খো’’তি ৰুত্তং. তেন পূরণাদীসু পসাদস্স অস্সদ্ধিযতমাহ. পসাদভূতোতি এতেন অপ্পসাদভূতং অস্সদ্ধিযং নিৰত্তেতি. ৰত্থুগতোতি ইমিনা মিচ্ছাধিমোক্খং. ‘‘পসাদভূতো নিচ্ছযো’’তি ইমিনা পন ৰিভাৰিতমেৰত্থং পাকটং করোন্তো ‘‘ন যেৰাপনকাধিমোক্খো’’তি আহ. অকালুস্সিযং পসাদো, তং পন অসঙ্খোভভাৰতো ‘‘অনাৰিলভাৰো’’তি ৰুত্তং. তঞ্হি সম্পযুত্তেসু ৰিদহন্তী সদ্ধা অকালুস্সিযপচ্চুপট্ঠানা. এৰমেতন্তি অধিমুচ্চনাকারেন পন গহেতব্বত্তা অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা. বুদ্ধাদিৰত্থূনীতি এত্থ ইধলোকপরলোককম্মফলসম্বন্ধাপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. ‘‘সদ্ধাহত্থো, মহানাম, অরিযসাৰকো’’তি, ‘‘সদ্ধীধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৪), ‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৰুট্ঠী’’তি (সং. নি. ১.১৯৭; সু. নি. ৭৭) এৰমাদিৰচনতো কুসলধম্মানং আদানাদীসু হত্থাদযো ৰিয সদ্ধা দট্ঠব্বা.

‘‘ইধ ভিক্খুনা কম্মং কত্তব্বং হোতি. তস্স এৰং হোতি ‘কম্মং খো মে কত্তব্বং ভৰিস্সতি, কম্মং খো পন মে করোন্তস্স ন সুকরং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’’তি (দী. নি. ৩.৩৩৫) –

আদিকা অনুরূপপচ্চৰেক্খণা.

তংমূলকানীতি গন্তব্বমগ্গাদিমূলকানি. এত্থ চ মগ্গো গন্তব্বো হোতীতিআদযো অট্ঠকথাযং দস্সনৰসেনেৰ ৰুত্তা, ন পাল়িযং আগতানুক্কমেনাতি দট্ঠব্বং.

করণাদিকালে ৰিয চিরকতাদিআরম্মণং ৰিভূতং কত্ৰা পৰত্তন্তী সতি তং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠন্তী অনিস্সজ্জন্তী চ হোতি. যং আরম্মণং সম্মুট্ঠং, তং পিলৰিত্ৰা গতং ৰিয চলিতং ৰিয চ হোতি, তপ্পটিপক্খভাৰেন পন অসম্মুট্ঠন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘উদকে অলাবু ৰিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ সারণন্তি এতেন ‘‘সরন্তি তাযা’’তি ইমমেৰত্থং ৰিভাৰেতি. সরণকিরিযায হি পৰত্তমানানং ধম্মানং তত্থ আধিপচ্চভাৰেন সতি পচ্চযো. তস্সা হি তথা পচ্চযভাৰে সতি তে ধম্মা সারিতা অসম্মুট্ঠকতা অপিলাৰিতাহোন্তীতি. ‘‘ইমেহি নাম হেতূহি পচ্চযেহি চ এতে ধম্মা সম্ভৰন্তী’’তি সম্ভৰতো. ‘‘ইমং নাম ফলং নিব্বত্তেন্তী’’তি ফলতো ধম্মা উপ্পজ্জনেন ৰিপচ্চনেন চ নিপ্ফন্না নাম হোন্তীতি. ৰত্থুভূতাতি আরম্মণভূতা.

সতিপি সব্বেসং সারম্মণধম্মানং আরম্মণগ্গহণে ন চিত্তং ৰিয পরে পরিচ্ছিজ্জগাহিনোতি ‘‘পরিচ্ছিন্নোপলদ্ধিৰসেন জানাতী’’তি চিত্তং ৰুত্তং. চেতসিকেসু হি কেচি ৰিসযং পরিচ্ছিজ্জ গহেতুং ন সক্কোন্তি, কেচি পন পরিচ্ছেদমত্তেযেৰ তিট্ঠন্তি, ন ৰিঞ্ঞাণং ৰিয ৰিসযং গণ্হন্তীতি যে আসঙ্কিতব্বা, তেসু তদভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ন সঞ্ঞা…পে… ৰিজ্ঝনৰসেনা’’তি আহ.

পীতিযা চ সোমনস্সভাৰো আপজ্জতীতি ইদং পীতি চ সোমনস্সঞ্চ পীতিসোমনস্সন্তি পীতিসোমনস্সানং তুল্যযোগং সন্ধায ৰুত্তং. সোমনস্সস্সেৰ পন ‘‘আজঞ্ঞরথো’’তি ৰিয পীতিযুত্তং সোমনস্সং পীতিসোমনস্সন্তি পধানভাৰো ইচ্ছিতোতি ন পীতিযা সোমনস্সভাৰপ্পত্তি. ন হি পধানে ৰিজ্জমানে অপ্পধানং উপযুজ্জতি, পীতিগ্গহণঞ্চেত্থ পীতিযুত্তস্স সোমনস্সস্স যেভুয্যেন ভাৰতো পরিব্যত্তকিচ্চতো চ কতং, ন চ নিপ্পীতিকসোমনস্সস্স অসঙ্গহো. রুল়্হীসদ্দেসু কিরিযায অনচ্চন্তিকভাৰতো. পীতিযা পন উপলক্খণভাৰেন অযমত্থো সুট্ঠু যুজ্জতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পীতিউপলক্খিতং ৰা’’তিআদি.

পৰত্তং উপাদিন্নক্খন্ধং. চিরট্ঠিতিকং হোতীতি এতেন ন কেৰলং অনুপালেতব্বধম্মানং খণট্ঠিতিযাযেৰ, অথ খো পবন্ধানুপচ্ছেদস্সপি জীৰিতং কারণন্তি দস্সেতি. অঞ্ঞথা হি আযুক্খযমরণং ন যুজ্জেয্যাতি. অৰিসেসেনাতি কারণৰিসেসানপেক্খেন জীৰিতিন্দ্রিযতাসামঞ্ঞেন. যদিপি অরূপাসঞ্ঞভৰেসু রূপারূপধম্মা নপ্পৰত্তন্তি, তেহি পন পুরিমপচ্ছিমভৰেসু চরিমপঠমধম্মা সমানজাতিযেন অব্যৰহিততায নিরন্তরাযেৰ নাম হোন্তীতি ‘‘যাৰ পরিনিব্বানং অৰিচ্ছিন্নং পৰত্ততী’’তি ৰুত্তং. অনুপালনাদিকস্সাতি অনুপালনপৰত্তনট্ঠপনানিযেৰ ৰদতি. জীৰমানৰিসেসপ্পচ্চযভাৰতোতি সহজাতানং জীৰমানতাৰিসেসস্স পচ্চযভাৰতো. ইন্দ্রিযবদ্ধস্স হি মতরূপতো কম্মজস্স চ উতুজাদিতো ৰিসেসো জীৰিতিন্দ্রিযকতোতি.

মগ্গঙ্গরাসিৰণ্ণনা

অৰিপরীতনিয্যানিকভাৰেনাতি ইদং সম্মা-সদ্দস্স দিট্ঠি-আদিসদ্দানঞ্চ সমানাধিকরণতাৰসেন দিট্ঠিআদীনং অৰিসেসভূতস্স নিয্যানিকভাৰস্স সম্মা-সদ্দেন ৰিসেসিতব্বত্তা ৰুত্তং. অৰিপরীতত্থো হি সম্মা-সদ্দো, ন নিয্যানিকত্থোতি. অৰিপরীতনিয্যানিকত্থো এৰ ৰা সম্মা-সদ্দো. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. এৰমেৰাতি অৰিপরীতনিয্যানিকভাৰেন.

বলরাসিৰণ্ণনা

পতিস্সৰো ৰচনসম্পটিগ্গহোতি অধিপ্পাযেন ‘‘সপ্পতিস্সৰং পতিস্সৰভূতং তংসভাগঞ্চ যং কিঞ্চি গারৰ’’ন্তি আহ. তত্থ তত্থ পাকটভাৰেনাতি অজ্ঝত্তভূতেসু জাতিযাদীসু বহিদ্ধাভূতেসু ভিক্খুআদীসু হিরোত্তপ্পানং অনুরূপপচ্চৰেক্খণৰসেন সসম্ভারপথৰীআদীসু পথৰীধাতুআদীনং ৰিয ৰিভূতকিচ্চভাৰেনাতি অত্থো.

মূলরাসিৰণ্ণনা

এৰঞ্হি উপমায সমেতীতি যথা অসুচিম্হি পতিতপুরিসস্স সতিপি কাযেন অল্লীযনে ভাৰো অনল্লীনো, এৰং অলোভোপি আরম্মণকরণৰসেন গহিতেপি আরম্মণে অলগ্গভাৰেন অনল্লীনভাৰো অনল্লীনাকারো এৰ পৰত্ততি. এৰংসভাৰো হি সো ধম্মোতি. কিঞ্চি দুস্সীল্যং দোসসমুট্ঠানং সব্বম্পি দুস্সীল্যং দোসূপনিস্সযন্তি ‘‘দোসসমুট্ঠানতং দোসূপনিস্সযতঞ্চা’’তি ৰুত্তং. তেন অদোসো দোসস্সেৰ উজুৰিপচ্চনীকো, তংমুখেন দুস্সীল্যস্সাতি দস্সেতি.

তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন…পে… আসেৰনট্ঠেন ভাৰনাতি যো সো একত্তুপগতো পঠমজ্ঝানাদিঅপ্পনাচিত্তুপ্পাদো আসন্নূপচারাহিতৰিসেসো নীৰরণাদিপরিপন্থৰিসুদ্ধিযা ৰিসুদ্ধো, তদাৰরণৰিসযৰিরহেন চ সমপ্পৰত্তঅপ্পনাসমাধিসঙ্খাতং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপন্নো, এৰং পটিপন্নত্তা এৰ তত্থুপগমনেন তত্থ চ পক্খন্দো, ৰিসোধেতব্বস্স ৰিক্খেপস্স কিলেসসংসগ্গস্স চ অভাৰতো ৰিসোধনসমাধানএকত্তুপট্ঠানব্যাপারৰিরহেন ৰিসুদ্ধিসমথপটিপত্তিএকত্তুপট্ঠানাকারে অজ্ঝুপেক্খন্তো অভিব্যত্তরূপায সহজাততত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহিতো, তস্মিংযেৰ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা. তে যথা অঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, এৰং ভাৰনা ব্রূহনা. তথা যানি তত্থ সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসানি হুত্ৰা পৰত্তানি. যঞ্চ তত্থ তদুপগং, তেসং অনতিৰত্তনএকরসভাৰানং অনুচ্ছৰিকং ৰীরিযং ৰাহীযতি পৰত্তীযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৰত্তা পগুণবলৰভাৰাপত্তিসঙ্খাতা আসেৰনা. সব্বেসং এতেসং আকারানং ভাৰনা উপ্পাদনা ৰড্ঢনা, অযং তত্থ জাতানং…পে… আসেৰনট্ঠেন ভাৰনা নাম.

যস্মা পনাযং ভাৰনাকারো ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদী’’তিআদিনাপি (পটি. ম. ১.১৫৮) পাল়িযং আগতো এৰ, ঞাণেন চ সংকিলেসৰোদানেসু তং তং আদীনৰং আনিসংসঞ্চ দিস্ৰা তথা তথা নিপ্ফাদেতব্বো, তস্মা ‘‘এৰং ৰুত্তায পঞ্ঞাসাধনায ভাৰনাযা’’তি ৰুত্তং. অপ্পৰত্তীতি যস্মিং ধম্মে সতি যথাৰুত্তা ভাৰনা নপ্পৰত্ততি, সো ধম্মো পটিপক্খভাৰনাপরামসনেন অভাৰনাতি ৰুত্তোতি অধিপ্পাযো. ন হি অভাৰমত্তস্স অমোহো পটিপক্খোতি যুজ্জতীতি. তপ্পটিপক্খভূতা অকুসলা কামচ্ছন্দাদযো দট্ঠব্বা. পমাদৰিসেসো ৰা অভাৰনা. সো হি ‘‘কুসলানং ৰা ধম্মানং অনাসেৰনা অভাৰনা অবহুলীকম্ম’’ন্তিআদিনা নিদ্দিট্ঠোতি.

একন্তেন অলব্ভনেয্যদস্সনত্থং ‘‘জরাধম্মো’’তি ৰুত্তং. তথা হি পাল়িযং ‘‘জাতিধম্মানং, ভিক্খৰে, সত্তানং এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩৭৩) ইচ্ছিতালাভো ৰিভত্তো. অলোভানুভাৰেন কাযানুপস্সনায, অমোহানুভাৰেন চিত্তধম্মানুপস্সনায সিদ্ধি পাকটাযেৰাতি অপাকটং অদোসানুভাৰেন ৰেদনানুপস্সনাসিদ্ধিং ৰিভাৰেন্তো ‘‘সুখৰিপরিণামে’’তিআদিমাহ. অযঞ্চ যোজনা অলোভাদীনং ৰিসেসপচ্চযতং সন্ধায কতা, অৰিসেসেন পন সব্বে সব্বেসং পচ্চযা. সভাৰতো সঙ্কপ্পতো চ উপ্পন্নস্স দুক্খস্স অসহনৰসেনেৰ উপ্পজ্জতীতি দোসো তংদস্সনস্স আসন্নপটিপক্খো, ন রাগো ৰিয দূরপটিপক্খো.

কম্মপথরাসিৰণ্ণনা

অভিজ্ঝাদযো ৰিয অনভিজ্ঝাদযোপি ন একন্তং কম্মপথভূতাযেৰাতি আহ ‘‘কম্মপথতাতংসভাগতাহী’’তি. মনোকম্মপথভাৰেন পৰত্তনকম্মভাৰতো হি এতেসং কম্মপথরাসিভাৰেন সঙ্গহো, ন সব্বদা কম্মপথাযেৰাতি. তেন যো অঞ্ঞোপি ধম্মো অনিযতো কম্মপথভাৰেন পাকটো চ, তস্সপি কম্মপথতাৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতীতি দস্সেতি.

পস্সদ্ধাদিযুগলৰণ্ণনা

সমন্তি সম্মা. চেতিযৰন্দনাদিঅত্থন্তি চেতিযৰন্দনাদিহেতু. সমথচতুসচ্চকম্মট্ঠানৰসেন তব্ভেদৰসেন চ সব্বকম্মট্ঠানভাৰনাভিযুত্তানং মুদুমজ্ঝিমতিক্খিন্দ্রিযতাদিভেদৰসেন সব্বযোগীনং চিত্তস্স লীনুদ্ধচ্চাদিকালৰসেন সব্বদা হিতাহিতধম্মূপলক্খণভাৰতো যথাসভাৰং পটিৰেধভাৰতো চ সতিসম্পজঞ্ঞানং পারিবন্ধকহরণভাৰনাৰড্ঢনানি অৰিসেসতো দট্ঠব্বানি. যথা অপ্পনাকোসল্লেন ৰিনা সমথো সমথমন্তরেন যথাভূতাৰবোধো চ নত্থীতি নানাক্খণিকা সমাধিপঞ্ঞা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰিসেসকারণং, এৰং পটিৰেধে একক্খণিকাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং নিমিত্তভাৰেনা’’তি. পঞ্ঞায হি সাতিসযং অৰভাসিযমানে ৰিসযে সমাধি একত্তৰসেন অপ্পেতুং সক্কোতি, সমাধিম্হি চ মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপন্নে পঞ্ঞা আরম্মণেসু ৰিসদা ৰহতীতি. সমং পৰত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনেন সমং অৰিসমং একরসভাৰেন পৰত্তা. অঞ্ঞমঞ্ঞসহাযভাৰূপগমনেন যোগিনো মনোরথধুরাকড্ঢনে রথধুরাকড্ঢনে ৰিয আজানেয্যযুগো যুগলকো হুত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তমানেন নদ্ধা বদ্ধা ৰিযাতি ৰা যুগনদ্ধা. অধিচিত্তমনুযুত্তেহি ৰীরিযসমাধযো সমং যোজেতব্বাতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং পুব্বে গহিতাপি তে পুন গহিতাতি দস্সেতুং ৰীরিযসমাধিযোজনত্থাযাতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তং পন সমাধিৰীরিযযোগস্স ৰিভাৰনং হোতীতি ‘‘যোগৰচনত্থাযাতি অত্থো’’তি আহ.

যেৰাপনকৰণ্ণনা

যথা তথা ৰাতি সম্মা মিচ্ছা ৰা. অনধিমুচ্চন্তোতি ‘‘ইদং করিস্সামি, এতং করিস্সামী’’তি এৰং পৰত্তপুব্বভাগসন্নিট্ঠানহেতুকেন পযোগকালসন্নিট্ঠানেন অনিচ্ছিনন্তো. যত্থ হি অনিচ্ছযো, তত্থ অপ্পটিপত্তি এৰাতি. সংসপ্পনং সংসযো. সো হি ‘‘আসপ্পনা পরিসপ্পনা’’তি ৰুত্তো. অসতিপি ব্যাপারে তত্রমজ্ঝত্ততায সতি তংসম্পযুত্তধম্মা সকসককিচ্চৰসেন অনূনানধিকতায অলীনঅনুদ্ধততায চ সংৰত্তন্তীতি সা তেসং তথাপৰত্তিযা পচ্চযভূতা ঊনাধিকভাৰং নিৰারেতি ৰিযাতি ঊনাধিকনিৰারণরসা ৰুত্তা. তথা পৰত্তিপচ্চযত্তাযেৰ তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্ততাতি চ ৰুত্তা.

ঝানপদস্সাতি ঝানসদ্দস্স. তেসূতি পঞ্চসু. পঞ্চ হি অঙ্গানি ঝানপদস্স অত্থোতি ইদং সংৰণ্ণিযমানত্তাযেৰ ইমং চিত্তুপ্পাদং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি সব্বস্মিং চিত্তুপ্পাদে পঞ্চেৰ ঝানঙ্গানি. পদসমূহো ৰাক্যং, পদকোট্ঠাসো ৰা ফস্সপঞ্চমকাদি ধম্মরাসি. ৰুত্তং পূরিতন্তি ছপণ্ণাসাদিতায পূরণৰসেন. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা ‘‘ফুট্ঠো ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতী’’তিআদিৰচনতো (সং. নি. ৪.৯৩) ফস্সো ৰেদনাদীনং পচ্চযো. যদিপি ছন্দাদযো যথাৰুত্তরাসিকিচ্চাভাৰতো তেসু ন ৰত্তব্বা, ৰিসুং রাসিঅন্তরভাৰেন পন সরূপতো ৰত্তব্বাতি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘ৰুত্তানম্পী’’তিআদিমাহ.

ধম্মুদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কামাৰচরকুসলং

নিদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা

২. সন্তেতি সভাৰতো ৰিজ্জমানে. ফস্সস্স ৰিসযৰিসযীনং সন্নিপতনাকারেন গহেতব্বত্তা ফুসনং ৰিসযে চিত্তস্স সন্নিপতনং ৰুত্তং. ‘‘চিন্তনট্ঠেন চিত্তং, মননট্ঠেন মনো’’তিআদিনা চিত্তাদিসদ্দা চিন্তনাদিব্যাপারমুখেন অত্তনো অত্থং ৰিভাৰেন্তীতি আহ ‘‘চিত্তং মনোতিআদীসু ৰিয কিচ্চৰিসেসং অনপেক্খিত্ৰা’’তি. যথা লোকে ৰিকতমেৰ ৰেকতং, ৰিসযো এৰ ৰেসযন্তি ৰুচ্চতি, এৰং মনো এৰ মানসন্তি সদ্দমত্তৰিসেসো. নীলাদি-সদ্দা ৰিয ৰত্থাদীসু চিত্তেসু পরিসুদ্ধভাৰনিবন্ধনা পণ্ডরসদ্দস্স পৰত্তীতি তস্স গুণৰিসেসাপেক্খতা ৰুত্তা. যথা কাযিকং সাতন্তি এত্থ কাযপ্পসাদনিস্সিতন্তি অত্থো, এৰং চেতসিকং সাতন্তি এত্থ চেতোনিস্সিতং সাতন্তি নিস্সযৰিসেসাপেক্খতা ৰুত্তা. একক্খণিকা নানাক্খণিকা চ চিত্তস্স ঠিতি নাম, তস্স অৰত্থাৰিসেসোতি অৰত্থাৰিসেসাপেক্খো চিত্তস্স ঠিতীতি এৰংপকারো নিদ্দেসো. ‘‘ন লুব্ভতী’’তি ৰুত্তস্স চিত্তস্স, পুগ্গলস্স ৰা পৰত্তিআকারভাৰেন অলুব্ভনাতি অলোভো ৰুত্তোতি অঞ্ঞস্স কিরিযাভাৰৰিসেসাপেক্খো অলুব্ভনাতি নিদ্দেসো. ৰুত্তনযেনেৰ অলুব্ভিতস্স ভাৰো অলুব্ভিতত্তন্তি অযং নিদ্দেসো অঞ্ঞস্স ভাৰভূততাৰিসেসাপেক্খো ৰুত্তো. কত্তুকরণভাৰাদযো সভাৰধম্মানং অজ্ঝারোপনৰসেনেৰ সিজ্ঝন্তি, ভাৰনিদ্দেসো পন অজ্ঝারোপনানপেক্খো, ততোযেৰ চ ৰিসেসন্তরৰিনিমুত্তো ৰিনিৰত্তো ৰিসেসতো নিজ্জীৰভাৰগিভাৰতো সভাৰনিদ্দেসো নাম হোতীতি ফস্সোতি ইদং ফুসনট্ঠেন ‘‘ধম্মমত্তদীপনং সভাৰপদ’’ন্তি ৰুত্তং. আরম্মণং ফুসন্তস্স চিত্তস্স পৰত্তিআকারো ফুসনব্যাপারো হোতীতি ‘‘ফুসনকিরিযা ফুসনাকারো’’তি ৰুত্তং. সম্ফুসনাতি সং-সদ্দো ‘‘সমুদযো’’তিআদীসু ৰিয সমাগমত্থদীপকোতি আহ ‘‘সমাগমফুসনা’’তি. ‘‘ফুসামি নেক্খম্মসুখ’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ২৭২) পটিলাভোপি ফুসনা সম্ফুসনাতি চ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ন পটিলাভসম্ফুসনা’’তি.

অপরেন ৰেৰচনেন. বহুস্সুতভাৰসম্পাদিকায পঞ্ঞায পণ্ডিচ্চপরিযাযো. সিপ্পাযতনাদীসু দক্খতাভূতায কোসল্লপরিযাযো, যত্থ কত্থচি তিক্খসুখুমায নেপুঞ্ঞপরিযাযো, সম্মা ধম্মে পঞ্ঞপেন্তিযা ৰেভব্যাপরিযাযোতি এৰমাদিনা তেসু তেসু পঞ্ঞাৰিসেসেসু তে তে পরিযাযৰিসেসা ৰিসেসেন পৰত্তাতি তেসং পঞ্ঞাৰিসেসানং নানাকালে লব্ভমানতা ৰুত্তা, ইতরেপি অনুগতা হোন্তি যেভুয্যেনাতি অধিপ্পাযো. অত্থনানত্তেন পঞ্ঞাদিঅত্থৰিসেসেন. কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তন্তি এৰংপকারা নিদ্দেসা সভাৰাকারভাৰদীপনৰসেন ব্যঞ্জনৰসেনেৰ ৰিভাগৰচনং. পণ্ডিচ্চন্তিআদযো পঞ্ঞাৰিসেসনিবন্ধনত্তা অত্থৰসেন ৰিভাগৰচনন্তি ইমমত্থমাহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা. এৰমাকারো পনাতি পুরিমাকারতো ৰিসেসো অত্থতো ৰিভত্তিগমনস্স কারণং ৰুত্তং.

পটিক্খিপনং পটিসেধনং পটিক্খেপো, তস্স নানত্তং ৰিসেসো পটিক্খেপনানত্তং, সদ্ধম্মগরুতায পটিক্খেপো সদ্ধম্মগরুতাপটিক্খেপো, তেন সদ্ধম্মগরুতাপটিক্খেপেন নানত্তং সদ্ধম্মগরুতাপটিক্খেপনানত্তং. তং সদ্ধম্মগরুতাপটিক্খেপনানত্তং পন কোধগরুতাদিভেদভিন্নন্তি ‘‘কোধগরুতাদিৰিসিট্ঠেনা’’তি ৰুত্তং. কোধাদীহি ৰিসিট্ঠো ভিন্নো সদ্ধম্মগরুতায পটিক্খেপো পটিসেধনং কোধাদিৰিসিট্ঠপটিক্খেপো. কোধগরুতাদিযেৰ, তস্স নানত্তেন সদ্ধম্মগরুতাপটিপক্খনানত্তেনাতি কোধগরুতা সদ্ধম্মগরুতায পটিপক্খো. মক্খলাভসক্কারগরুতা সদ্ধম্মগরুতায পটিপক্খোতি সদ্ধম্মগরুতায পটিপক্খভাৰৰিসেসেন অসদ্ধম্মগরুতা তব্ভাৰেন একীভূতাপি নানত্তং গতা. যস্মা পন কোধো অত্থতো দোসোযেৰ. মক্খো দোসপ্পধানা পরগুণৰিদ্ধংসনাকারপ্পৰত্তা অকুসলা খন্ধা. তগ্গরুতা চ তেসং সাদরঅভিসঙ্খরণৰসেন পৰত্তনমেৰ. লাভগরুতা চতুন্নং পচ্চযানং সক্কারগরুতা, তেসংযেৰ সুসঙ্খতানং লদ্ধকামতা. তদুভযেসু চ আদরকিরিযা তথাপৰত্তা ইচ্ছাযেৰ, তস্মা ‘‘সদ্ধম্মগরুতাপটিপক্খনানত্তেন অসদ্ধম্মা নানত্তং গতা’’তি ৰুত্তং. তথা হি চত্তারো অসদ্ধম্মা ইচ্চেৰ উদ্দিট্ঠা. অসদ্ধম্মগরুতাতি এত্থ চ পুরিমস্মিং ৰিকপ্পে ‘‘ন সদ্ধম্মগরুতা’’তি সদ্ধম্মগরুতা ন হোতীতি অত্থো. দুতিযস্মিং সদ্ধম্মগরুতায পটিপক্খোতি সদ্ধম্মগরুতা এৰ ৰা পটিপক্খো, তস্স নানত্তেন সদ্ধম্মগরুতাপটিপক্খনানত্তেনাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কোধমক্খগরুতানঞ্হি সদ্ধম্মৰিসেসা পৰত্তিভেদভিন্না মেত্তা পটিপক্খো. লাভসক্কারগরুতানং অপ্পিচ্ছতা সন্তোসা. তেন কোধগরুতা ন সদ্ধম্মগরুতাতি কোধগরুতা কাযচি সদ্ধম্মগরুতায পটিপক্খোতি অযমত্থো ৰুত্তো হোতি. তথা মক্খগরুতাদীসুপি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘চত্তারো সদ্ধম্মা সদ্ধম্মগরুতা ন কোধগরুতা…পে… সদ্ধম্মগরুতা ন সক্কারগরুতা’’তি (অ. নি. ৪.৪৪) আগততন্তিপি সমত্থিতা ভৰতি. লোভো ন হোতীতি অলোভো লুব্ভনা ন হোতীতি অলুব্ভনাতি এৰমাদিকো অলোভোতিআদীনং লোভাদিৰিসিট্ঠো পটিক্খেপো ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিকেহি ৰিসদিসভাৰতো ‘‘ফস্সাদীহি নানত্ত’’ন্তি ৰুত্তো. ফস্সাদীহীতি চেত্থ অলুব্ভনাদযোপি আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. লোভাদিপটিপক্খেনাতি ‘‘লোভপটিপক্খো অলোভো’’তিআদিনা যোজেতব্বং. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. অলোভাদোসামোহানং ৰিধুরতায পটিপক্খভাৰেন চ লব্ভমানো অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসো লোভাদিৰিসিট্ঠপটিক্খেপভাৰেন লোভাদিপটিপক্খভাৰেন চ ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অলোভা…পে… যোজেতব্ব’’ন্তি. বহূহি পকারেহি দীপেতব্বত্থতা মহত্থতা. আদরৰসেন সোতূনং.

৩. যদিপি একস্মিং খণে একংযেৰ আরম্মণং হোতি, ছসুপি পন আরম্মণেসু উপ্পত্তিরহত্তা ‘‘তেহি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সাতি সাতস্স সুখস্স. জাতাতি এতস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘কারণভাৰেন ফস্সত্থং পৰত্তা’’তি ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা চেতসিকসাতসঙ্খাতা সোমনস্সৰেদনা সহেৰ উপ্পজ্জতি, এৰং তদনুরূপফস্সসহিতা হুত্ৰা পৰত্তা তজ্জাতি ৰুত্তা. সাদযতীতি অধিগমাসীসায অনঞ্ঞনিন্নং করোতি.

৫. ন তস্সা তজ্জতাতি তস্সা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা তস্সারুপ্পা ‘‘তস্স জাতা’’তি ৰা উভযথাপি তজ্জতা ন যুজ্জতি. যদিপি ফস্সো ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসেসপচ্চযো ন হোতি, তথাপি সো তস্স পচ্চযো হোতিযেৰাতি তস্স তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজতা ৰত্তব্বাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন চ তদেৰা’’তিআদি. তেহি আরম্মণেহি জাতা তজ্জাতি ইমিনাপি অত্থেন তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজাতি ৰত্তুং ন সক্কা. ৰিঞ্ঞাণস্স পন তজ্জতাপঞ্ঞত্তি লব্ভতেৰ. তথা হি ‘‘কিং ৰা এতেনা’’তিআদিনা ফস্সাদীনং তথা দেসেতব্বতং আহ.

৭. চিত্তস্স আরম্মণে আনযনাকারপ্পৰত্তো ৰিতক্কো অত্থতো আরম্মণং তত্থ আকড্ঢন্তো ৰিয হোতীতি ‘‘আরম্মণস্স আকড্ঢনং ৰিতক্কন’’ন্তি ৰুত্তং.

৮. আরম্মণস্স অনুমজ্জনাকারপ্পৰত্তো ৰিচারো তত্থ পরিব্ভমন্তো ৰিয সমন্ততো চরন্তো ৰিয চ হোতীতি ‘‘সমন্ততো চরণং ৰিচরণ’’ন্তি ৰুত্তং.

১১. তথা অৰট্ঠানমত্তভাৰতোতি পাণৰধাদিসাধনঅৰট্ঠানমত্তভাৰতো, ন বলৰভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

১৪. যেন ধম্মেন চিত্তে আরম্মণং উপতিট্ঠতি জোততি চ, সো ধম্মো উপট্ঠানং জোতনন্তি চ ৰুত্তোতি আহ ‘‘উপট্ঠানং জোতনঞ্চ সতিযেৰা’’তি.

১৬. সণ্হট্ঠেনাতি সুখুমট্ঠেন.

৩০. ভাৰোতি হিরিযনং ৰদতি.

৩৩. ন ব্যাপাদেতব্বোতি অব্যাপজ্জ-সদ্দস্স কম্মত্থতং আহ.

৪২-৪৩. যদি অনৰজ্জধম্মানং সীঘসীঘপরিৰত্তনসমত্থতা লহুতা, সাৰজ্জধম্মানং কথন্তি আহ ‘‘অৰিজ্জানীৰরণান’’ন্তিআদি. তেসং ভাৰো গরুতাতি এতেন সতিপি সব্বেসং অরূপধম্মানং সমানখণত্তে মোহসম্পযুত্তানং সাতিসযো দন্ধো পৰত্তিআকারোতি দস্সেতি. সো পন তেসং দন্ধাকারো সন্তানে পাকটো হোতি.

৪৪-৪৫. অপ্পটিঘাতো অৰিলোমনং.

৪৬-৪৭. কিলিন্নন্তি অৰস্সুতং.

৫০-৫১. পচ্চোসক্কনং মাযা যা অচ্চসরাতিপি ৰুচ্চতি. অরুমক্খনং ৰণালেপনং. ৰেল়ু এৰ দাতব্বভাৰেন পরিগ্গহিতো ৰেল়ুদানং নাম.

নিদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কোট্ঠাসৰারকথাৰণ্ণনা

৫৮-১২০. তেতি ফস্সপঞ্চমকাদযো. সঙ্গহগমনেনেৰাতি সাধারণতাদিনা কেনচি সদিসতালেসেন, ন ফস্সাদযো ৰিয ৰিসুং ধম্মভাৰেনেৰাতি অত্থো. তথা অৰিপ্পকিণ্ণত্তাতি ফস্সাদযো ৰিয সরূপেন ৰিসুং ৰিসুং অৰুত্তত্তা. যদিপি ছন্দাদযো সঙ্গহসুঞ্ঞতৰারেসুপি সরূপেন ন ৰুত্তা, খন্ধাযতনধাতুরাসীসু পন সঙ্গহিতাযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তংনিদ্দেসেতি সঙ্খারক্খন্ধনিদ্দেসে. খন্ধানং ধাতাযতনভাৰে ব্যভিচারাভাৰতো অখন্ধভাৰনিৰারণেন অনাযতনাধাতুভাৰনিৰারণম্পি দট্ঠব্বং. ন যেৰাপনকা ঠপেতব্বাতি খন্ধাদিরাসিঅন্তোগধতং সন্ধায ৰুত্তং. উদ্দেসাদীসু পন ‘‘যেৰাপনাত্ৰেৰ ৰুত্তানং তেসং তথাযেৰ সঙ্গহো যুত্তো’’তি অট্ঠকথাযং ‘‘ঠপেত্ৰা যেৰাপনকে’’তি ৰুত্তং. সরূপেন অৰুত্তানম্পি চিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নানং খন্ধাদিভাৰো ন ৰারেতব্বোতি ন যেৰাপনকা ঠপেতব্বাতি ৰুত্তন্তি উভযেসম্পি অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.

আহারপচ্চযসঙ্খাতেনাতি উপত্থম্ভকপচ্চযসঙ্খাতেন. সো চ আহারানং উপত্থম্ভকভাৰো পাকটোতি কত্ৰা ৰুত্তো, ন জনকত্তাভাৰতো. ওজট্ঠমকরূপস্স হি ৰেদনাদীনঞ্চ আহারণতো তেসং জনকত্তং লব্ভতীতি. যদি উপত্থম্ভকো ইধ পচ্চযোতি অধিপ্পেতো, কবল়ীকারাহারস্স তাৰ হোতু, ইতরেসং কথন্তি আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. সহজাতাদিপচ্চযেতি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযে ৰদতি, মহাচতুক্কং ৰা, একেনাকারেনাতি রূপারূপানং উপত্থম্ভকত্তেন উপকারকভাৰমাহ. সো এৰ চ নেসং আহরণকিচ্চং. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰচনতো চেতনায ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰো সাতিসযোতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণং ৰিসেসেনা’’তি.

যথাগতমগ্গোতি ৰুত্তো কারণফলানং অভেদূপচারেনাতি দট্ঠব্বং, নানাক্খণিকো অট্ঠঙ্গিকমগ্গো উপনিস্সযো এতস্সাতি অট্ঠঙ্গিকমগ্গূপনিস্সযো. অরিযমগ্গস্স যথাগতমগ্গপরিযাযো ৰুচ্চমানো তস্স যা পুরিমকালভূতা অভেদোপচারসিদ্ধা আগমনাৰত্থা ততো নাতিৰিলক্খণাতি ইমমত্থং ৰিভাৰেতীতি আহ ‘‘পুব্বভাগ…পে… দীপিতা’’তি. ৰিঞ্ঞাণস্স চিত্তৰিচিত্ততা ৰিজাননভাৰৰিসেসা এৰাতি আহ ‘‘ৰিজাননমেৰ চিত্তৰিচিত্ততা’’তি. ৰেদনাক্খন্ধাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘দ্ৰাযতনানি হোন্তী’’তিআদীসু ৰুত্তমনাযতনাদযোপি সঙ্গণ্হাতি. তপ্পটিক্খেপোতি তস্স জাতিনিদ্দেসভাৰস্স পটিক্খেপো. কতো হোতীতি এতেন আহারিন্দ্রিযঝানমগ্গফলহেতুযো যত্তকা ইমস্মিং চিত্তে লব্ভন্তি, তে সব্বেপি ‘‘একো ৰিঞ্ঞাণাহারো হোতী’’তিআদিনা অৰুত্তাপি অত্থতো ৰুত্তাযেৰাতি দস্সেতি. এস নযো অঞ্ঞত্থাপি.

কোট্ঠাসৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুঞ্ঞতৰারাদিৰণ্ণনা

১২১-১৪৫. যথাৰুত্তে সমযেতি ৰুত্তপ্পকারসমূহে.

১৪৬. উস্সাহনং পেসনং নিযোজনং.

১৫৬-১৫৯. নাতিসমাহিতাযাতি নানাৰজ্জনূপচারং সন্ধায ৰদতি. যেৰাপনকেহিপি নিব্বিসেসতং দস্সেতি করুণামুদিতানম্পি উপ্পজ্জনতো.

কাযৰচীকিরিযা কাযৰচীপৰত্তি, ৰিঞ্ঞত্তি এৰ ৰা. অসমত্তভাৰনন্তি পুব্বভাগভাৰনমাহ.