ধম্মুদ্দেসৰারো

পঠমচিত্তৰণ্ণনা

৩৬৫. খণত্তযস্স অকুসলেসু অসম্ভৰতো সমৰাযকালহেতুসমূহত্থো সময-সদ্দো. লোভাভিভূতায এৰ ইট্ঠারম্মণস্মিং ইতরত্র চ ইট্ঠাকারগ্গহণৰসেন সোমনস্সসহগতভাৰোতি এৰমাদিং সন্ধায ‘‘যথানুরূপ’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘কিলেসাতুরতায অনারোগ্যট্ঠেন কিলেসৰজ্জসব্ভাৰতো সাৰজ্জট্ঠেন অৰিজ্জাসম্ভূততায অকোসল্যসম্ভূতট্ঠেন অকুসল’’ন্তি চ ‘‘সাৰজ্জদুক্খৰিপাকলক্খণং, অনত্থজননরসং, সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানং, অযোনিসোমনসিকারপদট্ঠানং, গারয্হভাৰতো ৰা সাৰজ্জলক্খণং, সংকিলেসভাৰরসং, অনিট্ঠৰিপাকপচ্চুপট্ঠানং, যথাৰুত্তপদট্ঠানমেৰা’’তি চ এৰমাদিনা ৰুত্তনযেন অনুগন্তব্বতায ৰুত্তং ‘‘ৰুত্তনযং অনুগন্ত্ৰা’’তি.

গতং গমনং পৰত্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘গতমত্তং গতিমত্তং গহণমত্ত’’ন্তি. দিট্ঠিযা হি গতি পৰত্তি এৰাতি. আসন্নকারণত্তাতি পদট্ঠানতায, যোনিসোমনসিকারো ৰিয হি কুসলস্স অযোনিসোমনসিকারো অকুসলস্স অচ্চাসন্নহেতু. তথা হি সতিপি অসদ্ধম্মসৰনাদিকারণে অযোনিসো অনাৰজ্জিতে অৰৰত্থাপিতে চ নত্থি অকুসলপ্পৰত্তি. তথা চ ৰক্খতি অট্ঠকথাযং ‘‘অযোনিসো অকুসল’’ন্তি. এতেন একন্তকারণতা চ ৰুত্তত্থা হোতি. পটিসঙ্খা সীতাদিখমনং অপ্পমাদৰিহারোতি ৰুত্তং ‘‘অপ্পমজ্জনং খমন’’ন্তি. তেন সতিসংৰরোতি ইধ খন্তিসংৰরো ৰুত্তোতি অধিপ্পাযো ইন্দ্রিযসংৰরস্স ৰুত্তত্তা. পহানসংৰরোতি ৰীরিযসংৰরো. সো হি ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১৪; ৬.৫৮) ৰুত্তোতি.

সম্মাপটিপত্তিযা পটিপক্খভাৰেন গহেতব্বতাকারো মোহো সম্মাপটিপত্তিপটিপক্খভাৰগ্গহণাকারো. তেন হি নিৰুতা ন সম্মা পটিপজ্জন্তি. অভিজ্ঝায ৰিসেসযোগো কম্মপথপ্পত্তি.

অনুপপরিক্খা মোহো. সো চেত্থ দিট্ঠিরহিতো ৰেদিতব্বো. দিট্ঠিসহিতস্স পন দিট্ঠিযা অনুৰিধাযকত্তা তগ্গহণেনেৰ গহণন্তি. অৰত্থুস্মিন্তি অসদ্দহনীযে ৰত্থুস্মিং. সানুনযো অধিমোক্খোতি মোহদিট্ঠীনং সদ্ধাপতিরূপতমাহ. অহিরিকানোত্তপ্পমোহাদীহি পমজ্জনতো অহিরিকাদীহি কারণেহি. আরক্খরহিতচিত্তেতি চিত্তস্স সতিৰিরহতংযেৰ দস্সেতি. আরক্খপচ্চুপট্ঠানা হি সতীতি. এতেন ‘‘অস্সদ্ধিযচিত্তে অন্ধবালচিত্তে’’তি পদদ্ৰযং ৰুত্তত্থং হোতি. উপনাহাদীতি আদি-সদ্দেন রাগাদযো সঙ্গয্হন্তি. রাগাদীনং পরিযুট্ঠানাদিসভাৰতায ‘‘অৰিসেসেনা’’তি ৰুত্তং ৰিসেসস্স একচ্চস্স অসম্ভৰতো. ইধাতি, ইমস্মিং চিত্তে. নিপ্ফাদেতব্বে পযোজনে ভুম্মং ‘‘চম্মস্মিং দীপিনং হন্তী’’তি (ৰজির. টী. ১৭-১৮ ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা) ৰিয আরম্মণং ৰা অৰূপসমো ফলূপচারেন ‘‘সেম্হো গুল়ো’’তি ৰিয.

ধম্মুদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা

৩৯০. সভাৰপটিচ্ছাদৰসেন পকতিঅত্তাদিঅসন্তগ্গহণস্স নিস্সযত্তা নিমিত্তত্তা অসন্তং বুজ্ঝতি, নিচ্চাদিৰিসমগ্গহণস্স সঞ্ঞাদিৰিপরিযেসস্স নিস্সযত্তা অসমং বুজ্ঝতীতি মোহো ৰুত্তো নিমিত্তস্স কত্তুভাৰেন উপচারিতত্তা, অযঞ্চ অত্থো দিট্ঠিসহিতমোহৰসেন দট্ঠব্বো. এত্থ চ পকতীতি কাপিলানং পধানং.

ততিযচিত্তৰণ্ণনা

৪০০. অপণ্ণকপদং ৰিয অৰিরজ্ঝনকপদম্পি কদাচি নিযতভাৰং দীপেয্যাতি অনিযততং দীপেতুং ‘‘উপ্পত্তিঅরহঙ্গানী’’তি ৰুত্তং মানস্স অনিযতত্তা. যদি হি মানো নিযতো সিযা, কামরাগস্স মানরহিতা পৰত্তি ন সিযা, তথা ভৰরাগস্স. এৰং সতি পট্ঠানে চতুক্খত্তুং কামরাগেন যোজনা ন সিযা, তিক্খত্তুংযেৰ সিযা, ভৰরাগমূলিকা চ ন সিযা, এৰঞ্চ সংযোজনানং সংযোজনেহি অট্ঠৰিধেন যোজনা সিযা, ন দসৰিধা দস্সিতাতি যথাৰুত্তাহি যোজনাহি মানস্স অনিযতভাৰো পকাসিতো. অথ ৰা মানেন সদ্ধিং পঞ্চ হোন্তি যথাৰুত্তানি অপণ্ণকঙ্গানি, কিং পন হোন্তীতি অপেক্খাযং যেৰাপনকাতি ৰিদিতোৰাযমত্থো. যেৰাপনকানঞ্হি পঞ্চভাৰো ইধ ৰিধীযতি, ন অপণ্ণকঙ্গানন্তি সো যথা হোতি, তথা যোজেতব্বং. কিলেসদুকে পটিচ্চৰারাদীসু ‘‘কিলেসং ধম্মং পটিচ্চ কিলেসো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদীসু ‘‘লোভং পটিচ্চ মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পং. লোভং পটিচ্চ মোহো মানো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পং. লোভং পটিচ্চ মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পং. লোভং পটিচ্চ মোহো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্প’’ন্তি ৰিভত্তত্তা ‘‘তথা কিলেসদুকেপী’’তি ৰুত্তং. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তসসঙ্খারিকাসঙ্খারিকচিত্তৰসেন হি অযং পাঠভেদোতি.

‘‘কামরাগো চতুধা একতো উপ্পজ্জতি, পটিঘো তিধা, মানো একধা, তথা ৰিচিকিচ্ছা ভৰরাগোতি উদ্দিসিত্ৰা কামরাগো মানসংযোজনঅৰিজ্জাসংযোজনেহি চেৰ অৰিজ্জাসংযোজনমত্তেনেৰ চ সদ্ধিং মানো ভৰরাগাৰিজ্জাসংযোজনেহি সদ্ধিং ভৰরাগো অৰিজ্জাসংযোজনেন সদ্ধি’’ন্তি অট্ঠকথাকণ্ডৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৮৫) ৰক্খমানত্তা ‘‘ইধ চ ৰক্খতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থেৰ ‘‘লোভো ছধা একতো উপ্পজ্জতি, পটিঘো দ্ৰেধা, তথা মোহো’’তি উদ্দিসিত্ৰা ‘‘লোভো অসঙ্খারিকো দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তো মোহউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, সসঙ্খারিকো মোহথিনউদ্ধচ্চঅহিরিকানোত্তপ্পেহি, অসঙ্খারিকো এৰ মোহমানউদ্ধচ্চঅহিরিকঅনোত্তপ্পেহি, সসঙ্খারিকো এৰ চ মোহমানথিনউদ্ধচ্চঅহিরিকঅনোত্তপ্পেহী’’তি ৰক্খমানত্তা ‘‘তথাদসৰিধা কিলেসান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অহ’’ন্তি গহণতায অৰংকত্ৰা গহণম্পি ‘‘সম্পগ্গহো’’তি ৰুত্তং.

চতুত্থচিত্তৰণ্ণনা

৪০২. উস্সাহং জনেন্তাতি এত্থ চিত্তপযোগসঙ্খাতো সঙ্খারো এৰ উস্সাহো, ন ৰীরিযুস্সাহোতি.

নৰমচিত্তৰণ্ণনা

৪১৩. ৰিসপ্পনানিট্ঠরূপসমুট্ঠানং যেন কুপিতস্স সকলসরীরং কম্পতি, কুপিতাকারো পঞ্ঞাযতি. এতেন সম্পত্তিঅত্থো রসো দস্সিতো হোতি, পৰত্তিআকারৰসেন ৰা ৰিসপ্পনরসো. তথা হি যস্স কুপ্পতি, তস্স অমিত্তস্স সম্পত্তি যেভুয্যেন পটিঘুপ্পত্তিহেতু হোতীতি. এতেন কিচ্চত্থো রসো ৰুত্তো হোতীতি.

৪১৮. ৰচনত্থমেৰ ৰচনপরিযাযমেৰ.

একাদসমচিত্তৰণ্ণনা

৪২৪. নিচ্ছযাভাৰাতি অধিমোক্খাভাৰা. অসণ্ঠহনতোতি সন্তানৰসেন একস্মিং আরম্মণে অনৰট্ঠানতো.

দ্ৰাদসমচিত্তৰণ্ণনা

৪২৯. সহজাতাধিপতি নত্থি ‘‘ছন্দৰতো চে ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, সা ময্হং উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিপ্পৰত্তিযা অভাৰা. অনুদ্ধটত্তা পটিসিদ্ধতা, যথাধম্মসাসনে অৰচনম্পি অভাৰং দীপেতি.

অৰচনতোতি অ-কারস্স তদঞ্ঞৰচনতং দস্সেতি. এতেন চ দস্সনেন পহাতব্বেসু অভাৰৰচনেন কারণসিদ্ধিযা ফলসিদ্ধীতি তত্থ অভাৰস্স কারণমেৰ তাৰ দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো’’তি ৰুত্তং. তেন তংসভাৰতা তস্স চিত্তুপ্পাদস্স ৰুত্তা হোতি. ততো চ ‘‘বলৰং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, দুব্বলং নাকড্ঢতী’’তি ইদং পটিসন্ধিদানসভাৰেসু. যস্স পন পটিসন্ধিদানসভাৰো এৰ নত্থি, ন তস্স বলৰভাৰো পটিসন্ধিআকড্ঢনে কারণন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. অনাকড্ঢনং সাধেতি ‘‘যদি হি আকড্ঢেয্যা’’তিআদিনা. যস্মা চ নাগতং, তস্মা নাকড্ঢতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যস্মা পন তং পটিসন্ধিদানং নত্থি, তস্মা নাগত’’ন্তি ৰুত্তত্তা ‘‘অনাকড্ঢনতো অনাগমনং সাধেতু’’ন্তি ৰুত্তং.

অপাযগমনীযস্সাতি অপাযং গমেতীতি অপাযগমনীযং, তংসভাৰন্তি অত্থো. পটিসন্ধিআকড্ঢনে সতি উদ্ধচ্চসহগতং একন্তেন অপাযগমনীযং সিযা. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৪২৯) ‘‘ইতরস্সাপি এত্থেৰ পটিসন্ধিদানং ভৰেয্যা’’তি. ন হি অকুসলপটিসন্ধি সুগতিযং সম্ভৰতীতি. ‘‘চতূহি অপাযেহি চ ৰিপ্পমুত্তো (খু. পা. ৬.১১; সু. নি. ২৩৪) অৰিনিপাতধম্মো’’তি (স. নি. ২.৪১; ৫.৯৯৮, ১০০৪) ৰচনতো অপাযগমনীযঞ্চ দস্সনেন পহাতব্বং. তেনাহ ‘‘অপাযগমনীযস্স দস্সনেন পহাতব্বত্তা’’তি. ন চেতং দস্সনেন পহাতব্বং, ন সো তস্স অপাযগমনীযো রাগো দোসো মোহো তদেকট্ঠা চ কিলেসাতি এতেন সঙ্গহোতি সক্কা ৰত্তুং নিযোগতো ভাৰনায পহাতব্বভাৰেন ৰুত্তত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘কতমে ধম্মা ভাৰনায পহাতব্বা, উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৬).

‘‘কুসলাকুসলং কম্মং ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৭) ৰুত্তকম্মপচ্চযভাৰো নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো. সো চ যদি উদ্ধচ্চসহগতং পটিসন্ধিং আকড্ঢেয্য, তস্সাপি সিযা. তথা চ সতি উদ্ধচ্চসহগতং দস্সনেন পহাতব্বং সিযা দস্সনেন পহাতব্বানংযেৰ নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা. ন চেতং দস্সেনেন পহাতব্বন্তি সব্বং পুব্বে ৰিয আৰত্ততি.

সহজাতমেৰ ৰিভত্তন্তি যথা দস্সনেন পহাতব্বৰিভঙ্গে ‘‘দস্সনেন পহাতব্বো ধম্মো নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৬) সহজাতং নানাক্খণিকন্তি উদ্দিসিত্ৰা ‘‘সহজাতা দস্সনেন পহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানাক্খণিকা দস্সনেন পহাতব্বা চেতনা ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰিভত্তং, এৰং অৰিভজিত্ৰা ‘‘ভাৰনায পহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৯) এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘নানাক্খণিকা চেতনা ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. তেন ন ভাৰনায পহাতব্বস্স নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰোতি ৰিঞ্ঞাযতি. পচ্চনীযেপি যথাসম্ভৰং সঙ্গাহকপচ্চযানং ৰসেন পচ্চযুদ্ধারে করিযমানে. ইতরত্থ চাতি দস্সনেনপহাতব্বপদে. তত্থ হি ‘‘দস্সনেন পহাতব্বো ধম্মো নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতউপনিস্সযপচ্ছাজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৭১) কম্মপচ্চযোপি ৰুত্তোতি.

তদভাৰাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযত্তাভাৰা. ন চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৰিনা পটিসন্ধিআকড্ঢনং অত্থীতি ‘‘পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো তত্থ অনাগতা’’তি ৰুত্তং. এত্থাতি ‘‘ঠপেত্ৰা উদ্ধচ্চসহগতং সেসানি একাদসেৰ পটিসন্ধিং আকড্ঢন্তী’’তি এত্থ. পৰত্তিৰিপাকস্সাতি পৰত্তিযং ৰিপাকো পৰত্তিএকদেসতায পৰত্তিভূতো ৰা ৰিপাকো এতস্সাতি পৰত্তিৰিপাকং, কম্মং, তস্স. অথ ৰা পৰত্তিযং ৰিপাকো পৰত্তিৰিপাকো. ইমস্মিং পন অত্থে নানাক্খণিককম্মপচ্চযো এতস্সাতি নানা…পে… যো, তব্ভাৰো…পে… তাতি এৰং পদচ্ছেদো দট্ঠব্বো. ন সক্কা নিৰারেতুং নানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৰিনা ৰিপাকস্স অনুপ্পজ্জনতো.

ইদানি পৰত্তিৰিপাকানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযলাভিতায আহচ্চভাসিততং দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তঞ্চা’’তিআদিমাহ. ৰিপাকদানং পটিসন্ধিৰিপাকধম্মতাতি মঞ্ঞমানো ‘‘যদি ভাৰনা’’তিআদিমাহ. ইতরো ৰিপাকদানাভাৰেপি সিদ্ধো ৰিপাকধম্মভাৰো তাদিসানং অঞ্ঞেসম্পি লব্ভমানত্তাতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞাচিত্তাদীন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন অত্তনো কালমতিক্কন্তং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং উপপজ্জৰেদনীযঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ৰুত্তং সিযাতি ইদং সহাযপচ্চযলাভতো পুথুজ্জনসন্তানৰুত্তিনো উদ্ধচ্চসহগতস্স ৰিপাকুপ্পাদনং, তদভাৰা সেক্খসন্ততিযং তস্স ৰিপাকানুপ্পাদনঞ্চ যুত্তং সিযাতি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ইদং পন ঠানং সুট্ঠু ৰিচারেতব্ব’’ন্তিআদি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘পুথুজ্জনেসু উপ্পজ্জমানানং সকভণ্ডে ছন্দরাগাদীনং উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদস্স চ সংযোজনত্তযতদেকট্ঠকিলেসানং অনুপচ্ছিন্নতায অপরিক্খীণসহাযানং ৰিপাকুপ্পাদনং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি উদ্ধচ্চসহগতধম্মানং ৰিপাকো ৰিভঙ্গে ৰুত্তো’’তি. তস্স তাদিসস্সেৰ সতি সহাযে ৰিপাকুপ্পাদনৰচনং, অসতি ৰিপাকানুপ্পাদনৰচনং ৰিরুজ্ঝতীতি চ পৰত্তিৰিপাকদাযিকং ৰা উদ্ধচ্চসহগতস্স মনসি কত্ৰা ‘‘ৰুত্তং সিযা’’তি ৰুত্তং. ‘‘পৰত্তিৰিপাকঞ্হি সন্ধায ‘তেসং ৰিপাকে ঞাণ’ন্তি পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৭২৫-৭২৬) ৰুত্ত’’ন্তি একে ৰণ্ণযন্তি. এৰং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতি, সাপি ৰিঞ্ঞাণপচ্চযভাৰে অপনেতব্বাতি ইদম্পি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি.

অকুসলপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.