৩. ভেসজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬২২. ততিযসিক্খাপদে যেসং মংসং কপ্পতীতি ইদং নিস্সগ্গিযৰত্থুদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন পন যেসং মংসং ন কপ্পতি, তেসং সপ্পিআদীনি ন কপ্পন্তীতি দস্সনত্থং. মনুস্সখীরাদীনিপি হি নো ন কপ্পন্তি, কুতো সসস্স সপ্পীতি আহ ‘‘যেসঞ্হি খীরং অত্থি, সপ্পিপি তেসং অত্থিযেৰা’’তি. ‘‘ইদঞ্চ যেভুয্যেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. উগ্গহিতকং কত্ৰা নিক্খিত্তন্তি অপ্পটিগ্গহিতং সযমেৰ গহেত্ৰা নিক্খিত্তং. সযংকতং নিরামিসমেৰ ৰট্টতীতি তদহুপুরেভত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অথ সযংকতং নিরামিসং ভুঞ্জন্তস্স কস্মা সামংপাকো ন হোতীতি আহ – ‘‘নৰনীতং তাপেন্তস্স হি সামংপাকো ন হোতী’’তি. সৰত্থুকপটিগ্গহিতস্স ৰত্থুগতিকত্তা আহ – ‘‘সৰত্থুকস্স পটিগ্গহিতত্তা’’তি. পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতেহীতি পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতখীরদধীহি. পুরেভত্তম্পি চ উগ্গহিতকেহি কতং অব্ভঞ্জনাদীসু উপনেতব্বন্তি সম্বন্ধো. উভযেসম্পীতি পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতখীরদধীহি চ পুরেভত্তং উগ্গহিতকেহি চ কতানং. এসেৰ নযোতি নিস্সগ্গিযং হোতীতি অত্থো. অকপ্পিযমংসসপ্পিম্হীতি অকপ্পিযমংসসত্তানং সপ্পিম্হি. কারণপতিরূপকং ৰত্ৰাতি সজাতিযানং সপ্পিভাৰতোতি কারণপতিরূপকং ৰত্ৰা.
সপ্পিনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি নিরামিসমেৰ সত্তাহং ৰট্টতীতি অত্থো. এত্থাতি নৰনীতে. ধোতং ৰট্টতীতি অধোতং চে, সৰত্থুকপটিগ্গহিতং হোতি, তস্মা ধোতং পটিগ্গহেত্ৰা সত্তাহং নিক্খিপিতুং ৰট্টতীতি থেরানং অধিপ্পাযো. তক্কতো উদ্ধটমত্তমেৰ খাদিংসূতি এত্থ তক্কতো উদ্ধটমত্তং অধোতম্পি পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তা ধোৰিত্ৰা পচিত্ৰা ৰা পরিভুঞ্জিংসূতি এৰমত্থো গহেতব্বো. থেরস্স হি দধিগুল়িকাদিসহিতম্পি পটিগ্গহিতং পচ্ছা ধোৰিত্ৰা পচিত্ৰা ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স সৰত্থুকপটিগ্গহণে দোসো নত্থীতি অধিপ্পাযো, তেনেৰ থেরস্স অধিপ্পাযং দস্সেন্তেন ‘‘তস্মা নৰনীতং পরিভুঞ্জন্তেন…পে… অযমেত্থ অধিপ্পাযো’’তি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘তক্কতো উদ্ধটমত্তমেৰ খাদিংসূ’’তি ৰচনস্স অধিপ্পাযং অজানন্তা ‘‘তক্কতো উদ্ধটমত্তং অধোতম্পি দধিগুল়িকাদিসহিতং ৰিকালেপি পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ন হি দধিগুল়িকাদিআমিসেন সংসট্ঠরসং নৰনীতং পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি সক্কা ৰত্তুং. নৰনীতং পরিভুঞ্জন্তেনাতি অধোৰিত্ৰা পটিগ্গহিতনৰনীতং পরিভুঞ্জন্তেন. দধি এৰ দধিগতং যথা ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তি (ম. নি. ২.১১৯). খযং গমিস্সতীতি ৰচনতো খীরং পক্খিপিত্ৰা পক্কসপ্পিআদিপি ৰিকালে কপ্পতীতি ৰেদিতব্বং. কুক্কুচ্চাযন্তি কুক্কুচ্চকাতি ইমিনা অত্তনাপি তত্থ কুক্কুচ্চসব্ভাৰং দীপেতি. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ভেসজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘নিব্বট্টিতসপ্পি ৰা নৰনীতং ৰা পচিতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তানি পটিগ্গহেত্ৰাতি তানি খীরদধীনি পটিগ্গহেত্ৰা.
পটিগ্গহেত্ৰা ঠপিতভেসজ্জেহীতি পটিগ্গহেত্ৰা ঠপিতযাৰজীৰিকভেসজ্জেহি. ৰুত্তনযেন যথা তণ্ডুলাদীনি ন পচ্চন্তি, তথা লজ্জীযেৰ সম্পাদেত্ৰা দেতীতি লজ্জীসামণেরগ্গহণং, অপিচ অলজ্জিনা অজ্ঝোহরিতব্বং যং কিঞ্চি অভিসঙ্খরাপেতুং ন ৰট্টতি, তস্মাপি এৰমাহ. তিলে পটিগ্গহেত্ৰা কততেলন্তি অত্তনা ভজ্জনাদীনি অকত্ৰা গহিততেলং. তেনেৰ ‘‘সামিসম্পি ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. নিব্বট্টিতত্তাতি যাৰকালিকৰত্থুতো ৰিৰেচিতত্তা. উভযম্পীতি অত্তনা চ পরেন চ কতং. যাৰ অরুণস্স উগ্গমনা তিট্ঠতি, নিস্সগ্গিযন্তি সত্তমদিৰসে কততেলং সচে যাৰ অরুণুগ্গমনা তিট্ঠতি, নিস্সগ্গিযং.
৬২৩. অচ্ছৰসন্তি দুক্কটৰত্থুনো ৰসায অনুঞ্ঞাতত্তা তংসদিসানং দুক্কটৰত্থূনংযেৰ অকপ্পিযমংসসত্তানং ৰসা অনুঞ্ঞাতা, ন থুল্লচ্চযৰত্থূনং মনুস্সানং ৰসাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা মনুস্সৰস’’ন্তি. সংসট্ঠন্তি পরিস্সাৰিতং. ‘‘কালে পটিগ্গহিতং ৰিকালে অনুপসম্পন্নেনপি নিপ্পক্কং সংসট্ঠঞ্চ পরিভুঞ্জন্তস্স দ্ৰেপি দুক্কটানি হোন্তিযেৰা’’তি ৰদন্তি. যস্মা খীরদধিআদীনি পক্খিপিত্ৰা তেলং পচন্তি, তস্মা কসটং ন ৰট্টতি, তেলমেৰ ৰট্টতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পক্কতেলকসটে ৰিয কুক্কুচ্চাযতী’’তি. ‘‘সচে ৰসায সদ্ধিং পক্কত্তা ন ৰট্টতি, ইদং কস্মা ৰট্টতী’’তি পুচ্ছন্তা ‘‘ভন্তে’’তিআদিমাহংসু. এতং ৰট্টতীতি ননু এতং দধিগুল়িকাদীহি পক্কং নৰনীতং ৰট্টতীতি অত্থো.
‘‘মধুকরীহি নাম মধুমক্খিকাহীতি অযং খুদ্দকমক্খিকানং ভমরমক্খিকানঞ্চ সামঞ্ঞনিদ্দেসো’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘দণ্ডকেসু মধুকরা মধুকরী মক্খিকা নামা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তাহি মধুকরীআদীহি তীহি মক্খিকাহি কতং মধু নামা’’তি ৰদন্তি. ভমরমক্খিকাহীতি মহাভমরমক্খিকাহি. সিলেসসদিসন্তি ঘনপক্কং ৰুত্তং. ইতরন্তি তনুকমধু. মধুপটলন্তি মধুরহিতং কেৰলং মধুপটলং. ‘‘সচে মধুসহিতং পটলং পটিগ্গহেত্ৰা নিক্খিপন্তি, পটলস্স ভাজনট্ঠানিযত্তা মধুনো ৰসেন সত্তাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি ৰদন্তি, ‘‘মধুমক্খিতং পন মধুগতিকমেৰা’’তি ইমিনা তং ন সমেতি.
‘‘ফাণিতং নাম উচ্ছুম্হা নিব্বত্ত’’ন্তি পাল়িযং অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘উচ্ছুরসং উপাদায…পে… অৰত্থুকা উচ্ছুৰিকতি ‘ফাণিত’ন্তি ৰেদিতব্বা’’তি ৰচনতো উচ্ছুরসোপি নিক্কসটো সত্তাহকালিকোতি ৰেদিতব্বো. কেনচি পন ‘‘মধুম্হি চত্তারো কালিকা যথাসম্ভৰং যোজেতব্বা, উচ্ছুম্হি চা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সমক্খিকণ্ডসেল়কং যাৰকালিকং, অনেল়কং উদকসম্ভিন্নং যামকালিকং, অসম্ভিন্নং সত্তাহকালিকং, মধুসিত্থং পরিসুদ্ধং যাৰজীৰিকং, তথা উচ্ছু ৰা রসো ৰা সকসটো যাৰকালিকো, নিক্কসটো উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো, অসম্ভিন্নো সত্তাহকালিকো, সুদ্ধকসটং যাৰজীৰিক’’ন্তি চ ৰত্ৰা উত্তরিপি বহুধা পপঞ্চিতং. তত্থ ‘‘উদকসম্ভিন্নং মধু ৰা উচ্ছুরসো ৰা উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো’’তি ইদং নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাযং দিস্সতি. ‘‘যাৰকালিকং সমানং গরুতরম্পি মুদ্দিকাজাতিরসং অত্তনা সংসট্ঠং লহুকং যামকালিকভাৰং উপনেন্তং উদকং লহুতরং সত্তাহকালিকং অত্তনা সংসট্ঠং গরুতরং যামকালিকভাৰং উপনেতী’’তি এত্থ কারণং সোযেৰ পুচ্ছিতব্বো, সব্বত্থ পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ উদকসম্ভেদেন গরুতরস্সপি লহুভাৰোপগমনংযেৰ দস্সিতং. পাল়িযম্পি হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, গিলানস্স গুল়ং, অগিলানস্স গুল়োদক’’ন্তি (মহাৰ. ২৮৪) ৰদন্তেন অগিলানেন পরিভুঞ্জিতুং অযুত্তোপি গুল়ো উদকসম্ভিন্নো অগিলানস্সপি ৰট্টতীতি অনুঞ্ঞাতো.
যম্পি চ ‘‘উচ্ছু চে যাৰকালিকো, উচ্ছুরসো চে যামকালিকো, ফাণিতং চে সত্তাহকালিকং, তচো চে যাৰজীৰিকো’’তি অট্ঠকথাৰচনং দস্সেত্ৰা ‘‘উচ্ছুরসো উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো’’তি অঞ্ঞেন কেনচি ৰুত্তং, তম্পি তথাৰিধস্স অট্ঠকথাৰচনস্স ইমিস্সা সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায অভাৰতো ন সারতো পচ্চেতব্বং. ততোযেৰ চ ‘‘উচ্ছুরসো উদকেন সম্ভিন্নোপি অসম্ভিন্নোপি সত্তাহকালিকোযেৰা’’তি কেচি আচরিযা ৰদন্তি. ভেসজ্জক্খন্ধকে চ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, উচ্ছুরস’’ন্তি (মহাৰ. ৩০০) এত্থ তীসুপি গণ্ঠিপদেসু অৰিসেসেন ৰুত্তং ‘‘উচ্ছুরসো সত্তাহকালিকো’’তি.
সযংকতং নিরামিসমেৰ ৰট্টতীতি এত্থ অপরিস্সাৰিতং পটিগ্গহিতম্পি করণসমযে পরিস্সাৰেত্ৰা কসটং অপনেত্ৰাৰ অত্তনা কতন্তি গহেতব্বং. ঝামউচ্ছুফাণিতন্তি অগ্গিনা দড্ঢে উচ্ছুখেত্তে ঝামউচ্ছুনা কতফাণিতং. কোট্টিতউচ্ছুফাণিতন্তি খুদ্দানুখুদ্দকং ছিন্দিত্ৰা কোট্টেত্ৰা নিপ্পীল়েত্ৰা পক্কং যেভুয্যেন চ সকসটং ফাণিতং. তাদিসস্স চ কসটস্স অব্বোহারিকত্তা ‘‘তং যুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. সীতুদকেন কতন্তি মধুকপুপ্ফানি সীতোদকে পক্খিপিত্ৰা মদ্দিত্ৰা পুপ্ফরসে উদকগতে সতি তং উদকং গহেত্ৰা পচিত্ৰা কতফাণিতং. খীরং পক্খিপিত্ৰা কতং মধুকফাণিতং যাৰকালিকন্তি এত্থ খীরং পক্খিপিত্ৰা পক্কতেলং কস্মা ৰিকালে ৰট্টতীতি চে? তেলে পক্খিত্তখীরং তেলমেৰ হোতি, অঞ্ঞং পন খীরং পক্খিপিত্ৰা কতং খীরভাৰং গণ্হাতীতি ইদমেত্থ কারণং. যদি এৰং খণ্ডসক্খরম্পি খীরং পক্খিপিত্ৰা করোন্তি, তং কস্মা ৰট্টতীতি আহ ‘‘খণ্ডসক্খরং পনা’’তিআদি. তত্থ খীরজল্লিকন্তি খীরফেণং.
ভেসজ্জোদিস্সং দস্সেন্তেন ‘‘সত্তৰিধঞ্হি ওদিস্সং নামা’’তিআদিনা ইতরানিপি অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তানি. ৰিকটানীতি অপকতিভেসজ্জত্তা ৰিকটানি, ৰিরূপানীতি অত্থো. দুক্কটৰত্থূনম্পি অকপ্পিযমংসানং ৰসায অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ৰসোদিস্স’’ন্তি ৰুত্তং. ওল়ারিকানম্পি আহারত্থং ফরিতুং সমত্থানং সপ্পিআদীনং ভেসজ্জনামেন অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ভেসজ্জোদিস্স’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘পচ্ছাভত্ততো পট্ঠায সতি পচ্চযেতি ৰুত্তত্তা পটিগ্গহিতভেসজ্জানি দুতিযদিৰসতো পট্ঠায পুরেভত্তম্পি সতি পচ্চযে পরিভুঞ্জিতব্বানি, ন আহারত্থং ভেসজ্জত্থায পটিগ্গহিতত্তা’’তি ৰদন্তি.
৬২৪. দ্ৰারৰাতপানকৰাটেসূতি মহাদ্ৰারস্স ৰাতপানানঞ্চ কৰাটফলকেসু. কসাৰে পক্খিত্তানি তানি অত্তনো সভাৰং পরিচ্চজন্তি, তস্মা ‘‘মক্খেতব্বানী’’তি ৰুত্তং, ঘুণপাণকাদিপরিহারত্থং মক্খেতব্বানীতি অত্থো. অধিট্ঠেতীতি ‘‘ইদানি ময্হং অজ্ঝোহরণীযং ন ভৰিস্সতি, বাহিরপরিভোগত্থায গমিস্সতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেতীতি অত্থো. তেনেৰাহ – ‘‘সপ্পিঞ্চ তেলঞ্চ ৰসঞ্চ মুদ্ধনি তেলং ৰা অব্ভঞ্জনং ৰা’’তিআদি. ‘‘এৰং অধিট্ঠিতঞ্চ পটিগ্গহণং ৰিজহতী’’তি ৰদন্তি.
৬২৫. সচে দ্ৰিন্নং সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং অৰিভত্তং হোতি, পরিভুঞ্জিতুং পন ন ৰট্টতীতি এত্থ মজ্ঝে পাঠো পরিহীনো, এৰং পনেত্থ পাঠো ৰেদিতব্বো ‘‘সচে দ্ৰিন্নং সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং অৰিভত্তং হোতি, সত্তাহাতিক্কমে দ্ৰিন্নম্পি অনাপত্তি, পরিভুঞ্জিতুং পন ন ৰট্টতী’’তি. অঞ্ঞথা পন সদ্দপ্পযোগোপি ন সঙ্গচ্ছতি. গণ্ঠিপদেপি চ অযমেৰ পাঠো দস্সিতো. তত্থ দ্ৰিন্নম্পি অনাপত্তীতি যথা অঞ্ঞস্স সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং সত্তাহাতিক্কমেন নিস্সগ্গিযং ন হোতি পরসন্তকভাৰতো, এৰমিদম্পি অৰিভত্তত্তা উভযসাধারণম্পি অৰিনিব্ভোগভাৰতো নিস্সগ্গিযং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. পরিভুঞ্জিতুং পন ন ৰট্টতীতি ভিক্খুনা পটিগ্গহিতত্তা সত্তাহাতিক্কমে যস্স কস্সচি ভিক্খুনো পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি পটিগ্গহিতসপ্পিআদীনং পরিভোগস্স সত্তাহেনেৰ পরিচ্ছিন্নত্তা. ‘‘তানি পটিগ্গহেত্ৰা সত্তাহপরমং সন্নিধিকারকং পরিভুঞ্জিতব্বানী’’তি হি ৰুত্তং. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ইধ পাঠস্স পরিহীনভাৰং অসল্লক্খেত্ৰা ‘‘পরিভুঞ্জিতুং পন ন ৰট্টতীতি ইদং অন্তোসত্তাহে পরিভোগং সন্ধায ৰুত্তন্তি সঞ্ঞায ৰিস্সাসগ্গাহাভাৰতো পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতী’’তি এৰমত্থো ৰুত্তো, সো ন গহেতব্বো.
আৰুসো, ইমং তেলং সত্তাহমত্তং পরিভুঞ্জ ত্ৰন্তি ইমিনা যেন পটিগ্গহিতং, তেন অন্তোসত্তাহেযেৰ পরস্স ৰিস্সজ্জিতভাৰং দস্সেতি. কস্স আপত্তীতি পঠমং তাৰ উভিন্নং সাধারণত্তা অনাপত্তি ৰুত্তা. ইদানি পন একেন ইতরস্স ৰিস্সট্ঠভাৰতো উভযসাধারণতা নত্থীতি ৰিভত্তসদিসং হুত্ৰা ঠিতং, তস্মা এত্থ পটিগ্গহিতস্স সত্তাহাতিক্কমে একস্স আপত্তিযা ভৰিতব্বন্তি মঞ্ঞমানো ‘‘কিং পটিগ্গহণপচ্চযা পটিগ্গাহকস্স আপত্তি, উদাহু যস্স সন্তকং জাতং, তস্সা’’তি পুচ্ছতি. নিস্সট্ঠভাৰতোযেৰ চ ইধ ‘‘অৰিভত্তভাৰতো’’তি কারণং অৰত্ৰা ‘‘যেন পটিগ্গহিতং, তেন ৰিস্সজ্জিতত্তা’’তি ৰুত্তং. ইদঞ্চ ৰিস্সট্ঠভাৰতো উভযসাধারণতং পহায একস্স সন্তকং হোন্তম্পি যেন পটিগ্গহিতং, ততো অঞ্ঞস্স সন্তকং জাতং, তস্মা পরসন্তকপটিগ্গহণে ৰিয পটিগ্গাহকস্স পটিগ্গহণপচ্চযা নত্থি আপত্তীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং, ন পন ‘‘যেন পটিগ্গহিতং, তেন ৰিস্সজ্জিতত্তা’’তি ৰচনতো অৰিস্সজ্জিতে সতি অৰিভত্তেপি সত্তাহাতিক্কমে আপত্তীতি দস্সনত্থং অৰিস্সজ্জিতে অৰিভত্তভাৰতোযেৰ অনাপত্তিযা সিদ্ধত্তা. সচে পন ইতরো যেন পটিগ্গহিতং, তস্সেৰ অন্তোসত্তাহে অত্তনো ভাগম্পি ৰিস্সজ্জেতি, সত্তাহাতিক্কমে সিযা আপত্তি যেন পটিগ্গহিতং, তস্সেৰ সন্তকভাৰমাপন্নত্তা ইতরস্স অপ্পটিগ্গহিতত্তা. ইমিনা তস্স সন্তকভাৰেপি অঞ্ঞেন পটিগ্গহিতসকসন্তকে ৰিয তেন অপ্পটিগ্গহিতভাৰতো অনাপত্তীতি দীপেতি. ইদং পন অধিপ্পাযং অজানিত্ৰা ইতো অঞ্ঞথা গণ্ঠিপদকারাদীহি পপঞ্চিতং, ন তং সারতো পচ্চেতব্বং.
অপরিভোগং হোতীতি কস্সচি অমনুঞ্ঞস্স পতিতত্তা পরিভোগারহং ন হোতি. যেন চিত্তেনাতি যেন পরিচ্চজিতুকামতাচিত্তেন. ‘‘অন্তোসত্তাহে’’তি অধিকারত্তা ‘‘অন্তোসত্তাহে অনপেক্খো দত্ৰা পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতী’’তি ইমং সম্বন্ধং সন্ধায মহাসুমত্থেরেন ‘‘এৰং অন্তোসত্তাহে দত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. মহাপদুমত্থেরো পন যদি এৰং ‘‘ৰিস্সজ্জেতী’’তি ইমিনাৰ তং সিদ্ধং, সত্তাহাতিক্কন্তং পন নিস্সট্ঠং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি, তস্মা তস্স পরিভোগমুখদস্সনমিদন্তি আহ – ‘‘নযিদং যাচিতব্ব’’ন্তিআদি. অঞ্ঞেন ভিক্খুনাতি এত্থ সুদ্ধচিত্তেন দিন্নত্তা সযম্পি আহরাপেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতিযেৰ. সপ্পিআদীনং পটিগ্গহিতভাৰো, অত্তনো সন্তকতা, সত্তাহাতিক্কমোতি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.
ভেসজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.