৩. পত্তৰগ্গো
১. পত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৯৮-৬০২. পত্তৰগ্গস্স পঠমে ভণ্ডন্তি ৰিক্কেতব্বভণ্ডং. যস্মা ৰণ্ণসদ্দো সণ্ঠানজাতিরূপাযতনকারণপমাণগুণপসংসাদীসু দিস্সতি. ‘‘মহন্তং সপ্পরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৪২) হি সণ্ঠানং ৰুচ্চতি. ‘‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪০২) জাতি. ‘‘পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩০৩) রূপাযতনং.
‘‘ন হরামি ন ভঞ্জামি, আরা সিঙ্ঘামি ৰারিজং;
অথ কেন নু ৰণ্ণেন, গন্ধত্থেনোতি ৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৪; জা. ১.৬.১১৬) –
আদীসু কারণং. ‘‘তযো পত্তস্স ৰণ্ণা’’তিআদীসু (পারা. ৬০২) পমাণং. ‘‘কদা সঞ্ঞুল়্হা পন তে গহপতি ইমে সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৭৭) গুণো. ‘‘ৰণ্ণারহস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩) পসংসা. তস্মা ৰুত্তং ‘‘তযো পত্তস্স ৰণ্ণাতি তীণি পত্তস্স পমাণানী’’তি.
অড্ঢতেরসপলা হোতীতি এত্থ ‘‘মাসানং অড্ঢতেরসপলানি গণ্হাতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘মগধনাল়ি নাম ছপসতা নাল়ী’’তি কেচি. ‘‘অট্ঠপসতা’’তি অপরে. তত্থ পুরিমানং মতেন তিপসতায নাল়িযা দ্ৰে নাল়িযো একা মগধনাল়ি হোতি, পচ্ছিমানং চতুপসতায নাল়িযা দ্ৰে নাল়িযো একা মগধনাল়ি. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পন ‘‘পকতিযা চতুমুট্ঠিকং কুডুৰং, চতুকুডুৰং নাল়িকং, তায নাল়িযা সোল়স নাল়িযো দোণং, তং পন মগধনাল়িযা দ্ৰাদস নাল়িযো হোন্তী’’তি ৰুত্তং, তস্মা তেন নযেন ‘‘মগধনাল়ি নাম পঞ্চ কুডুৰানি একঞ্চ মুট্ঠিং একায মুট্ঠিযা ততিযঞ্চ ভাগং গণ্হাতী’’তি ৰেদিতব্বং.
সব্বসম্ভারসঙ্খতোতি জীরকাদিসব্বসম্ভারেহি সঙ্খতো. আলোপস্স আলোপস্স অনুরূপন্তি এত্থ ‘‘ব্যঞ্জনস্স মত্তা নাম ওদনচতুত্থো ভাগো’’তি ব্রহ্মাযুসুত্তস্স অট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৭) ৰুত্তত্তা আলোপস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং ব্যঞ্জনং আলোপস্স অনুরূপন্তি গহেতব্বং. ইধ পন সূপস্সেৰ ওদনচতুত্থভাগপ্পমাণতং দস্সেত্ৰা এতস্স লক্খণে দস্সিতে ইতরস্সপি দস্সিতমেৰ হোতীতি ব্যঞ্জনস্স তথা ৰিসেসেত্ৰা পমাণং ন দস্সিতং.
মগধনাল়িযা উপড্ঢপ্পমাণো ইধ পত্থোতি আহ ‘‘পত্থোদনন্তি মগধনাল়িযা উপড্ঢনাল়িকোদন’’ন্তি. ইমিনা চ ‘‘পত্থদ্ৰযং মগধনাল়ী’’তি দস্সিতং হোতি. পত্থো চ ‘‘চতুপলো কুডুৰো, চতুকুডুৰো পত্থো’’তি ইমিনা লোকিযৰোহারেন ৰেদিতব্বো. ভাজনপরিভোগেনাতি উদকাহরণাদিনা ভাজনপরিভোগেন.
৬০৭. ধোতেতি পরিভোগাৰসানদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন পন ধোতেযেৰ দুক্কটং আপজ্জতি ততো পুরেতরং পরিভোগকালেযেৰ আপজ্জনতো.
৬০৮. পঞ্চহি দ্ৰীহীতি ইদং ‘‘এত্তাৰতা কাল়ৰণ্ণতা সম্পজ্জতী’’তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ‘‘যদি পন একেনপি পাকেন কাল়ৰণ্ণো হোতি, অধিট্ঠানুপগোযেৰা’’তি ৰদন্তি. হত্থানাগতস্সপি অধিট্ঠাতব্বভাৰদস্সনত্থং ‘‘যদিহী’’তিআদি ৰুত্তং. ইমিনা চ দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতুং ৰিকপ্পেতুঞ্চ লভতি, ঠপিতট্ঠানসল্লক্খণঞ্চ ন পমাণন্তি ৰেদিতব্বং. সুত্ৰা ৰাতি পত্তকারকেন পেসিতভিক্খুনা অনাণত্তো কেৰলং তস্স কথেন্তস্স ৰচনমত্তং সুত্ৰা. ন পমাণন্তি তেন অপেসিতত্তা. সামন্তৰিহারেতি ইদং উপচারমত্তং, ততো দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতুং ৰট্টতিযেৰ. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰাতি ইদম্পি উপচারমত্তং, পত্তসল্লক্খণমেৰেত্থ পমাণং. পত্তে ৰা ছিদ্দং হোতীতি মুখৰট্টিতো হেট্ঠা দ্ৰঙ্গুলমত্তোকাসতো পট্ঠায যত্থ কত্থচি ছিদ্দং হোতি. সেসমেত্থ পঠমকথিনে ৰুত্তনযমেৰ.
পত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ঊনপঞ্চবন্ধনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬১০. দুতিযসিক্খাপদে হত্থেসু পিণ্ডায চরতীতি পাল়িপদস্স হত্থেসু লভিতব্বপিণ্ডত্থায চরতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো.
৬১২-৬১৩. ‘‘তস্স সো অপত্তোতি ৰচনতো সো পত্তো অধিট্ঠানম্পি ৰিজহতি অপত্তত্তা. অপত্তভাৰতোযেৰ হি ‘পঞ্চবন্ধনং পত্তং চেতাপেতী’তি পাল়িযং ন ৰুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘অপত্তোতি ইদং ‘অঞ্ঞং পত্তং ৰিঞ্ঞাপেতুং ৰট্টতী’তি দস্সনত্থং ৰুত্তং, সো পন পত্তো অধিট্ঠানং ন ৰিজহতী’’তি ৰদন্তি, তং যুত্তং ৰিয দিস্সতি ‘‘যস্স পঞ্চ একাযেৰ ৰা দসঙ্গুলা, সো বদ্ধোপি অবদ্ধোপি অপত্তোযেৰা’’তি ৰক্খমানত্তা. ন হি মুখৰট্টিযা পঞ্চসু ঠানেসু দ্ৰঙ্গুলমত্তাহি রাজীহি অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি সক্কা ৰত্তুং, একায পন রাজিযা দসঙ্গুলায সচে তত্থ ৰুত্তপ্পমাণো ছিদ্দো পঞ্ঞাযতি, ছিদ্দেনেৰ অধিট্ঠানৰিজহনং সিযাতি যুত্তং ৰত্তুং. বন্ধনোকাসে সতি অসতি ৰা বন্ধনৰিরহিতো পত্তো অবন্ধনোতি ৰুত্তো, বন্ধনোকাসৰিরহিতোযেৰ পন অবন্ধনোকাসোতি ৰুত্তো.
তিপুসুত্তকেন ৰা বন্ধিত্ৰাতি এত্থ ‘‘বন্ধিতব্বো’’তি পাঠো গহেতব্বো. পুরাণপোত্থকেপি হি অযমেৰ পাঠো দিস্সতি. সুদ্ধেহি…পে… ন ৰট্টতীতি ইদং উণ্হভোজনে পক্খিত্তে ৰিলীযমানত্তা ৰুত্তং. ফাণিতং ঝাপেত্ৰা পাসাণচুণ্ণেন বন্ধিতুং ৰট্টতীতি পাসাণচুণ্ণেন সদ্ধিং ফাণিতং পচিত্ৰা তথাপক্কেন পাসাণচুণ্ণেন বন্ধিতুং ৰট্টতি.
৬১৫. অনুকম্পায ন গণ্হন্তস্স দুক্কটন্তি ৰুত্তত্তা যস্স সো পত্তো ন রুচ্চতি, তস্সপি অগণ্হন্তস্স অনাপত্তি. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনপঞ্চবন্ধনসীক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘সচে থেরস্স পত্তো ন রুচ্চতি, অপ্পিচ্ছতায ৰা ন গণ্হাতি, ৰট্টতী’’তি. পত্তপরিযন্তোতি পরিযন্তপত্তো, অৰসানপত্তোতি অত্থো. ‘‘সঙ্ঘমজ্ঝে পত্তং গাহাপেন্তেন অলজ্জিং অগাহাপেতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে আধারকন্তি ৰুত্তত্তা পীঠাদীসু যত্থ কত্থচি আধারং ঠপেত্ৰা তত্থ পত্তং ঠপেতুং ৰট্টতি আধারঠপনোকাসস্স অনিযমিতত্তা’’তি ৰদন্তি. অপরিভোগেনাতি অযুত্তপরিভোগেন.
৬১৬. পাল়িযং ‘‘অবন্ধনেন পত্তেন অবন্ধনং পত্তং. একবন্ধনং পত্তং… দ্ৰিবন্ধনং পত্তং… তিবন্ধনং… চতুবন্ধনং… অবন্ধনোকাসং… এক… দ্ৰি… তি… চতুবন্ধনোকাসং পত্তং চেতাপেতী’’তি এৰং একেকেন পত্তেন দসধা দসৰিধং পত্তং চেতাপনৰসেন একনিস্সগ্গিযপাচিত্তিযসতং ৰুত্তং. ইমস্মিং সিক্খাপদে পমাণযুত্তং অগ্গহিতকাল়ৰণ্ণম্পি পত্তং ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স আপত্তিযেৰাতি দট্ঠব্বং. অধিট্ঠানুপগপত্তস্স ঊনপঞ্চবন্ধনতা, অত্তুদ্দেসিকতা, অকতৰিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.
ঊনপঞ্চবন্ধনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভেসজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬২২. ততিযসিক্খাপদে যেসং মংসং কপ্পতীতি ইদং নিস্সগ্গিযৰত্থুদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন পন যেসং মংসং ন কপ্পতি, তেসং সপ্পিআদীনি ন কপ্পন্তীতি দস্সনত্থং. মনুস্সখীরাদীনিপি হি নো ন কপ্পন্তি, কুতো সসস্স সপ্পীতি আহ ‘‘যেসঞ্হি খীরং অত্থি, সপ্পিপি তেসং অত্থিযেৰা’’তি. ‘‘ইদঞ্চ যেভুয্যেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. উগ্গহিতকং কত্ৰা নিক্খিত্তন্তি অপ্পটিগ্গহিতং সযমেৰ গহেত্ৰা নিক্খিত্তং. সযংকতং নিরামিসমেৰ ৰট্টতীতি তদহুপুরেভত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অথ সযংকতং নিরামিসং ভুঞ্জন্তস্স কস্মা সামংপাকো ন হোতীতি আহ – ‘‘নৰনীতং তাপেন্তস্স হি সামংপাকো ন হোতী’’তি. সৰত্থুকপটিগ্গহিতস্স ৰত্থুগতিকত্তা আহ – ‘‘সৰত্থুকস্স পটিগ্গহিতত্তা’’তি. পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতেহীতি পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতখীরদধীহি. পুরেভত্তম্পি চ উগ্গহিতকেহি কতং অব্ভঞ্জনাদীসু উপনেতব্বন্তি সম্বন্ধো. উভযেসম্পীতি পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতখীরদধীহি চ পুরেভত্তং উগ্গহিতকেহি চ কতানং. এসেৰ নযোতি নিস্সগ্গিযং হোতীতি অত্থো. অকপ্পিযমংসসপ্পিম্হীতি অকপ্পিযমংসসত্তানং সপ্পিম্হি. কারণপতিরূপকং ৰত্ৰাতি সজাতিযানং সপ্পিভাৰতোতি কারণপতিরূপকং ৰত্ৰা.
সপ্পিনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি নিরামিসমেৰ সত্তাহং ৰট্টতীতি অত্থো. এত্থাতি নৰনীতে. ধোতং ৰট্টতীতি অধোতং চে, সৰত্থুকপটিগ্গহিতং হোতি, তস্মা ধোতং পটিগ্গহেত্ৰা সত্তাহং নিক্খিপিতুং ৰট্টতীতি থেরানং অধিপ্পাযো. তক্কতো উদ্ধটমত্তমেৰ খাদিংসূতি এত্থ তক্কতো উদ্ধটমত্তং অধোতম্পি পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তা ধোৰিত্ৰা পচিত্ৰা ৰা পরিভুঞ্জিংসূতি এৰমত্থো গহেতব্বো. থেরস্স হি দধিগুল়িকাদিসহিতম্পি পটিগ্গহিতং পচ্ছা ধোৰিত্ৰা পচিত্ৰা ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স সৰত্থুকপটিগ্গহণে দোসো নত্থীতি অধিপ্পাযো, তেনেৰ থেরস্স অধিপ্পাযং দস্সেন্তেন ‘‘তস্মা নৰনীতং পরিভুঞ্জন্তেন…পে… অযমেত্থ অধিপ্পাযো’’তি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘তক্কতো উদ্ধটমত্তমেৰ খাদিংসূ’’তি ৰচনস্স অধিপ্পাযং অজানন্তা ‘‘তক্কতো উদ্ধটমত্তং অধোতম্পি দধিগুল়িকাদিসহিতং ৰিকালেপি পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ন হি দধিগুল়িকাদিআমিসেন সংসট্ঠরসং নৰনীতং পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি সক্কা ৰত্তুং. নৰনীতং পরিভুঞ্জন্তেনাতি অধোৰিত্ৰা পটিগ্গহিতনৰনীতং পরিভুঞ্জন্তেন. দধি এৰ দধিগতং যথা ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তি (ম. নি. ২.১১৯). খযং গমিস্সতীতি ৰচনতো খীরং পক্খিপিত্ৰা পক্কসপ্পিআদিপি ৰিকালে কপ্পতীতি ৰেদিতব্বং. কুক্কুচ্চাযন্তি কুক্কুচ্চকাতি ইমিনা অত্তনাপি তত্থ কুক্কুচ্চসব্ভাৰং দীপেতি. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ভেসজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘নিব্বট্টিতসপ্পি ৰা নৰনীতং ৰা পচিতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তানি পটিগ্গহেত্ৰাতি তানি খীরদধীনি পটিগ্গহেত্ৰা.
পটিগ্গহেত্ৰা ঠপিতভেসজ্জেহীতি পটিগ্গহেত্ৰা ঠপিতযাৰজীৰিকভেসজ্জেহি. ৰুত্তনযেন যথা তণ্ডুলাদীনি ন পচ্চন্তি, তথা লজ্জীযেৰ সম্পাদেত্ৰা দেতীতি লজ্জীসামণেরগ্গহণং, অপিচ অলজ্জিনা অজ্ঝোহরিতব্বং যং কিঞ্চি অভিসঙ্খরাপেতুং ন ৰট্টতি, তস্মাপি এৰমাহ. তিলে পটিগ্গহেত্ৰা কততেলন্তি অত্তনা ভজ্জনাদীনি অকত্ৰা গহিততেলং. তেনেৰ ‘‘সামিসম্পি ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. নিব্বট্টিতত্তাতি যাৰকালিকৰত্থুতো ৰিৰেচিতত্তা. উভযম্পীতি অত্তনা চ পরেন চ কতং. যাৰ অরুণস্স উগ্গমনা তিট্ঠতি, নিস্সগ্গিযন্তি সত্তমদিৰসে কততেলং সচে যাৰ অরুণুগ্গমনা তিট্ঠতি, নিস্সগ্গিযং.
৬২৩. অচ্ছৰসন্তি দুক্কটৰত্থুনো ৰসায অনুঞ্ঞাতত্তা তংসদিসানং দুক্কটৰত্থূনংযেৰ অকপ্পিযমংসসত্তানং ৰসা অনুঞ্ঞাতা, ন থুল্লচ্চযৰত্থূনং মনুস্সানং ৰসাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা মনুস্সৰস’’ন্তি. সংসট্ঠন্তি পরিস্সাৰিতং. ‘‘কালে পটিগ্গহিতং ৰিকালে অনুপসম্পন্নেনপি নিপ্পক্কং সংসট্ঠঞ্চ পরিভুঞ্জন্তস্স দ্ৰেপি দুক্কটানি হোন্তিযেৰা’’তি ৰদন্তি. যস্মা খীরদধিআদীনি পক্খিপিত্ৰা তেলং পচন্তি, তস্মা কসটং ন ৰট্টতি, তেলমেৰ ৰট্টতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পক্কতেলকসটে ৰিয কুক্কুচ্চাযতী’’তি. ‘‘সচে ৰসায সদ্ধিং পক্কত্তা ন ৰট্টতি, ইদং কস্মা ৰট্টতী’’তি পুচ্ছন্তা ‘‘ভন্তে’’তিআদিমাহংসু. এতং ৰট্টতীতি ননু এতং দধিগুল়িকাদীহি পক্কং নৰনীতং ৰট্টতীতি অত্থো.
‘‘মধুকরীহি নাম মধুমক্খিকাহীতি অযং খুদ্দকমক্খিকানং ভমরমক্খিকানঞ্চ সামঞ্ঞনিদ্দেসো’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘দণ্ডকেসু মধুকরা মধুকরী মক্খিকা নামা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তাহি মধুকরীআদীহি তীহি মক্খিকাহি কতং মধু নামা’’তি ৰদন্তি. ভমরমক্খিকাহীতি মহাভমরমক্খিকাহি. সিলেসসদিসন্তি ঘনপক্কং ৰুত্তং. ইতরন্তি তনুকমধু. মধুপটলন্তি মধুরহিতং কেৰলং মধুপটলং. ‘‘সচে মধুসহিতং পটলং পটিগ্গহেত্ৰা নিক্খিপন্তি, পটলস্স ভাজনট্ঠানিযত্তা মধুনো ৰসেন সত্তাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি ৰদন্তি, ‘‘মধুমক্খিতং পন মধুগতিকমেৰা’’তি ইমিনা তং ন সমেতি.
‘‘ফাণিতং নাম উচ্ছুম্হা নিব্বত্ত’’ন্তি পাল়িযং অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘উচ্ছুরসং উপাদায…পে… অৰত্থুকা উচ্ছুৰিকতি ‘ফাণিত’ন্তি ৰেদিতব্বা’’তি ৰচনতো উচ্ছুরসোপি নিক্কসটো সত্তাহকালিকোতি ৰেদিতব্বো. কেনচি পন ‘‘মধুম্হি চত্তারো কালিকা যথাসম্ভৰং যোজেতব্বা, উচ্ছুম্হি চা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সমক্খিকণ্ডসেল়কং যাৰকালিকং, অনেল়কং উদকসম্ভিন্নং যামকালিকং, অসম্ভিন্নং সত্তাহকালিকং, মধুসিত্থং পরিসুদ্ধং যাৰজীৰিকং, তথা উচ্ছু ৰা রসো ৰা সকসটো যাৰকালিকো, নিক্কসটো উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো, অসম্ভিন্নো সত্তাহকালিকো, সুদ্ধকসটং যাৰজীৰিক’’ন্তি চ ৰত্ৰা উত্তরিপি বহুধা পপঞ্চিতং. তত্থ ‘‘উদকসম্ভিন্নং মধু ৰা উচ্ছুরসো ৰা উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো’’তি ইদং নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাযং দিস্সতি. ‘‘যাৰকালিকং সমানং গরুতরম্পি মুদ্দিকাজাতিরসং অত্তনা সংসট্ঠং লহুকং যামকালিকভাৰং উপনেন্তং উদকং লহুতরং সত্তাহকালিকং অত্তনা সংসট্ঠং গরুতরং যামকালিকভাৰং উপনেতী’’তি এত্থ কারণং সোযেৰ পুচ্ছিতব্বো, সব্বত্থ পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ উদকসম্ভেদেন গরুতরস্সপি লহুভাৰোপগমনংযেৰ দস্সিতং. পাল়িযম্পি হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, গিলানস্স গুল়ং, অগিলানস্স গুল়োদক’’ন্তি (মহাৰ. ২৮৪) ৰদন্তেন অগিলানেন পরিভুঞ্জিতুং অযুত্তোপি গুল়ো উদকসম্ভিন্নো অগিলানস্সপি ৰট্টতীতি অনুঞ্ঞাতো.
যম্পি চ ‘‘উচ্ছু চে যাৰকালিকো, উচ্ছুরসো চে যামকালিকো, ফাণিতং চে সত্তাহকালিকং, তচো চে যাৰজীৰিকো’’তি অট্ঠকথাৰচনং দস্সেত্ৰা ‘‘উচ্ছুরসো উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো’’তি অঞ্ঞেন কেনচি ৰুত্তং, তম্পি তথাৰিধস্স অট্ঠকথাৰচনস্স ইমিস্সা সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায অভাৰতো ন সারতো পচ্চেতব্বং. ততোযেৰ চ ‘‘উচ্ছুরসো উদকেন সম্ভিন্নোপি অসম্ভিন্নোপি সত্তাহকালিকোযেৰা’’তি কেচি আচরিযা ৰদন্তি. ভেসজ্জক্খন্ধকে চ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, উচ্ছুরস’’ন্তি (মহাৰ. ৩০০) এত্থ তীসুপি গণ্ঠিপদেসু অৰিসেসেন ৰুত্তং ‘‘উচ্ছুরসো সত্তাহকালিকো’’তি.
সযংকতং নিরামিসমেৰ ৰট্টতীতি এত্থ অপরিস্সাৰিতং পটিগ্গহিতম্পি করণসমযে পরিস্সাৰেত্ৰা কসটং অপনেত্ৰাৰ অত্তনা কতন্তি গহেতব্বং. ঝামউচ্ছুফাণিতন্তি অগ্গিনা দড্ঢে উচ্ছুখেত্তে ঝামউচ্ছুনা কতফাণিতং. কোট্টিতউচ্ছুফাণিতন্তি খুদ্দানুখুদ্দকং ছিন্দিত্ৰা কোট্টেত্ৰা নিপ্পীল়েত্ৰা পক্কং যেভুয্যেন চ সকসটং ফাণিতং. তাদিসস্স চ কসটস্স অব্বোহারিকত্তা ‘‘তং যুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. সীতুদকেন কতন্তি মধুকপুপ্ফানি সীতোদকে পক্খিপিত্ৰা মদ্দিত্ৰা পুপ্ফরসে উদকগতে সতি তং উদকং গহেত্ৰা পচিত্ৰা কতফাণিতং. খীরং পক্খিপিত্ৰা কতং মধুকফাণিতং যাৰকালিকন্তি এত্থ খীরং পক্খিপিত্ৰা পক্কতেলং কস্মা ৰিকালে ৰট্টতীতি চে? তেলে পক্খিত্তখীরং তেলমেৰ হোতি, অঞ্ঞং পন খীরং পক্খিপিত্ৰা কতং খীরভাৰং গণ্হাতীতি ইদমেত্থ কারণং. যদি এৰং খণ্ডসক্খরম্পি খীরং পক্খিপিত্ৰা করোন্তি, তং কস্মা ৰট্টতীতি আহ ‘‘খণ্ডসক্খরং পনা’’তিআদি. তত্থ খীরজল্লিকন্তি খীরফেণং.
ভেসজ্জোদিস্সং দস্সেন্তেন ‘‘সত্তৰিধঞ্হি ওদিস্সং নামা’’তিআদিনা ইতরানিপি অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তানি. ৰিকটানীতি অপকতিভেসজ্জত্তা ৰিকটানি, ৰিরূপানীতি অত্থো. দুক্কটৰত্থূনম্পি অকপ্পিযমংসানং ৰসায অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ৰসোদিস্স’’ন্তি ৰুত্তং. ওল়ারিকানম্পি আহারত্থং ফরিতুং সমত্থানং সপ্পিআদীনং ভেসজ্জনামেন অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ভেসজ্জোদিস্স’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘পচ্ছাভত্ততো পট্ঠায সতি পচ্চযেতি ৰুত্তত্তা পটিগ্গহিতভেসজ্জানি দুতিযদিৰসতো পট্ঠায পুরেভত্তম্পি সতি পচ্চযে পরিভুঞ্জিতব্বানি, ন আহারত্থং ভেসজ্জত্থায পটিগ্গহিতত্তা’’তি ৰদন্তি.
৬২৪. দ্ৰারৰাতপানকৰাটেসূতি মহাদ্ৰারস্স ৰাতপানানঞ্চ কৰাটফলকেসু. কসাৰে পক্খিত্তানি তানি অত্তনো সভাৰং পরিচ্চজন্তি, তস্মা ‘‘মক্খেতব্বানী’’তি ৰুত্তং, ঘুণপাণকাদিপরিহারত্থং মক্খেতব্বানীতি অত্থো. অধিট্ঠেতীতি ‘‘ইদানি ময্হং অজ্ঝোহরণীযং ন ভৰিস্সতি, বাহিরপরিভোগত্থায গমিস্সতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেতীতি অত্থো. তেনেৰাহ – ‘‘সপ্পিঞ্চ তেলঞ্চ ৰসঞ্চ মুদ্ধনি তেলং ৰা অব্ভঞ্জনং ৰা’’তিআদি. ‘‘এৰং অধিট্ঠিতঞ্চ পটিগ্গহণং ৰিজহতী’’তি ৰদন্তি.
৬২৫. সচে দ্ৰিন্নং সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং অৰিভত্তং হোতি, পরিভুঞ্জিতুং পন ন ৰট্টতীতি এত্থ মজ্ঝে পাঠো পরিহীনো, এৰং পনেত্থ পাঠো ৰেদিতব্বো ‘‘সচে দ্ৰিন্নং সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং অৰিভত্তং হোতি, সত্তাহাতিক্কমে দ্ৰিন্নম্পি অনাপত্তি, পরিভুঞ্জিতুং পন ন ৰট্টতী’’তি. অঞ্ঞথা পন সদ্দপ্পযোগোপি ন সঙ্গচ্ছতি. গণ্ঠিপদেপি চ অযমেৰ পাঠো দস্সিতো. তত্থ দ্ৰিন্নম্পি অনাপত্তীতি যথা অঞ্ঞস্স সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং সত্তাহাতিক্কমেন নিস্সগ্গিযং ন হোতি পরসন্তকভাৰতো, এৰমিদম্পি অৰিভত্তত্তা উভযসাধারণম্পি অৰিনিব্ভোগভাৰতো নিস্সগ্গিযং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. পরিভুঞ্জিতুং পন ন ৰট্টতীতি ভিক্খুনা পটিগ্গহিতত্তা সত্তাহাতিক্কমে যস্স কস্সচি ভিক্খুনো পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি পটিগ্গহিতসপ্পিআদীনং পরিভোগস্স সত্তাহেনেৰ পরিচ্ছিন্নত্তা. ‘‘তানি পটিগ্গহেত্ৰা সত্তাহপরমং সন্নিধিকারকং পরিভুঞ্জিতব্বানী’’তি হি ৰুত্তং. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ইধ পাঠস্স পরিহীনভাৰং অসল্লক্খেত্ৰা ‘‘পরিভুঞ্জিতুং পন ন ৰট্টতীতি ইদং অন্তোসত্তাহে পরিভোগং সন্ধায ৰুত্তন্তি সঞ্ঞায ৰিস্সাসগ্গাহাভাৰতো পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতী’’তি এৰমত্থো ৰুত্তো, সো ন গহেতব্বো.
আৰুসো, ইমং তেলং সত্তাহমত্তং পরিভুঞ্জ ত্ৰন্তি ইমিনা যেন পটিগ্গহিতং, তেন অন্তোসত্তাহেযেৰ পরস্স ৰিস্সজ্জিতভাৰং দস্সেতি. কস্স আপত্তীতি পঠমং তাৰ উভিন্নং সাধারণত্তা অনাপত্তি ৰুত্তা. ইদানি পন একেন ইতরস্স ৰিস্সট্ঠভাৰতো উভযসাধারণতা নত্থীতি ৰিভত্তসদিসং হুত্ৰা ঠিতং, তস্মা এত্থ পটিগ্গহিতস্স সত্তাহাতিক্কমে একস্স আপত্তিযা ভৰিতব্বন্তি মঞ্ঞমানো ‘‘কিং পটিগ্গহণপচ্চযা পটিগ্গাহকস্স আপত্তি, উদাহু যস্স সন্তকং জাতং, তস্সা’’তি পুচ্ছতি. নিস্সট্ঠভাৰতোযেৰ চ ইধ ‘‘অৰিভত্তভাৰতো’’তি কারণং অৰত্ৰা ‘‘যেন পটিগ্গহিতং, তেন ৰিস্সজ্জিতত্তা’’তি ৰুত্তং. ইদঞ্চ ৰিস্সট্ঠভাৰতো উভযসাধারণতং পহায একস্স সন্তকং হোন্তম্পি যেন পটিগ্গহিতং, ততো অঞ্ঞস্স সন্তকং জাতং, তস্মা পরসন্তকপটিগ্গহণে ৰিয পটিগ্গাহকস্স পটিগ্গহণপচ্চযা নত্থি আপত্তীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং, ন পন ‘‘যেন পটিগ্গহিতং, তেন ৰিস্সজ্জিতত্তা’’তি ৰচনতো অৰিস্সজ্জিতে সতি অৰিভত্তেপি সত্তাহাতিক্কমে আপত্তীতি দস্সনত্থং অৰিস্সজ্জিতে অৰিভত্তভাৰতোযেৰ অনাপত্তিযা সিদ্ধত্তা. সচে পন ইতরো যেন পটিগ্গহিতং, তস্সেৰ অন্তোসত্তাহে অত্তনো ভাগম্পি ৰিস্সজ্জেতি, সত্তাহাতিক্কমে সিযা আপত্তি যেন পটিগ্গহিতং, তস্সেৰ সন্তকভাৰমাপন্নত্তা ইতরস্স অপ্পটিগ্গহিতত্তা. ইমিনা তস্স সন্তকভাৰেপি অঞ্ঞেন পটিগ্গহিতসকসন্তকে ৰিয তেন অপ্পটিগ্গহিতভাৰতো অনাপত্তীতি দীপেতি. ইদং পন অধিপ্পাযং অজানিত্ৰা ইতো অঞ্ঞথা গণ্ঠিপদকারাদীহি পপঞ্চিতং, ন তং সারতো পচ্চেতব্বং.
অপরিভোগং হোতীতি কস্সচি অমনুঞ্ঞস্স পতিতত্তা পরিভোগারহং ন হোতি. যেন চিত্তেনাতি যেন পরিচ্চজিতুকামতাচিত্তেন. ‘‘অন্তোসত্তাহে’’তি অধিকারত্তা ‘‘অন্তোসত্তাহে অনপেক্খো দত্ৰা পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতী’’তি ইমং সম্বন্ধং সন্ধায মহাসুমত্থেরেন ‘‘এৰং অন্তোসত্তাহে দত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. মহাপদুমত্থেরো পন যদি এৰং ‘‘ৰিস্সজ্জেতী’’তি ইমিনাৰ তং সিদ্ধং, সত্তাহাতিক্কন্তং পন নিস্সট্ঠং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি, তস্মা তস্স পরিভোগমুখদস্সনমিদন্তি আহ – ‘‘নযিদং যাচিতব্ব’’ন্তিআদি. অঞ্ঞেন ভিক্খুনাতি এত্থ সুদ্ধচিত্তেন দিন্নত্তা সযম্পি আহরাপেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতিযেৰ. সপ্পিআদীনং পটিগ্গহিতভাৰো, অত্তনো সন্তকতা, সত্তাহাতিক্কমোতি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.
ভেসজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৰস্সিকসাটিকসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬২৭. চতুত্থে সিব্বনরজনকপ্পপরিযোসানেন নিট্ঠাপেত্ৰাতি সূচিকম্মনিট্ঠানেন সকিম্পি ৰণ্ণভেদমত্তরজনেন কপ্পবিন্দুকরণেন চ নিট্ঠাপেত্ৰা. সমযেতি ৰস্সানসমযে.
৬২৮. কুচ্ছিসমযোতি অন্তোসমযো. ‘‘অযমেকো অড্ঢমাসো পরিযেসনক্খেত্তঞ্চেৰ করণক্খেত্তঞ্চ. এতস্মিঞ্হি অন্তরে ৰস্সিকসাটিকং অলদ্ধং পরিযেসিতুং লদ্ধং কাতুঞ্চ ৰট্টতি, নিৰাসেতুং অধিট্ঠাতুঞ্চ ন ৰট্টতী’’তি পোত্থকেসু পাঠো দিস্সতি, সো অপাঠো. এৰং পনেত্থ পাঠেন ভৰিতব্বং ‘‘অযমেকো অড্ঢমাসো পরিযেসনক্খেত্তং. এতস্মিঞ্হি অন্তরে ৰস্সিকসাটিকং অলদ্ধং পরিযেসিতুং ৰট্টতি, লদ্ধং কাতুং নিৰাসেতুং অধিট্ঠাতুঞ্চ ন ৰট্টতী’’তি. ন হি গিম্হানং পচ্ছিমমাসস্স পঠমো অড্ঢমাসো করণক্খেত্তং হোতি. ‘‘অড্ঢমাসো সেসো গিম্হানন্তি কত্ৰা নিৰাসেতব্ব’’ন্তি ৰচনতো পন গিম্হানং পচ্ছিমমাসস্স পচ্ছিমো অড্ঢমাসো করণক্খেত্তঞ্চেৰ নিৰাসনক্খেত্তঞ্চ হোতি. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ৰহিসকসাটিকসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘গিম্হানং পচ্ছিমো মাসো পরিযেসনক্খেত্তং, পচ্ছিমো অড্ঢমাসো করণনিৰাসনক্খেত্তম্পী’’তি ৰুত্তং. তস্মা পাল়িযা মাতিকাট্ঠকথায চ অৰিরোধং ইচ্ছন্তেন ৰুত্তনযেনেৰ পাঠো গহেতব্বো.
‘‘ৰিঞ্ঞত্তিং কত্ৰা নিপ্ফাদেন্তস্স অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেন অনাপত্তী’’তি ৰদন্তেন ‘‘পিট্ঠিসমযত্তা ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তী’’তি দীপিতা হোতি. ন হি ঞাতকপৰারিতট্ঠানতো পিট্ঠিসমযে সতুপ্পাদকরণমত্তেনপি সম্ভৰন্তী আপত্তি ততো গরুকতরায ৰিঞ্ঞত্তিযা ন হোতীতি সক্কা ৰত্তুং. তেনেৰ ভদন্তবুদ্ধদত্তাচরিযেন ৰুত্তং –
‘‘কত্ৰা পন সতুপ্পাদং, ৰস্সিকসাটিচীৰরং;
নিপ্ফাদেন্তস্স ভিক্খুস্স, সমযে পিট্ঠিসম্মতে.
‘‘হোতি নিস্সগ্গিযাপত্তি, ঞাতকাঞাতকাদিনো;
তেসুযেৰ চ ৰিঞ্ঞত্তিং, কত্ৰা নিপ্ফাদনে তথা’’তি.
কেনস্স হোতি আপত্তীতি অস্স মাতরং চীৰরং যাচন্তস্স কেন সিক্খাপদেন আপত্তীতি পুচ্ছতি. ‘‘পরিণতং ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স পরিণামনসিক্খাপদেন আপত্তী’’তি চোদনাভাৰং দস্সেতি নো চ সঙ্ঘে পরিণতন্তি. অথ অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেনাতি চে, এতম্পি নত্থীতি আহ ‘‘অনাপত্তি চ ঞাতকে’’তি. ‘‘ঞাতকে ৰিঞ্ঞাপেন্তস্সা’’তি পাঠসেসো. ইমমত্থং সন্ধাযাতি পিট্ঠিসমযে ৰস্সিকসাটিকত্থং ঞাতকপৰারিতট্ঠানে সতুপ্পাদকরণেন আপত্তিং, অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেন অনাপত্তিঞ্চ সন্ধায.
অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতট্ঠানতো…পে… দুক্কটন্তি ইদং ৰস্সিকসাটিকং অদিন্নপুব্বে সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰেত্থ ৰত্তভেদে দুক্কটং ৰুত্তং, দিন্নপুব্বেসু পন ৰত্তভেদো নত্থি. তেনেৰাহ – ‘‘যে মনুস্সা…পে… ৰত্তভেদো নত্থী’’তি. ইদন্তি যথাৰুত্তনিস্সগ্গিযপাচিত্তিযং. ৰিঞ্ঞত্তিং কত্ৰা নিপ্ফাদেন্তস্সাতি অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতট্ঠানতো ৰিঞ্ঞত্তিং কত্ৰা নিপ্ফাদেন্তস্স. পকতিযা ৰস্সিকসাটিকদাযকা নাম সঙ্ঘৰসেন ৰা পুগ্গলৰসেন ৰা অপৰারেত্ৰা অনুসংৰচ্ছরং ৰস্সিকসাটিকানং দাযকা. অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেন অনাপত্তীতি এত্থ ইমিনাপি সিক্খাপদেন অনাপত্তীতি ৰেদিতব্বং. কুচ্ছিসমযে হি অত্তনো ঞাতকপৰারিতট্ঠানতো ‘‘দেথ মে ৰস্সিকসাটিক’’ন্তিআদিনা ৰিঞ্ঞাপেন্তস্সপি অনাপত্তি. তেনেৰাহ – ‘‘ন ৰত্তব্বা দেথ মেতি ইদঞ্হি পরিযেসনকালে অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতে এৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. মাতিকাট্ঠকথাযঞ্হি (কঙ্খা. অট্ঠ. ৰস্সিকসাটিকসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘অত্তনো ঞাতকপৰারিতট্ঠানতো পন ‘দেথ মে ৰস্সিকসাটিকচীৰর’ন্তিআদিকায ৰিঞ্ঞত্তিযাপি পরিযেসিতব্ব’’ন্তি.
৬২৯. ‘‘আকাসতো পতিতউদকেনেৰাতি ৰচনতো ছদনকোটিযা পতিতউদকেন নহাযন্তস্স অনাপত্তী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং.
৬৩০. ছ মাসে পরিহারং লভতীতি এতেন অন্তোৰস্সেপি যাৰ ৰস্সানস্স পচ্ছিমদিৰসা অকতা পরিহারং লভতীতি দীপিতং হোতি. যস্মা মূলচীৰরং করোন্তেন হেমন্তস্স পচ্ছিমুপোসথদিৰসেযেৰ কাতব্বং, তস্মা গিম্হানতো একূনতিংসদিৰসে পরিহারং লভতি, এৰং সন্তেপি অপ্পকং ঊনমধিকং ৰা গণনূপগং ন হোতীতি কত্ৰা ‘‘ততো পরম্পি…পে… একমাস’’ন্তি ৰুত্তং. একাহদ্ৰীহাদিৰসেন…পে… লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চাতি ইমিনা একাহানাগতায ৰস্সূপনাযিকায লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ, দ্ৰীহানাগতায…পে… দসাহানাগতায ৰস্সূপনাযিকায লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ, অন্তোৰস্সে ৰা লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চাতি অযমত্থো দস্সিতো. তত্থ আসাল়্হিমাসস্স জুণ্হপক্খপুণ্ণমিযং লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ ৰস্সিকসাটিকা ‘‘একাহানাগতায ৰস্সূপনাযিকায লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চা’’তি ৰুচ্চতি. এতেনেৰ নযেন জুণ্হপক্খস্স ছট্ঠিযং লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ ‘‘দসাহানাগতায ৰস্সূপনাযিকায লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চা’’তি ৰুচ্চতি. যাৰ পঠমকত্তিকতেমাসপুণ্ণমী, তাৰ অন্তোতেমাসে লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ ‘‘অন্তোৰস্সে লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চা’’তি ৰুচ্চতি. পঠমকত্তিকতেমাসপুণ্ণমিতো পরঞ্হি লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ যাৰ চীৰরকালো নাতিক্কমতি, তাৰ অনধিট্ঠহিত্ৰা ঠপেতুং ৰট্টতীতি ন তত্রাযং ৰিচারণা সম্ভৰতি.
তস্মিংযেৰ অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্বাতি অৰিসেসেন ৰুত্তেপি ৰস্সানতো পুব্বে একাহদ্ৰীহাদিৰসেন অনাগতায ৰস্সূপনাযিকায লদ্ধা তেহি দিৰসেহি সদ্ধিং দসাহং অনতিক্কমন্তেন ৰস্সূপনাযিকদিৰসতো পট্ঠায অধিট্ঠানক্খেত্তং সম্পত্তাযেৰ অধিট্ঠাতব্বা, ন ততো পুব্বে অধিট্ঠানস্স অখেত্তত্তা. অন্তোৰস্সে পন লদ্ধা তস্মিংযেৰ অন্তোৰস্সে লদ্ধদিৰসতো পট্ঠায দসাহং অনতিক্কামেত্ৰা অধিট্ঠাতব্বা.
ননু চ ৰস্সানতো পুব্বে অনধিট্ঠহিত্ৰা দসাহং অতিক্কামেতুং ৰট্টতিযেৰ, তস্মা অধিট্ঠানস্স অখেত্তভূতেপি দিৰসে গহেত্ৰা ‘‘অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং? যথা ‘‘অন্তোৰস্সে লদ্ধাপি যাৰ ন নিট্ঠাতি, তাৰ অনধিট্ঠহিত্ৰা দসাহং অতিক্কামেতুং ৰট্টতী’’তি অকতায অনধিট্ঠানক্খেত্তসদিসাপি অতিক্কন্তদিৰসা দসাহং অতিক্কামেত্ৰা নিট্ঠিতায গণনূপগা হোন্তীতি নিট্ঠিতদিৰসেযেৰ অধিট্ঠাতব্বা, এৰমিধাপি ৰস্সানতো পুব্বে অনধিট্ঠানক্খেত্তভূতাপি দিৰসা লদ্ধদিৰসতো পট্ঠায গণনূপগা হোন্তীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. যদি এৰং ‘‘তস্মিংযেৰ অন্তোদসাহে’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা দসাহানাগতায ৰস্সূপনাযিকায ছট্ঠিযং লদ্ধা পুণ্ণমিযং অধিট্ঠাতব্বাতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতু’’ন্তি ৰচনেনেৰ পটিক্খিত্তত্তা. এৰং সন্তে ‘‘দসাহানাগতাযা’’তি ইমিনা কিং পযোজনন্তি চে? ৰস্সানতো পুব্বেযেৰ দসাহে অতিক্কন্তে ৰস্সূপনাযিকদিৰসে নিট্ঠিতা তদহেৰ অধিট্ঠাতব্বাতি দস্সনত্থং ৰুত্তন্তি ইদমেত্থ পযোজনং. তেনেৰাহ – ‘‘দসাহাতিক্কমে নিট্ঠিতা তদহেৰ অধিট্ঠাতব্বা’’তি.
দসাহে অপ্পহোন্তে চীৰরকালং নাতিক্কমেতব্বাতি তেমাসব্ভন্তরে দসাহে অপ্পহোন্তে লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ চীৰরকালং নাতিক্কমেতব্বাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘পঠমকত্তিকতেমাসপুণ্ণমিতো পুব্বে সত্তমিতো পট্ঠায লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ ৰস্সিকসাটিকা দসাহে অনতিক্কন্তেযেৰ চীৰরকালং ওতিণ্ণত্তা তত্থ অনধিট্ঠহিত্ৰাপি ঠপেতুং ৰট্টতী’’তি. ইমিনা চ ইমং দীপেতি – অকতা চে ৰস্সিকসাটিকা, ৰস্সানং চাতুমাসং অকতত্তাযেৰ পরিহারং লভতি, কতায পন দসাহপরমসিক্খাপদং অৰিকোপেত্ৰা পরিহারো ৰত্তব্বোতি.
যদা ৰা তদা ৰা অধিট্ঠাতুং ৰট্টতীতি চাতুমাসব্ভন্তরে দসাহে অতিক্কন্তেপি নত্থি দোসোতি অধিপ্পাযো. ‘‘কদা অধিট্ঠাতব্বা…পে… যদি নপ্পহোতি, যাৰ কত্তিকপুণ্ণমা পরিহারং লভতী’’তি ইমিনাপি কুরুন্দিৰচনেন অকতায ৰস্সিকসাটিকায চাতুমাসং পরিহারো, কতায দসাহমেৰ পরিহারোতি অযমত্থো দীপিতোযেৰাতি আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি.
পাল়িযং অচ্ছিন্নচীৰরস্স নট্ঠচীৰরস্সাতিআদিনা নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি ৰুত্তা, উদাহু নগ্গস্স নহাযতো দুক্কটেন অনাপত্তি ৰুত্তাতি? কিমেত্থ পুচ্ছিতব্বং. সব্বসিক্খাপদেসু হি যত্থ যত্থ মূলসিক্খাপদেন আপত্তিপ্পসঙ্গো, তত্থ তত্থ অনাপত্তিদস্সনত্থং অনাপত্তিৰারো আরভীযতীতি ইধাপি নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তিদস্সনত্থন্তি যুত্তং ৰত্তুং. ন হি মূলাপত্তিযা অনাপত্তিং অদস্সেত্ৰা অন্তরা ৰুত্তায এৰ আপত্তিযা অনাপত্তিদস্সনত্থং অনাপত্তিৰারো আরভীযতীতি. তেনেৰ তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ইদং ৰুত্তং ‘‘অচ্ছিন্নচীৰরস্স নট্ঠচীৰরস্স চাতি এত্থ অচ্ছিন্নসেসচীৰরস্স নট্ঠসেসচীৰরস্স চ অসমযে নিৰাসেন্তস্স পরিযেসন্তস্স চ অনাপত্তি. আপদাসূতি এত্থ অনিৰত্থং চোরা হরন্তীতি অসমযে নিৰাসেন্তস্স অনাপত্তী’’তি. মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. ৰস্সিকসাটিকসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘অচ্ছিন্নচীৰরস্স ৰা নট্ঠচীৰরস্স ৰা অনিৰত্থং চোরা হরন্তীতি এৰং আপদাসু ৰা নিৰাসযতো উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তী’’তি. অট্ঠকথাযং পন নগ্গস্স নহাযতো দুক্কটেনেৰ অনাপত্তিং সন্ধায ‘‘অচ্ছিন্নচীৰরস্সাতি এতং ৰস্সিকসাটিকমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তেসঞ্হি নগ্গানং কাযোৰস্সাপনে অনাপত্তি. এত্থ চ মহগ্ঘৰস্সিকসাটিকং নিৰাসেত্ৰা নহাযন্তস্স চোরুপদ্দৰো আপদা নামা’’তি যং ৰুত্তং, তত্থ কারণং পরিযেসিতব্বং.
অথ উভযেনপি অনাপত্তিদস্সনত্থং ‘‘অচ্ছিন্নচীৰরস্সা’’তিআদি আরদ্ধন্তি এৰমধিপ্পাযো সিযা, এৰম্পি ‘‘অচ্ছিন্নচীৰরস্সাতি এতং ৰস্সিকসাটিকমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তিআদিনা ৰিসেসেত্ৰা ন ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি ৰত্তব্বং সিযা ‘‘অচ্ছিন্নসেসচীৰরস্স নট্ঠসেসচীৰরস্স ৰা অসমযে নিৰাসেন্তস্স পরিযেসন্তস্স চ নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি, অচ্ছিন্নৰস্সিকসাটিকস্স নট্ঠৰস্সিকসাটিকস্স ৰা নগ্গস্স নহাযতো দুক্কটেন অনাপত্তি, আপদাসু অনিৰত্থং চোরা হরন্তীতি অসমযে নিৰাসযতো নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি, মহগ্ঘৰস্সিকসাটিকং নিৰাসেত্ৰা নহাযন্তস্স চোরা হরন্তি, নগ্গস্স নহাযতো দুক্কটেন অনাপত্তী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
অঙ্গেসু পন ৰস্সিকসাটিকায অত্তুদ্দেসিকতা, অসমযে পরিযেসনতা, তায চ পটিলাভোতি ইমানি তাৰ পরিযেসনাপত্তিযা তীণি অঙ্গানি. সচীৰরতা, আপদাভাৰো, ৰস্সিকসাটিকায সকভাৰো, অসমযে নিৰাসনন্তি ইমানি নিৰাসনাপত্তিযা চত্তারি অঙ্গানি.
ৰস্সিকসাটিকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চীৰরঅচ্ছিন্দনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৩১. পঞ্চমে যম্পি ত্যাহন্তি এত্থ যন্তি কারণৰচনং, তস্মা এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো – মযা সদ্ধিং জনপদচারিকং পক্কমিস্সতীতি যং কারণং নিস্সায অহং তে, আৰুসো, চীৰরং অদাসিং, তং ন করোসীতি কুপিতো অনত্তমনো অচ্ছিন্দীতি. যন্তি ৰা চীৰরং পরামসতি, তত্থ ‘‘মযা সদ্ধিং জনপদচারিকং পক্কমিস্সতীতি যম্পি তে অহং চীৰরং অদাসিং, তং চীৰরং গণ্হিস্সামীতি কুপিতো অনত্তমনো অচ্ছিন্দী’’তি সম্বন্ধিতব্বং.
৬৩৩. আণত্তো বহূনি গণ্হাতি, একং পাচিত্তিযন্তি ‘‘চীৰরং গণ্হা’’তি আণত্তিযা একচীৰরৰিসযত্তা একমেৰ পাচিত্তিযং. ৰাচায ৰাচায দুক্কটন্তি এত্থ অচ্ছিন্নেসু ৰত্থুগণনায পাচিত্তিযানি. একৰাচায সম্বহুলা আপত্তিযোতি ইদং অচ্ছিন্নেসু ৰত্থুগণনায আপজ্জিতব্বং পাচিত্তিযাপত্তিং সন্ধায ৰুত্তং. আণত্তিযা আপজ্জিতব্বং পন দুক্কটং একমেৰ.
৬৩৪. এৰন্তি ইমিনা ‘‘ৰত্থুগণনায দুক্কটানী’’তি ইদং পরামসতি. এসেৰ নযোতি সিথিলং গাল়্হঞ্চ পক্খিত্তাসু আপত্তিযা বহুত্তং একত্তঞ্চ অতিদিস্সতি.
৬৩৫. আৰুসো, মযন্তিআদীসু গণ্হিতুকামতায এৰং ৰুত্তেপি তেনেৰ দিন্নত্তা অনাপত্তি. অম্হাকং সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হিস্সতীতি ইদং সামণেরস্সপি দানং দীপেতি. তস্মা কিঞ্চাপি পাল়িযং ‘‘ভিক্খুস্স সামং চীৰরং দত্ৰা’’তি ৰুত্তং, তথাপি অনুপসম্পন্নকালে দত্ৰাপি উপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দন্তস্স পাচিত্তিযমেৰাতি ৰেদিতব্বং. অচ্ছিন্দনসমযে উপসম্পন্নভাৰোযেৰ হেত্থ পমাণং. দেতীতি তুট্ঠো ৰা কুপিতো ৰা দেতি. রুন্ধথাতি নিৰারেথ. এৰং পন দাতুং ন ৰট্টতীতি এত্থ এৰং দিন্নং ন তাৰ তস্স সন্তকন্তি অনধিট্ঠহিত্ৰাৰ পরিভুঞ্জিতব্বন্তি ৰেদিতব্বং. আহরাপেতুং পন ৰট্টতীতি এৰং দিন্নং ভতিসদিসত্তা আহরাপেতুং ৰট্টতি. চজিত্ৰা দিন্নন্তি ৰুত্তনযেন অদত্ৰা অনপেক্খেন হুত্ৰা তস্সেৰ দিন্নং. ভণ্ডগ্ঘেন কারেতব্বোতি সকসঞ্ঞায ৰিনা গণ্হন্তো ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৰা আপত্তিযা কারেতব্বো. ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমচীৰরতা, সামং দিন্নতা, সকসঞ্ঞিতা, উপসম্পন্নতা, কোধৰসেন অচ্ছিন্দনং অচ্ছিন্দাপনং ৰাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি.
চীৰরঅচ্ছিন্দনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সুত্তৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৩৬. ছট্ঠে পাল়িযং চীৰরকারসমযেতি ইমিনা ৰস্সংৰুত্থভিক্খূনং চীৰরকম্মসমযত্তা চীৰরমাসো ৰুত্তো, অথঞ্ঞোপি পন চীৰরকম্মকালো চীৰরকারসমযোতি ৰত্তুং ৰট্টতি.
৬৩৮. পঞ্চহিপি মিস্সেত্ৰাতি খোমাদীহি পঞ্চহি মিস্সেত্ৰা. ৰীতৰীতট্ঠানং যত্থ সংহরিত্ৰা ঠপেন্তি, তস্স তুরীতি অধিৰচনং. সুত্তং পৰেসেত্ৰা যেন আকোটেন্তা ঘনভাৰং সম্পাদেন্তি, তং ৰেমন্তি ৰুচ্চতি. যং যন্তি যং যং পযোগং. তন্তূনং অত্তনো সন্তকত্তা ৰীতৰীতট্ঠানং পটিলদ্ধমেৰ হোতীতি আহ ‘‘দীঘতো…পে… ৰীতে নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি. পাল়িযম্পি হি ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ‘‘পটিলাভেন নিস্সগ্গিয’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা যাৰ চীৰরং ৰড্ঢতি, তাৰ ইমিনা পমাণেন আপত্তিযো ৰড্ঢন্তি.
সেসো কপ্পিযোতি এত্থ হত্থকম্মযাচনৰসেন. পুব্বে ৰুত্তনযেন নিস্সগ্গিযন্তি দীঘসো ৰিদত্থিমত্তে তিরিযং হত্থমত্তে চ ৰীতে নিস্সগ্গিযং. তেনেৰাতি অকপ্পিযতন্তৰাযেন. তথেৰ দুক্কটন্তি পরিচ্ছেদে পরিচ্ছেদে দুক্কটং. কেদারবদ্ধাদীহীতি আদি-সদ্দেন অচ্ছিমণ্ডলবদ্ধাদি গহিতং. তন্তে ঠিতংযেৰ অধিট্ঠাতব্বন্তি এত্থ ‘‘পচ্ছা ৰীতট্ঠানং অধিট্ঠিতগতিকমেৰ হোতি, পুন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থি. সচে পন পরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা অন্তরন্তরা অৰীতং হোতি, পুন অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. এসেৰ নযোতি ৰিকপ্পনুপগপ্পমাণমত্তে ৰীতে তন্তে ঠিতংযেৰ অধিট্ঠাতব্বন্তি অত্থো. চীৰরত্থায ৰিঞ্ঞাপিতসুত্তং, অত্তুদ্দেসিকতা, অকপ্পিযতন্তৰাযেন ৰাযাপনন্তি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.
মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. সুত্তৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৰণ্ণনা) পন ৰাযাপেয্যাতি এত্থ ‘‘চীৰরং মে, আৰুসো, ৰাযথাতি অকপ্পিযৰিঞ্ঞত্তিযা ৰাযাপেয্যা’’তি অত্থং ৰত্ৰা অঙ্গেসুপি ‘‘অকপ্পিযতন্তৰাযেন অকপ্পিযৰিঞ্ঞত্তিযা ৰাযাপন’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং, তথাৰিধং পন ৰিসেসৰচনং নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাযং উপলব্ভতি. পাল়িযম্পি ‘‘ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি এত্তকমেৰ অনাপত্তিৰারে ৰুত্তং, অট্ঠকথাযঞ্চ সুত্ততন্তৰাযানমেৰ কপ্পিযাকপ্পিযভাৰেন বহুধা নযো দস্সিতো, ন কপ্পিযাকপ্পিযৰিঞ্ঞত্তিৰসেনাতি. ‘‘অকপ্পিযৰিঞ্ঞত্তিযা ৰাযাপেয্যা’’তি চ ৰিসেসেত্ৰা ৰদন্তেন অযং নাম কপ্পিযৰিঞ্ঞত্তীতি ৰিসুং ন দস্সিতং, তস্মা ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.
সুত্তৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. মহাপেসকারসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৪২. সত্তমে কিঞ্চিমত্তং অনুপদজ্জেয্যাতি ইদং তস্স কত্তব্বাকারমত্তদস্সনং, দানং পনেত্থ অঙ্গং ন হোতি সুত্তৰড্ঢনৰসেনেৰ আপজ্জিতব্বত্তা. তেনেৰ পদভাজনেপি ‘‘তস্স ৰচনেন আযতং ৰা ৰিত্থতং ৰা অপ্পিতং ৰা করোতি, পযোগে দুক্কটং, পটিলাভেন নিস্সগ্গিয’’ন্তি সুত্তৰড্ঢনাকারমেৰ দস্সেত্ৰা আপত্তি ৰুত্তা. মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. মহাপেসকারসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘ন ভিক্খুনো পিণ্ডপাতদানমত্তেন তং নিস্সগ্গিযং হোতি. সচে পন তে তস্স ৰচনেন চীৰরসামিকানং হত্থতো সুত্তং গহেত্ৰা ঈসকম্পি আযতং ৰা ৰিত্থতং ৰা অপ্পিতং ৰা করোন্তি, অথ তেসং পযোগে ভিক্খুনো দুক্কটং, পটিলাভেন নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি. আযতাদীসু সত্তসু আকারেসু আদিম্হি তযো আকারে সুত্তৰড্ঢনেন ৰিনা ন সক্কা কাতুন্তি আহ ‘‘সুত্তৰড্ঢনআকারমেৰ দস্সেতী’’তি. সুৰীতাদযো হি আকারে ৰিনাপি সুত্তৰড্ঢনেন সক্কা কাতুং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতানং তন্তৰাযে উপসঙ্কমিত্ৰা ৰিকপ্পমাপজ্জনতা, চীৰরস্স অত্তুদ্দেসিকতা, তস্স ৰচনেন সুত্তৰড্ঢনং, চীৰরস্স পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.
মহাপেসকারসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৪৬. অট্ঠমে অসম্মোহত্থন্তি দসাহানাগতপদে অসম্মোহত্থং. পঠমপদস্সাতি দসাহানাগতপদস্স. তানি দিৰসানীতি তেসু দিৰসেসু. উপ্পজ্জেয্যাতি সঙ্ঘতো ৰা গণতো ৰা উজুকং অত্তনোযেৰ ৰা উপ্পজ্জেয্য. পঞ্চমিতোতি এত্থ ৰস্সং ৰসন্তস্স সঙ্ঘস্স পঞ্চমিতো পুব্বে উপ্পন্নং অচ্চেকচীৰরং পঞ্চমিযং ৰিভজিত্ৰা গহিতং অচ্চেকচীৰরপরিহারমেৰ লভতি. উজুকং অত্তনোযেৰ উপ্পন্নং চে, পঞ্চমিযং উপ্পন্নমেৰ অচ্চেকচীৰরপরিহারং লভতি, ন ততো পুব্বেতি দট্ঠব্বং.
সদ্ধামত্তকন্তি ধম্মস্সৰনাদীহি তঙ্খণুপ্পন্নং সদ্ধামত্তকং. আরোচিতং চীৰরন্তি আরোচেত্ৰা দিন্নচীৰরং. ছট্ঠিযং উপ্পন্নচীৰরস্স একাদসমো অরুণো চীৰরকালে উট্ঠাতীতি আহ ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠাযা’’তিআদি. ঠপিতচীৰরম্পীতি পধানচীৰরদস্সনমুখেন সব্বম্পি অতিরেকচীৰরং ৰুত্তং. অথ ‘‘চীৰরমাসেপি অতিরেকচীৰরং নিক্খিপিতুং ৰট্টতী’’তি ইদং কুতো লদ্ধন্তি চে? ‘‘ৰিসুং অননুঞ্ঞাতেপি ইমস্মিং সিক্খাপদে ‘চীৰরকালসমযো নাম অনত্থতে কথিনে ৰস্সানস্স পচ্ছিমো মাসো, অত্থতে কথিনে পঞ্চ মাসা’তি ৰদন্তেন ততিযকথিনসিক্খাপদে ‘অকালচীৰরং নাম অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্নং, অত্থতে কথিনে সত্তমাসে উপ্পন্ন’ন্তি ৰদন্তেন চ অনুঞ্ঞাতমেৰ হোতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘অট্ঠকথাৰচনপ্পমাণেন গহেতব্ব’’ন্তি চ কেচি.
৬৫০. ইদানি পঠমকথিনাদিসিক্খাপদেহি তস্স তস্স চীৰরস্স লব্ভমানং পরিহারং ইধেৰ উপসংহরিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘ইতি অতিরেকচীৰরস্স দসাহং পরিহারো’’তিআদিমাহ. ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসদিৰসাধিকো মাসো, অত্থতে কথিনে একাদসদিৰসাধিকা পঞ্চ মাসা’’তি অযমেৰ পাঠো গহেতব্বো. কেচি পনেত্থ ‘‘কামঞ্চেস ‘দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্ব’ন্তি ইমিনাৰ সিদ্ধো, অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন পন অপুব্বং ৰিয অত্থং দস্সেত্ৰা সিক্খাপদং ঠপিত’’ন্তি পাঠং ৰত্ৰা ‘‘দসদিৰসাধিকো মাসো, দসদিৰসাধিকা পঞ্চ মাসাতি পাঠেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং তস্স পমাদপাঠত্তা. ন হি দসাহেন অসম্পত্তায কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণমায চীৰরকালতো পুব্বে দস দিৰসা অধিকা হোন্তি. এৰঞ্হি সতি ‘‘নৰাহানাগতং কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণম’’ন্তি ৰত্তব্বং.
মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘পৰারণমাসস্স জুণ্হপক্খপঞ্চমিতো পট্ঠায উপ্পন্নস্স চীৰরস্স নিধানকালো দস্সিতো হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘কামঞ্চেস ‘দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্ব’ন্তি ইমিনাৰ সিদ্ধো, অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন পন অপুব্বং ৰিয অত্থং দস্সেত্ৰা সিক্খাপদং ঠপিত’’ন্তি পাঠো দস্সিতো, সোপি পমাদপাঠোযেৰ. ‘‘জুণ্হপক্খপঞ্চমিতো পট্ঠাযা’’তি চ ৰুত্তত্তা তত্থেৰ পুব্বাপরৰিরোধোপি সিযা, ছট্ঠিতো পট্ঠাযাতি ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি সতি ‘‘দসাহপরমসিক্খাপদেনেৰ সিদ্ধ’’ন্তি সক্কা ৰত্তুং. ইমমেৰ চ পমাদপাঠং গহেত্ৰা ভদন্তবুদ্ধদত্তাচরিযেন চ –
‘‘তস্সাচ্চাযিকৰত্থস্স, কথিনে তু অনত্থতে;
পরিহারেকমাসোৰ, দসাহপরমো মতো.
‘‘অত্থতে কথিনে তস্স, পঞ্চ মাসা পকাসিতা;
পরিহারো মুনিন্দেন, দসাহপরমা পনা’’তি. –
ৰুত্তং.
অচ্চেকচীৰরকালে উপ্পন্নত্তা ‘‘অচ্চেকচীৰরসদিসে’’তি ৰুত্তং. ‘‘পঞ্চমিযং উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৰরং দসাহং অতিক্কামযতো চীৰরকালতো পুব্বেযেৰ আপত্তি হোতি, ন চীৰরকালাতিক্কমে, তস্মা চীৰরকালাতিক্কমে পুন আপজ্জিতব্বায আপত্তিযা অভাৰং সন্ধায ‘অনচ্চেকচীৰরে অনচ্চেকচীৰরসঞ্ঞী অনাপত্তী’তি ৰুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমপ্পমাণস্স অচ্চেকচীৰরস্স অত্তনো সন্তকতা, দসাহানাগতায কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণমায উপ্পন্নভাৰো, অনধিট্ঠিতঅৰিকপ্পিততা, চীৰরকালাতিক্কমোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.
অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. সাসঙ্কসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৫২. নৰমে অন্তরঘরেতি অন্তরে ঘরানি এত্থ, এতস্সাতি ৰা অন্তরঘরন্তি লদ্ধৰোহারে গোচরগামে. তেনাহ ‘‘অন্তোগামে’’তি. পাল়িযং ৰিপ্পৰসন্তীতি ইদং যস্মিং ৰিহারে ৰসন্তা অন্তরঘরে চীৰরং নিক্খিপিংসু, ততো অঞ্ঞত্থ ৰসন্তে সন্ধায ৰুত্তং. তস্মিঞ্হি ৰিহারে অন্তরঘরে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা ৰসিতুং অনুঞ্ঞাতত্তা তত্থ ৰাসো ৰিপ্পৰাসো নাম ন হোতি. দুব্বলচোল়া দুচ্চোল়া ৰিরূপচোল়া ৰা, দুচ্চোল়ত্তা এৰ লূখচীৰরা.
৬৫৩. ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি ইমস্স ৰিভঙ্গে ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি উদ্ধরিতব্বে ‘‘উপসম্পজ্জ’’ন্তি উদ্ধরিত্ৰা ‘‘যো পঠমস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো’’তিআদি ৰুত্তং, তং সন্ধাযাহ ‘‘উপসম্পজ্জন্তিআদীসু ৰিযা’’তি. আদি-সদ্দেন ‘‘অনাপুচ্ছং ৰা পক্কমেয্যা’’তিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উপগন্ত্ৰাতি উপ-সদ্দস্স অত্থমাহ. ৰসিত্ৰাতি অখণ্ডং ৰসিত্ৰা. ‘‘যেন যস্স হি সম্বন্ধো, দূরট্ঠম্পি চ তস্স ত’’ন্তি ৰচনতো ‘‘ইমস্স…পে… ইমিনা সম্বন্ধো’’তি ৰুত্তং. তত্থ ইমস্সাতি ‘‘উপৰস্স’’ন্তি পদস্স. নিক্খিপেয্যাতি ঠপেয্য.
এত্তাৰতা চ পুরিমিকায উপগন্ত্ৰা অখণ্ডং কত্ৰা ৰুত্থৰস্সেন আরঞ্ঞকেসু সেনাসনেসু ৰিহরন্তেন সকলং কত্তিকমাসং তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসিতুং অনুঞ্ঞাতং হোতি. অনত্থতকথিনস্স হি চীৰরমাসে ৰিপ্পৰাসো ন ৰট্টতি অত্থতকথিনানংযেৰ অসমাদানচারস্স অনুঞ্ঞাতত্তা. কেচি পন ‘‘অনত্থতকথিনানং চীৰরমাসেপি অসমাদানচারো লব্ভতী’’তি ৰত্ৰা বহুধা পপঞ্চেন্তি, তং ন গহেতব্বং. ব্যঞ্জনৰিচারণন্তি ‘‘উপৰস্স উপৰস্সিত্ৰা’’তিআদিৰিচারণং. তস্সপীতি ‘‘ৰুত্থৰস্সান’’ন্তি ৰিভঙ্গপদস্স. ৰুত্থৰস্সানন্তি চ নিদ্ধারণে সামিৰচনং. তেনাহ – ‘‘এৰরূপানং ভিক্খূনং অব্ভন্তরে’’তি. সেনাসনেসূতি এত্থ তথারূপেসূতি সম্বন্ধিতব্বং.
পরিক্খেপারহট্ঠানতোতি এত্থ ‘‘পরিক্খেপারহট্ঠানং নাম দ্ৰে লেড্ডুপাতা’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. অপরিক্খিত্তস্স পন গামস্স পরিযন্তে ঠিতঘরূপচারতো পট্ঠায একো লেড্ডুপাতো পরিক্খেপারহট্ঠানন্তি ইদমেত্থ সন্নিট্ঠানং. তেনেৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গেপি (ৰিসুদ্ধি. ১.৩১) ৰুত্তং ‘‘অপরিক্খিত্তস্স পঠমলেড্ডুপাততো পট্ঠাযা’’তি. সব্বপঠমন্তি গামাভিমুখদিসাভাগতো সব্বপঠমং. তং পরিচ্ছেদং কত্ৰাতি তং পঠমসেনাসনাদিং পরিচ্ছেদং কত্ৰা. ইদঞ্চ ৰিনযধরানং মতেন ৰুত্তং, মজ্ঝিমভাণকানং মতেন পন ‘‘সেনাসনাদীনং উপচারে ঠিতস্স একলেড্ডুপাতং মুঞ্চিত্ৰা মিনিতব্ব’’ন্তি মজ্ঝিমভাণকা ৰদন্তি. তেনেৰ মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘ৰিহারস্সপি গামস্সেৰ উপচারং নীহরিত্ৰা উভিন্নং লেড্ডুপাতানং অন্তরা মিনিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. পঞ্চধনুসতিকন্তি আরোপিতেন আচরিযধনুনা পঞ্চধনুসতপ্পমাণং. ততো ততো মগ্গং পিদহতীতি তত্থ তত্থ খুদ্দকমগ্গং পিদহতি. ধুতঙ্গচোরোতি ইমিনা ইমস্সপি সিক্খাপদস্স অঙ্গসম্পত্তিযা অভাৰং দীপেতি.
‘‘সাসঙ্কানী’’তি সম্মতানীতি চোরানং নিৰিট্ঠোকাসাদিদস্সনেন ‘‘সাসঙ্কানী’’তি সম্মতানি. সন্নিহিতবলৰভযানীতি চোরেহি মনুস্সানং হতৰিলুত্তাকোটিতভাৰদস্সনতো সন্নিহিতবলৰভযানীতি অত্থো. সচে পচ্ছিমিকাযাতিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং ব্যতিরেকমুখেন ৰিভাৰেতি. যত্র হি পিণ্ডাযাতিআদিনা ৰুত্তপ্পমাণমেৰ ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতি. সাসঙ্কসপ্পটিভযমেৰাতি এত্থ সাসঙ্কং ৰা সপ্পটিভযং ৰা হোতু, ৰট্টতিযেৰ.
পাল়িযং ‘‘সিযা চ তস্স ভিক্খুনো কোচিদেৰ পচ্চযো তেন চীৰরেন ৰিপ্পৰাসায, ছারত্তপরমং তেন ভিক্খুনা তেন চীৰরেন ৰিপ্পৰসিতব্ব’’ন্তি ইমিনা অন্তরঘরে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা তস্মিং ৰিহারে ৰসন্তস্স অঞ্ঞত্থ গমনকিচ্চে সতি ৰিহারতো বহি ছারত্তং ৰিপ্পৰাসো অনুঞ্ঞাতো. ৰসনট্ঠানতো হি অঞ্ঞত্থ ছারত্তং ৰিপ্পৰাসো ৰুত্তো, ন তস্মিং ৰিহারে ৰসন্তস্স. তেন চ ‘‘পুন গামসীমং ওক্কমিত্ৰাতি এত্থ সচে গোচরগামতো পুরত্থিমায দিসায সেনাসনং, অযঞ্চ পচ্ছিমদিসং গতো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. ততোযেৰ চ মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. সাসঙ্কসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ততো চে উত্তরি ৰিপ্পৰসেয্যা’’তি এত্থ ‘‘ছারত্ততো উত্তরি তস্মিং সেনাসনে সত্তমং অরুণং উট্ঠাপেয্যা’’তি অত্থো ৰুত্তো. ভদন্তবুদ্ধদত্তাচরিযেন পন পাকটতরং কত্ৰা অযমেৰত্থো ৰুত্তো. ৰুত্তঞ্হি তেন –
‘‘যং গামং গোচরং কত্ৰা, ভিক্খু আরঞ্ঞকে ৰসে;
তস্মিং গামে ঠপেতুং তং, মাসমেকন্তু ৰট্টতি.
‘‘অঞ্ঞত্থেৰ ৰসন্তস্স, ছারত্তপরমং মতং;
অযমস্স অধিপ্পাযো, পটিচ্ছন্নো পকাসিতো’’তি.
‘‘কোসম্বিযং অঞ্ঞতরো ভিক্খু গিলানো হোতী’’তি আগতত্তা ‘‘কোসম্বকসম্মুতি অনুঞ্ঞাতা’’তি ৰুত্তং. কোসম্বকস্স ভিক্খুনো সম্মুতি কোসম্বকসম্মুতি. সেনাসনং আগন্ত্ৰাতি ৰুসিতৰিহারস্সেৰ সন্ধায ৰুত্তত্তা তস্মিং গামূপচারেপি অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে অরুণং উট্ঠাপেতুং ন ৰট্টতি. ৰসিত্ৰাতি অরুণং উট্ঠাপেত্ৰা. গতট্ঠানস্স অতিদূরত্তা ‘‘এৰং অসক্কোন্তেনা’’তি ৰুত্তং. তত্থেৰাতি তস্মিংযেৰ গতট্ঠানে.
সাসঙ্কসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পরিণতসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৫৭-৬৫৯. দসমে উদ্দিস্স ঠপিতভাগেতি অত্তনো ঘরেপি উদ্দিসিত্ৰা ৰিসুং ঠপিতকোট্ঠাসে. ‘‘একং ময্হং, একং ইমস্স দেহী’’তি এৰং একৰাচায আপজ্জিতব্বত্তা ‘‘আপজ্জেয্য একতো’’তি ৰুত্তং. তুম্হাকং সপ্পিআদীনি আভতানীতি তুম্হাকং অত্থায আভতানি সপ্পিআদীনি. পরিণতভাৰং জানিত্ৰাপি ৰুত্তৰিধিনা ৰিঞ্ঞাপেন্তেন তেসং সন্তকমেৰ ৰিঞ্ঞাপিতং নাম হোতীতি আহ – ‘‘ময্হম্পি দেথাতি ৰদতি, ৰট্টতী’’তি.
৬৬০. পুপ্ফম্পি আরোপেতুং ন ৰট্টতীতি ইদং পরিণতং সন্ধায ৰুত্তং. সচে পন একস্মিং চেতিযে পূজিতং পুপ্ফং গহেত্ৰা অঞ্ঞস্মিং চেতিযে পূজেতি, ৰট্টতি. ঠিতং দিস্ৰাতি সেসকং গহেত্ৰা ঠিতং দিস্ৰা. ইমস্স সুনখস্স মা দেহি, এতস্স দেহীতি ইদং পরিণতেযেৰ. তিরচ্ছানগতস্স পরিচ্চজিত্ৰা দিন্নে পন তং পলাপেত্ৰা অঞ্ঞং ভুঞ্জাপেতুং ৰট্টতি. ‘‘কত্থ দেমাতিআদিনা একেনাকারেন পাল়িযং অনাপত্তি দস্সিতা, এৰং পন অপুচ্ছিতেপি অপরিণতং ইদন্তি জানন্তেন অত্তনো রুচিযা যত্থ ইচ্ছতি, তত্থ দাপেতুং ৰট্টতী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. যত্থ ইচ্ছথ, তত্থ দেথাতি এত্থাপি ‘‘তুম্হাকং রুচিযা’’তি ৰুত্তত্তা যত্থ ইচ্ছতি, তত্থ দাপেতুং লভতি. পাল়িযং আগতনযেনেৰাতি ‘‘যত্থ তুম্হাকং দেয্যধম্মো’’তিআদিনা নযেন. সঙ্ঘপরিণতভাৰো, তং ঞত্ৰা অত্তনো পরিণামনং, পটিলাভোতি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.
পরিণতসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো পত্তৰগ্গো ততিযো.
ইতি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায সারত্থদীপনিযং
নিস্সগ্গিযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযো ভাগো নিট্ঠিতো.