নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

ৰিনযপিটকে

সারত্থদীপনী-টীকা (পঠমো ভাগো)

গন্থারম্ভকথা

মহাকারুণিকং বুদ্ধং, ধম্মঞ্চ ৰিমলং ৰরং;

ৰন্দে অরিযসঙ্ঘঞ্চ, দক্খিণেয্যং নিরঙ্গণং.

উল়ারপুঞ্ঞতেজেন, কত্ৰা সত্তুৰিমদ্দনং;

পত্তরজ্জাভিসেকেন, সাসনুজ্জোতনত্থিনা.

নিস্সায সীহল়িন্দেন, যং পরক্কমবাহুনা;

কত্ৰা নিকাযসামগ্গিং, সাসনং সুৰিসোধিতং.

কস্সপং তং মহাথেরং, সঙ্ঘস্স পরিণাযকং;

দীপস্মিং তম্বপণ্ণিম্হি, সাসনোদযকারকং.

পটিপত্তিপরাধীনং, সদারঞ্ঞনিৰাসিনং;

পাকটং গগনে চন্দ-মণ্ডলং ৰিয সাসনে.

সঙ্ঘস্স পিতরং ৰন্দে, ৰিনযে সুৰিসারদং;

যং নিস্সায ৰসন্তোহং, ৰুদ্ধিপ্পত্তোস্মি সাসনে.

অনুথেরং মহাপুঞ্ঞং, সুমেধং সুতিৰিস্সুতং;

অৰিখণ্ডিতসীলাদি-পরিসুদ্ধগুণোদযং.

বহুস্সুতং সতিমন্তং, দন্তং সন্তং সমাহিতং;

নমামি সিরসা ধীরং, গরুং মে গণৰাচকং.

আগতাগমতক্কেসু, সদ্দসত্থনযঞ্ঞুসু;

যস্সন্তেৰাসিভিক্খূসু, সাসনং সুপ্পতিট্ঠিতং.

ৰিনযট্ঠকথাযাহং, লীনসারত্থদীপনিং;

করিস্সামি সুৰিঞ্ঞেয্যং, পরিপুণ্ণমনাকুলং.

পোরাণেহি কতং যং তু, লীনত্থস্স পকাসনং;

ন তং সব্বত্থ ভিক্খূনং, অত্থং সাধেতি সব্বসো.

দুৰিঞ্ঞেয্যসভাৰায, সীহল়ায নিরুত্তিযা;

গণ্ঠিপদেস্ৰনেকেসু, লিখিতং কিঞ্চি কত্থচি.

মাগধিকায ভাসায, আরভিত্ৰাপি কেনচি;

ভাসন্তরেহি সম্মিস্সং, লিখিতং কিঞ্চিদেৰ চ.

অসারগন্থভারোপি, তত্থেৰ বহু দিস্সতি;

আকুলঞ্চ কতং যত্থ, সুৰিঞ্ঞেয্যম্পি অত্থতো.

ততো অপরিপুণ্ণেন, তাদিসেনেত্থ সব্বসো;

কথমত্থং ৰিজানন্তি, নানাদেসনিৰাসিনো.

ভাসন্তরং ততো হিত্ৰা, সারমাদায সব্বসো;

অনাকুলং করিস্সামি, পরিপুণ্ণৰিনিচ্ছযন্তি.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা

ৰিনযসংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযং নমস্সিতুকামো তস্স ৰিসিট্ঠগুণযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘যো কপ্পকোটীহিপী’’তিআদিমাহ. ৰিসিট্ঠগুণযোগেন হি ৰন্দনারহভাৰো, ৰন্দনারহে চ কতা ৰন্দনা যথাধিপ্পেতমত্থং সাধেতি. এত্থ চ সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামকরণপ্পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচরিযা. তথা হি ৰণ্ণযন্তি –

‘‘সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযৰন্দনা সংৰণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৰনিস্সযৰিসুদ্ধিপটিৰেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৰণ্ণনাসু ৰিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৰ তেসং উগ্গহণধারণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থং. অথ ৰা মঙ্গলভাৰতো, সব্বকিরিযাসু পুব্বকিচ্চভাৰতো, পণ্ডিতেহি সমাচরিতভাৰতো, আযতিং পরেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৰণ্ণনাযং রতনত্তযপণামকিরিযা’’তি.

মযং পন ইধাধিপ্পেতমেৰ পযোজনং দস্সযিস্সাম. তস্মা সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামকরণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৰণ্ণনায অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. ইদমেৰ হি পযোজনং আচরিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৰক্খতি –

‘‘ইচ্চেৰমচ্চন্তনমস্সনেয্যং,

নমস্সমানো রতনত্তযং যং;

পুঞ্ঞাভিসন্দং ৰিপুলং অলত্থং,

তস্সানুভাৰেন হতন্তরাযো’’তি.

রতনত্তযপণামকরণেন চেত্থ যথাপটিঞ্ঞাতসংৰণ্ণনায অনন্তরাযেন পরিসমাপনং রতনত্তযপূজায পঞ্ঞাপাটৰভাৰতো, তায পঞ্ঞাপাটৰঞ্চ রাগাদিমলৰিধমনতো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ১১.১১).

তস্মা রতনত্তযপূজনেন ৰিক্খালিতমলায পঞ্ঞায পাটৰসিদ্ধি.

অথ ৰা রতনত্তযপূজনস্স পঞ্ঞাপদট্ঠানসমাধিহেতুত্তা পঞ্ঞাপাটৰং. ৰুত্তঞ্হি তস্স সমাধিহেতুত্তং –

‘‘এৰং উজুগতচিত্তো খো, মহানাম, অরিযসাৰকো লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ১১.১১.).

সমাধিস্স চ পঞ্ঞায পদট্ঠানভাৰো ৰুত্তোযেৰ ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৯; মি. প. ২.১.১৪). ততো এৰং পটুভূতায পঞ্ঞায পটিঞ্ঞামহত্তকতং খেদমভিভুয্য অনন্তরাযেন সংৰণ্ণনং সমাপযিস্সতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থ’’ন্তি.

অথ ৰা রতনত্তযপূজায আযুৰণ্ণসুখবলৰড্ঢনতো অনন্তরাযেন পরিসমাপনং ৰেদিতব্বং. রতনত্তযপণামেন হি আযুৰণ্ণসুখবলানি ৰড্ঢন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অভিৰাদনসীলিস্স, নিচ্চং ৰুড্ঢাপচাযিনো;

চত্তারো ধম্মা ৰড্ঢন্তি, আযু ৰণ্ণো সুখং বল’’ন্তি. (ধ. প. ১০৯);

ততো আযুৰণ্ণসুখবলৰুড্ঢিযা হোতেৰ কারিযনিট্ঠানমিতি ৰুত্তং ‘‘অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থ’’ন্তি.

অথ ৰা রতনত্তযগারৰস্স পটিভানাপরিহানাৰহত্তা. অপরিহানাৰহঞ্হি তীসুপি রতনেসু গারৰং. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, অপরিহানিযা ধম্মা. কতমে সত্ত? সত্থুগারৰতা ধম্মগারৰতা সঙ্ঘগারৰতা সিক্খাগারৰতা সমাধিগারৰতা কল্যাণমিত্ততা সোৰচস্সতা’’তি (অ. নি. ৭.৩৪).

হোতেৰ চ ততো পটিভানাপরিহানেন যথাপটিঞ্ঞাতপরিসমাপনং.

অথ ৰা পসাদৰত্থূসু পূজায পুঞ্ঞাতিসযভাৰতো. ৰুত্তঞ্হি তস্স পুঞ্ঞাতিসযত্তং –

‘‘পূজারহে পূজযতো, বুদ্ধে যদিৰ সাৰকে;

পপঞ্চসমতিক্কন্তে, তিণ্ণসোকপরিদ্দৰে.

‘‘তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতোভযে;

ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, ইমেত্তমপি কেনচী’’তি. (ধ. প. ১৯৫-১৯৬; অপ. থের ১.১০.১-২);

পুঞ্ঞাতিসযো চ যথাধিপ্পেতপরিসমাপনুপাযো. যথাহ –

‘‘এস দেৰমনুস্সানং, সব্বকামদদো নিধি;

যং যদেৰাভিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১০);

উপাযেসু চ পটিপন্নস্স হোতেৰ কারিযনিট্ঠানং. রতনত্তযপূজা হি নিরতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসংবুদ্ধিযা অপরিমেয্যপ্পভৰো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৰিধন্তরাযেপি লোকসন্নিৰাসে অন্তরাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৰিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৰঞ্চ নিৰারেতি. তস্মা সুৰুত্তং ‘‘সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামকরণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৰণ্ণনায অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি.

এৰং পন সপ্পযোজনং রতনত্তযৰন্দনং কত্তুকামো পঠমং তাৰ ভগৰতো ৰন্দনং কাতুং তম্মূলকত্তা সেসরতনানং ‘‘যো কপ্প…পে… মহাকারুণিকস্স তস্সা’’তি আহ. এত্থ পন যস্সা দেসনায সংৰণ্ণনং কত্তুকামো, সা যস্মা করুণাপ্পধানা, ন সুত্তন্তদেসনা ৰিয করুণাপঞ্ঞাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৰিয পঞ্ঞাপ্পধানা, তস্মা করুণাপ্পধানমেৰ ভগৰতো থোমনং আরদ্ধং. এসা হি আচরিযস্স পকতি, যদিদং আরম্ভানুরূপথোমনা. তেনেৰ সুত্তন্তদেসনায সংৰণ্ণনারম্ভে ‘‘করুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি করুণাপঞ্ঞাপ্পধানং, অভিধম্মদেসনায সংৰণ্ণনারম্ভে ‘‘করুণা ৰিয সত্তেসু, পঞ্ঞা যস্স মহেসিনো’’তি পঞ্ঞাপ্পধানঞ্চ থোমনং আরদ্ধং. করুণাপঞ্ঞাপ্পধানা হি সুত্তন্তদেসনা তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযাধিমুত্তিচরিযাদিভেদপরিচ্ছিন্দনসমত্থায পঞ্ঞায সত্তেসু চ মহাকরুণায তত্থ সাতিসযপ্পৰত্তিতো. সুত্তন্তদেসনায হি মহাকরুণাসমাপত্তিবহুলো ৰেনেয্যসন্তানেসু তদজ্ঝাসযানুলোমেন গম্ভীরমত্থপদং পতিট্ঠাপেসি. অভিধম্মদেসনা চ কেৰলং পঞ্ঞাপ্পধানা পরমত্থধম্মানং যথাসভাৰপটিৰেধসমত্থায পঞ্ঞায তত্থ সাতিসযপ্পৰত্তিতো.

ৰিনযদেসনা পন আসযাদিনিরপেক্খং কেৰলং করুণায পাকতিকসত্তেনপি অসোতব্বারহং সুণন্তো অপুচ্ছিতব্বারহং পুচ্ছন্তো অৰত্তব্বারহঞ্চ ৰদন্তো ভগৰা সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসীতি করুণাপ্পধানা. তথা হি উক্কংসপরিযন্তগতহিরোত্তপ্পোপি ভগৰা লোকিযসাধুজনেহিপি পরিহরিতব্বানি ‘‘সিখরণীসী’’তিআদীনি ৰচনানি যথাপরাধঞ্চ গরহৰচনানি ৰিনযপিটকদেসনায মহাকরুণাসঞ্চোদিতমানসো মহাপরিসমজ্ঝে অভাসি, তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকারণাপেক্খায ৰেরঞ্জাদীসু সারীরিকঞ্চ খেদমনুভোসি. তস্মা কিঞ্চাপি ভূমন্তরপচ্চযাকারসমযন্তরকথানং ৰিয ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাপি সমুট্ঠাপিকা পঞ্ঞা অনঞ্ঞসাধারণতায অতিসযকিচ্চৰতী, করুণায কিচ্চং পন ততোপি অধিকন্তি করুণাপ্পধানা ৰিনযদেসনা. করুণাব্যাপারাধিকতায হি দেসনায করুণাপ্পধানতা. তস্মা আরম্ভানুরূপং করুণাপ্পধানমেৰ এত্থ থোমনং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

করুণাগ্গহণেন চ অপরিমেয্যপ্পভাৰা সব্বেপি বুদ্ধগুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা তংমূলকত্তা সেসবুদ্ধগুণানং. মহাকরুণায ৰা ছসু অসাধারণঞাণেসু অঞ্ঞতরত্তা তংসহচরিতসেসাসাধারণঞাণানম্পি গহণসব্ভাৰতো সব্বেপি বুদ্ধগুণা নযতো দস্সিতাৰ হোন্তি. এসোযেৰ হি নিরৰসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো যদিদং নযগ্গাহো. অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৰতো গুণে অনুপদং নিরৰসেসতো দস্সেতুং. তেনেৰাহ –

‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,

কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;

খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,

ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫);

তেনেৰ চ আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেনপি বুদ্ধগুণপরিচ্ছেদনং পতিঅনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ৰুত্তং. তস্মা ‘‘যো কপ্পকোটীহিপী’’তিআদিনা করুণামুখেন সঙ্খেপতো সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৰন্তং অভিত্থৰীতি দট্ঠব্বং. অযমেত্থ সমুদাযত্থো.

অযং পন অৰযৰত্থো – যোতি অনিযমৰচনং. তস্স ‘‘নাথো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘কপ্পকোটীহিপী’’তিআদিনা পন যায করুণায সো ‘‘মহাকারুণিকো’’তি ৰুচ্চতি, তস্সা ৰসেন কপ্পকোটিগণনাযপি অপ্পমেয্যং কালং লোকহিতত্থায অতিদুক্করং করোন্তস্স ভগৰতো দুক্খানুভৰনং দস্সেতি. করুণায বলেনেৰ হি সো ভগৰা হত্থগতম্পি নিব্বানং পহায সংসারপঙ্কে নিমুগ্গং সত্তনিকাযং ততো সমুদ্ধরণত্থং চিন্তেতুম্পি অসক্কুণেয্যং নযনজীৰিতপুত্তভরিযদানাদিকং অতিদুক্করমকাসি. কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কালন্তি কপ্পকোটিগণনাযপি ‘‘এত্তকা কপ্পকোটিযো’’তি পমেতুং অসক্কুণেয্যং কালং, কপ্পকোটিগণনৰসেনপি পরিচ্ছিন্দিতুমসক্কুণেয্যত্তা অপরিচ্ছিন্নানি কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানীতি ৰুত্তং হোতি. কপ্পকোটিৰসেনেৰ হি সো কালো অপ্পমেয্যো, অসঙ্খ্যেয্যৰসেন পন পরিচ্ছিন্নোযেৰ. ‘‘কপ্পকোটীহিপী’’তি অপিসদ্দো কপ্পকোটিৰসেনপি তাৰ পমেতুং ন সক্কা, পগেৰ ৰস্সগণনাযাতি দস্সেতি. ‘‘অপ্পমেয্যং কাল’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং ‘‘মাসমধীতে, দিৰসং চরতী’’তিআদীসু ৰিয. করোন্তো অতিদুক্করানীতি পঞ্চমহাপরিচ্চাগাদীনি অতিদুক্করানি করোন্তো. এৰমতিদুক্করানি করোন্তো কিং ৰিন্দীতি চে? খেদং গতো, কাযিকং খেদমুপগতো, পরিস্সমং পত্তোতি অত্থো, দুক্খমনুভৰীতি ৰুত্তং হোতি. দুক্খঞ্হি খিজ্জতি সহিতুমসক্কুণেয্যন্তি ‘‘খেদো’’তি ৰুচ্চতি. লোকহিতাযাতি ‘‘অনমতগ্গে সংসারে ৰট্টদুক্খেন অচ্চন্তপীল়িতং সত্তলোকং তম্হা দুক্খতো মোচেত্ৰা নিব্বানসুখভাগিযং করিস্সামী’’তি এৰং সত্তলোকস্স হিতকরণত্থাযাতি অত্থো. অস্স চ ‘‘অতিদুক্করানি করোন্তো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. লোকহিতায খেদং গতোতি যোজনাযপি নত্থি দোসো. মহাগণ্ঠিপদেপি হি ‘‘অতিদুক্করানি করোন্তো খেদং গতো, কিমত্থন্তি চে? লোকহিতাযা’’তি ৰুত্তং.

যং পন এৰং যোজনং অসম্ভাৰেন্তেন কেনচি ৰুত্তং ‘‘ন হি ভগৰা লোকহিতায সংসারদুক্খমনুভৰতি. ন হি কস্সচি দুক্খানুভৰনং লোকস্স উপকারং আৰহতী’’তি, তং তস্স মতিমত্তং. এৰং যোজনাযপি অতিদুক্করানি করোন্তস্স ভগৰতো দুক্খানুভৰনং লোকহিতকরণত্থাযাতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, ন তু দুক্খানুভৰনেনেৰ লোকহিতসিদ্ধীতি. পঠমং ৰুত্তযোজনাযপি হি ন দুক্করকরণমত্তেন লোকহিতসিদ্ধি. ন হি দুক্করং করোন্তো কঞ্চি সত্তং মগ্গফলাদীসু পতিট্ঠাপেতি, অথ খো তাদিসং অতিদুক্করং কত্ৰা সব্বঞ্ঞুভাৰং সচ্ছিকত্ৰা নিয্যানিকধম্মদেসনায মগ্গফলাদীসু সত্তে পতিট্ঠাপেন্তো লোকস্স হিতং সাধেতি.

কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খারভাজনৰসেন তিৰিধো লোকো, হিতকরণস্স পন অধিপ্পেতত্তা তংৰিসযস্সেৰ সত্তলোকস্স ৰসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তংৰিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৰুচ্চতি. কত্থচি পন ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তিআদীসু সমূহত্থোপি লোকসদ্দো সমুদাযৰসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি. যং পনেত্থ কেনচি ৰুত্তং ‘‘ইমিনা সত্তলোকঞ্চ জাতিলোকঞ্চ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা তস্স সত্তলোকস্স ইধলোকপরলোকহিতং, অতিক্কন্তপরলোকানং ৰা উচ্ছিন্নলোকসমুদযানং ইধ জাতিলোকে ওকাসলোকে ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসঙ্খাতঞ্চ হিতং সম্পিণ্ডেত্ৰা লোকস্স, লোকানং, লোকে ৰা হিতন্তি সরূপেকসেসং কত্ৰা লোকহিতমিচ্চেৰাহা’’তি, ন তং সারতো পচ্চেতব্বং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসঙ্খআতহিতস্সপি সত্তলোকৰিসযত্তা, সত্তলোকগ্গহণেনেৰ উচ্ছিন্নমূলানং খীণাসৰানম্পি সঙ্গহিতত্তা.

সব্বত্থ ‘‘কেনচী’’তি ৰুত্তে ‘‘ৰজিরবুদ্ধিটীকাকারেনা’’তি গহেতব্বং. ‘‘মহাগণ্ঠিপদে’’তি ৰা ‘‘মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে’’তি ৰা ‘‘চূল়গণ্ঠিপদে’’তি ৰা ৰুত্তে ‘‘সীহল়গণ্ঠিপদেসূ’’তি গহেতব্বং. কেৰলং ‘‘গণ্ঠিপদে’’তি ৰুত্তে ‘‘মাগধভাসায লিখিতে গণ্ঠিপদে’’তি গহেতব্বং.

নাথোতি লোকপটিসরণো, লোকসামী লোকনাযকোতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি সব্বানত্থপঅহারপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকারিতায অপরিমিতনিরুপমপ্পভাৰগুণৰিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং একপটিসরণো পতিট্ঠা. অথ ৰা নাথতীতি নাথো, ৰেনেয্যানং হিতসুখং মেত্তাযনৰসেন আসীসতি পত্থেতীতি অত্থো. অথ ৰা নাথতি ৰেনেয্যগতে কিলেসে উপতাপেতীতি অত্থো, নাথতীতি ৰা যাচতীতি অত্থো. ভগৰা হি ‘‘সাধু, ভিক্খৰে, ভিক্খু কালেন কালং অত্তসম্পত্তিং পচ্চৰেক্খেয্যা’’তিআদিনা (অ. নি. ৮.৭) সত্তানং তং তং হিতপটিপত্তিং যাচিত্ৰাপি করুণায সমুস্সাহিতো তে তত্থ নিযোজেতি. পরমেন ৰা চিত্তিস্সরিযেন সমন্নাগতো সব্বসত্তে ঈসতি অভিভৰতীতি পরমিস্সরো ভগৰা ‘‘নাথো’’তি ৰুচ্চতি. সব্বোপি চাযমত্থো সদ্দসত্থানুসারতো ৰেদিতব্বো.

মহাকারুণিকস্সাতি যো করুণায কম্পিতহদযত্তা লোকহিতত্থং অতিদুক্করকিরিযায অনেকপ্পকারং তাদিসং সংসারদুক্খমনুভৰিত্ৰা আগতো, তস্স মহাকারুণিকস্সাতি অত্থো. তত্থ কিরতীতি করুণা, পরদুক্খং ৰিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. দুক্খিতেসু ৰা কিরীযতি পসারীযতীতি করুণা. অথ ৰা কিণাতীতি করুণা, পরদুক্খে সতি কারুণিকং হিংসতি ৰিবাধেতি, ৰিনাসেতি ৰা পরস্স দুক্খন্তি অত্থো. পরদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং করোতীতি ৰা করুণা. অথ ৰা কমিতি সুখং, তং রুন্ধতীতি করুণা. এসা হি পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিরপেক্খতায কারুণিকানং সুখং রুন্ধতি ৰিবাধেতীতি. করুণায নিযুত্তোতি কারুণিকো যথা ‘‘দোৰারিকো’’তি. যথা হি দ্ৰারট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ ৰত্তমানোপি দ্ৰারপটিবদ্ধজীৰিকো পুরিসো দ্ৰারানতিৰত্তৰুত্তিতায দ্ৰারে নিযুত্তোতি ‘‘দোৰারিকো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং ভগৰা মেত্তাদিৰসেন করুণাৰিহারতো অঞ্ঞত্থ ৰত্তমানোপি করুণানতিৰত্তৰুত্তিতায করুণায নিযুত্তোতি ‘‘কারুণিকো’’তি ৰুচ্চতি. মহাভিনীহারতো পট্ঠায হি যাৰ মহাপরিনিব্বানা লোকহিতত্থমেৰ লোকনাথা তিট্ঠন্তি. মহন্তো কারুণিকোতি মহাকারুণিকো. সতিপি ভগৰতো তদঞ্ঞগুণানম্পি ৰসেন মহন্তভাৰে কারুণিকসদ্দসন্নিধানেন ৰুত্তত্তা করুণাৰসেনেত্থ মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো যথা ‘‘মহাৰেয্যাকরণো’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘মহাকারুণিকস্সা’’তি ইমিনা পদেন পুগ্গলাধিট্ঠানেন সত্থু মহাকরুণা ৰুত্তা হোতি.

অথ ৰা করুণা করুণাযনং সীলং পকতি এতস্সাতি কারুণিকো, পথৰীফস্সাদযো ৰিয কক্খল়ফুসনাদিসভাৰা করুণাযনসভাৰো সভাৰভূতকরুণোতি অত্থো. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. অথ ৰা মহাৰিসযতায মহানুভাৰতায মহাবলতায চ মহতী করুণাতি মহাকরুণা. ভগৰতো হি করুণা নিরৰসেসেসু সত্তেসু পৰত্ততি, পৰত্তমানা চ অনঞ্ঞসাধারণা পৰত্ততি, দিট্ঠধম্মিকাদিভেদঞ্চ মহন্তমেৰ সত্তানং হিতসুখং একন্ততো নিপ্ফাদেতি, মহাকরুণায নিযুত্তোতি মহাকারুণিকোতি সব্বং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অথ ৰা মহতী পসত্থা করুণা অস্স অত্থীতি মহাকারুণিকো. পূজাৰচনো হেত্থ মহন্তসদ্দো ‘‘মহাপুরিসো’’তিআদীসু ৰিয. পসত্থা চ ভগৰতো করুণা মহাকরুণাসমাপত্তিৰসেনপি পৰত্তিতো অনঞ্ঞসাধারণত্তাতি.

এৰং করুণামুখেন সঙ্খেপতো সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৰন্তং থোমেত্ৰা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘অসম্বুধ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অসম্বুধন্তি পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসো, তস্স অসম্বুজ্ঝন্তো অপ্পটিৰিজ্ঝন্তোতি অত্থো, যথাসভাৰং অপ্পটিৰিজ্ঝনতোতি ৰুত্তং হোতি. হেতুঅত্থো হেত্থ অন্তসদ্দো ‘‘পঠন্তো নিসীদতী’’তিআদীসু ৰিয. যন্তি পুব্বকালকিরিযায অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো. বুদ্ধনিসেৰিতন্তি তস্স ৰিসেসনং. তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৰ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২) নিদ্দেসনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা সৰাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৰিগমতো, বুদ্ধিযা ৰা ৰিকসিতভাৰতো বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো জাগরণৰিকসনত্থৰসেন. অথ ৰা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৰবুদ্ধস্স অভাৰেন ঞেয্যৰিসেসস্স কম্মভাৰেন অগ্গহণতো কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰেন অৰগমনত্থৰসেনেৰ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো. অত্থতো পন পারমিতাপরিভাৰিতো সযম্ভূঞাণেন সহ ৰাসনায ৰিহতৰিদ্ধংসিতনিরৰসেসকিলেসো মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমেয্যগুণগণাধারো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ ‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১). তেন এৰং নিরুপমপ্পভাৰেন বুদ্ধেন নিসেৰিতং গোচরাসেৰনাভাৰনাসেৰনাহি যথারহং নিসেৰিতং অনুভূতন্তি অত্থো.

তত্থ নিব্বানং গোচরাসেৰনাৰসেনেৰ নিসেৰিতং, মগ্গো পন অত্তনা ভাৰিতো চ ভাৰনাসেৰনাৰসেন সেৰিতো, পরেহি উপ্পাদিতানি পন মগ্গফলানি চেতোপরিযঞাণাদিনা যদা পরিজানাতি, অত্তনা উপ্পাদিতানি ৰা পচ্চৰেক্খণঞাণেন পরিচ্ছিন্দতি, তদা গোচরাসেৰনাৰসেনপি সেৰিতানি হোন্তিযেৰ. এত্থ চ পরিযত্তিধম্মস্সপি পরিযাযতো ধম্মগ্গহণেন গহণে সতি সোপি দেসনাসম্মসনঞাণগোচরতায গোচরাসেৰনায সেৰিতোতি সক্কা গহেতুং. ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগচ্ছতি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা পরিযত্তিধম্মস্সপি সচ্ছিকিরিযায সম্মসনপরিযাযো লব্ভতীতি যং অসম্বুধং অসম্বুজ্ঝন্তো অসচ্ছিকরোন্তোতি অত্থসম্ভৰতো সোপি ইধ ৰুত্তো এৰাতি দট্ঠব্বং. তম্পি চ অপ্পটিৰিজ্ঝন্তো ভৰাভৰং গচ্ছতি, পরিঞ্ঞাতধম্মৰিনযো পন তদত্থপটিপত্তিযা সম্মাপটিপন্নো ন চিরস্সেৰ দুক্খস্সন্তং করিস্সতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, অপ্পমত্তো ৰিহস্সতি;

পহায জাতিসংসারং, দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তি. (দী. নি. ২.১৮৫; সং. নি. ১.১৮৫);

এত্থ চ কিঞ্চাপি মগ্গফলনিব্বানানি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকেহিপি গোচরাসেৰনাদিনা সেৰিতানি হোন্তি, তথাপি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন ‘‘বুদ্ধনিসেৰিত’’ন্তি ৰুত্তং. কেনচি পন বুদ্ধসদ্দস্স সামঞ্ঞতো বুদ্ধানুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধানম্পি এত্থেৰ সঙ্গহো ৰুত্তো.

ভৰাভৰন্তি অপরকালকিরিযায কম্মনিদ্দেসো, ভৰতো ভৰন্তি অত্থো. অথ ৰা ভৰাভৰন্তি সুগতিদুগ্গতিৰসেন হীনপণীতৰসেন চ খুদ্দকং মহন্তঞ্চ ভৰন্তি অত্থো. ৰুদ্ধত্থোপি হি অ-কারো দিস্সতি ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তিআদীসু ৰিয. তস্মা অভৰোতি মহাভৰো ৰুচ্চতি. অথ ৰা ভৰোতি ৰুদ্ধি, অভৰোতি হানি. ভৰোতি ৰা সস্সতদিট্ঠি, অভৰোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. ৰুত্তপ্পকারো ভৰো চ অভৰো চ ভৰাভৰো. তং ভৰাভৰং. গচ্ছতীতি অপরকালকিরিযানিদ্দেসো. জীৰলোকোতি সত্তলোকো. জীৰগ্গহণেন হি সঙ্খারভাজনলোকং নিৰত্তেতি তস্স ভৰাভৰগমনাসম্ভৰতো. নমো অত্থূতি পাঠসেসো দট্ঠব্বো.

অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসিনোতি ধম্মৰিসেসনং. তত্থ অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. পূরেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চরিতাদি অৰিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তব্বিপরীততো কাযসুচরিতাদি ৰিন্দিযং নাম, তং ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি ৰা অৰিজ্জা, খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞতট্ঠং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিযট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং অৰিদিতং করোতীতি ৰা অৰিজ্জা, দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতিপি অৰিজ্জা, অন্তৰিরহিতে সংসারে সব্বযোনিগতিভৰৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সত্তে জৰাপেতীতি ৰা অৰিজ্জা, পরমত্থতো অৰিজ্জমানেসুপি ইত্থিপুরিসাদীসু জৰতি, ৰিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৰতীতি ৰা অৰিজ্জা. সা আদি যেসং তণ্হাদীনং তে অৰিজ্জাদযো, তেযেৰ কিলিস্সন্তি এতেহি সত্তাতি কিলেসা, তেযেৰ চ সত্তানং বন্ধনট্ঠেন জালসদিসাতি জালং, তং ৰিদ্ধংসেতি সব্বসো ৰিনাসেতি সীলেনাতি অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসী. ননু চেত্থ সপরিযত্তিকো নৰলোকুত্তরধম্মো অধিপ্পেতো, তত্থ চ মগ্গোযেৰ কিলেসে ৰিদ্ধংসেতি, নেতরেতি চে? ৰুচ্চতে. মগ্গস্সপি নিব্বানমাগম্ম কিলেসৰিদ্ধংসনতো নিব্বানম্পি কিলেসে ৰিদ্ধংসেতি নাম, মগ্গস্স কিলেসৰিদ্ধংসনকিচ্চং ফলেন নিপ্ফন্নন্তি ফলম্পি ‘‘কিলেসৰিদ্ধংসী’’তি ৰুচ্চতি. পরিযত্তিধম্মোপি কিলেসৰিদ্ধংসনস্স পচ্চযত্তা ‘‘কিলেসৰিদ্ধংসী’’তি ৰত্তুমরহতীতি ন কোচি দোসো.

ধম্মৰরস্স তস্সাতি পুব্বে অনিযমিতস্স নিযমৰচনং. তত্থ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চতূসু অপাযেসু অপতমানে ধারেতীতি ধম্মো.

‘‘যে কেচি ধম্মং সরণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তী’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭) –

হি ৰুত্তং. সংসারদুক্খে ৰা অপতমানে কত্ৰা ধারেতীতি ধম্মো মগ্গফলুপ্পত্তিযা সত্তক্খত্তুপরমতাদিৰসেন সংসারস্স পরিচ্ছিন্নত্তা. অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৰিদ্ধংসনঞ্চেত্থ ধারণং. এৰঞ্চ কত্ৰা অরিযমগ্গো তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতায নিব্বানঞ্চাতি উভযমেৰ নিপ্পরিযাযতো ধারেতি, অরিযফলং পন তংসমুচ্ছিন্নকিলেসপটিপ্পস্সম্ভনেন তদনুগুণতায, পরিযত্তিধম্মো তদধিগমহেতুতাযাতি উভযং পরিযাযতো ধারেতীতি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তপ্পকারো ধম্মোযেৰ অত্তনো উত্তরিতরাভাৰেন ৰরো পৰরো অনুত্তরোতি ধম্মৰরো, তস্স ধম্মৰরস্স নমো অত্থূতি সম্বন্ধো. এত্তাৰতা চেত্থ অম্হেহি সারত্থো পকাসিতো. যং পনেত্থ কেনচি পপঞ্চিতং, অম্হেহি চ ইধ ন দস্সিতং, ন তং সারতো পচ্চেতব্বং. ইতো পরেসুপি এৰমেৰ দট্ঠব্বং. তস্মা ইতো পট্ঠায এত্তকম্পি অৰত্ৰা সারত্থমেৰ দস্সযিস্সাম. যত্থ পন কেনচি অচ্চন্তৰিরুদ্ধং লিখিতং, তম্পি কত্থচি দস্সযিস্সাম. এত্থ চ ‘‘অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসিনো’’তি এতেন স্ৰাক্খাততাদীহি ধম্মং থোমেতি, ‘‘ধম্মৰরস্সা’’তি এতেন অঞ্ঞস্স ৰিসিট্ঠস্স অভাৰদীপনতো পরিপুণ্ণতায. পঠমেন ৰা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন পভাৰসম্পদং.

এৰং সঙ্খেপেনেৰ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং থোমেত্ৰা ইদানি অরিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘গুণেহী’’তিআদিমাহ. ‘‘গুণেহী’’তি পদস্স ‘‘যুত্তো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ইদানি যেহি গুণেহি যুত্তো, তে দস্সেন্তো ‘‘সীলসমাধী’’তিআদিমাহ. তত্থ চতুপারিসুদ্ধিসীলাদি ‘‘সীল’’ন্তি ৰুচ্চতি. সমাধীতি পঠমজ্ঝানাদি. সমাধিসীসেন হি পঠমজ্ঝানাদযো ৰুত্তা. পঞ্ঞাতি মগ্গপঞ্ঞা. ৰিমুত্তি চ ৰিমুত্তিঞাণঞ্চ ৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণন্তি ৰত্তব্বে একদেসসরূপেকসেসনযেন ‘‘ৰিমুত্তিঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. আদিসদ্দপরিযাযেন পভুতিসদ্দেন ৰা ৰিমুত্তিগ্গহণং ৰেদিতব্বং. তত্থ ৰিমুত্তীতি ফলং. ৰিমুত্তিঞাণন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণং. পভুতি-সদ্দেন ছল়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদাদযো গুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ সীলাদযো গুণা লোকিযা লোকুত্তরা চ যথাসম্ভৰং নিদ্দিট্ঠাতি ৰেদিতব্বা. যং পনেত্থ কেনচি ৰুত্তং ‘‘সীলাদযো কিঞ্চাপি লোকিযলোকুত্তরা যথাসম্ভৰং লব্ভন্তি, তথাপি অন্তে ‘অরিযসঙ্ঘ’ন্তি ৰচনতো সীলাদযো চত্তারো ধম্মক্খন্ধা লোকুত্তরাৰা’’তি, তং তস্স মতিমত্তং. ন হি অরিযসঙ্ঘস্স লোকিযগুণেহিপি থোমনায কোচি দোসো দিস্সতি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্সপি তাৰ লোকিযলোকুত্তরগুণেহি থোমনা হোতি, কিমঙ্গং পন অরিযসঙ্ঘস্সাতি.

কুসলত্থিকানং জনানং পুঞ্ঞস্স ৰুদ্ধিযা খেত্তসদিসত্তা খেত্তন্তি আহ ‘‘খেত্তং জনানং কুসলত্থিকান’’ন্তি. খিত্তং বীজং মহপ্ফলভাৰকরণেন তাযতীতি হি খেত্তং, পুব্বণ্ণাপরণ্ণৰিরুহনভূমি, তংসদিসত্তা অরিযসঙ্ঘোপি ‘‘খেত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইমিনা অরিযসঙ্ঘস্স অনুত্তরপুঞ্ঞক্খেত্তভাৰং দীপেতি. ‘‘অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি হি ৰুত্তং. তন্তি পুব্বে ‘‘যো’’তি অনিযমেন ৰুত্তস্স নিযমৰচনং. অরিযসঙ্ঘন্তি এত্থ আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো অরিযা নিরুত্তিনযেন. অথ ৰা সদেৰকেন লোকেন সরণন্তি অরণীযতো উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অরিযা. অরিযানং সঙ্ঘো সমূহোতি অরিযসঙ্ঘো. অথ ৰা অরিযো চ সো যথাৰুত্তনযেন সঙ্ঘো চ দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৰতোতি অরিযসঙ্ঘো, অট্ঠ অরিযপুগ্গলা. তং অরিযসঙ্ঘং. ভগৰতো অপরভাগে বুদ্ধধম্মরতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘরতনাধীনোতি অরিযসঙ্ঘস্স বহূপকারতং দস্সেতুং ইধেৰ ‘‘সিরসা নমামী’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

এৰং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন রতনত্তযস্স পণামং কত্ৰা ইদানি তং নিপচ্চকারং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পরিণামেন্তো আহ ‘‘ইচ্চেৰ’’মিচ্চাদি. ইচ্চেৰং যথাৰুত্তনযেন অচ্চন্তং একন্তেন নমস্সনেয্যং নমস্সিতব্বং রতনত্তযং নমস্সমানো কাযৰাচাচিত্তেহি ৰন্দমানো অহং ৰিপুলং যং পুঞ্ঞাভিসন্দং অলত্থন্তি সম্বন্ধো. তত্থ বুদ্ধাদযো রতিজননট্ঠেন রতনং. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৰজ্জেন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –

‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অরিযসাৰকো লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ১১.১১).

চিত্তীকতাদিভাৰো ৰা রতনট্ঠো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩);

চিত্তীকতভাৰাদযো চ অনঞ্ঞসাধারণা বুদ্ধাদীসুযেৰ লব্ভন্তীতি.

‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞরাসিং পুঞ্ঞপ্পৰত্তং ৰা’’তি মহাগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে পন চূল়গণ্ঠিপদে চ ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞাভিনিসংস’’ন্তিপি অত্থো ৰুত্তো. পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞনদিং, পুঞ্ঞপ্পৰাহন্তি এৰং পনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অৰিচ্ছেদেন পৰত্তিযমানঞ্হি পুঞ্ঞং অভিসন্দনট্ঠেন ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দো’’তি ৰুচ্চতি. তেনেৰ সারত্থপকাসিনিযা সংযুত্তনিকাযট্ঠকথায (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১০২৭) –

‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞাভিসন্দা কুসলাভিসন্দা সুখস্সাহারা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি ‘ইতিপি সো ভগৰা…পে… বুদ্ধো ভগৰা’তি, অযং পঠমো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহারো’’তি (সং. নি. ৫.১০২৭) –

এৰমাদিকায পাল়িযা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দা কুসলাভিসন্দাতি পুঞ্ঞনদিযো কুসলনদিযো’’তি ৰুত্তং. যং পন গণ্ঠিপদে ৰুত্তং ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞফল’’ন্তি, তং ন সুন্দরং. ন হি রতনত্তযং নমস্সমানো তস্মিং খণে পুঞ্ঞফলং অলত্থ, কিন্তু অনপ্পকং পুঞ্ঞরাসিং তদা অলভি, তস্স চ ফলং পরলোকভাগী, দিট্ঠধম্মে তু অন্তরাযৰিঘাতো তস্স চ পুঞ্ঞস্স আনিসংসমত্তকং, ‘‘তস্সানুভাৰেন হতন্তরাযো’’তি চ ৰুত্তং, ন চ পুঞ্ঞফলে অনুপ্পন্নে তস্সানুভাৰেন হতন্তরাযভাৰো ন সিজ্ঝতি, ন চেতং তস্মিংযেৰ খণে দিট্ঠধম্মৰেদনীযং অহোসি. তস্মা তস্স মহতো পুঞ্ঞপ্পৰাহস্স আনুভাৰেন হতন্তরাযোতি অযমেৰ অত্থো যুজ্জতি. অথাপি পণামকিরিযায জনিতত্তা পুঞ্ঞমেৰ পুঞ্ঞফলন্তি তস্সাধিপ্পাযো সিযা, এৰং সতি যুজ্জেয্য. সো চ পুঞ্ঞপ্পৰাহো ন অপ্পমত্তকো, অথ খো মহন্তোযেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিপুল’’ন্তি, মহন্তং অনপ্পকন্তি ৰুত্তং হোতি. অলত্থন্তি অলভিং, পাপুণিন্তি অত্থো.

তস্সানুভাৰেনাতি তস্স যথাৰুত্তস্স পুঞ্ঞপ্পৰাহস্স আনুভাৰেন বলেন. হতন্তরাযোতি তংতংসম্পত্তিযা ৰিবন্ধনৰসেন সত্তসন্তানস্স অন্তরে ৰেমজ্ঝে এতি আগচ্ছতীতি অন্তরাযো, দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থো. পণামপযোজনে ৰুত্তৰিধিনা হতো ৰিদ্ধস্তো অন্তরাযো উপদ্দৰো অস্সাতি হতন্তরাযো. অস্স ‘‘ৰণ্ণযিস্সং ৰিনয’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো, হতন্তরাযো হুত্ৰা ৰিনযং ৰণ্ণযিস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. এতেন তস্স পুঞ্ঞপ্পৰাহস্স অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা রতনত্তযস্স চ খেত্তভাৰসম্পত্তিযা অত্থসংৰণ্ণনায উপঘাতকউপদ্দৰানং হননে সমত্থতং দীপেতি.

এৰং রতনত্তযস্স নিপচ্চকারকরণে পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্স ৰিনযপিটকস্স অত্থং সংৰণ্ণেতুকামো, তস্স তাৰ ভগৰতো সাসনস্স মূলপতিট্ঠানভাৰং দস্সেত্ৰা তম্পি থোমেন্তো আহ ‘‘যস্মিং ঠিতে’’তিআদি. অট্ঠিতস্স সুসণ্ঠিতস্স ভগৰতো সাসনং যস্মিং ঠিতে পতিট্ঠিতং হোতীতি যোজেতব্বং. তত্থ যস্মিন্তি যস্মিং ৰিনযপিটকে. ঠিতেতি পাল়িতো চ অত্থতো চ অনূনং হুত্ৰা লজ্জীপুগ্গলেসু পৰত্তনট্ঠেন ঠিতেতি অত্থো. সাসনন্তি অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসঙ্খাতসিক্খত্তযসঙ্গহিতং সাসনং. অট্ঠিতস্সাতি কামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতে অন্তদ্ৰযে অট্ঠিতস্সাতি অত্থো. ‘‘অপ্পতিট্ঠং খ্ৰাহং, আৰুসো, অনাযূহং ওঘমতরি’’ন্তি (সং. নি. ১.১) হি ৰুত্তং. অযঞ্চত্থো তীসুপি সীহল়গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তোযেৰ. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অট্ঠিতস্সাতি পরিনিব্বুতস্সপি ভগৰতো’’তি ৰুত্তং.

পতিট্ঠিতং হোতীতি তেসুযেৰ লজ্জীপুগ্গলেসু পৰত্তনট্ঠেন পতিট্ঠিতং হোতি. সুসণ্ঠিতস্সাতি এত্থ তাৰ তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ইদং ৰুত্তং ‘‘দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনেহি সমন্নাগমনৰসেন সুসণ্ঠানস্সাতি অত্থো. অনেন অস্স রূপকাযসম্পত্তিং নিদস্সেতী’’তি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘যথাঠানে পতিট্ঠিতেহি লক্খণেহি সমন্নাগতত্তা রূপকাযেন সুসণ্ঠিতো, কাযৰঙ্কাদিরহিতত্তা তাদিলক্খণসমন্নাগতত্তা চ নামকাযেনপী’’তি ৰুত্তং. কেনচি পন ‘‘চতুব্রহ্মৰিহারৰসেন সত্তেসু সুট্ঠু সম্মা চ ঠিতস্সাতি অত্থৰসেন ৰা সুসণ্ঠিতস্স. সুসণ্ঠিতত্তা হেস কেৰলং সত্তানং দুক্খং অপনেতুকামো হিতং উপসংহরিতুকামো সম্পত্তিযা চ পমুদিতো অপক্খপতিতো চ হুত্ৰা ৰিনযং দেসেতি. তস্মা ইমস্মিং ৰিনযসংৰণ্ণনাধিকারে সারুপ্পায থুতিযা থোমেন্তো আহ ‘সুসণ্ঠিতস্সা’’’তি ৰত্ৰা ‘‘গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তত্থো অধিপ্পেতাধিকারানুরূপো ন হোতী’’তি ৰুত্তং. অযং পনেত্থ অম্হাকং খন্তি – যথাৰুত্তকামসুখল্লিকাদিঅন্তদ্ৰযে অট্ঠিতত্তাযেৰ মজ্ঝিমায পটিপদায সম্মা ঠিতত্তা সুসণ্ঠিতস্সাতি এৰমত্থো গহেতব্বোতি. এৰঞ্হি সতি আরম্ভানুরূপথোমনা কতা হোতি যথাৰুত্তঅন্তদ্ৰযং ৰিৰজ্জেত্ৰা মজ্ঝিমায পটিপদায ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাযেৰ যেভুয্যেন পকাসনতো.

তন্তি পুব্বে ‘‘যস্মি’’ন্তি অনিযমেত্ৰা ৰুত্তস্স নিযমৰচনং, তস্স ‘‘ৰিনয’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. অসম্মিস্সন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, নিকাযন্তরলদ্ধীহি অসম্মিস্সং কত্ৰা অনাকুলং কত্ৰা ৰণ্ণযিস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অনুরূপস্স কালমত্তস্সপি ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরসদিসেনপি দুৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো কেৰলং বুদ্ধৰিসযং ৰিনযপিটকং অত্তনো বলেন ৰণ্ণযিস্সামীতি ৰচনমত্তম্পি অঞ্ঞেহি ৰত্তুমসক্কুণেয্যত্তা ‘‘নিস্সায পুব্বাচরিযানুভাৰ’’ন্তি আহ. পুব্বাচরিযানুভাৰো নাম অত্থতো পুব্বাচরিযেহি সংৰণ্ণিতা অট্ঠকথা, ততোযেৰ চ ‘‘পুব্বাচরিযানুভাৰো অট্ঠকথা’’তি সব্বত্থ গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. তস্মা পুব্বাচরিযেহি সংৰণ্ণিতং অট্ঠকথং নিস্সায ৰণ্ণযিস্সং, ন অত্তনোযেৰ বলং নিস্সাযাতি ৰুত্তং হোতি.

অথ ‘‘পোরাণট্ঠকথাসু ৰিজ্জমানাসু পুন ৰিনযসংৰণ্ণনায কিং পযোজন’’ন্তি যো ৰদেয্য, তস্স পোরাণট্ঠকথায অনূনভাৰং অত্তনো চ সংৰণ্ণনায পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘কামঞ্চা’’তিআদিমাহ. কামন্তি একন্তেন, যথিচ্ছকং ৰা, সব্বসোতি ৰুত্তং হোতি, তস্স ‘‘সংৰণ্ণিতো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. কামং সংৰণ্ণিতোযেৰ, নো ন সংৰণ্ণিতোতি অত্থো. কেহি পন সো ৰিনযো সংৰণ্ণিতোতি আহ ‘‘পুব্বাচরিযাসভেহী’’তি. মহাকস্সপত্থেরাদযো পুব্বাচরিযা এৰ অকম্পিযট্ঠেন উত্তমট্ঠেন চ আসভা, তেহি পুব্বাচরিযাসভেহীতি ৰুত্তং হোতি. কীদিসা পনেতে পুব্বাচরিযাতি আহ ‘‘ঞাণম্বূ’’তিআদি. অগ্গমগ্গঞাণসঙ্খাতেন অম্বুনা সলিলেন নিদ্ধোতানি নিস্সেসতো আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন ধোতানি ৰিক্খালিতানি ৰিসোধিতানি রাগাদীনি তীণি মলানি কামাসৰাদযো চ চত্তারো আসৰা যেহি তে ঞাণম্বুনিদ্ধাতমলাসৰা, তেহীতি অত্থো. ইমিনা চ ন কেৰলং এতেসু আচরিযভাৰোযেৰ, অথ খো রাগাদিমলরহিতা খীণাসৰা ৰিসুদ্ধসত্তা এতেতি দস্সেতি.

খীণাসৰভাৰেপি ন এতে সুক্খৰিপস্সকা, অথ খো এৰরূপেহিপি আনুভাৰেহি সমন্নাগতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিসুদ্ধৰিজ্জাপটিসম্ভিদেহী’’তি. ৰিসুদ্ধা অচ্চন্তপরিসুদ্ধা ৰিজ্জা চতস্সো চ পটিসম্ভিদা যেসং তে ৰিসুদ্ধৰিজ্জাপটিসম্ভিদা, তেহি. একদেসেন পটিসম্ভিদং অপ্পত্তানং অরিযানমেৰ অভাৰতো এতেহি অধিগতপটিসম্ভিদা পটুতরলদ্ধপ্পভেদাতি দস্সেতুং ৰিসুদ্ধগ্গহণং কতং. ৰিজ্জাতি তিস্সো ৰিজ্জা, অট্ঠ ৰিজ্জা ৰা. তত্থ দিব্বচক্খুঞাণং পুব্বেনিৰাসঞাণং আসৰক্খযঞাণঞ্চাতি ইমা তিস্সো ৰিজ্জা. অট্ঠ ৰিজ্জা পন –

‘‘ৰিপস্সনাঞাণমনোমযিদ্ধি,

ইদ্ধিপ্পভেদোপি চ দিব্বসোতং;

পরস্স চেতোপরিযাযঞাণং,

পুব্বেনিৰাসানুগতঞ্চ ঞাণং;

দিব্বঞ্চ চক্খাসৰসঙ্খযো চ,

এতানি ঞাণানি ইধট্ঠ ৰিজ্জা’’তি. –

এৰং ৰিপস্সনাঞাণমনোমযিদ্ধীহি সদ্ধিং পরিগ্গহিতা ছ অভিঞ্ঞাযেৰ. অত্থপটিসম্ভিদা ধম্মপটিসম্ভিদা নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পটিভানপটিসম্ভিদাতি চতস্সো পটিসম্ভিদা. তত্থ সঙ্খেপতো হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, হেতুহেতুফলানুরূপং ৰোহারেসু ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, ইদং ঞাণং ইমমত্থং জোতযতীতি ইমিনা আকারেন হেট্ঠা ৰুত্তেসু তীসু ঞাণেসু পৰত্তঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. এতাসং পন ৰিত্থারকথা অতিপপঞ্চভাৰতো ইধ ন ৰুচ্চতি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সদ্ধম্মেসু ছেকভাৰতো আহ ‘‘সদ্ধম্মসংৰণ্ণনকোৰিদেহী’’তি. ‘‘পটিসম্ভিদাপ্পত্তানম্পি ধম্মেসু অভিযোগৰসেন ৰিসেসো হোতীতি লদ্ধপটিসম্ভিদাসু সাতিসযতং দস্সেতুং আহা’’তিপি ৰদন্তি. সদ্ধম্মসংৰণ্ণনকোৰিদেহীতি পিটকত্তযসঙ্খাতস্স সদ্ধম্মস্স সংৰণ্ণনে সব্বসো অত্থপ্পকাসনে কোৰিদেহি ছেকেহি, কুসলেহীতি অত্থো.

কিলেসজালং পরিক্খারবাহুল্লং ৰা সংলিখতি তনুং করোতীতি সল্লেখো. ইধ পন খীণাসৰাধিকারত্তা পরিক্খারবাহুল্লস্স সল্লিখনৰসেনেৰ অত্থো গহেতব্বো, ততোযেৰ চ গণ্ঠিপদে ‘‘সল্লেখিযে পরিমিতপরিক্খারৰুত্তিযা’’তি অত্থো ৰুত্তো. সল্লেখস্স ভাৰো সল্লেখিযং, তস্মিং সল্লেখিযে, সল্লেখপটিপত্তিযন্তি ৰুত্তং হোতি. নোসুলভূপমেহীতি অসুলভূপমেহি সল্লেখপটিপত্তিযা অসুকসদিসাতি তেসং উপমায অনুচ্ছৰিকপুগ্গলানং দুল্লভত্তা নত্থি সুলভা উপমা এতেসন্তি নোসুলভূপমা. মহাৰিহারস্সাতি চিত্তলপব্বতঅভযগিরিসেসনিকাযদ্ৰযং পটিক্খিপতি. ধজূপমেহীতি রথস্স সঞ্জাননহেতুকং রথে বদ্ধধজং ৰিয অজানন্তানং ‘‘অসুকেহি চ অসুকেহি চ থেরেহি নিৰাসিতো মহাৰিহারো নামা’’তি এৰং মহাৰিহারস্স সঞ্জাননহেতুত্তা মহাৰিহারস্স ধজূপমেহি. সংৰণ্ণিতোতি সম্মা অনূনং কত্ৰা ৰণ্ণিতো. সংৰণ্ণিতো অযং ৰিনযোতি পদচ্ছেদো কাতব্বো. চিত্তেহি নযেহীতি অনেকপ্পভেদনযত্তা ৰিচিত্তেহি নযেহি. সম্বুদ্ধৰরন্ৰযেহীতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৰরং অনুগতেহি, ভগৰতো অধিপ্পাযানুগতেহি নযেহীতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা বুদ্ধৰরং অনুগতেহি পুব্বাচরিযাসভেহীতি সম্বন্ধো কাতব্বো.

এৰং পোরাণট্ঠকথায অনূনভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনো সংৰণ্ণনায পযোজনৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘সংৰণ্ণনা’’তিআদিমাহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – কিঞ্চাপি পুব্বাচরিযাসভেহি যথাৰুত্তগুণৰিসিট্ঠেহি অযং ৰিনযো সব্বসো ৰণ্ণিতো, তথাপি তেসং এসা সংৰণ্ণনা সীহল়দীপৰাসীনং ভাসায সঙ্খতত্তা রচিতত্তা দীপন্তরে ভিক্খুজনস্স সীহল়দীপতো অঞ্ঞদীপৰাসিনো ভিক্খুগণস্স কিঞ্চি অত্থং পযোজনং যস্মা নাভিসম্ভুণাতি ন সম্পাদেতি ন সাধেতি, তস্মা ইমং সংৰণ্ণনং পাল়িনযানুরূপং কত্ৰা বুদ্ধসিরিত্থেরেন অজ্ঝিট্ঠো ইদানি সমারভিস্সন্তি. তত্থ সংৰণ্ণিযতি অত্থো এতাযাতি সংৰণ্ণনা, অট্ঠকথা. সা পন ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৰা তস্স অত্থৰণ্ণনানুরূপেনেৰ ৰাচনামগ্গং আরোপিতত্তা তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হোযেৰ বুদ্ধৰচনস্স অত্থসংৰণ্ণনাভূতো কথামগ্গো. সোযেৰ চ মহামহিন্দত্থেরেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতো, পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেরেহি নিকাযন্তরলদ্ধীহি সঙ্করপরিহরণত্থং সীহল়ভাসায ঠপিতো. তেনাহ ‘‘সীহল়দীপকেনা’’তিআদি. সীহস্স লানতো গহণতো সীহল়ো, সীহকুমারো. তংৰংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযানং তেসং নিৰাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্সপি সীহল়ভাৰো ৰেদিতব্বো, তস্মিং সীহল়দীপে ভূতত্তা সীহল়দীপকেন ৰাক্যেন ৰচনেন, সীহল়ভাসাযাতি ৰুত্তং হোতি.

পাল়িনযানুরূপন্তি পাল়িনযস্স অনুরূপং কত্ৰা, মাগধভাসায পরিৰত্তিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অজ্ঝেসনন্তি গরুট্ঠানিযং পযিরুপাসিত্ৰা গরুতরং পযোজনং উদ্দিস্স অভিপত্থনা অজ্ঝেসনা, তং অজ্ঝেসনং, আযাচনন্তি অত্থো. তস্স ‘‘সমনুস্সরন্তো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. কস্স অজ্ঝেসনন্তি আহ ‘‘বুদ্ধসিরিৰ্হযস্স থেরস্সা’’তি. বুদ্ধসিরীতি অৰ্হযো নামং যস্স সোযং বুদ্ধসিরিৰ্হযো, তস্স, ইত্থন্নামস্স থেরস্স অজ্ঝেসনং সম্মা আদরেন সমনুস্সরন্তো হদযে ঠপেন্তোতি অত্থো.

ইদানি অত্তনো সংৰণ্ণনায করণপ্পকারং দস্সেন্তো ‘‘সংৰণ্ণনং তঞ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ তঞ্চ ইদানি ৰুচ্চমানং সংৰণ্ণনং সমারভন্তো সকলাযপি মহাঅট্ঠকথায ইধ গহেতব্বতো মহাঅট্ঠকথং তস্সা ইদানি ৰুচ্চমানায সংৰণ্ণনায সরীরং কত্ৰা মহাপচ্চরিযং যো ৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো, তথেৰ কুরুন্দীনামাদীসু ৰিস্সুতাসু অট্ঠকথাসু যো ৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো, ততোপি ৰিনিচ্ছযতো যুত্তমত্থং অপরিচ্চজন্তো অন্তোগধত্থেরৰাদং কত্ৰা সংৰণ্ণনং সমারভিস্সন্তি পদত্থসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. এত্থ চ অত্থো কথিযতি এতাযাতি অত্থকথা, সাযেৰ অট্ঠকথা ত্থকারস্স ট্ঠকারং কত্ৰা ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) ৰিয. মহাপচ্চরিযন্তি এত্থ পচ্চরীতি উল়ুম্পং ৰুচ্চতি, তস্মিং নিসীদিত্ৰা কতত্তা তমেৰ নামং জাতং. কুরুন্দিৰল্লিৰিহারো নাম অত্থি, তত্থ কতত্তা কুরুন্দীতি নামং জাতন্তি ৰদন্তি. আদিসদ্দেন অন্ধকট্ঠকথং সঙ্খেপট্ঠকথঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ৰিস্সুতাসূতি সব্বত্থ পত্থটাসু, পাকটাসূতি ৰুত্তং হোতি.

যুত্তমত্থন্তি এত্থ তাৰ মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চূল়গণ্ঠিপদে চ ইদং ৰুত্তং ‘‘যুত্তমত্থন্তি সংৰণ্ণেতব্বট্ঠানস্স যুত্তমত্থং, ন পন তত্থ অযুত্তম্পি অত্থীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. মহাগণ্ঠিপদে পনেত্থ ন কিঞ্চি ৰুত্তং. কেনচি পন ‘‘মহাঅট্ঠকথানযেন ৰিনযযুত্তিযা ৰা যুত্তমত্থ’’ন্তি ৰুত্তং, তং যুত্তং ৰিয দিস্সতি মহাপচ্চরিআদীসুপি কত্থচি অযুত্তস্সাপি অত্থস্স উপরি ৰিভাৰনতো. ‘‘অট্ঠকথংযেৰ গহেত্ৰা সংৰণ্ণনং করিস্সামী’’তি ৰুত্তে অট্ঠকথাসু ৰুত্তত্থেরৰাদানং বাহিরভাৰো সিযাতি তেপি অন্তোকত্তুকামো ‘‘অন্তোগধথেরৰাদ’’ন্তি আহ, থেরৰাদেপি অন্তোকত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. সংৰণ্ণনন্তি অপরকালকিরিযায কম্মনিদ্দেসো. পুব্বে ৰুত্তং তু ‘‘সংৰণ্ণন’’ন্তি ৰচনং তত্থেৰ ‘‘সমারভন্তো’’তি পুব্বকালকিরিযায কম্মভাৰেন যোজেতব্বং. সম্মাতি ৰত্তব্বে গাথাবন্ধৰসেন রস্সভাৰো কতোতি ৰেদিতব্বো.

এৰং করণপ্পকারং দস্সেত্ৰা ইদানি সোতূহি পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘তং মে’’তিআদিমাহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইদানি ৰুচ্চমানং তং মম সংৰণ্ণনং ধম্মপদীপস্স তথাগতস্স ধম্মং সাসনধম্মং পাল়িধম্মং ৰা সক্কচ্চং পটিমানযন্তা পূজেন্তা থিরেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেরা, অচিরপব্বজিতত্তা নৰা, তেসং মজ্ঝে ভৰত্তা মজ্ঝিমা চ ভিক্খূ পসন্নচিত্তা যথাৰুত্তনযেন সপ্পযোজনত্তা উপরি ৰক্খমানৰিধিনা পমাণত্তা চ সদ্দহিত্ৰা পীতিসোমনস্সযুত্তচিত্তা ইস্সাপকতা অহুত্ৰা নিসামেন্তু সুণন্তূতি. তত্থ ধম্মপ্পদীপস্সাতি ধম্মোযেৰ সত্তসন্তানেসু মোহন্ধকারৰিধমনতো পদীপসদিসত্তা পদীপো অস্সাতি ধম্মপদীপো, ভগৰা. তস্স ধম্মপদীপস্স.

ইদানি অত্তনো সংৰণ্ণনায আগমৰিসুদ্ধিং দস্সেত্ৰা পমাণভাৰং দস্সেন্তো ‘‘বুদ্ধেনা’’তিআদিমাহ. যথেৰ বুদ্ধেন যো ধম্মো চ ৰিনযো চ ৰুত্তো, সো তস্স বুদ্ধস্স যেহি পুত্তেহি ধম্মসেনাপতিআদীহি তথেৰ ঞাতো, তেসং বুদ্ধপুত্তানং মতিমচ্চজন্তা সীহল়ট্ঠকথাচরিযা যস্মা পুরে অট্ঠকথা অকংসূতি অযমেত্থ সম্বন্ধো. তত্থ ধম্মোতি সুত্তাভিধম্মে সঙ্গণ্হাতি, ৰিনযোতি সকলং ৰিনযপিটকং. এত্তাৰতা চ সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং নিদ্দিট্ঠং হোতি. সকলঞ্হি বুদ্ধৰচনং ধম্মৰিনযৰসেন দুৰিধং হোতি. ৰুত্তোতি পাল়িতো চ অত্থতো চ বুদ্ধেন ভগৰতা ৰুত্তো. ন হি ভগৰতা অব্যাকতং নাম তন্তিপদং অত্থি, সব্বেসংযেৰ অত্থো কথিতো, তস্মা সম্মাসম্বুদ্ধেনেৰ তিণ্ণং পিটকানং অত্থৰণ্ণনাক্কমোপি ভাসিতোতি দট্ঠব্বং. তত্থ তত্থ ভগৰতা পৰত্তিতা পকিণ্ণকদেসনাযেৰ হি অট্ঠকথা. তথেৰ ঞাতোতি যথেৰ বুদ্ধেন ৰুত্তো, তথেৰ একপদম্পি একক্খরম্পি অৰিনাসেত্ৰা অধিপ্পাযঞ্চ অৰিকোপেত্ৰা ঞাতো ৰিদিতোতি অত্থো. তেসং মতিমচ্চজন্তাতি তেসং বুদ্ধপুত্তানং অধিপ্পাযং অপরিচ্চজন্তা. অট্ঠকথা অকংসূতি অট্ঠকথাযো অকংসু. কত্থচি ‘‘অট্ঠকথামকংসূ’’তি পাঠো দিস্সতি, তত্থাপি সোযেৰত্থো, ম-কারো পন পদসন্ধিৰসেন আগতোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অট্ঠকথা’’তি বহুৰচননিদ্দেসেন মহাপচ্চরিযাদিকং সঙ্গণ্হাতি.

তস্মাতি যস্মা তেসং বুদ্ধপুত্তানং অধিপ্পাযং অৰিকোপেত্ৰা পুরে অট্ঠকথা অকংসু, তস্মাতি অত্থো. হীতি নিপাতমত্তং হেতুঅত্থস্স ‘‘তস্মা’’তি ইমিনাযেৰ পকাসিতত্তা. যদি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং সব্বম্পি পমাণং, এৰং সতি তত্থ পমাদলেখাপি পমাণং সিযাতি আহ ‘‘ৰজ্জযিত্ৰান পমাদলেখ’’ন্তি. তত্থ পমাদলেখন্তি অপরভাগে পোত্থকারুল়্হকালে পমজ্জিত্ৰা লিখনৰসেন পৰত্তং পমাদপাঠং. ইদং ৰুত্তং হোতি – পমাদেন সতিং অপচ্চুপট্ঠপেত্ৰা অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগে ‘‘সচ্চেপি অলিকেপি দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তৰচনসদিসং যং লিখিতং, তং ৰজ্জযিত্ৰা অপনেত্ৰা সব্বং পমাণন্তি. ৰক্খতি হি তত্থ –

‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পন সচ্চেপি অলিকেপি দুক্কটমেৰ ৰুত্তং, তং পমাদলিখিতন্তি ৰেদিতব্বং. ন হি অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগে পাচিত্তিযট্ঠানে দুক্কটং নাম অত্থী’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৯৪).

কেসং পমাণন্তি আহ ‘‘সিক্খাসু সগারৰানং ইধ পণ্ডিতান’’ন্তি. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. পুন ‘‘যস্মা’’তি ৰচনস্স কো সম্বন্ধোতি চে? এত্থ তাৰ মহাগণ্ঠিপদে গণ্ঠিপদে চ ন কিঞ্চি ৰুত্তং, মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে পন চূল়গণ্ঠিপদে চ ইদং ৰুত্তং ‘‘যস্মা পমাণং, তস্মা নিসামেন্তু পসন্নচিত্তা’’তি. এৰমস্স সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. যস্মা অট্ঠকথাসু ৰুত্তং পমাণং, তস্মা ইধ ৰুত্তম্পি পমাণমেৰাতি পাঠসেসং কত্ৰা ৰজিরবুদ্ধিত্থেরো ৰদতি. তত্থ ইধাতি ইমিস্সা সমন্তপাসাদিকাযাতি অত্থো গহেতব্বো.

তত্থ ‘‘যস্মা’’তি ৰচনস্স পঠমং ৰুত্তসম্বন্ধৰসেন অট্ঠকথাসু ৰুত্তং সব্বম্পি পমাণন্তি সাধিতত্তা ইদানি ৰুচ্চমানাপি সংৰণ্ণনা কেৰলং ৰচনমত্তেনেৰ ভিন্না, অত্থতো পন অট্ঠকথাযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘ততো চ ভাসন্তরমেৰা’’তিআদিমাহ. পচ্ছা ৰুত্তসম্বন্ধৰসেন পন ইধ ৰুত্তম্পি কস্মা পমাণন্তি চে? যস্মা ৰচনমত্তং ঠপেত্ৰা এসাপি অট্ঠকথাযেৰ, তস্মা পমাণন্তি দস্সেতুং ‘‘ততো চ ভাসন্তরমেৰা’’তিআদিমাহ. এৰমাকুলং দুব্বিঞ্ঞেয্যসভাৰঞ্চ কত্ৰা গণ্ঠিপদেসু সম্বন্ধো দস্সিতো, অনাকুলৰচনো চ ভদন্তবুদ্ধঘোসাচরিযো. ন হি সো এৰমাকুলং কত্ৰা ৰত্তুমরহতি, তস্মা যথাধিপ্পেতমত্থমনাকুলং সুৰিঞ্ঞেয্যঞ্চ কত্ৰা যথাঠিতস্স সম্বন্ধৰসেনেৰ দস্সযিস্সাম. কথং? যস্মা অট্ঠকথাসু ৰুত্তং পমাণং, তস্মা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. যদি নাম অট্ঠকথাসু ৰুত্তং পমাণং, অযং পন ইদানি ৰুচ্চমানা কস্মা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি আহ ‘‘ততো চ ভাসন্তরমেৰ হিত্ৰা’’তিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা অট্ঠকথাসু ৰুত্তং পমাণং, যস্মা চ অযং সংৰণ্ণনাপি ভাসন্তরপরিচ্চাগাদিমত্তৰিসিট্ঠা, অত্থতো পন অভিন্নাৰ, ততোযেৰ চ পমাণভূতা হেস্সতি, তস্মা সক্কচ্চং আদরং কত্ৰা অনুসিক্খিতব্বাতি. তথা হি পোরাণট্ঠকথানং পমাণভাৰো, ইমিস্সা চ সংৰণ্ণনায ভাসন্তরপরিচ্চাগাদিমত্তৰিসিট্ঠায অত্থতো ততো অভিন্নভাৰোতি উভযম্পেতং সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বভাৰহেতূতি দট্ঠব্বং. ন হি কেৰলং পোরাণট্ঠকথানং সতিপি পমাণভাৰে অযং সংৰণ্ণনা ততো ভিন্না অত্থতো অঞ্ঞাযেৰ চ সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি ৰত্তুমরহতি, নাপি ইমিস্সা সংৰণ্ণনায ততোঅভিন্নভাৰেপি পোরাণট্ঠকথানং অসতি পমাণভাৰে অযং সংৰণ্ণনা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি ৰত্তুং যুত্তরূপা হোতি, তস্মা যথাৰুত্তনযেন উভযম্পেতং সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বভাৰহেতূতি দট্ঠব্বং.

ততোতি অট্ঠকথাতো. ভাসন্তরমেৰ হিত্ৰাতি কঞ্চুকসদিসং সীহল়ভাসং অপনেত্ৰা. ৰিত্থারমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৰাতি পোরাণট্ঠকথাসু উপরি ৰুচ্চমানম্পি আনেত্ৰা তত্থ তত্থ পপঞ্চিতং ‘‘ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন অকুপ্পেন ঠানারহেন উপসম্পন্নোতি ভিক্খূ’’তি (পারা. ৪৫) এত্থ অপলোকনাদীনং চতুন্নম্পি কম্মানং ৰিত্থারকথা ৰিয তাদিসং ৰিত্থারমগ্গং সঙ্খিপিত্ৰা ৰণ্ণযিস্সামাতি অধিপ্পাযো. তথা হি ৰক্খতি –

‘‘এত্থ চ ঞত্তিচতুত্থকম্মং একমেৰ আগতং, ইমস্মিং পন ঠানে ঠত্ৰা চত্তারি সঙ্ঘকম্মানি নীহরিত্ৰা ৰিত্থারতো কথেতব্বানীতি সব্বঅট্ঠকথাসু ৰুত্তং, তানি চ ‘অপলোকনকম্মং ঞত্তিকম্মং ঞত্তিদুতিযকম্মং ঞত্তিচতুত্থকম্ম’ন্তি পটিপাটিযা ঠপেত্ৰা ৰিত্থারেন খন্ধকতো পরিৰারাৰসানে কম্মৰিভঙ্গতো চ পাল়িং আহরিত্ৰা কথিতানি. তানি মযং পরিৰারাৰসানে কম্মৰিভঙ্গেযেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. এৰঞ্হি সতি পঠমপারাজিকৰণ্ণনা চ ন ভারিযা ভৰিস্সতি, যথাঠিতায চ পাল়িযা ৰণ্ণনা সুৰিঞ্ঞেয্যা ভৰিস্সতি, তানি চ ঠানানি অসুঞ্ঞানি ভৰিস্সন্তি, তস্মা অনুপদৰণ্ণনমেৰ করোমা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫ ভিক্খুপদভাজনীযৰণ্ণনা).

ৰিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৰাতি তংতংঅট্ঠকথাসু ৰুত্তং সব্বম্পি ৰিনিচ্ছযং অসেসযিত্ৰা সেসং অকত্ৰা, কিঞ্চিমত্তম্পি অপরিচ্চজিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰণ্ণিতুং যুত্তরূপং হুত্ৰা অনুক্কমেন আগতং পাল়িং অপরিচ্চজিত্ৰা সংৰণ্ণনতো সীহল়ট্ঠকথাসু অযুত্তট্ঠানে ৰণ্ণিতং যথাঠানেযেৰ সংৰণ্ণনতো চ ৰুত্তং ‘‘তন্তিক্কমং কিঞ্চি অৰোক্কমিত্ৰা’’তি, কিঞ্চি পাল়িক্কমং অনতিক্কমিত্ৰা অনুক্কমেনেৰ ৰণ্ণযিস্সামাতি অধিপ্পাযো.

সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থন্তি সুত্তন্তপাল়িযং আগতানম্পি ৰচনানমত্থং. সীহল়ট্ঠকথাসু ‘‘সুত্তন্তিকানং ভারো’’তি ৰত্ৰা অৰুত্তানম্পি ৰেরঞ্জকণ্ডাদীসু ঝানকথাআনাপানস্সতিসমআধিআদীনং সুত্তন্তৰচনানমত্থং তংতংসুত্তানুরূপং সব্বসো পরিদীপযিস্সামীতি অধিপ্পাযো. হেস্সতীতি ভৰিস্সতি, করিযিস্সতীতি ৰা অত্থো. এত্থ চ পঠমস্মিং অত্থৰিকপ্পে ভাসন্তরপরিচ্চাগাদিকং চতুব্বিধং কিচ্চং নিপ্ফাদেত্ৰা সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং পরিদীপযন্তী অযং ৰণ্ণনা ভৰিস্সতীতি ৰণ্ণনায ৰসেন সমানকত্তুকতা ৰেদিতব্বা. পচ্ছিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে পন হেট্ঠাৰুত্তভাসন্তরপরিচ্চাগাদিং কত্ৰা সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং পরিদীপযন্তী অযং ৰণ্ণনা অম্হেহি করিযিস্সতীতি এৰং আচরিযৰসেন সমানকত্তুকতা ৰেদিতব্বা. ৰণ্ণনাপীতি এত্থ অপিসদ্দং গহেত্ৰা ‘‘তস্মাপি সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি যোজেতব্ব’’ন্তি চূল়গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. তত্থ পুব্বে ৰুত্তপ্পযোজনৰিসেসং পমাণভাৰঞ্চ সম্পিণ্ডেতীতি অধিপ্পাযো. মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে পন ‘‘তস্মা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাপী’’তি সম্বন্ধো ৰুত্তো. এত্থ পন ন কেৰলং অযং ৰণ্ণনা হেস্সতি, অথ খো অনুসিক্খিতব্বাপীতি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেতীতি অধিপ্পাযো. এত্থাপি যথাঠিতৰসেনেৰ অপিসদ্দস্স অত্থো গহেতব্বোতি অম্হাকং খন্তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা অট্ঠকথাসু ৰুত্তং পমাণং, যস্মা চ অযং ৰণ্ণনাপি ততো অভিন্নত্তা পমাণভূতাযেৰ হেস্সতি, তস্মা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বাহিরনিদানকথা

ইদানি ‘‘তং ৰণ্ণযিস্সং ৰিনয’’ন্তি পটিঞ্ঞাতত্তা যথাপটিঞ্ঞাতৰিনযসংৰণ্ণনং কত্তুকামো সংৰরৰিনযপহানৰিনযাদিৰসেন ৰিনযস্স বহুৰিধত্তা ইধ সংৰণ্ণেতব্বভাৰেন অধিপ্পেতো তাৰ ৰিনযো ৰৰত্থপেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তাসু গাথাসু. তাৰ-সদ্দো পঠমন্তি ইমস্মিং অত্থে দট্ঠব্বো. তেন পঠমং ৰিনযং ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্ছা তস্স ৰণ্ণনং করিস্সামীতি দীপেতি. ৰৰত্থপেতব্বোতি নিযমেতব্বো. তেনেতং ৰুচ্চতীতি যস্মা ৰৰত্থপেতব্বো, তেন হেতুনা এতং ‘‘ৰিনযো নামা’’তিআদিকং নিযামকৰচনং ৰুচ্চতীতি অত্থো. অস্সাতি ৰিনযস্স. মাতিকাতি উদ্দেসো. সো হি নিদ্দেসপদানং জননীঠানে ঠিতত্তা মাতা ৰিযাতি মাতিকাতি ৰুচ্চতি.

ইদানি ৰণ্ণেতব্বমত্থং মাতিকং ঠপেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তং যেনা’’তিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি – এতং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তিআদিনিদানৰচনপটিমণ্ডিতং ৰিনযপিটকং যেন পুগ্গলেন ৰুত্তং, যস্মিং কালে ৰুত্তং, যস্মা কারণা ৰুত্তং, যেন ধারিতং, যেন চ আভতং, যেসু পতিট্ঠিতং, এতং যথাৰুত্তৰিধানং ৰত্ৰা ততো ‘‘তেন সমযেনা’’তিআদিপাঠস্স অত্থং অনেকপ্পকারতো দস্সযন্তো ৰিনযস্স অত্থৰণ্ণনং করিস্সামীতি. এত্থ চ ‘‘ৰুত্তং যেন যদা যস্মা’’তি ইদং ৰচনং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিনিদানৰচনমত্তং অপেক্খিত্ৰা ৰত্তুকামোপি ৰিসুং অৰত্ৰা ‘‘নিদানেন আদিকল্যাণং, ‘ইদমৰোচা’তি নিগমনেন পরিযোসানকল্যাণ’’ন্তি চ ৰচনতো নিদাননিগমনানিপি সত্থুদেসনায অনুৰিধানত্তা তদন্তোগধানেৰাতি নিদানস্সপি ৰিনযপাল়িযংযেৰ অন্তোগধত্তা ‘‘ৰুত্তং যেন যদা যস্মা’’তি ইদম্পি ৰিনযপিটকসম্বন্ধংযেৰ কত্ৰা মাতিকং ঠপেসি. মাতিকায হি ‘‘এত’’ন্তি ৰুত্তং ৰিনযপিটকংযেৰ সামঞ্ঞতো সব্বত্থ সম্বন্ধমুপগচ্ছতি.

ইদানি পন তং ৰিসুং নীহরিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ৰুত্তং যেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু মাতিকাপদেসু. অথ কস্মা ইদমেৰ ৰচনং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি. ইদন্তি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিৰচনং. হি-সদ্দো যস্মাতি অত্থে দট্ঠব্বো, যস্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি. অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতীতি অত্তনো পচ্চক্খং কত্ৰা ৰুত্তৰচনং ন হোতি, ভগৰতা ৰুত্তৰচনং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতীতি আহচ্চ ভাসিতং ন হোতীতি অধিপ্পাযো’’তি কেনচি ৰুত্তং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতীতি অত্তনো ধরমানকালে ৰুত্তৰচনং ন হোতী’’তি লিখিতং. তদুভযম্পি অত্থতো সমানমেৰ. ইদানি পঞ্হকরণং ৰত্ৰা অনুক্কমেন যথাৰুত্তপঞ্হৰিস্সজ্জনং করোন্তো ‘‘আযস্মতা’’তিআদিমাহ. ইমিনা পুগ্গলং নিযমেতি, ‘‘তঞ্চা’’তিআদিনা কালং নিযমেতি. তঞ্চ উপালিত্থেরেন ৰুত্তৰচনং কালতো পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তন্তি অত্থো.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা

ইদানি তং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেতুকামো তস্সা তন্তিআরুল়্হায ইধ ৰচনে কারণং দস্সেন্তো ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা…পে… ৰেদিতব্বা’’তি আহ. পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসাতি চ-সদ্দো ঈদিসেসু ঠানেসু ৰত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো, তঞ্চ পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং, এসা চ পঠমমহাসঙ্গীতি এৰং ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. উপঞ্ঞাসত্থো ৰা চ-সদ্দো. উপঞ্ঞাসোতি চ ৰাক্যারম্ভো ৰুচ্চতি. এসা হি গন্থকারানং পকতি, যদিদং কিঞ্চি ৰত্ৰা পুন পরং ৰত্তুমারভন্তানং চসদ্দপ্পযোগো. যং পন কেনচি ৰুত্তং ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চাতি এত্থ চ-সদ্দো অতিরেকত্থো, তেন অঞ্ঞাপি অত্থীতি দীপেতী’’তি. তদেৰ তস্স গন্থক্কমে অকোৰিদতং দস্সেতি. ন হেত্থ চসদ্দেন অতিরেকত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. যদি চেত্থ এতদত্থোযেৰ চ-কারো অধিপ্পেতো সিযা, এৰং সতি ন কত্তব্বোযেৰ পঠমসদ্দেনেৰ অঞ্ঞাসং দুতিযাদিসঙ্গীতীনম্পি অত্থিভাৰস্স দীপিতত্তা. দুতিযাদিং উপাদায হি পঠমসদ্দপ্পযোগো দীঘাদিং উপাদায রস্সাদিসদ্দপ্পযোগো ৰিয. যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৰিনযানং সঙ্গহেত্ৰা গাযনং কথনং সঙ্গীতি. এতেন তংতংসিক্খাপদানং সুত্তানঞ্চ আদিপরিযোসানেসু অন্তরন্তরা চ সম্বন্ধৰসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকারৰচনং সঙ্গহিতং হোতি. মহাৰিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি. নিদানকোসল্লত্থন্তি নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং, তত্থ কোসল্লং নিদানকোসল্লং, তদত্থন্তি অত্থো.

সত্তানং দস্সনানুত্তরিযসরণাদিপটিলাভহেতুভূতাসু ৰিজ্জমানাসুপি অঞ্ঞাসু ভগৰতো কিরিযাসু ‘‘বুদ্ধো বোধেয্য’’ন্তি পটিঞ্ঞায অনুলোমনতো ৰেনেয্যানং মগ্গফলুপ্পত্তিহেতুভূতা কিরিযা নিপ্পরিযাযেন বুদ্ধকিচ্চন্তি আহ ‘‘ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্হি আদিং কত্ৰা’’তি. তত্থ সদ্ধিন্দ্রিযাদিধম্মোযেৰ পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. অথ ৰা চক্কন্তি আণা, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ –

‘‘ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচরিযায পৰত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪০).

কতবুদ্ধকিচ্চেতি কতং পরিনিট্ঠাপিতং বুদ্ধকিচ্চং যেন, তস্মিং কতবুদ্ধকিচ্চে ভগৰতি লোকনাথেতি সম্বন্ধো. এতেন বুদ্ধকত্তব্বস্স কস্সচিপি অসেসিতভাৰং দস্সেতি. ততোযেৰ হি সো ভগৰা পরিনিব্বুতোতি. ননু চ সাৰকেহি ৰিনীতাপি ৰিনেয্যা ভগৰতাযেৰ ৰিনীতা হোন্তি, তথা হি সাৰকভাসিতং সুত্তং বুদ্ধৰচনন্তি ৰুচ্চতি, সাৰকৰিনেয্যা চ ন তাৰ ৰিনীতাতি? নাযং দোসো তেসং ৰিনযনূপাযস্স সাৰকেসু ঠপিতত্তা. তেনেৰাহ –

‘‘ন তাৰাহং পাপিম পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ ন ভিক্খূ ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তিআদি (দী. নি. ২.১৬৮).

‘‘কুসিনারায’’ন্তিআদিনা ভগৰতো পরিনিব্বুতদেসকালৰিসেসদস্সনং, ‘‘অপরিনিব্বুতো ভগৰা’’তি গাহস্স মিচ্ছাভাৰদস্সনত্থং লোকে জাতসংৰড্ঢভাৰদস্সনত্থঞ্চ. তথা হি মনুস্সভাৰস্স সুপাকটকরণত্থং মহাবোধিসত্তা চরিমভৰে দারপরিগ্গহাদীনিপি করোন্তীতি. কুসিনারাযন্তি এৰংনামকে নগরে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনেতি তস্স নগরস্স উপৰত্তনভূতং মল্লরাজূনং সালৰনুয্যানং দস্সেতি. তত্থ নগরং পৰিসিতুকামা উয্যানতো উপেচ্চ ৰত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি উপৰত্তনন্তি সালৰনং ৰুচ্চতি. যথা হি অনুরাধপুরস্স থূপারামো দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং, এৰং তং উয্যানং কুসিনারায দক্খিণপচ্ছিমদিসায হোতি. যথা চ থূপারামতো দক্খিণদ্ৰারেন নগরং পৰিসনমগ্গো পাচীনমুখো গন্ত্ৰা উত্তরেন নিৰত্ততি, এৰং উয্যানতো সালপন্তি পাচীনমুখা গন্ত্ৰা উত্তরেন নিৰত্তা, তস্মা তং ‘‘উপৰত্তন’’ন্তি ৰুচ্চতি. যমকসালানমন্তরেতি যমকসালানং ৰেমজ্ঝে. তত্থ কির ভগৰতো পঞ্ঞত্তস্স পরিনিব্বানমঞ্চস্স একা সালপন্তি সীসভাগে হোতি, একা পাদভাগে, তত্রাপি একো তরুণসালো সীসভাগস্স আসন্নো হোতি, একো পাদভাগস্স, তস্মা ‘‘যমকসালানমন্তরে’’তি ৰুত্তং. অপি চ ‘‘যমকসালা নাম মূলক্খন্ধৰিটপপত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বেত্ৰা ঠিতসালা’’তিপি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং.

অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি উপাদীযতে কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৰিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ রূপং. সো পন উপাদি কিলেসাভিসঙ্খারমারনিম্মথনেন নিব্বানপ্পত্তিযং অনোস্সট্ঠো, ইধ খন্ধমচ্চুমারনিম্মথনেন ওস্সট্ঠো নিসেসিতোতি অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু নত্থি এতিস্সা উপাদিসেসোতি কত্ৰা. নিব্বানধাতূতি চেত্থ নিব্বুতিমত্তং অধিপ্পেতং, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং করণনিদ্দেসো. পরিনিব্বানেতি পরিনিব্বানট্ঠানে, নিমিত্তত্থে ৰা ভুম্মৰচনং, পরিনিব্বানহেতু সন্নিপতিতানন্তি অত্থো. সঙ্ঘস্স থেরো সঙ্ঘত্থেরো. সো পন সঙ্ঘো কিংপরিমাণোতি আহ ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি. নিচ্চসাপেক্খত্তা হি ঈদিসেসু সমাসো হোতিযেৰ যথা ‘‘দেৰদত্তস্স গরুকুল’’ন্তি. সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানন্তি চ সঙ্ঘত্থেরানংযেৰ সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং. তদা হি ‘‘সন্নিপতিতা ভিক্খূ এত্তকা’’তি পমাণরহিতা. তথা হি ৰেল়ুৰগামে ৰেদনাৰিক্খম্ভনতো পট্ঠায ‘‘ন চিরেন ভগৰা পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি সুত্ৰা ততো ততো আগতেসু ভিক্খূসু একভিক্খুপি পক্কন্তো নাম নত্থি, তস্মা গণনং ৰীতিৰত্তো সঙ্ঘো অহোসি. আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো.

তত্থ মহাকস্সপোতি মহন্তেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা মহন্তো কস্সপোতি মহাকস্সপো, অপিচ কুমারকস্সপত্থেরং উপাদায অযং মহাথেরো ‘‘মহাকস্সপো’’তি ৰুচ্চতি. অথ কিমত্থং আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং উস্সাহং জনেসীতি আহ ‘‘সত্তাহপরিনিব্বুতে’’তিআদি. সত্ত অহানি সমাহটানি সত্তাহং, সত্তাহং পরিনিব্বুতস্স অস্সাতি সত্তাহপরিনিব্বুতো, ভগৰা, তস্মিং সত্তাহপরিনিব্বুতে ভগৰতি, ভগৰতো পরিনিব্বানদিৰসতো পট্ঠায সত্তাহে ৰীতিৰত্তেতি ৰুত্তং হোতি. সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন ৰুত্তৰচনং সমনুস্সরন্তোতি সম্বন্ধো. তত্থ সুভদ্দোতি তস্স নামং, ৰুড্ঢকালে পন পব্বজিতত্তা ৰুড্ঢপব্বজিতোতি ৰুচ্চতি. ‘‘অলং আৰুসো’’তিআদিনা তেন ৰুত্তৰচনং নিদস্সেতি. সো হি সত্তাহপরিনিব্বুতে ভগৰতি আযস্মতা মহাকস্সপত্থেরেন সদ্ধিং পাৰায কুসিনারং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নেসু পঞ্চমত্তেসু ভিক্খুসতেসু অৰীতরাগে ভিক্খূ অন্তরামগ্গে দিট্ঠআজীৰকস্স সন্তিকা ভগৰতো পরিনিব্বানং সুত্ৰা পত্তচীৰরানি ছড্ডেত্ৰা বাহা পগ্গয্হ নানপ্পকারং পরিদেৰন্তে দিস্ৰা এৰমাহ.

কস্মা পন সো এৰমাহ? ভগৰতি আঘাতেন. অযং কির সো খন্ধকে (মহাৰ. ৩০৩) আগতে আতুমাৰত্থুস্মিং নহাপিতপুব্বকো ৰুড্ঢপব্বজিতো ভগৰতি কুসিনারতো নিক্খমিত্ৰা অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং আতুমং গচ্ছন্তে ‘‘ভগৰা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৰা আগতকালে ‘‘যাগুদানং করিস্সামী’’তি সামণেরভূমিযং ঠিতে দ্ৰে পুত্তে এতদৰোচ ‘‘ভগৰা কির তাতা আতুমং আগচ্ছতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি, গচ্ছথ তুম্হে তাতা খুরভণ্ডং আদায নাল়িযাৰাপকেন অনুঘরকং অনুঘরকং আহিণ্ডথ, লোণম্পি তেলম্পি তণ্ডুলম্পি খাদনীযম্পি সংহরথ, ভগৰতো আগতস্স যাগুদানং করিস্সামী’’তি. তে তথা অকংসু. অথ ভগৰতি আতুমং আগন্ত্ৰা ভুসাগারকং পৰিট্ঠে সুভদ্দো সাযন্হসমযং গামদ্ৰারং গন্ত্ৰা মনুস্সে আমন্তেত্ৰা ‘‘হত্থকম্মমত্তং মে দেথা’’তি হত্থকম্মং যাচিত্ৰা ‘‘কিং ভন্তে করোমা’’তি ৰুত্তে ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ গণ্হথা’’তি সব্বূপকরণানি গাহাপেত্ৰা ৰিহারে উদ্ধনানি কারেত্ৰা একং কাল়কং কাসাৰং নিৰাসেত্ৰা তাদিসমেৰ পারুপিত্ৰা ‘‘ইদং করোথ, ইদং করোথা’’তি সব্বরত্তিং ৰিচারেন্তো সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভোজ্জযাগুঞ্চ মধুগোল়কঞ্চ পটিযাদাপেসি. ভোজ্জযাগু নাম ভুঞ্জিত্ৰা পাতব্বযাগু, তত্থ সপ্পিমধুফাণিতমচ্ছমংসপুপ্ফফলরসাদি যং কিঞ্চি খাদনীযং নাম অত্থি, তং সব্বং পৰিসতি, কীল়িতুকামানং সীসমক্খনযোগ্গা হোতি সুগন্ধগন্ধা.

অথ ভগৰা কালস্সেৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো পিণ্ডায চরিতুং আতুমাভিমুখো পাযাসি. মনুস্সা তস্স আরোচেসুং ‘‘ভগৰা পিণ্ডায গামং পৰিসতি, তযা কস্স যাগু পটিযাদিতা’’তি. সো যথানিৰত্থপারুতেহেৰ তেহি কাল়ককাসাৰেহি একেন হত্থেন দব্বিঞ্চ কটচ্ছুঞ্চ গহেত্ৰা ব্রহ্মা ৰিয দক্খিণজাণুমণ্ডলং ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘পটিগ্গণ্হতু মে ভন্তে ভগৰা যাগু’’ন্তি আহ. ততো ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি খন্ধকে (মহাৰ. ৩০৩) আগতনযেন ভগৰা পুচ্ছিত্ৰা চ সুত্ৰা চ তং ৰুড্ঢপব্বজিতং ৰিগরহিত্ৰা তস্মিং ৰত্থুস্মিং অকপ্পিযসমাদাপনসিক্খাপদং খুরভণ্ডপরিহরণসিক্খাপদঞ্চাতি দ্ৰে সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে অনেককপ্পকোটিযো ভোজনং পরিযেসন্তেহেৰ ৰীতিনামিতা, ইদং পন তুম্হাকং অকপ্পিযং, অধম্মেন উপ্পন্নভোজনং ইমং পরিভুঞ্জিত্ৰা অনেকানি অত্তভাৰসহস্সানি অপাযেস্ৰেৰ নিব্বত্তিস্সন্তি, অপেথ মা গণ্হথা’’তি ভিক্খাচারাভিমুখো অগমাসি, একভিক্খুনাপি ন কিঞ্চি গহিতং.

সুভদ্দো অনত্তমনো হুত্ৰা ‘‘অযং ‘সব্বং জানামী’তি আহিণ্ডতি, সচে ন গহেতুকামো পেসেত্ৰা আরোচেতব্বং অস্স, পক্কাহারো নাম সব্বচিরং তিট্ঠন্তো সত্তাহমত্তং তিট্ঠেয্য, ইদঞ্চ মম যাৰজীৰং পরিযত্তং অস্স, সব্বং তেন নাসিতং, অহিতকামো অযং ময্হ’’ন্তি ভগৰতি আঘাতং বন্ধিত্ৰা দসবলে ধরমানে কিঞ্চি ৰত্তুং নাসক্খি. এৰং কিরস্স অহোসি ‘‘অযং উচ্চকুলা পব্বজিতো মহাপুরিসো, সচে কিঞ্চি ৰক্খামি, মমংযেৰ সন্তজ্জেস্সতী’’তি. স্ৰাযং অজ্জ মহাকস্সপত্থেরেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তো ‘‘পরিনিব্বুতো ভগৰা’’তি সুত্ৰা লদ্ধস্সাসো ৰিয হট্ঠতুট্ঠো এৰমাহ. থেরো পন তং সুত্ৰা হদযে পহারং ৰিয মত্থকে পতিতসুক্কাসনিং ৰিয মঞ্ঞি, ধম্মসংৰেগো চস্স উপ্পজ্জি ‘‘সত্তাহমত্তপরিনিব্বুতো ভগৰা, অজ্জাপিস্স সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং ধরতিযেৰ, দুক্খেন ভগৰতা আরাধিতসাসনে নাম এৰং লহুং মহন্তং পাপকসটং কণ্টকো উপ্পন্নো, অলং খো পনেস পাপো ৰড্ঢমানো অঞ্ঞেপি এৰরূপে সহাযে লভিত্ৰা সাসনং ওসক্কাপেতু’’ন্তি.

ততো থেরো চিন্তেসি ‘‘সচে খো পনাহং ইমং মহল্লকং ইধেৰ পিলোতিকং নিৰাসেত্ৰা ছারিকায ওকিরাপেত্ৰা নীহরাপেস্সামি, মনুস্সা ‘সমণস্স গোতমস্স সরীরে ধরমানেযেৰ সাৰকা ৰিৰদন্তী’তি অম্হাকং দোসং দস্সেস্সন্তি, অধিৰাসেমি তাৰ. ভগৰতা হি দেসিতধম্মো অসঙ্গহিতপুপ্ফরাসিসদিসো, তত্থ যথা ৰাতেন পহটপুপ্ফানি যতো ৰা ততো ৰা গচ্ছন্তি, এৰমেৰ এৰরূপানং ৰসেন গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে ৰিনযে একং দ্ৰে সিক্খাপদানি নস্সিস্সন্তি ৰিনস্সিস্সন্তি, সুত্তে একো দ্ৰে পঞ্হৰারা নস্সিস্সন্তি, অভিধম্মে একং দ্ৰে ভূমন্তরানি নস্সিস্সন্তি, এৰং অনুক্কমেন মূলে নট্ঠে পিসাচসদিসা ভৰিস্সাম, তস্মা ধম্মৰিনযসঙ্গহং করিস্সামি, এৰং সতি দল়্হসুত্তেন সঙ্গহিতপুপ্ফানি ৰিয অযং ধম্মৰিনযো নিচ্চলো ভৰিস্সতি. এতদত্থঞ্হি ভগৰা ময্হং তীণি গাৰুতানি পচ্চুগ্গমনং অকাসি, তীহি ওৰাদেহি উপসম্পদং অকাসি, কাযতো চীৰরপরিৰত্তনং অকাসি, আকাসে পাণিং চালেত্ৰা চন্দোপমপটিপদং কথেন্তো মঞ্ঞেৰ সক্খিং কত্ৰা কথেসি, তিক্খত্তুং সকলসাসনরতনং পটিচ্ছাপেসি, মাদিসে ভিক্খুম্হি তিট্ঠমানে অযং পাপো সাসনে ৰড্ঢিং মা অলত্থু, যাৰ অধম্মো ন দিপ্পতি, ধম্মো ন পটিবাহীযতি, অৰিনযো ন দিপ্পতি, ৰিনযো ন পটিবাহীযতি, অধম্মৰাদিনো ন বলৰন্তো হোন্তি, ধম্মৰাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, অৰিনযৰাদিনো ন বলৰন্তো হোন্তি, ৰিনযৰাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, তাৰ ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামি, ততো ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পহোনকং গহেত্ৰা কপ্পিযাকপ্পিযে কথেস্সন্তি, অথাযং পাপো সযমেৰ নিগ্গহং পাপুণিস্সতি, পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্খিস্সতি, সাসনং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ ভৰিস্সতী’’তি. চিন্তেত্ৰা সো ‘‘এৰং নাম ময্হং চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তি কস্সচি অনারোচেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সমস্সাসেত্ৰা অথ পচ্ছা ধাতুভাজনদিৰসে ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপরিনিব্বুতে…পে… ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি.

তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৰচনং. আৰুসোতি পরিদেৰন্তে ভিক্খূ আলপতি. মা সোচিত্থাতি চিত্তে উপ্পন্নবলৰসোকেন মা সোচিত্থ. মা পরিদেৰিত্থাতি ৰাচায মা পরিদেৰিত্থ ‘‘পরিদেৰনং ৰিলাপো’’তি ৰচনতো. ইদানি অসোচনাদীসু কারণং দস্সেন্তো ‘‘সুমুত্তা ময’’ন্তিআদিমাহ. তেন মহাসমণেনাতি নিস্সক্কে করণৰচনং, ততো মহাসমণতো সুট্ঠু মুত্তা মযন্তি অত্থো, উপদ্দুতা চ হোম তদাতি অধিপ্পাযো. হোমাতি ৰা অতীতত্থে ৰত্তমানৰচনং, অহুম্হাতি অত্থো, অনুস্সরন্তো ধম্মসংৰেগৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ধম্মসভাৰচিন্তাৰসেন পৰত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৰেগো. ৰুত্তঞ্হেতং –