২. উদোসিতসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪৭১. সন্তরুত্তরেন জনপদচারিকং পক্কমন্তি. কস্মা? কিঞ্চাপি ‘‘ন, ভিক্খৰে, সন্তরুত্তরেন গামো পৰিসিতব্বো, যো পৰিসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ৩৬২) পঠমং ৰুত্তং. পচ্ছা পন ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, পচ্চযা সঙ্ঘাটিযা নিক্খেপায, উত্তরাসঙ্গস্স, অন্তরৰাসকস্স নিক্খেপায গিলানো ৰা হোতি, ৰস্সিকসঙ্কেতং ৰা, নদীপারং গন্তুং ৰা, অগ্গল়গুত্তিৰিহারো ৰা, অত্থতকথিনং ৰা হোতী’’তি ৰুত্তত্তা, অট্ঠকথাযম্পিস্স ‘‘পঞ্চসু পেতেসু অগ্গল়গুত্তি এৰ পমাণং. গুত্তে এৰ হি ৰিহারে নিক্খিপিত্ৰা বহি গন্তুং ৰট্টতি, নাগুত্তে’’তি ৰুত্তত্তা অপঞ্ঞত্তেপি কথিনে ‘‘তে ভিক্খূ অগ্গল়গুত্তিৰিহারে ঠপেথা’’তি ৰত্ৰা সভাগানং হত্থে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা সন্তরুত্তরেন গামপ্পৰেসে লদ্ধকপ্পিযা জনপদচারিকং পক্কামিংসূতি ৰেদিতব্বং.
৪৭৩. অৰিপ্পৰাসসম্মুতিন্তি অৰিপ্পৰাসত্থং, ৰিপ্পৰাসপচ্চযা যা আপত্তি, তদভাৰত্থং ৰা সম্মুতিং দাতুন্তি অত্থো. ততো পট্ঠায ৰট্টতি. কিত্তকং কালং ৰট্টতীতি? মাসং ৰা অতিরেকং ৰা যাৰ গমনে সউস্সাহো, তাৰ ৰট্টতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ধুরনিক্খেপং করোন্তেন পচ্চুদ্ধরিতব্ব’’ন্তি. পুন সম্মুতিদানকিচ্চং নত্থীতি সচে দ্ৰাদসন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন অঞ্ঞো রোগো হোতি, ৰট্টতি, উপসম্পদকম্মং ৰিয যাৰজীৰং একাসম্মুতি ৰট্টতীতি চ.
‘‘কতং ৰা হোতী’’তিআদি ইমস্মিং সিক্খাপদে ন ৰত্তব্বং, কস্মা? করণপলিবোধে উপচ্ছিন্নেপি অনধিট্ঠিতচীৰরতো ৰিপ্পৰাসপচ্চযা আপত্তিযা অসম্ভৰতো, তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিন্তি ভিক্খুনো চীৰরং অধিট্ঠিতং হোতী’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বন্তি চে? ন, তদাযত্তত্তা. অধিট্ঠানঞ্হি করণপলিবোধস্স নিট্ঠাপনাযত্তং, তস্মা ‘‘কতং ৰাতিআদি ৰুত্ত’’ন্তি চ ৰুত্তং. তত্থ কতন্তি পুব্বে ৰুত্তমেৰ.
৪৭৭-৮. অৰিপ্পৰাসলক্খণৰৰত্থাপনত্থন্তি এত্থ ‘‘অন্তোগামে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা অন্তোগামে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদিৰচনতো অৰিপ্পৰাসলক্খণং ৰৰত্থাপিতং, তব্বিপরীতনযেন ৰিপ্পৰাসলক্খণং ৰেদিতব্বং. গামো একূপচারোতিআদিম্হি পন ঠপেত্ৰা সত্থং, রুক্খমূলং, অজ্ঝোকাসঞ্চ সেসেসু পরিক্খেপাপরিক্খেপৰসেন একূপচারনানূপচারতা ৰেদিতব্বা. যস্মা পন সত্থং দুৰিধং নিৰিট্ঠং, অনিৰিট্ঠঞ্চ, তেসু অনিৰিট্ঠং এককুলস্স ৰা নানাকুলস্স ৰা অপরিক্খিত্তমেৰ হোতি, নিৰিট্ঠং সিযা পরিক্খিত্তং, সিযা অপরিক্খিত্তং, তস্মা তত্থ পরিক্খেপাদিৰসেন অদস্সেত্ৰা অব্ভন্তরৰসেন ৰুত্তো. তথা অব্ভোকাসে. রুক্খমূলে ছাযাৰসেন. অঞ্ঞথা ‘‘সত্থো একূপচারো নানূপচারো’’তিআদি উদ্দেসৰিরোধো সিযা ৰিভঙ্গে অদস্সিতত্তা, তস্মা সত্থস্স পুরতো চ পচ্ছতো চ সত্তব্ভন্তরা, পস্সতো চ একব্ভন্তরন্তি অযমেকূপচারো, ততো পরং নানূপচারো. তথা রুক্খমূলস্স যত্থ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফরতি, অযং একূপচারো. ইতরো নানূপচারো. কস্মা? তত্থ হি পরিক্খেপো অপ্পমাণং. ছাযাৰ পমাণং. অজ্ঝোকাসস্স পাল়িযং ৰুত্তোৰ. ‘‘সত্থাদীনং এককুলসন্তকৰসেন একূপচারতা’’তি লিখিতং, তস্মা নিৰেসনে, উদোসিতে চ ৰুত্তপরিচ্ছেদোৰ অট্টাদীসূতি কত্ৰা সংখিত্তং. ততো পরং খেত্তধঞ্ঞকরণআরামৰিহারেসু পন পরিক্খিত্তাপরিক্খিত্ত-পদং পুন উদ্ধটং সত্থৰিভঙ্গেন অধিকারস্স পচ্ছিন্নত্তা. ‘‘নানাগব্ভা’’তিআদিৰচনং পন অসম্ভৰতো খেত্তধঞ্ঞকরণআরামেসু ন উদ্ধটং. ৰিহারে সম্ভৰন্তম্পি তত্থ পচ্ছিন্নত্তা ন উদ্ধটং. কুলং ৰুচ্চতি সামিকো, তস্মা ‘‘এককুলস্স নানাকুলস্সা’’তি ইমিনা গামাদীনং চুদ্দসন্নং চীৰরনিক্খেপট্ঠানানং সাধারণাসাধারণভাৰং দীপেতি. অজ্ঝোকাসস্স পন অসম্ভৰতো ন ৰুত্তং. যস্মা পনেত্থ এককুলস্স, নানাকুলস্স চ অপরিক্খিত্তেসু গামাদীসু পরিহারৰিসেসো কিঞ্চাপি নত্থি, পরিক্খিত্তেসু পন অত্থি, তস্মা একনানাকুলগ্গহণং, একনানূপচারগ্গহণঞ্চ সাত্থকন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থপি অযং ৰিসেসো – সত্থে, রুক্খমূলে চ কুলভেদতোৰ ভেদো, নোপচারভেদতো. অজ্ঝোকাসে উপচারভেদতো চ, সো পন পাল়িযং ন দস্সিতোতি. ‘‘তং পমাণং অতিক্কমিত্ৰাতি ৰচনতো আকাসেপি অড্ঢতেয্যরতনপ্পমাণে দোসো নত্থী’’তি ৰদন্তি.
৪৭৯. ‘‘সভা’’তি ইত্থিলিঙ্গং. ‘‘সভায’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গং, তেন ৰুত্তং ‘‘লিঙ্গব্যত্তনযেনা’’তি. নপুংসকলিঙ্গদস্সনত্থং কির ‘‘সভায’’ন্তি পচ্চত্তৰসেন নিদ্দিট্ঠং, তস্স অনুপযোগত্তা ‘‘দ্ৰারমূল’’ন্তিপি. অত্তনো নিক্খিত্তট্ঠানে অনিক্খিত্তত্তা ৰীথিহত্থপাসো ন রক্খতি, যস্মিং ঘরে চীৰরং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘরে ৰত্থব্বং. ‘‘সভাযে ৰা ৰত্থব্বং দ্ৰারমূলে ৰা, হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্ব’’ন্তি হি ৰুত্তং. ‘‘হত্থপাসেযেৰ অরুণং উট্ঠপেতব্ব’’ন্তি নিযমিতত্তা জানিতুং ন সক্কাতি চে? অন্তোঘরে ন সক্কা, তথা তথা ৰুত্তত্তা, তস্মা ‘‘যুত্তি পমাণ’’ন্তি ৰুত্তং. অযমত্থো অট্ঠকথাযম্পি পকাসিতো, পুনপি খুদ্দকগামে সব্বসাধারণগামদ্ৰারৰসেন. সচে তস্স দ্ৰারদ্ৰযং হোতি, মজ্ঝে চ ঘরসভাযং, যত্থিচ্ছতি, তত্থ ৰসিতব্ব’’ন্তি.
৪৮০-১. যানি নিৰেসনাদীনি গামসঙ্খ্যং ন গচ্ছন্তি, তানি নিৰেসনাদীনীতি অধিপ্পেতানি. অজ্ঝোকাসে অপরিসঙ্কিতম্পি চীৰরং অতিরেকসত্তব্ভন্তরে নিক্খিত্তং নিস্সগ্গিযং হোতি, এত্থ অন্তোসীমতা ন রক্খতি, সত্থে পন রক্খতি. ‘‘নদীপরিহারো চ লব্ভতী’’তি ৰচনতো উদকুক্খেপসীমাযং পরিহারো লব্ভতীতি সিদ্ধং. সামন্তৰিহারো চে একসীমো, চীৰরং ন নিস্সগ্গিযং.
ইদানি –
‘‘ছিন্নং ধুতঙ্গং সাসঙ্ক-সম্মতো সন্তরুত্তরং;
অচীৰরস্সানাপত্তি, পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতো’’তি. –
ইদং পকিণ্ণকং, তত্থাযং চোদনাপুব্বঙ্গমো ৰিনিচ্ছযো – কেচি ‘‘দিগুণং সঙ্ঘাটি’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৮) ৰচনতো ‘‘একচ্চিকা সঙ্ঘাটিপি নাধিট্ঠাতব্বা. সচে অধিট্ঠাতি ন রুহতী’’তি ৰত্ৰা উপসম্পদাপেক্খানম্পি দিগুণমেৰ সঙ্ঘাটিং দত্ৰা উপসম্পাদেন্তি, তে ইমিনা সুত্তলেসেন সঞ্ঞাপেতব্বা. ভগৰতা হি ‘‘ছিন্নকং সঙ্ঘাটিং ছিন্নকং উত্তরাসঙ্গং ছিন্নকং অন্তরৰাসক’’ন্তি পঠমং অনুঞ্ঞাতং. ততো ‘‘অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো তিচীৰরে করিযমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৰে ছিন্নকানি একং অচ্ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৰে অচ্ছিন্নকানি একং ছিন্নকং নপ্পহোতী’’তি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অন্ৰাধিকম্পি আরোপেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৬০) অনুঞ্ঞাতং, তস্মা একচ্চিকাপি সঙ্ঘাটি ৰট্টতীতি সিদ্ধং. যা ছিজ্জমানা নপ্পহোতি, তস্সা কুতো দিগুণতাতি. অট্ঠকথাযম্পিস্স ৰুত্তং ‘‘অন্ৰাধিকম্পি আরোপেতুন্তি আগন্তুকপত্তম্পি দাতুং. ইদং পন অপ্পহোনকে আরোপেতব্বং. সচে পহোতি, আগন্তুকপত্তং ন ৰট্টতি, ছিন্দিতব্বমেৰা’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬০). কথিনং পন ছিন্নকমেৰ ৰট্টতি আৰেণিকলক্খণত্তা, ‘‘ছিন্নকং দিগুণং নপ্পহোতী’’তি ৰচনাভাৰতো চাতি সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং.
ধুতঙ্গন্তি অনুপসম্পন্নানং তেচীৰরিকধুতঙ্গাভাৰতো তিচীৰরেনেৰ তেচীৰরিকোতি. তেসং অধিট্ঠানাভাৰতো ‘‘অধিট্ঠিতেনেৰা’’তি ৰত্তব্বং হোতূতি চে? ন, ধুতঙ্গভেদেন ৰিরোধপ্পসঙ্গতো. চতুত্থচীৰরসাদিযনেন হি ধুতঙ্গভেদো, ন তিচীৰরৰিপ্পৰাসেন, নাপি অতিরেকচীৰরসাদিযনেন, নাপি অতিরেকচীৰরধারণেন. যস্মা পন ভিক্খূনংযেৰ ভগৰতা অধিট্ঠানৰসেন নৰ চীৰরানি অনুঞ্ঞাতানি, জাতিৰসেন চ ৰুত্তানি, ন এৰং অনুপসম্পন্নানং. তস্মা তেসং চীৰরনিযমাভাৰা ন তং ধুতঙ্গং অনুঞ্ঞাতং গহট্ঠানং ৰিয, তস্মা তস্স সমাদানৰিধানে অৰচনতো চ সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং.
সাসঙ্কসম্মতোতি কঙ্খাৰিতরণিযং সাসঙ্কসিক্খাপদে ৰিসুং অঙ্গানি ন ৰুত্তানি, ‘‘সেসমেত্থ চীৰরৰগ্গস্স দুতিযসিক্খাপদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্ব’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. সাসঙ্কসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং, ন চ পনেতং ৰুত্তং. তত্থ রত্তিৰিপ্পৰাসো চতুত্থং অঙ্গং, ইধ ছারত্তৰিপ্পৰাসো, অযমেত্থ ৰিসেসোতি, তস্মা অঙ্গসামঞ্ঞতো, সম্মুতিসামঞ্ঞতো চ সাসঙ্কসিক্খাপদমেৰ ৰদন্তি. ইদং নিপ্পদেসং, তং সপ্পদেসং মাসপরমত্তা. তত্থ বহিগামেপি গামসীমং ওক্কমিত্ৰা ৰসিত্ৰা পক্কমন্তস্স অনাপত্তি, ইধ ন তথা, ইধ অনন্তরে অনন্তরে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং, তত্থ সত্তমেতি অযং ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰিসেসো. অঙ্গানি পন চীৰরনিক্খেপঙ্গসম্পত্তিতো ৰিপরিযাযেন, ইধ ৰুত্তনযেন চ সিদ্ধত্তা ন ৰুত্তানি. তানি কামং ন ৰুত্তানি, তথাপি চতুত্থমঙ্গং ৰিসেসিতব্বং, ন পন ৰিসেসিতং. কিংকারণা? ইধ ৰুত্তনিস্সজ্জনক্কমেন নিস্সজ্জেত্ৰা আপত্তিদেসনতো, তত্থাপন্নাপত্তিৰিমোক্খদীপনত্থং. সংৰচ্ছরৰিপ্পৰুত্থম্পি রত্তিৰিপ্পৰুত্থমেৰ, পগেৰ ছারত্তং ৰিপ্পৰুত্থং. এৰং সন্তেপি তত্থ যথাৰুত্তঅঙ্গসম্পত্তিযা সতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ নিস্সজ্জিতব্বং. হেমন্তে ৰা গিম্হে ৰা নিস্সজ্জতি চে? ইধ ৰুত্তনযেনাপি নিস্সজ্জিতুং ৰট্টতীতি ঞাপনত্থং চতুত্থং অঙ্গং ন ৰিসেসিতন্তি নো তক্কোতি আচরিযো. মাসাতিক্কন্তম্পি চীৰরং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা নিস্সট্ঠমেৰ. দ্ৰযেন ঊনমাসং হুত্ৰা ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা মাসাতিক্কন্তন্তি একে. তথাপি সচে পচ্চাসাচীৰরং হোতি, নিস্সগ্গিযং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা, মূলচীৰরং পন ‘‘মাসাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা নিস্সজ্জিতব্বং.
‘‘সন্তরুত্তর’’ন্তি ৰা ‘‘সঙ্ঘাটি’’ন্তি ৰা ‘‘চীৰর’’ন্তি ৰা কিং তিচীৰরং, উদাহু অঞ্ঞম্পীতি. কিঞ্চেত্থ – যদি তিচীৰরমেৰ পটিসিদ্ধং, পরিযাপন্নৰসেন অচ্ছিন্নচীৰরচ্ছিন্দনধোৰাপনৰিঞ্ঞত্তিআদিৰিরোধো. অথ অঞ্ঞম্পি, ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি এৰমাদিনা ৰিরোধোতি? ৰুচ্চতে – ন নিযমতো ৰেদিতব্বং যথাসম্ভৰং গহেতব্বতো. তথা হি ‘‘চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা সন্তরুত্তরেন জনপদচারিকং পক্কমন্তী’’তি (পারা. ৪৭১) এৰমাদীসু তিচীৰরমেৰ. ‘‘ন, ভিক্খৰে, সন্তরুত্তরেন গামো পৰিসিতব্বো, সন্তরুত্তরপরমং ততো চীৰরং সাধিতব্ব’’ন্তি এৰমাদীসু যংকিঞ্চি, তথা সগুণং কত্ৰা সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা, নিৰাসনং দাতব্বং, সঙ্ঘাটি দাতব্বা, হন্দ তে, আৰুসো, সঙ্ঘাটি, দেহি মে পটন্তিআদীসু. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সব্বঞ্হি চীৰরং সঙ্ঘটিতট্ঠেন ‘সঙ্ঘাটী’তি ৰুচ্চতী’’তি. তথা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি এত্থাপীতি একে. অন্তোসমযে হি যাৰদত্থং চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, তং সব্বং করিযমানং কদা নিট্ঠানং গচ্ছিস্সতি, তস্মা তিচীৰরমেৰাতি একে. অচীৰরস্সানাপত্তি পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতোতি কিং ৰুত্তং হোতি? উদোসিতসিক্খাপদস্স নিপ্পযোজনভাৰপ্পসঙ্গতো তিচীৰরৰিপ্পৰাসে তেচীৰরস্স আপত্তীতি একে. তত্থেতং ৰুচ্চতি ন হোতি আপত্তি পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতো. ‘‘অনাপত্তি অন্তোঅরুণে পচ্চুদ্ধরতি, ৰিস্সজ্জেতী’’তি হি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা পচ্চুদ্ধরন্তস্স, অন্তোঅরুণে ৰিস্সজ্জেন্তস্স চ যাৰ অঞ্ঞো নাধিট্ঠাতি, তাৰ আপত্তিং আপজ্জতি যথাৰুত্তনযেন. অঞ্ঞথা সত্তব্ভন্তরেন ৰিপ্পৰাসস্সাতি ৰিপ্পৰাসতো যথারুতংযেৰ সতি ৰিপ্পৰাসে ৰিপ্পৰাসতো অৰিপ্পৰাসে সতি অৰিপ্পৰাসতোতি.
উদোসিতসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.