১. চীৰরৰগ্গো

১. পঠমকথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা

৪৫৯. সমিতাৰিনাতি সমিতা’নেন কিলেসাতি সমিতাৰী, তেন সমিতাৰিনা. ‘‘তীণি চীৰরানী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘তিচীৰর’’ন্তি ৰুত্তং. সঙ্খ্যাপুব্বো দিগুনেকৰচনন্তি এত্থ লক্খণং ৰেদিতব্বং. তং পন অধিট্ঠিতস্সপি অনধিট্ঠিতস্সপি নামং ‘‘একরত্তম্পি চে ভিক্খু তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসেয্যা’’তিআদীসু তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতস্স নামং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) এত্থ অনধিট্ঠিতস্স নামং, ইধ তদুভযম্পি সম্ভৰতি. ‘‘ভগৰতা ভিক্খূনং তিচীৰরং অনুঞ্ঞাতং হোতী’’তি এত্থ অধিট্ঠিতমেৰ. ‘‘অঞ্ঞেনেৰ তিচীৰরেন গামং পৰিসন্তী’’তি এত্থ অনধিট্ঠিতমেৰ. একস্মিংযেৰ হি চীৰরে তিচীৰরাধিট্ঠানং রুহতি, ন ইতরস্মিং পত্তাধিট্ঠানং ৰিয, তস্মা ইতরং অতিরেকট্ঠানে তিট্ঠতি. তেন ৰুত্তং ‘‘কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ অতিরেকচীৰরং ধারেস্সন্তী’’তিআদি.

৪৬০-১. পঠমপঞ্ঞত্তিযা পনেত্থ একরত্তম্পি অতিরেকচীৰরং ধারেয্য, নিস্সগ্গিযং ৰুত্তং হোতি, ততো পরং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতুং. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ ‘দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্বং, তং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’’ন্তি এৰং ভগৰা পরিপুণ্ণং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি. অথ পচ্ছিমবোধিযং অজাতসত্তুকালে কথিনং অনুঞ্ঞাতং, ততো পট্ঠায ভিক্খূ ইদং সিক্খাপদং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে দসাহ…পে… পাচিত্তিয’’ন্তি উদ্দিসন্তি, এস নযো দুতিযততিযকথিনেসুপি. তথাপি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘দসাহপরমন্তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তী’’তি এত্তকংযেৰ ৰুত্তং, তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰচনং ন পঞ্ঞত্তি, ন চ অনুপঞ্ঞত্তীতি সিদ্ধং. ন হি পঞ্ঞত্তিৰত্থুস্মিং, অনুপঞ্ঞত্তিৰত্থুম্হি ৰা কথিনাধিকারো দিস্সতীতি যথাৰুত্তনযোৰ সারোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. অথাপি সিযা ‘‘কথিনস্সুপ্পত্তিকালতো পট্ঠায ভগৰতো ৰচনং অনুপঞ্ঞত্তিভাৰেন ৰুত্ত’’ন্তি. যদি এৰং দ্ৰে অনুপঞ্ঞত্তিযো সিযুং, ততো পরিৰারে (পরি. ২৪) ‘‘একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তিৰচনৰিরোধো. অপিচ যথাৰুত্তনযদীপনত্থং ইধ তং ৰচনং পঠমপঞ্ঞত্তিকালে অৰত্ৰা পচ্ছা ৰুত্তং. এত্থ সাধিতত্তা দুতিযততিযেসু পচ্ছা ৰুত্তপঠমপঞ্ঞত্তীসু এৰং ৰুত্তং. অঞ্ঞথা তত্থপি তং ৰচনং পচ্ছা ৰত্তব্বং সিযা. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘পচ্ছা ৰুত্তভাৰং সন্ধায নিট্ঠিতচীৰরস্মিন্তিআদীসু অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তং. সেক্খপুথুজ্জনানং পেমং, অরহন্তানং গারৰো. দসমং ৰা নৰমং ৰাতি এত্থ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং.

৪৬২-৩. নিট্ঠিতচীৰরস্মিন্তি ইদং কেৰলং চীৰরপলিবোধাভাৰমত্তদীপনত্থং ৰুত্তং, তস্মা ‘‘নট্ঠং ৰা ৰিনট্ঠং ৰা দড্ঢং ৰা চীৰরাসা ৰা উপচ্ছিন্না’’তি ৰুত্তং. যদি দসাহপরমং ধারেতব্বচীৰরদস্সনত্থং ৰুত্তং সিযা, নট্ঠাদিকং সো ধারেয্য. ধারণঞ্চেত্থ ঠপনং, পরিভোগো ৰা. তং দ্ৰযং কতেপি যুজ্জতি, অকতেপি যুজ্জতি, তস্মা ‘‘কতং ৰা হোতী’’তিপি ন ৰত্তব্বং. ন হি কতমেৰ অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযন্তি, তস্মা যং চীৰরং উপাদায ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি উব্ভতস্মিং কথিনে দসাহপরমং কালং ধারেতব্বন্তি অত্থো ন গহেতব্বো. তঞ্হি চীৰরং সন্তঞ্চে, উব্ভতস্মিং কথিনে একদিৰসম্পি পরিহারং ন লব্ভতি. অপিচ ‘‘চীৰরং নাম ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ চ কতং নাম হোতি, তস্মাপি ন তং সন্ধায ধারেতব্বন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং অসম্ভৰতো.

অনুগণ্ঠিপদে পনেতং ৰুত্তং ‘‘তত্থ সিযা – তস্স ভিক্খুনো চীৰরং নট্ঠাদীসু অঞ্ঞতরং যদি ভৰেয্য, কতমং চীৰরং দসাহপরমং ধারেয্য. যস্মা ধারেতব্বচীৰরং নত্থি, তস্মা অত্থুদ্ধারৰসেন করণপলিবোধদস্সনত্থং ‘নট্ঠং ৰা’তিআদিপদানি ৰুত্তানি. অযং পনত্থো ‘নট্ঠং ৰা’তিআদিনা নযেন ৰুত্তচীৰরানং অঞ্ঞতরস্মিং চীৰরে অসতি গহেতব্বো, সতি তং দসাহপরমং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং. এস নযো সব্বত্থ. ‘কতং ৰা হোতী’তি ৰুত্তচীৰরমেৰাধিপ্পেতং. কস্মা পন কতচীৰরং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতন্তি ন ৰুত্তন্তি চে? পাকটত্তা. কথং? নট্ঠৰিনট্ঠচীৰরাদীনং ধারণস্স অভাৰতো কতচীৰরমেৰ ইধাধিপ্পেতন্তি পাকটং. যথা কিং? যথা পঠমানিযতে মেথুনকাযসংসগ্গরহোনিসজ্জানমেৰাগতত্তা সোতস্স রহো অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তোতি পাকটো, তস্মা ‘চক্খুস্স রহো ইতরস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো’তি ন ৰুত্তো. এৰংসম্পদমিদন্তি ৰেদিতব্বং. ‘কতং ৰা হোতী’তি ইদং ন ৰত্তব্বং, কস্মা? অকতং অতিক্কামযতোপি নিস্সগ্গিযত্তা, কিঞ্চাপি নিস্সগ্গিযং হোতি, ইধ পন তিচীৰরাধিট্ঠানমধিপ্পেতং. তস্মিং তিচীৰরাধিট্ঠানে অকতং, অরজিতং, অকপ্পিযকতঞ্চ ‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’তিআদিনা নযেন অধিট্ঠাতুং ন ৰট্টতি, তদত্থদীপনত্থং ‘কতং ৰা হোতী’তি ৰুত্তং. ইতরথা ‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং পটিলদ্ধে’তি ৰদেয্য, এৰং সন্তে তিচীৰরং দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযন্তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ৰচনপ্পমাণতো. ‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতু’ন্তি ৰুত্তত্তা ইধাপি ‘অতিরেকচীৰরং নাম অনধিট্ঠিত’ন্তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং সিযা. যস্মা ‘কতং ৰা হোতী’তি ৰচনেন ইধাধিপ্পেতচীৰরেন সদ্ধিং সেসম্পি দসাহপরমতো উত্তরি ধারেতুং ন লব্ভতীতি অনুজানন্তো ‘অতিরেকচীৰরং নাম অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিত’ন্তি আহ. তত্থ সিযা – যথা ‘অৰিকপ্পিত’ন্তি অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তং, তথা ‘ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’ন্তিপি. কস্মা? যস্মা তিচীৰরমেৰ দসাহপরমং ধারেতব্বং ‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’ন্তিআদিঅনুপঞ্ঞত্তিৰসেন. ইতরথা একাহাতিক্কমেপি নিস্সগ্গিযং হোতি ‘যো পন, ভিক্খু, অতিরেকচীৰরং ধারেয্য, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’ন্তি ৰচনতো. ন তিচীৰরতো অঞ্ঞম্পি চীৰরং দসাহপরমং ধারেতব্বং, ততো পরং নিস্সগ্গিযং ‘অন্তোদসাহ’ন্তি ৰুত্তত্তা. যথাহ ‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতী’তি, ইতরথা ‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতী’তি ৰচনমত্তমেৰ ভৰেয্য, তস্মা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো. ইদং সব্বং অপরে ৰদন্তী’’তি. এত্থ অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৰরং কতমেৰ সন্তঞ্চে, দসাহপরমং ধারেতব্বন্তি ইদঞ্চিমস্স সাধনত্থং ৰুত্তৰচনঞ্চ পরতো ইধেৰ ৰুত্তৰিচারণায যথাৰুত্তযুত্তিযা চ ৰিরুজ্ঝতীতি ন গহেতব্বং.

ইধেৰ ৰুত্তৰিচারণা নাম – ‘‘স্ৰে কথিনুদ্ধারো ভৰিস্সতী’’তি অজ্জ উপ্পন্নচীৰরং তদহেৰ অনধিট্ঠহন্তস্স অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং. কস্মা? ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তিআদিনা সিক্খাপদস্স ৰুত্তত্তা. অন্তোকথিনে অতিরেকদসাহম্পি পরিহারং লভতি, কথিনতো উদ্ধং একদিৰসম্পি ন লভতি. যথা কিং? যথা অত্থতকথিনো সঙ্ঘো অত্থতদিৰসতো পট্ঠায যাৰ উব্ভারা একদিৰসাৰসেসেপি কথিনুব্ভারে আনিসংসং লভতি, পুনদিৰসে ন লভতি. সচে সতিসম্মোসা ভাজনীযচীৰরং ন ভাজিতং, পুনদিৰসে অনত্থতকথিনানম্পি সাধারণং হোতি. দিৰসা চে সাৰসেসা, অত্থতকথিনস্সেৰ সঙ্ঘস্স পাপুণাতি, এৰমেৰ অত্থতদিৰসতো পট্ঠায যাৰ উব্ভারা অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিতং ৰট্টতি অনুঞ্ঞাতদিৰসব্ভন্তরত্তা. কথিনদিৰসো গণনুপগো হোতি, উব্ভতদিৰসতো পট্ঠায দসাহপরমং কালং উপ্পন্নচীৰরং পরিহারং লভতি, ততো পরং ন লভতি. কস্মা? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতু’’ন্তি ৰচনতো. অন্তোকথিনেপি একাদসে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযপ্পসঙ্গং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি ৰারেত্ৰা ঠিতা, ন চ তে দিৰসে অদিৰসে অকাসীতি. তথা ততিযকথিনে চ ৰিচারিতং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৰ অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’তি ৰদন্তেন ভগৰতা যং মযা হেট্ঠা পঠমসিক্খাপদে ‘দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্ব’ন্তি অনুঞ্ঞাতং, তম্পি কথিনমাসতো বহি উপ্পন্নমেৰ, ন অন্তোতি দীপিতং হোতী’’তি চ, ‘‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং এতং অকালচীৰর’ন্তি (পারা. ৫০০) ৰচনতো কথিনুব্ভারতো উদ্ধং দসাহপরিহারং ন লভতীতি দীপিতং হোতি, তেহি সদ্ধিং পুন কথিনুব্ভারতো উদ্ধং পঞ্চ দিৰসানি লভতীতি পসঙ্গোপি ‘নিট্ঠিতচীৰর…পে… খিপ্পমেৰ কারেতব্ব’ন্তি অকালচীৰরস্স উপ্পত্তিকালং নিযমেত্ৰা ৰুত্তত্তা ৰারিতো হোতি. তদুভযেন কথিনব্ভন্তরে উপ্পন্নচীৰরং কথিনুব্ভারতো উদ্ধং একদিৰসম্পি পরিহারং ন লভতীতি সিদ্ধং হোতী’’তি চ. তস্মা দুৰিধম্পেতং ৰিচারণং সন্ধায অম্হেহি ‘‘ইধেৰ ৰুত্তৰিচারণায যথাৰুত্তযুত্তিযা চ ৰিরুজ্ঝতীতি ন গহেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

এত্থাহ – ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইদং ভুম্মং কিং চীৰরস্স উপ্পত্তি নিযমেতি, উদাহু ধারণং, উদাহু উভযন্তি, কিঞ্চেত্থ, যদি উপ্পত্তিং নিযমেতি, পচ্ছিমকত্তিকমাসে এৰ উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নচীৰরং ততো পট্ঠায দসাহং ধারেতব্বং অনিট্ঠিতেপি তস্মিং মাসেতি আপজ্জতি. অথ ধারণং নিযমেতি, অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৰরং উব্ভতেপি দসাহপরমং ধারেতব্বন্তি আপজ্জতি. অথ উভযং নিযমেতি, ততিযকথিনে ৰিয ৰিসেসেত্ৰা ৰত্তব্বন্তি? ৰুচ্চতে – কামং উভযং নিযমেতি, ন পন ৰিসেসনে পযোজনং অত্থি. যং অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৰরং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি ৰুত্তং, ন তং সন্ধায ‘‘ধারেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, সাধিতঞ্হেতং. ‘‘কতং ৰা হোতী’’তিআদিৰচনতো তদত্থসিদ্ধি, তেন পুন ৰিসেসনে পযোজনং নত্থি, ন হি কতমেৰ নিস্সগ্গিযং করোতি, ন চ নট্ঠাদিকং ধারেতুং সক্কাতি. যেন ৰা অধিপ্পাযেন ভগৰতা ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, সো অধিপ্পাযো ততিযকথিনে পকাসিতোতি ৰেদিতব্বো. কস্মা তত্থ পকাসিতোতি চে? ৰিসেসৰিধানদস্সনাধিপ্পাযতো. ৰিসেসৰিধানঞ্হি ‘‘নো চস্স পারিপূরী’’তিআদি. তত্থাপি ‘‘চীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’’তি অৰত্ৰা ‘‘অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’’তি ৰিসেসনেন উব্ভতেপি কথিনে কালচীৰরং অত্থীতি দীপেতি. কিঞ্চেতং? পচ্ছিমকত্তিকমাসে উপ্পন্নচীৰরং, তেনেৰ তত্থ ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা উপ্পত্তিনিযমে ৰুত্তদোসাভাৰসিদ্ধি. যঞ্চ তত্থ ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং এতং অকালচীৰরং নামা’’তি ৰুত্তং, তস্স দ্ৰে অত্থৰিকপ্পা. আদেসৰসেন ‘‘অকালচীৰর’’ন্তি লদ্ধসঙ্খ্যম্পি কালে উপ্পন্নত্তা কালপরিহারং লভতি, পগেৰানাদেসন্তি অযং পঠমো ৰিকপ্পো উপ্পত্তিনিযমে ৰুত্তদোসাভাৰমেৰ উপত্থম্ভেতি. তথা আদেসৰসেন অকালচীৰরসঙ্খ্যং গতং চীৰরকালে উপ্পন্নত্তা চীৰরকালতো পরং দসাহপরিহারং ন লভতি, পগেৰানাদেসন্তি অযং দুতিযো ধারণনিযমে ৰুত্তদোসাভাৰমেৰ উপত্থম্ভেতি. যদি এৰং আদেসৰসেন অকালচীৰরস্স অকালচীৰরতা কিমত্থিকাতি চে? সঙ্ঘুদ্দেসিকস্স তস্স অত্থতকথিনস্সপি ভিক্খুসঙ্ঘস্স সাধারণভাৰত্থিকাতি ৰেদিতব্বা.

অপিচ পুগ্গলস্স কথিনদিৰসাপি দিৰসাৰ. এৰং গণনুপগত্তা অকালচীৰরসঙ্খযাপটিলাভানুভাৰেন ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰচনাপেক্খস্স অনিস্সগ্গিযত্তা তদনুলোমত্তা ‘‘কালচীৰরস্সপী’’তি এৰং সব্বথা চতুব্বিধং এত্থ ৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. অপিচ অত্থি একচ্চেন কথিনুদ্ধারেন উব্ভতে কথিনে উপ্পন্নং একচ্চস্স ভিক্খুনো কালচীৰরং হোতি, একচ্চস্স অকালচীৰরং, তং সীমাতিক্কন্তস্স, নো উব্ভারগতং. তং দ্ৰিন্নং ৰসেন উব্ভতে উপ্পন্নং ঠপেত্ৰা ইতরেসং অঞ্ঞতরেন উব্ভতে উপ্পন্নন্তি ৰেদিতব্বং. তঞ্হি যস্স উব্ভতং, তস্স অকালচীৰরং, ইতরস্স কালচীৰরং. তথা অত্থি একচ্চেন কথিনুদ্ধারেন উব্ভতে কথিনে উপ্পন্নং সব্বস্সপি অকালচীৰরমেৰ হোতি. তং যথাঠপিতং ৰেদিতব্বং. তথা অত্থি উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নং ঠপেত্ৰা ৰস্সানস্স পচ্ছিমে মাসে উপ্পন্নং. তথা অত্থি উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নং অকালচীৰরং, তং হেমন্তে, গিম্হে ৰা উপ্পন্নন্তি ৰেদিতব্বং. এৰং পুগ্গলকালভেদতো বহুৰিধত্তা উপ্পন্নস্স ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্ন’’ন্তি ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অনেকংসিকত্তা ইমম্পি অত্থৰিকপ্পং দস্সেতুং ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনেতি ভিক্খুনো কথিনং উব্ভতং হোতী’’তি. এত্তাৰতা সিদ্ধেপি ‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানং অঞ্ঞতরাযা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ধারযামী’’তি ভিক্খুনীৰিভঙ্গে আগতোতি ৰত্তব্বো. ‘‘এৰ’’ন্তি ৰচনেন ৰচনভেদো তত্থ নত্থীতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ইদং সব্বসঙ্গাহিকত্তা ৰুত্তং. ‘‘অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিম’’ন্তি অসব্বসঙ্গাহিকং. ন হি যত্তকং সঙ্ঘাটি অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিমং, তত্তকং অন্তরৰাসকাদি অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিমং হোতি অধিট্ঠানস্স বহুৰিধত্তা. ন এৰং ৰিকপ্পনায ভেদো তস্সা একৰিধত্তাতি ৰেদিতব্বং. ‘‘একাদসে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিয’’ন্তি অন্তিমং ঠপেত্ৰা ততো পুরিমতরস্মিন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. অন্তিমং নাম অপরকত্তিকায পঠমারুণুগ্গমনং. তঞ্হি কালত্তা নিস্সগ্গিযং ন করোতি, তেনেৰাহ অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদট্ঠকথাযং ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠায পন উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৰরম্পি পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ঠপিতচীৰরম্পি এতং পরিহারং লভতিযেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৬৪৬-৯). ইমংযেৰ নযং সন্ধায ‘‘অচ্চেকচীৰরস্স অনত্থতে কথিনে একাদসদিৰসাধিকো মাসো, অত্থতে কথিনে একাদসদিৰসাধিকা পঞ্চ মাসা, ততো পরং একদিৰসম্পি পরিহারো নত্থী’’তি তত্থেৰাহ. ইমস্মিং নযে সিদ্ধে অনচ্চেকচীৰরং দ্ৰাদসাহে ন লভতীতি সিদ্ধমেৰ হোতি. ততো ‘‘অনচ্চেকচীৰরে অনচ্চেকচীৰরসঞ্ঞী, অনাপত্তী’’তি (পারা. ৬৫০) এত্থ অচ্চেকচীৰরসদিসে অঞ্ঞস্মিং অনধিট্ঠিতেতি সিদ্ধং হোতি. তত্থ পন ‘‘পঞ্চ মাসা’’তি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰচনং. ৰস্সিকসাটিকঞ্চ অৰস্সিকসাটিকভাৰং পত্ৰা একাদসমাসে পরিহারং লভতীতি ৰেদিতব্বং.

দসাহাতিক্কন্তং নিস্সগ্গিযন্তি এত্থ আপত্তিৰুট্ঠানে ‘‘দসাহপ্পটিচ্ছন্নং পক্খঅতিরেকপক্খমাসঅতিরেকমাসপটিচ্ছন্ন’’ন্তিআদিৰচনভেদো ৰিয, ন ইধ ৰচনভেদো, তস্মা সংৰচ্ছরাতিক্কন্তম্পি দসাহাতিক্কন্তমেৰ নাম, তথা দুতিযকথিনেপি সংৰচ্ছরৰিপ্পৰুত্থম্পি রত্তিৰিপ্পৰুত্থমেৰ. ততিযে সংৰচ্ছরাতিক্কন্তম্পি মাসাতিক্কন্তমেৰ নামাতি ৰেদিতব্বং. ‘‘অনধিট্ঠিতে অধিট্ঠিতসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি ইদমেকস্স তিকপাচিত্তিযস্স আদিপদদীপনং. এস নযো অৰিকপ্পিতেতিআদীসুপি, তস্মা এত্থ অট্ঠসু তিকচ্ছেদেসু একং ৰিত্থারেত্ৰা ইতরেসং একেকমাদিপদং ৰিত্থারেহ্ৰা দ্ৰে দ্ৰে ভগৰতাৰ সঙ্খিত্তত্তাতি বহূসুপি তিকচ্ছেদেসু সম্ভৰন্তেসু একো এৰ ৰুচ্চতি, ‘‘অযং ৰিনযস্স ধম্মতা’’তি ৰদন্তি. দুক্কটৰারেসু পন একং দুক্কটং ৰিত্থারেত্ৰা সেসানি সত্ত তথেৰ সঙ্খিত্তানি. তথা অন্তিমন্তিমো একেকো অনাপত্তিকোট্ঠাসোতি ৰেদিতব্বং.

অনাপত্তি অন্তোদসাহন্তি অযং সঙ্খেপত্থো – তং দসাহপরমং ধারেতব্বং. তং অতিরেকচীৰরং যথাসকং অধিট্ঠানং অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৰা ৰিকপ্পেতি ৰা ৰিস্সজ্জেতি ৰা অত্তনো ধম্মতায নস্সতি ৰা ৰিনস্সতি ৰা ডয্হতি ৰা অঞ্ঞো ৰা তং অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হাতি ৰিস্সাসন্তো ৰা গণ্হাতি পাচিত্তিযতো অনাপত্তি. দুক্কটতো পন সিযা আপত্তি সিযা অনাপত্তি সঞ্ঞাভেদেন. অন্তিমানং পনেত্থ দ্ৰিন্নং পদানং ৰসেন অনচ্ছিন্নে অচ্ছিন্নসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. অৰিস্সাসগ্গাহে ৰিস্সাসগ্গাহসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তিআদিকা দ্ৰে তিকপাচিত্তিযা, দ্ৰে চ দুক্কটা সঙ্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা. এত্থ হি যদি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, দসাহপরমং অরুণং অতিক্কমিত্ৰা তস্স দিৰসভাগে অধিট্ঠহতীতি ৰেদিতব্বং. অযং তাৰ পাল়িৰিনিচ্ছযো.

অট্ঠকথাযং পন ইতো গরুকতরানীতিআদিম্হি অযং চোদনাপুব্বঙ্গমো ৰিনিচ্ছযো – গণ্ঠিপদে পনস্স ইতো নিস্সট্ঠচীৰরদানতো গরুকম্পি ঞত্তিদুতিযকম্মং যথা অপলোকনেন করোন্তি, এৰমিদং ঞত্তিযা কত্তব্বম্পি পকতিৰচনেন ৰট্টতীতি. যদি এৰং পরিৰারে কম্মৰগ্গস্স অট্ঠকথাযং ‘‘ঞত্তিকম্মম্পি একং ঞত্তিং ঠপেত্ৰাৰ কাতব্বং, অপলোকনকম্মাদিৰসেন ন কাতব্ব’’ন্তি (পরি. অট্ঠ. ৪৮২) যং ৰুত্তং, তেন ৰিরুজ্ঝেয্য. তেনেতং ৰুচ্চতি ‘‘তেসং এতং অনুলোম’’ন্তি, তস্মা অনুলোমনযেনেৰ তং ৰুত্তং. নিযমং পন যথা দ্ৰিন্নং পারিসুদ্ধিউপোসথো ৰিনা ঞত্তিযা হোতি, এৰং দ্ৰিন্নং নিস্সট্ঠচীৰরদানম্পীতি ৰদাম, তস্মা ‘‘আযস্মতো দেমা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. কথং পনেতং ঞাতব্বন্তি? তদনুলোমত্তাতি. একদেৰেদং ঞত্তিকম্মং অপলোকনেনাপি কাতুং ৰট্টতীতি সাধনন্তি ৰেদিতব্বন্তি আচরিযো. অনুগণ্ঠিপদে পনেত্থ চোদনং কত্ৰা ‘‘এতং সাধিতং. ঞত্তিকম্মং একং ঞত্তিং ঠপেত্ৰাৰ কাতব্ব’’ন্তি পাল়িযা আগতং সন্ধায ৰুত্তং, ইদং পন পাল়িযং নাগতং, লেসতো আহরিত্ৰা ৰুত্তন্তি কত্ৰা এতং অপলোকনেনাপি ৰট্টতীতি.

৪৬৮. এস নযোতি অঞ্ঞেসং চীৰরেসু উপচিকাদীহি খাযিতেসু মমপি খাযিতানীতিআদি. ‘‘অঞ্ঞেন কতং…পে… সাধক’’ন্তি ৰচনতো সমানজাতিকং, একত্থজাতিকঞ্চ ততিযকথিনং পঠমসমানমেৰাতি সিদ্ধং হোতি.

৪৬৯. তিচীৰরং অধিট্ঠাতুন্তি এত্থ তিচীৰরং তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বযুত্তকং, যং ৰা তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতুং অৰিকপ্পেতুং অনুজানামি, তস্স অধিট্ঠানকালপরিচ্ছেদাভাৰতো সব্বকালং ইচ্ছন্তস্স অধিট্ঠাতুংযেৰ অনুজানামি, তং কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা ৰিকপ্পেতুং নানুজানামি. সতি পন পচ্চযে যদা তদা ৰা পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতুং ৰট্টতীতি ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতী’’তি ৰচনতো সিদ্ধং হোতীতি ৰুত্তমেতং. ৰস্সিকসাটিকং ততো পরং ৰিকপ্পেতুংযেৰ নাধিট্ঠাতুং. ৰত্থঞ্হি কতপরিযোসিতং অন্তোচতুমাসে ৰস্সানদিৰসং আদিং কত্ৰা অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতুং অনুজানামি, চতুমাসতো উদ্ধং অত্তনো সন্তকং কত্ৰা ঠপিতুকামেন ৰিকপ্পেতুং অনুজানামীতি অত্থো. সুগতচীৰরতো ঊনকন্তি তিণ্ণম্পি চীৰরানং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো. ‘‘তিচীৰরং পন পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুং ৰট্টতী’’তি ৰাদে পন সতি তথারূপপচ্চযে ৰট্টতি. যথা সতি পচ্চযে ৰিকপ্পেতুং ৰট্টতীতি সাধিতমেতং, পগেৰ অঞ্ঞেন অধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতুং. ‘‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতী’’তি অনিযমতো ৰুত্তন্তি সঙ্ঘাটি, উত্তরাসঙ্গো, অন্তরৰাসকন্তি অধিট্ঠিতানধিট্ঠিতানং সমানমেৰ নামং. ‘‘অযং সঙ্ঘাটী’’তিআদীসু (মহাৰ. ১২৬) হি অনধিট্ঠিতা ৰুত্তা. ‘‘তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসেয্যা’’তি এত্থ অধিট্ঠিতা ৰুত্তা. সামন্তৰিহারে ৰাতি গোচরগামতো ৰিহারেতি ধম্মসিরিত্থেরো. দূরতরেপি লব্ভতেৰাতি আচরিযো. অনুগণ্ঠিপদেপি ‘‘সামন্তৰিহারে ৰাতি দেসনাসীসমত্তং, তস্মা ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. সামন্তৰিহারো নাম যত্থ তদহেৰ গন্ত্ৰা নিৰত্তিতুং সক্কা. রত্তিৰিপ্পৰাসং রক্খন্তেন ততো দূরে ঠিতং অধিট্ঠাতুং ন ৰট্টতি, এৰং কির মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি. কেচি ‘‘চীৰরৰংসে ঠপিতং অঞ্ঞো পরিৰত্তিত্ৰা নাগদন্তে ঠপেতি, তং অজানিত্ৰা অধিট্ঠহন্তস্সপি রুহতি চীৰরস্স সল্লক্খিতত্তা’’তি ৰদন্তি. অধিট্ঠহিত্ৰাতি পরিক্খারচোল়াদিৰসেন. মহন্ততরমেৰাতিআদি সব্বাধিট্ঠানসাধারণলক্খণং. তত্থ পুন অধিট্ঠাতব্বমেৰাতি অধিট্ঠিতচীৰরস্স একদেসভূতত্তা. অনধিট্ঠিতঞ্চে, অধিট্ঠিতস্স অপ্পভাৰেন একদেসভূতং অধিট্ঠিতসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি. তথা অধিট্ঠিতঞ্চে, অনধিট্ঠিতস্স একদেসভূতং অনধিট্ঠিতসঙ্খ্যং গচ্ছতীতি হি লক্খণং, ন কেৰলঞ্চেত্থ দুতিযপট্টমেৰ, ততিযপট্টাদিকম্পি. যথাহ ‘‘অনুজানামি…পে… উতুদ্ধটানং দুস্সানং চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং…পে… পংসুকূলে যাৰদত্থ’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৮).

অৰসেসা ভিক্খূতি ৰক্খমানকালে নিসিন্না ভিক্খূ. তস্মা ৰট্টতীতি যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং পরিক্খারচোল়ম্পি ৰুত্তং, ন তস্স উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো ৰুত্তো, ন চ সঙ্খ্যাপরিচ্ছেদো, তস্মা তীণিপি চীৰরানি পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ‘‘ইমানি চীৰরানি পরিক্খারচোল়ানি অধিট্ঠামী’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি অত্থো. ‘‘নিধানমুখমেত’’ন্তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পরিপুণ্ণং হোতি তিচীৰরং, অত্থো চ হোতি পরিস্সাৰনেহিপি থৰিকাহিপী’’তি এতস্মিং ৰত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পরিক্খারচোল়’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) অনুঞ্ঞাতত্তা. ভিক্খূনঞ্চ একমেৰ পরিস্সাৰনং, থৰিকা ৰা ৰট্টতি, ন দ্ৰে ৰা তীণি ৰাতি পটিক্খেপাভাৰতো ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমপ্পমাণানি, অতিরেকপ্পমাণানি ৰা পরিস্সাৰনাদীনি পরিক্খারানি কপ্পন্তীতি সিদ্ধং. যদি এৰং ‘‘যংনূনাহং ভিক্খূনং চীৰরে সীমং বন্ধেয্যং মরিযাদং ঠপেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৬) ৰচনৰিরোধোতি চে? ন, অনুসন্ধিযা অজাননতো, ৰিরোধতো চ. কিং ৰুত্তং হোতি? চীৰরক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩২৬ আদযো) পঠমং গহপতিচীৰরং অনুঞ্ঞাতং, ততো পাৰারকোসিযকোজৰকম্বলাদি. ততো ‘‘তেন খো পন সমযেন সঙ্ঘস্স উচ্চাৰচানি চীৰরানি উপ্পন্নানি হোন্তি. অথ খো ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কিং নু খো ভগৰতা চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, কিং অননুঞ্ঞাত’’’ন্তি এতস্মিং ৰত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ছ চীৰরানি খোম’’ন্তিআদিনা (মহাৰ. ৩৩৯) কপ্পিযচীৰরজাতি অনুঞ্ঞাতা, ন পন সঙ্খ্যাপমাণং. ততো ‘‘অদ্দস ভগৰা…পে… সম্বহুলে ভিক্খূ চীৰরেহি উব্ভণ্ডিতে সীসেপি চীৰরভিসিং করিত্ৰা খন্ধেপি চীৰরভিসিং করিত্ৰা কটিযাপি চীৰরভিসিং করিত্ৰা আগচ্ছন্তে, দিস্ৰান ভগৰতো এতদহোসি…পে… যেপি খো তে কুলপুত্তা ইমস্মিং ধম্মৰিনযে সীতালুকা সীতভীরুকা, তেপি সক্কোন্তি তিচীৰরেন যাপেতুং, যংনূনাহং ভিক্খূনং চীৰরে সীমং বন্ধেয্যং মরিযাদং ঠপেয্যং তিচীৰরং অনুজানেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৬) চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, তঞ্চ খো একমেৰ. ছব্বগ্গিযা পন মিচ্ছা গহেত্ৰা বহূনি পরিহরিংসু. তানি নেসং অতিরেকট্ঠানে ঠিতানি হোন্তি. ততো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৭) অনুঞ্ঞাতং, তেনেতং পঞ্ঞাযতি. অতিরেকানি বহূনি চীৰরানি তে পরিহরিংসু, ‘‘তানি দসাহপরমমেৰ ধারেতুং অনুজানামি, ন তমেৰেক’’ন্তি ৰদন্তেন যা পুব্বে তিচীৰরাধিট্ঠানসঙ্খাতা চীৰরে সীমাবদ্ধা, মরিযাদা চ ঠপিতা, তায সতিপি তিচীৰরবাহুল্লপরিহরণক্কমো দস্সিতো দিৰসপরিচ্ছেদৰসেন. ততো পরং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অতিরেকচীৰরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৭) অনুজানন্তেন ৰিনাপি দিৰসপরিচ্ছেদেন অতিরেকচীৰরপরিহরণক্কমো দস্সিতোতি দ্ৰেপি তানি নিধানমুখানীতি সিদ্ধং. তথা পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানম্পি সিযা, অঞ্ঞথা ইতরচীৰরাধিট্ঠানানুজাননৰিরোধো সিযা সীমামরিযাদট্ঠপনৰিরোধতো. তিচীৰরাধিট্ঠানপঞ্ঞত্তিযেৰ তিচীৰরমরিযাদা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পাটেক্কং নিধানমুখমেত’’ন্তি. ‘‘পঠমং তিচীৰরং তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বং, পুন পরিহরিতুং অসক্কোন্তেন পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতব্বং, ন ত্ৰেৰ আদিতোৰ ইদং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘যথা তিচীৰরং পরিহরিতুং অসক্কোন্তস্স গিলানস্স ৰিপ্পৰাসসম্মুতি অনুঞ্ঞাতা, অগিলানস্সপি সাসঙ্কসিক্খাপদে (পারা. ৬৫২) তস্স অন্তরঘরে নিক্খেপো চ, ততোপি সতি পচ্চযে ছারত্তৰিপ্পৰাসো, ততোপি অসক্কোন্তস্স পচ্চুদ্ধারো, পচ্চুদ্ধটম্পি অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতুং, অসক্কোন্তস্স ৰিকপ্পনা চ অনুঞ্ঞাতা. তথেৰ দ্ৰিন্নম্পি সম্মুখাপরম্মুখাৰিকপ্পনানং পরসন্তকত্তা ৰিকপ্পনপচ্চযে অসতি ‘পরিক্খারচোল়’ন্তি অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ভগৰতা অনুঞ্ঞাতং সিযা, যতো তদধিপ্পাযঞ্ঞূ এৰং ৰদন্তী’’তি মহাপচ্চরিযম্পি ৰুত্তং. পুব্বেতিআদি ‘‘পাটেক্কং নিধানমুখ’’ন্তি ৰুত্তস্স পযোগদস্সনত্থং ৰুত্তং. অবদ্ধসীমাযং দুপ্পরিহারন্তি ৰিকপ্পনাদিঅত্থায উপচারং অতিক্কমিত্ৰাপি গমনসম্ভৰতো.

ৰস্সিকসাটিকা অনতিরিত্তপ্পমাণাতি তস্সা উক্কট্ঠপরিচ্ছেদস্স ৰুত্তত্তা ৰুত্তং. পচ্চত্থরণম্পি অধিট্ঠাতব্বমেৰাতি ‘‘ইদং, ভন্তে, অম্হাকং সেনাসনস্স উপরি অত্থরিতব্ব’’ন্তিআদিনা দিন্নং নাধিট্ঠাতব্বং, ‘‘ইদং তুম্হাক’’ন্তি দিন্নং সযং অধিপ্পেতংৰ অধিট্ঠাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘সকিং অধিট্ঠিতং অধিট্ঠিতমেৰ হোতি, ন পুন পচ্চুদ্ধরীযতি কালপরিচ্ছেদাভাৰতো’’তি লিখিতং. ‘‘একৰচনেনপি ৰট্টতীতি অপরে’’তি ৰুত্তং. ভেসজ্জনৰকম্মমাতাপিতুআদীনং অত্থাযাতি এত্থ ‘‘ইমিনা ভেসজ্জং চেতাপেস্সামি, ইদং মাতুযা দস্সামী’’তি ঠপেন্তেন অধিট্ঠাতব্বং. ‘‘‘ইদং ভেসজ্জস্স, ইমং মাতুযা’তি ৰিভজন্তেন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি অপরে’’তি ৰুত্তং. ‘‘সকভাৰং মোচেত্ৰা ঠপনং সন্ধাযাহা’’তি লিখিতং.

‘‘পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি অযং সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতঅট্ঠকথাৰাদো. ততো পরং আচরিযানং তত্থ তত্থ যুত্তিৰিচারণা’’তি ৰুত্তং. পমাণচীৰরস্সাতি পচ্ছিমপ্পমাণস্স. দ্ৰে চীৰরানীতি সহ উত্তরাসঙ্গেন. এস নযোতি পমাণযুত্তেসু যত্থ কত্থচীতিআদিনযোৰ. ‘‘তং অতিক্কামযতো ছেদনক’’ন্তি (পাচি. ৫৩৩) ৰচনতো উত্তরি পটিসিদ্ধং, ততো হেট্ঠা অপ্পটিসিদ্ধত্তা ৰট্টতি. তত্থ সিযা – তিচীৰরস্স পচ্ছিমপ্পমাণং ৰিসুং সুত্তে নত্থীতি, ন ৰত্তব্বং, সিক্খাকরণীযেহি সিদ্ধত্তা. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘‘পরিমণ্ডলং নিৰাসেস্সামি, পারুপিস্সামি, সুপ্পটিচ্ছন্নো অন্তরঘরে গমিস্সামী’তি (পাচি. ৫৭৬-৫৭৯) ৰচনতো যত্তকেন পমাণেন পরিমণ্ডলতা, সুপ্পটিচ্ছন্নতা চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তক্কমেন সম্পজ্জতী’’তি ৰত্তব্বং. তেসং ৰসেন পচ্ছিমপ্পমাণন্তি সিদ্ধং, তঞ্চ খো মুট্ঠিপঞ্চকাদি যথাৰুত্তমেৰ ৰুচ্চতে. তেনেৰাহ লেসং ঠপেত্ৰা ‘‘ৰিসুং সুত্তে নত্থী’’তি.

অপিচেত্থ অধিপ্পেতং, তথাপি ন সমেতিযেৰাতি অত্থো, তস্মা ‘‘যদী’’তিআদিসম্বন্ধো অদ্ধা ৰুত্তো. যস্মা পরিচ্ছিন্নো সমেতি চ. ইতরেসু পন একচ্চস্মিং আচরিযৰাদে নেৰ পরিচ্ছেদো অত্থি. একচ্চস্মিং ন পুব্বাপরং সমেতীতি সম্বন্ধো. অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৰ, পরিভোগকালে পন অরজিতং ন ৰট্টতি. ইদং সব্বং তিচীৰরে এৰ. ইমস্স পন সিক্খাপদস্স অযং সঙ্খেপৰিনিচ্ছযো – অনত্থতে কথিনে হেমন্তানং পঠমদিৰসতো পট্ঠায অত্থতে কথিনে গিম্হানং পঠমদিৰসতো পট্ঠায উপ্পন্নচীৰরং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি.

এত্থাহ – ‘‘রজকেহি ধোৰাপেত্ৰা সেতং কারাপেন্তস্সাপি অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৰা’’তি ৰচনতো অরজিতেপি অধিট্ঠানং রুহতি, তেন সূচিকম্মং কত্ৰা রজিত্ৰা কপ্পবিন্দুং দত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি নিযমো ন কাতব্বোতি? ৰুচ্চতে, কাতব্বোৰ পত্তো ৰিয অধিট্ঠিতো. যথা পুন সেতভাৰং, তম্বভাৰং ৰা পত্তো অধিট্ঠানং ন ৰিজহতি, ন চ পন তাদিসো অধিট্ঠানং উপগচ্ছতি, এৰমেতং দট্ঠব্বন্তি. ‘‘যতো পট্ঠায পরিভোগাদযো ৰট্টন্তি, ততো পট্ঠায অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি.

অৰিসেসেন ৰুত্তৰচনন্তি অধিট্ঠাতব্বং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতব্বং ৰিকপ্পেতীতি এৰং সৰিসেসং কত্ৰা অৰচনং ‘‘ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) ইমিনা ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি. ইদানি ইদং অধিট্ঠানৰিকপ্পননযপটিবদ্ধং খন্ধকং, পরিৰারঞ্চ মিস্সেত্ৰা পকিণ্ণকং ৰুচ্চতি – খন্ধকে তাৰ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতুং, ৰস্সিকসাটিকং ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পরিৰারে ‘‘ন নৰ চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন নৰ চীৰরানি ৰিকপ্পেতব্বানী’’তি (পরি. ৩২৯), ‘‘দসকে দস, একাদসকে একাদস চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৰিকপ্পেতব্বানী’’তি (পরি. ৩৩১) চ অনেকক্খত্তুং ৰচনেন সুট্ঠু দল়্হং কত্ৰা ‘‘সব্বানি চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৰিকপ্পেতব্বানী’’তি ৰুত্তং, তস্মা উভোপি তে ৰিরুদ্ধা ৰিয দিস্সন্তি, খন্ধকে এৰ চ ‘‘ৰস্সিকসাটিকং ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) ৰুত্তং. তদট্ঠকথাযং ‘‘ৰস্সিকসাটিকা অনতিরিত্তপ্পমাণা নামং গহেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ চত্তারো ৰস্সিকে মাসে অধিট্ঠাতব্বা, ততো পরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা’’তি ৰুত্তং. ইদঞ্চ ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি অঞ্ঞমঞ্ঞং হেমন্তে পচ্চুদ্ধারসম্ভৰতো, ৰস্সানে ৰিকপ্পনাসম্ভৰতো চ. তথা ইধ ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৰিকপ্পেতী’’তি ৰচনপ্পমাণতো সব্বত্থ ৰিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধভাৰো ৰেদিতব্বোতি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথাৰচনং পরিৰারৰচনেন ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি, ন হি ৰিরুদ্ধং তথাগতা ভাসন্তি, তস্মা অট্ঠকথানযোৰেত্থ পটিসরণং, যেন সব্বম্পি তং একরসং হোতি. পরিৰারট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তং ‘‘ন ৰিকপ্পেতব্বানীতি অধিট্ঠিতকালতো পট্ঠায ন ৰিকপ্পেতব্বানী’’তি (পরি. অট্ঠ. ৩২৯). তিচীৰরানি অধিট্ঠিতকালতো পট্ঠায, ৰস্সিকসাটিকাদীনি চ অত্তনো অত্তনো অধিট্ঠানখেত্তে ন অকামা ৰিকপ্পেতব্বানীতি অত্থো, অৰসেসপাল়ি, অত্থো চ ইধ অট্ঠকথাযং ৰুত্তো, তস্মা সব্বম্পেতং একরসন্তি.

এত্থাহ – যদি এৰং ‘‘নৰ চীৰরানি নাধিট্ঠাতব্বানী’’তি চ ৰত্তব্বং. ৰিকপ্পিতকালতো পট্ঠায হি নাধিট্ঠাতব্বানীতি? এত্থ ৰুচ্চতে – ‘‘তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতুং…পে… পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি এত্থ সব্বত্থ অধিট্ঠানে পটিসেধাদস্সনতো, ৰিকপ্পনায অদস্সনতো চ ‘‘ততো পর’’ন্তি দ্ৰীস্ৰেৰ পরিচ্ছেদদস্সনতো চ ‘‘নৰ চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৰিকপ্পেতব্বানি চেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অপরো নযো – অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং অকামা. কস্মা? কালে উপ্পন্নং অনধিট্ঠহন্তস্স কালাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৰতো, অকালে উপ্পন্নং অনধিট্ঠহন্তস্স দসাহাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৰতো চ. তত্থ যং কালে উপ্পন্নং অপ্পহোন্তেপি দসাহে কালাতিক্কমে আপত্তিকরং, তং নিস্সজ্জনকালে ‘‘ইদং মে, ভন্তে, অতিরেকচীৰরং ধারিতং নিস্সগ্গিযং, ইমাহং সঙ্ঘস্সা’’তিআদিনা নিস্সজ্জিতব্বং, ইতরং যথাপাল়িমেৰ. তত্থ পঠমনযো ‘‘যো পন, ভিক্খু, অতিরেকচীৰরং ধারেয্য নিস্সগ্গিয’’ন্তি ইমায পঠমপঞ্ঞত্তিযা ৰসেন ৰুত্তো, দুতিযো অনুপঞ্ঞত্তিযা ৰসেন ৰুত্তো.

যথা চ নিস্সজ্জিতব্বৰত্থুম্হি অসতি যথাপাল়িং অৰত্ৰা কেৰলং আপত্তি এৰ দেসেতব্বা, যথা চ ৰস্সিকসাটিকনিস্সজ্জনে কেৰলং পরিযিট্ঠমত্তে যথাপাল়িং অৰত্ৰা যথাসম্ভৰং নিস্সজ্জিতব্বং, তথা ইদম্পীতি ৰেদিতব্বং. যথা সংৰচ্ছরাতিক্কন্তং অতিরেকচীৰরং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’মিচ্চেৰ ৰুচ্চতি. সংৰচ্ছরৰিপ্পৰুত্থতিচীৰরং, মাসাতিক্কন্তঞ্চ ‘‘রত্তিৰিপ্পৰুত্থ’’ন্তি চ ‘‘ছারত্তৰিপ্পৰুত্থ’’ন্তি চ ৰুচ্চতি, তথা ইদম্পি ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’মিচ্চেৰ ৰুচ্চতীতি একে, তস্মা সিদ্ধমিদং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং অকামা’’তি, তথা অকামা ন ৰিকপ্পেতুন্তি অত্থো. ইচ্ছায হি সতি ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিপ্পৰাসসুখত্থং ৰিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতি, দসাহাতিক্কমে চ অনাপত্তী’’তি ৰচনতো ৰিকপ্পেতুং অনুজানামীতি ৰুত্তং হোতি. তথা ৰস্সিকসাটিকা অকামা অধিট্ঠাতুং দসাহাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৰতো. কিত্তকং কালন্তি চে? ৰস্সানং চাতুমাসং, ইচ্ছায পন সতি উদ্ধংযেৰ ৰিকপ্পেতব্বং. ‘‘সব্বত্থ ৰিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধভাৰো ৰেদিতব্বো’’তি হি ৰুত্তং. ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতি, নো গিম্হে, নো ৰস্সে’’তি (পরি. ৩২৩) চ ৰুত্তং, তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ততো পরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা’’তি.

তত্রাযং ৰিচারণা – কদা পচ্চুদ্ধরিতব্বা, কদা ৰিকপ্পেতব্বা, কিঞ্চেত্থ যস্মা ‘‘ততো পর’’ন্তি ৰুত্তং. হেমন্তঞ্চ পত্তমত্তে সা অধিট্ঠানং ৰিজহতি, তস্মা ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰা’’তি ন ৰত্তব্বং অধিট্ঠানস্স নত্থিতায, অথ ‘‘অন্তোচাতুমাসে ৰিকপ্পেতব্বা’’তি ন ৰত্তব্বং. ‘‘ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি হি ৰুত্তন্তি? এত্থ একচ্চে ৰদন্তি ‘‘ৰত্তব্বমেত’’ন্তি. যথা পরিৰুত্থপরিৰাসো, চিণ্ণমানত্তো চ সন্তো নিট্ঠিতেসুপি পরিৰাসমানত্তদিৰসেসু, তথা নিট্ঠিতেসুপি অধিট্ঠানদিৰসেসু সাধিট্ঠানমেতন্তি একে. অট্ঠকথাচরিযানং ইদং সন্নিট্ঠানং ‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পাটিপদদিৰসে ৰিকপ্পেতব্বা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারট্ঠকথাযং ‘‘কত্তিকপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমে পাটিপদদিৰসে ৰিকপ্পেত্ৰা ঠপিতং ৰস্সিকসাটিকং নিৰাসেন্তো হেমন্তে আপজ্জতি. কুরুন্দিযং পন ‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে অপচ্চুদ্ধরিত্ৰা হেমন্তে আপজ্জতী’তি ৰুত্তং, তম্পি সুৰুত্তং. ‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতু’ন্তি হি ৰুত্ত’’ন্তি (পরি. অট্ঠ. ৩২৩). তত্থ কুরুন্দিনযো পচ্ছা ৰুত্তত্তা সারতো দট্ঠব্বো, ন পুরিমো. নিৰাসেন্তো হি গিম্হেপি ওরেনদ্ধমাসং আপজ্জতি এৰ. ইধ চ ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতি, নো গিম্হেতি ৰুত্ত’’ন্তি কুরুন্দিৰচনস্সাযমত্থো দিস্সতি.

‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে অপচ্চুদ্ধরিত্ৰা তস্মিংযেৰ দিৰসে অৰিকপ্পেন্তো পচ্ছিমপাটিপদদিৰসে অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি, ন, অৰিকপ্পনপচ্চযা দসাহপরিহারসম্ভৰতো’’তি কারণমেকে ৰদন্তি. এৰং সতি হেমন্তে পত্তমত্তে অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি আপজ্জতি, তঞ্চ অযুত্তং. অধিট্ঠানঞ্হি ‘‘অঞ্ঞস্স দানেন…পে… ছিদ্দভাৰেনাতি ইমেহি নৰহি কারণেহি ৰিজহতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৰুত্তং, ন ‘‘অধিট্ঠানখেত্তাতিক্কমেন ৰা’’তি. অসাধারণত্তা ন ৰুত্তন্তি চে? ন, ‘‘ছিদ্দভাৰেনা’’তি ন ৰত্তব্বপ্পসঙ্গতো, ছিদ্দভাৰেন পন তিচীৰরস্সেৰ সব্বট্ঠকথাসু অধিট্ঠানৰিজহনস্স ৰুত্তত্তা. তস্মা হেমন্তস্স পঠমদিৰসে অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি, ন পচ্চুদ্ধরিত্ৰা অৰিকপ্পনপচ্চযা. ‘‘ৰিকপ্পেতু’’ন্তি ৰচনতো ততো অধিট্ঠানং ন ৰিজহতীতি পঞ্ঞাযতি. ন হি কত্তিকপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমে পাটিপদদিৰসে অৰিকপ্পেত্ৰা হেমন্তে আপজ্জতীতি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো, যস্মা তং অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা দুক্কটং হেমন্তস্স পঠমঅরুণক্খণে এৰ আপজ্জতি, তস্মা ‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে অপচ্চুদ্ধরিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. পচ্চুদ্ধটং পন হেমন্তে দসাহপরিহারং লভতি. ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৰরকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৬৩০) হি ৰুত্তং, তঞ্চ খো সমযে উপ্পন্নং চে, নাসমযে. তথা চ সাধিতং অপচ্চুদ্ধটং ন নিস্সগ্গিযং হোতি, নো চ তং পরিদহিতং, তস্মা কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে এৰ পচ্চুদ্ধরণঞ্চ ৰিকপ্পনঞ্চ কত্তব্বন্তি সিদ্ধং, এত্থ চ যথা অতিরেকচীৰরং দসমে দিৰসে ৰিকপ্পেন্তেন দসাহপরমং ধারিতং হোতি, অন্তোদসাহে চ ৰিকপ্পিতং হোতি, তথা কত্তিকপুণ্ণমায ৰিকপ্পেন্তেন ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠিতঞ্চ হোতি, ততো পরং অনাপত্তিখেত্তে এৰ ৰিকপ্পনা চ হোতীতি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা অত্থি ৰিকপ্পনাখেত্তে অধিট্ঠানং, অধিট্ঠানখেত্তে চ ৰিকপ্পনাতি দীপিতং হোতি. অঞ্ঞথা ‘‘অত্থাপত্তি অধিট্ঠানেন আপজ্জতি, অনধিট্ঠানেন আপজ্জতি. অত্থাপত্তি ৰিকপ্পনায আপজ্জতি, অৰিকপ্পনায আপজ্জতী’’তি দুকেসু দ্ৰে দুকানি ৰত্তব্বানি সিযুং. তত্থ পঠমদুকে পঠমপদং সম্ভৰতি. ৰিকপ্পনখেত্তে হি ৰস্সিকসাটিকাদীনং অধিট্ঠানেন ৰিনযাতিসারদুক্কটং আপজ্জতি. এতেনেৰ দুতিযদুক্কটস্স দুতিযপদং ৰুত্তং হোতি. অনধিট্ঠানেন আপজ্জতীতি নত্থি. অন্তোদসাহে অনাপজ্জনতো, ৰিকপ্পনাদিসম্ভৰতো চ ৰিকপ্পনায আপজ্জতীতি নত্থি সব্বত্থ ৰিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধত্তা, তস্মা তানি দুকানি ‘‘ন লব্ভন্তী’’তি ন ৰুত্তানি. এত্থাহ – যা সা ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতী’’তি (পরি. ৩২৩) ৰচনপ্পমাণতো দুক্কটাপত্তি সাধিতা, সা সঞ্চিচ্চ অপচ্চুদ্ধরন্তস্স যুজ্জতি, অসতিযা চে, কঞ্চি, অনাপত্তি. কত্তিকপুণ্ণমায পচ্চুদ্ধটং সঞ্চিচ্চ অৰিকপ্পযতো দুক্কটেন সহ পুনদিৰসে নিস্সগ্গিযং, অসতিযা অৰিকপ্পযতো নিস্সগ্গিযমেৰ ইধ পঠমপঞ্ঞত্তিযা. যং পন ৰুত্তং মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপি, কণ্ডুপটিচ্ছাদি আবাধৰূপসমেনাপি অধিট্ঠানং ৰিজহতি, তস্মা সা ততো পরং ৰিকপ্পেতব্বা’’তি, তেনেতং ৰিরুজ্ঝতি, ন কেৰলং ইদমেৰ, ‘‘ততো পরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা’’তি অট্ঠকথাৰচনঞ্চ ৰিরুজ্ঝতি. ততো পরং নাম হি হেমন্তং, তত্থ চে পচ্চুদ্ধারো, ‘‘ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপী’’তিআদি ন যুত্তং অধিট্ঠানাভাৰেন পচ্চুদ্ধারাভাৰতো. অৰিরোধো চ ইচ্ছিতব্বো, তস্মা ‘‘পচ্চুদ্ধরণং ৰত্তমত্ত’’ন্তিৰাদো এত্থাপি সম্ভৰতীতি চে? ন, কুরুন্দি ৰচনৰিরোধতো. তত্থ হি কত্তিকপুণ্ণমায পচ্চুদ্ধারো ৰুত্তো, তস্মা ৰস্সানদিৰসত্তা সাধিট্ঠানাৰসা পচ্চুদ্ধরীযতীতি ন পচ্চুদ্ধারো ৰত্তমত্তং, তস্মা ‘‘ততো পর’’ন্তি যাৰ পুণ্ণমা অধিপ্পেতা সিযা. যথা চাযং ৰিকপ্পো, তথা ‘‘ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপি আবাধৰূপসমেনাপী’’তি ইদম্পি অৰস্সং পচ্চুদ্ধরিতব্বতায ৰুত্তং সিযা. এৰঞ্চ সতি ইধ সমন্তপাসাদিকায তদৰচনেন সমেতি. অঞ্ঞথা ইধপি তং ৰত্তব্বং সিযাতি যথাৰুত্তোৰ ৰিধি এত্থ সম্ভৰতি, কিঞ্চাপি সম্ভৰতি, দুৰিঞ্ঞাপযস্স পন লোকস্স সুৰিঞ্ঞাপনত্থং ৰুত্তা. যস্মা পন সা ৰস্সানাতিক্কমেন অধিট্ঠানং ৰিজহতি, হেমন্তপঠমারুণে চ অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা দুক্কটা সাধিতা, তস্মা কত্তিকপুণ্ণমাযমেৰ পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা, অৰিকপ্পিতায ‘‘নিস্সগ্গিযাপজ্জনমেৰা’’তি ৰত্তব্বং. এত্তাৰতাপি সন্তোসং অকত্ৰা ৰিনিচ্ছযো পরিযেসিতব্বো. হোতি চেত্থ –

‘‘এৰং অভাৰং ৰিনযস্স পাল়ি,

ভিন্নং অভিন্নঞ্চ তদত্থযুত্তিং;

ৰিঞ্ঞাতুকামেন তদত্থৰিঞ্ঞূ,

পরিযেসিতব্বা ৰিনযে ৰিঞ্ঞাযা’’তি.

‘‘তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৰুত্তে ৰিনাপি ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৰচনেন সুদিন্নং হোতি. ইতরো চে অধিৰাসেতি, তেনাপি সুগ্গহিতং হোতি, নো চে অধিৰাসেতি, দেন্তেন সুদিন্নং. তং পন ৰত্থু ন কস্সচি হোতি. তথা ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৰদতি, সামিকো চে অধিৰাসেতি, ৰিনাপি ‘‘গণ্হাহী’’তি ৰচনেন সুগ্গহিতং. নো চে অধিৰাসেতি, সামিকস্সেৰ তং, ন হি তস্সেতং ৰিনযকম্মন্তি এত্থ ৰিনযকম্মস্সত্থায চে গণ্হাতি, ন ৰট্টতি. ন কেৰলং অত্তনো অত্থায গহিতং, পুন তস্সপি দেতি, ৰট্টতীতি চ. তথা অনপেক্খো হুত্ৰা পরস্স ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুন তেন দিন্নং ৰা তস্স ৰিস্সাসন্তো ৰা পরিভুঞ্জতি, ৰট্টতি. তত্থাপি ৰিনযকম্মৰসেন ন ৰট্টতীতি একে. তে এৰ ‘‘মহন্তং ৰা খুদ্দকং করোতী’’তি এত্থ ‘‘তিচীৰরে দীঘতো ৰিদত্থি অনতিক্কমিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা করোতি, এৰং সেসেসুপী’’তি ৰদন্তি. এৰরূপেসু ঠানেসু পোরাণাচরিযানং কথামগ্গং সুট্ঠু আচরিযকুলসেৰনায সঞ্জানিত্ৰা তেন সংসন্দিত্ৰা সতো সম্পজানো হুত্ৰা সোতূনঞ্চ চিত্তং অৰিমোহেত্ৰা কথেতব্বং. এসা অম্হাকং আযাচনা.

পঠমকথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. উদোসিতসিক্খাপদৰণ্ণনা

৪৭১. সন্তরুত্তরেন জনপদচারিকং পক্কমন্তি. কস্মা? কিঞ্চাপি ‘‘ন, ভিক্খৰে, সন্তরুত্তরেন গামো পৰিসিতব্বো, যো পৰিসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ৩৬২) পঠমং ৰুত্তং. পচ্ছা পন ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, পচ্চযা সঙ্ঘাটিযা নিক্খেপায, উত্তরাসঙ্গস্স, অন্তরৰাসকস্স নিক্খেপায গিলানো ৰা হোতি, ৰস্সিকসঙ্কেতং ৰা, নদীপারং গন্তুং ৰা, অগ্গল়গুত্তিৰিহারো ৰা, অত্থতকথিনং ৰা হোতী’’তি ৰুত্তত্তা, অট্ঠকথাযম্পিস্স ‘‘পঞ্চসু পেতেসু অগ্গল়গুত্তি এৰ পমাণং. গুত্তে এৰ হি ৰিহারে নিক্খিপিত্ৰা বহি গন্তুং ৰট্টতি, নাগুত্তে’’তি ৰুত্তত্তা অপঞ্ঞত্তেপি কথিনে ‘‘তে ভিক্খূ অগ্গল়গুত্তিৰিহারে ঠপেথা’’তি ৰত্ৰা সভাগানং হত্থে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা সন্তরুত্তরেন গামপ্পৰেসে লদ্ধকপ্পিযা জনপদচারিকং পক্কামিংসূতি ৰেদিতব্বং.

৪৭৩. অৰিপ্পৰাসসম্মুতিন্তি অৰিপ্পৰাসত্থং, ৰিপ্পৰাসপচ্চযা যা আপত্তি, তদভাৰত্থং ৰা সম্মুতিং দাতুন্তি অত্থো. ততো পট্ঠায ৰট্টতি. কিত্তকং কালং ৰট্টতীতি? মাসং ৰা অতিরেকং ৰা যাৰ গমনে সউস্সাহো, তাৰ ৰট্টতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ধুরনিক্খেপং করোন্তেন পচ্চুদ্ধরিতব্ব’’ন্তি. পুন সম্মুতিদানকিচ্চং নত্থীতি সচে দ্ৰাদসন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন অঞ্ঞো রোগো হোতি, ৰট্টতি, উপসম্পদকম্মং ৰিয যাৰজীৰং একাসম্মুতি ৰট্টতীতি চ.

‘‘কতং ৰা হোতী’’তিআদি ইমস্মিং সিক্খাপদে ন ৰত্তব্বং, কস্মা? করণপলিবোধে উপচ্ছিন্নেপি অনধিট্ঠিতচীৰরতো ৰিপ্পৰাসপচ্চযা আপত্তিযা অসম্ভৰতো, তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিন্তি ভিক্খুনো চীৰরং অধিট্ঠিতং হোতী’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বন্তি চে? ন, তদাযত্তত্তা. অধিট্ঠানঞ্হি করণপলিবোধস্স নিট্ঠাপনাযত্তং, তস্মা ‘‘কতং ৰাতিআদি ৰুত্ত’’ন্তি চ ৰুত্তং. তত্থ কতন্তি পুব্বে ৰুত্তমেৰ.

৪৭৭-৮. অৰিপ্পৰাসলক্খণৰৰত্থাপনত্থন্তি এত্থ ‘‘অন্তোগামে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা অন্তোগামে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদিৰচনতো অৰিপ্পৰাসলক্খণং ৰৰত্থাপিতং, তব্বিপরীতনযেন ৰিপ্পৰাসলক্খণং ৰেদিতব্বং. গামো একূপচারোতিআদিম্হি পন ঠপেত্ৰা সত্থং, রুক্খমূলং, অজ্ঝোকাসঞ্চ সেসেসু পরিক্খেপাপরিক্খেপৰসেন একূপচারনানূপচারতা ৰেদিতব্বা. যস্মা পন সত্থং দুৰিধং নিৰিট্ঠং, অনিৰিট্ঠঞ্চ, তেসু অনিৰিট্ঠং এককুলস্স ৰা নানাকুলস্স ৰা অপরিক্খিত্তমেৰ হোতি, নিৰিট্ঠং সিযা পরিক্খিত্তং, সিযা অপরিক্খিত্তং, তস্মা তত্থ পরিক্খেপাদিৰসেন অদস্সেত্ৰা অব্ভন্তরৰসেন ৰুত্তো. তথা অব্ভোকাসে. রুক্খমূলে ছাযাৰসেন. অঞ্ঞথা ‘‘সত্থো একূপচারো নানূপচারো’’তিআদি উদ্দেসৰিরোধো সিযা ৰিভঙ্গে অদস্সিতত্তা, তস্মা সত্থস্স পুরতো চ পচ্ছতো চ সত্তব্ভন্তরা, পস্সতো চ একব্ভন্তরন্তি অযমেকূপচারো, ততো পরং নানূপচারো. তথা রুক্খমূলস্স যত্থ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফরতি, অযং একূপচারো. ইতরো নানূপচারো. কস্মা? তত্থ হি পরিক্খেপো অপ্পমাণং. ছাযাৰ পমাণং. অজ্ঝোকাসস্স পাল়িযং ৰুত্তোৰ. ‘‘সত্থাদীনং এককুলসন্তকৰসেন একূপচারতা’’তি লিখিতং, তস্মা নিৰেসনে, উদোসিতে চ ৰুত্তপরিচ্ছেদোৰ অট্টাদীসূতি কত্ৰা সংখিত্তং. ততো পরং খেত্তধঞ্ঞকরণআরামৰিহারেসু পন পরিক্খিত্তাপরিক্খিত্ত-পদং পুন উদ্ধটং সত্থৰিভঙ্গেন অধিকারস্স পচ্ছিন্নত্তা. ‘‘নানাগব্ভা’’তিআদিৰচনং পন অসম্ভৰতো খেত্তধঞ্ঞকরণআরামেসু ন উদ্ধটং. ৰিহারে সম্ভৰন্তম্পি তত্থ পচ্ছিন্নত্তা ন উদ্ধটং. কুলং ৰুচ্চতি সামিকো, তস্মা ‘‘এককুলস্স নানাকুলস্সা’’তি ইমিনা গামাদীনং চুদ্দসন্নং চীৰরনিক্খেপট্ঠানানং সাধারণাসাধারণভাৰং দীপেতি. অজ্ঝোকাসস্স পন অসম্ভৰতো ন ৰুত্তং. যস্মা পনেত্থ এককুলস্স, নানাকুলস্স চ অপরিক্খিত্তেসু গামাদীসু পরিহারৰিসেসো কিঞ্চাপি নত্থি, পরিক্খিত্তেসু পন অত্থি, তস্মা একনানাকুলগ্গহণং, একনানূপচারগ্গহণঞ্চ সাত্থকন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থপি অযং ৰিসেসো – সত্থে, রুক্খমূলে চ কুলভেদতোৰ ভেদো, নোপচারভেদতো. অজ্ঝোকাসে উপচারভেদতো চ, সো পন পাল়িযং ন দস্সিতোতি. ‘‘তং পমাণং অতিক্কমিত্ৰাতি ৰচনতো আকাসেপি অড্ঢতেয্যরতনপ্পমাণে দোসো নত্থী’’তি ৰদন্তি.

৪৭৯. ‘‘সভা’’তি ইত্থিলিঙ্গং. ‘‘সভায’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গং, তেন ৰুত্তং ‘‘লিঙ্গব্যত্তনযেনা’’তি. নপুংসকলিঙ্গদস্সনত্থং কির ‘‘সভায’’ন্তি পচ্চত্তৰসেন নিদ্দিট্ঠং, তস্স অনুপযোগত্তা ‘‘দ্ৰারমূল’’ন্তিপি. অত্তনো নিক্খিত্তট্ঠানে অনিক্খিত্তত্তা ৰীথিহত্থপাসো ন রক্খতি, যস্মিং ঘরে চীৰরং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘরে ৰত্থব্বং. ‘‘সভাযে ৰা ৰত্থব্বং দ্ৰারমূলে ৰা, হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্ব’’ন্তি হি ৰুত্তং. ‘‘হত্থপাসেযেৰ অরুণং উট্ঠপেতব্ব’’ন্তি নিযমিতত্তা জানিতুং ন সক্কাতি চে? অন্তোঘরে ন সক্কা, তথা তথা ৰুত্তত্তা, তস্মা ‘‘যুত্তি পমাণ’’ন্তি ৰুত্তং. অযমত্থো অট্ঠকথাযম্পি পকাসিতো, পুনপি খুদ্দকগামে সব্বসাধারণগামদ্ৰারৰসেন. সচে তস্স দ্ৰারদ্ৰযং হোতি, মজ্ঝে চ ঘরসভাযং, যত্থিচ্ছতি, তত্থ ৰসিতব্ব’’ন্তি.

৪৮০-১. যানি নিৰেসনাদীনি গামসঙ্খ্যং ন গচ্ছন্তি, তানি নিৰেসনাদীনীতি অধিপ্পেতানি. অজ্ঝোকাসে অপরিসঙ্কিতম্পি চীৰরং অতিরেকসত্তব্ভন্তরে নিক্খিত্তং নিস্সগ্গিযং হোতি, এত্থ অন্তোসীমতা ন রক্খতি, সত্থে পন রক্খতি. ‘‘নদীপরিহারো চ লব্ভতী’’তি ৰচনতো উদকুক্খেপসীমাযং পরিহারো লব্ভতীতি সিদ্ধং. সামন্তৰিহারো চে একসীমো, চীৰরং ন নিস্সগ্গিযং.

ইদানি –

‘‘ছিন্নং ধুতঙ্গং সাসঙ্ক-সম্মতো সন্তরুত্তরং;

অচীৰরস্সানাপত্তি, পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতো’’তি. –

ইদং পকিণ্ণকং, তত্থাযং চোদনাপুব্বঙ্গমো ৰিনিচ্ছযো – কেচি ‘‘দিগুণং সঙ্ঘাটি’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৮) ৰচনতো ‘‘একচ্চিকা সঙ্ঘাটিপি নাধিট্ঠাতব্বা. সচে অধিট্ঠাতি ন রুহতী’’তি ৰত্ৰা উপসম্পদাপেক্খানম্পি দিগুণমেৰ সঙ্ঘাটিং দত্ৰা উপসম্পাদেন্তি, তে ইমিনা সুত্তলেসেন সঞ্ঞাপেতব্বা. ভগৰতা হি ‘‘ছিন্নকং সঙ্ঘাটিং ছিন্নকং উত্তরাসঙ্গং ছিন্নকং অন্তরৰাসক’’ন্তি পঠমং অনুঞ্ঞাতং. ততো ‘‘অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো তিচীৰরে করিযমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৰে ছিন্নকানি একং অচ্ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৰে অচ্ছিন্নকানি একং ছিন্নকং নপ্পহোতী’’তি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অন্ৰাধিকম্পি আরোপেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৬০) অনুঞ্ঞাতং, তস্মা একচ্চিকাপি সঙ্ঘাটি ৰট্টতীতি সিদ্ধং. যা ছিজ্জমানা নপ্পহোতি, তস্সা কুতো দিগুণতাতি. অট্ঠকথাযম্পিস্স ৰুত্তং ‘‘অন্ৰাধিকম্পি আরোপেতুন্তি আগন্তুকপত্তম্পি দাতুং. ইদং পন অপ্পহোনকে আরোপেতব্বং. সচে পহোতি, আগন্তুকপত্তং ন ৰট্টতি, ছিন্দিতব্বমেৰা’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬০). কথিনং পন ছিন্নকমেৰ ৰট্টতি আৰেণিকলক্খণত্তা, ‘‘ছিন্নকং দিগুণং নপ্পহোতী’’তি ৰচনাভাৰতো চাতি সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং.

ধুতঙ্গন্তি অনুপসম্পন্নানং তেচীৰরিকধুতঙ্গাভাৰতো তিচীৰরেনেৰ তেচীৰরিকোতি. তেসং অধিট্ঠানাভাৰতো ‘‘অধিট্ঠিতেনেৰা’’তি ৰত্তব্বং হোতূতি চে? ন, ধুতঙ্গভেদেন ৰিরোধপ্পসঙ্গতো. চতুত্থচীৰরসাদিযনেন হি ধুতঙ্গভেদো, ন তিচীৰরৰিপ্পৰাসেন, নাপি অতিরেকচীৰরসাদিযনেন, নাপি অতিরেকচীৰরধারণেন. যস্মা পন ভিক্খূনংযেৰ ভগৰতা অধিট্ঠানৰসেন নৰ চীৰরানি অনুঞ্ঞাতানি, জাতিৰসেন চ ৰুত্তানি, ন এৰং অনুপসম্পন্নানং. তস্মা তেসং চীৰরনিযমাভাৰা ন তং ধুতঙ্গং অনুঞ্ঞাতং গহট্ঠানং ৰিয, তস্মা তস্স সমাদানৰিধানে অৰচনতো চ সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং.

সাসঙ্কসম্মতোতি কঙ্খাৰিতরণিযং সাসঙ্কসিক্খাপদে ৰিসুং অঙ্গানি ন ৰুত্তানি, ‘‘সেসমেত্থ চীৰরৰগ্গস্স দুতিযসিক্খাপদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্ব’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. সাসঙ্কসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং, ন চ পনেতং ৰুত্তং. তত্থ রত্তিৰিপ্পৰাসো চতুত্থং অঙ্গং, ইধ ছারত্তৰিপ্পৰাসো, অযমেত্থ ৰিসেসোতি, তস্মা অঙ্গসামঞ্ঞতো, সম্মুতিসামঞ্ঞতো চ সাসঙ্কসিক্খাপদমেৰ ৰদন্তি. ইদং নিপ্পদেসং, তং সপ্পদেসং মাসপরমত্তা. তত্থ বহিগামেপি গামসীমং ওক্কমিত্ৰা ৰসিত্ৰা পক্কমন্তস্স অনাপত্তি, ইধ ন তথা, ইধ অনন্তরে অনন্তরে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং, তত্থ সত্তমেতি অযং ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰিসেসো. অঙ্গানি পন চীৰরনিক্খেপঙ্গসম্পত্তিতো ৰিপরিযাযেন, ইধ ৰুত্তনযেন চ সিদ্ধত্তা ন ৰুত্তানি. তানি কামং ন ৰুত্তানি, তথাপি চতুত্থমঙ্গং ৰিসেসিতব্বং, ন পন ৰিসেসিতং. কিংকারণা? ইধ ৰুত্তনিস্সজ্জনক্কমেন নিস্সজ্জেত্ৰা আপত্তিদেসনতো, তত্থাপন্নাপত্তিৰিমোক্খদীপনত্থং. সংৰচ্ছরৰিপ্পৰুত্থম্পি রত্তিৰিপ্পৰুত্থমেৰ, পগেৰ ছারত্তং ৰিপ্পৰুত্থং. এৰং সন্তেপি তত্থ যথাৰুত্তঅঙ্গসম্পত্তিযা সতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ নিস্সজ্জিতব্বং. হেমন্তে ৰা গিম্হে ৰা নিস্সজ্জতি চে? ইধ ৰুত্তনযেনাপি নিস্সজ্জিতুং ৰট্টতীতি ঞাপনত্থং চতুত্থং অঙ্গং ন ৰিসেসিতন্তি নো তক্কোতি আচরিযো. মাসাতিক্কন্তম্পি চীৰরং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা নিস্সট্ঠমেৰ. দ্ৰযেন ঊনমাসং হুত্ৰা ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা মাসাতিক্কন্তন্তি একে. তথাপি সচে পচ্চাসাচীৰরং হোতি, নিস্সগ্গিযং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা, মূলচীৰরং পন ‘‘মাসাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা নিস্সজ্জিতব্বং.

‘‘সন্তরুত্তর’’ন্তি ৰা ‘‘সঙ্ঘাটি’’ন্তি ৰা ‘‘চীৰর’’ন্তি ৰা কিং তিচীৰরং, উদাহু অঞ্ঞম্পীতি. কিঞ্চেত্থ – যদি তিচীৰরমেৰ পটিসিদ্ধং, পরিযাপন্নৰসেন অচ্ছিন্নচীৰরচ্ছিন্দনধোৰাপনৰিঞ্ঞত্তিআদিৰিরোধো. অথ অঞ্ঞম্পি, ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি এৰমাদিনা ৰিরোধোতি? ৰুচ্চতে – ন নিযমতো ৰেদিতব্বং যথাসম্ভৰং গহেতব্বতো. তথা হি ‘‘চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা সন্তরুত্তরেন জনপদচারিকং পক্কমন্তী’’তি (পারা. ৪৭১) এৰমাদীসু তিচীৰরমেৰ. ‘‘ন, ভিক্খৰে, সন্তরুত্তরেন গামো পৰিসিতব্বো, সন্তরুত্তরপরমং ততো চীৰরং সাধিতব্ব’’ন্তি এৰমাদীসু যংকিঞ্চি, তথা সগুণং কত্ৰা সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা, নিৰাসনং দাতব্বং, সঙ্ঘাটি দাতব্বা, হন্দ তে, আৰুসো, সঙ্ঘাটি, দেহি মে পটন্তিআদীসু. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সব্বঞ্হি চীৰরং সঙ্ঘটিতট্ঠেন ‘সঙ্ঘাটী’তি ৰুচ্চতী’’তি. তথা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি এত্থাপীতি একে. অন্তোসমযে হি যাৰদত্থং চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, তং সব্বং করিযমানং কদা নিট্ঠানং গচ্ছিস্সতি, তস্মা তিচীৰরমেৰাতি একে. অচীৰরস্সানাপত্তি পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতোতি কিং ৰুত্তং হোতি? উদোসিতসিক্খাপদস্স নিপ্পযোজনভাৰপ্পসঙ্গতো তিচীৰরৰিপ্পৰাসে তেচীৰরস্স আপত্তীতি একে. তত্থেতং ৰুচ্চতি ন হোতি আপত্তি পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতো. ‘‘অনাপত্তি অন্তোঅরুণে পচ্চুদ্ধরতি, ৰিস্সজ্জেতী’’তি হি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা পচ্চুদ্ধরন্তস্স, অন্তোঅরুণে ৰিস্সজ্জেন্তস্স চ যাৰ অঞ্ঞো নাধিট্ঠাতি, তাৰ আপত্তিং আপজ্জতি যথাৰুত্তনযেন. অঞ্ঞথা সত্তব্ভন্তরেন ৰিপ্পৰাসস্সাতি ৰিপ্পৰাসতো যথারুতংযেৰ সতি ৰিপ্পৰাসে ৰিপ্পৰাসতো অৰিপ্পৰাসে সতি অৰিপ্পৰাসতোতি.

উদোসিতসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ততিযকথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা

৪৯৭. নপ্পহোতীতি লামকপরিচ্ছেদং ন পাপুণাতি, তেনেৰ তিচীৰরস্স মুট্ঠিপঞ্চকাদিলামকপরিচ্ছেদোৰ তাৰ ৰুত্তো. চীৰরে পচ্চাসা চীৰরপচ্চাসা. তেনেতং দীপেতি – তং চীৰরং পচ্ছা লব্ভতু ৰা মা ৰা, যাৰ সা পচ্চাসা ছিজ্জতি, তাৰ ইদং মূলচীৰরং ঠপেতুং অনুজানামীতি. ‘‘চীৰরপচ্চাসা’’তি মরিযাদত্থে নিস্সক্কৰচনং, ভুম্মত্থে ৰা পচ্চত্তৰচনং কতং.

৪৯৯-৫০০. নিট্ঠিতচীৰরস্মিং …পে… চীৰরাসা ৰা উপচ্ছিন্নাতিআদিম্হি তীসু চীৰরেসু অঞ্ঞতরং কতং হোতি, সেসা অত্থি, রক্খতি. চীৰরপলিবোধস্স উপচ্ছেদে, উব্ভতস্মিঞ্চ কথিনে সমযে ৰা হেমন্তস্স সমযে ৰা অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্য, খিপ্পমেৰ কারেতব্বং. সতি পারিপূরিযা পচ্চাসা ন রক্খতি, অসতি নত্থি চে পচ্চাসা, ন রক্খতি. ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ৰচনতো অপরকত্তিকা অত্থতে ৰা অনত্থতে ৰা সমযোৰ. হেমন্তো সিযা সমযো অত্থতে, সিযা অসমযো অনত্থতে. ততো পরং একংসতো অসমযো ৰাতি. ‘‘আদিস্স দিন্ন’’ন্তি ইদং ইধ অলব্ভমানম্পি অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তং ভিক্খুনীনং দুতিযনিস্সগ্গিযে (পাচি. ৭৩৮ আদযো) সেসং অকালচীৰরং ৰিয. তত্থ হি ভিক্খুনিসঙ্ঘস্স ‘‘সম্পত্তা ভাজেন্তূ’’তি এৰং আদিস্স দিন্নমেৰ ‘‘অকালচীৰরং কালচীৰর’’ন্তি অধিট্ঠহিত্ৰা ভাজেন্তিযা নিস্সগ্গিযং. তথা হি তত্থ যথা ‘‘অকালচীৰরং নাম অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্নং, অত্থতে কথিনে সত্তমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ইদং অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তং, এৰংসম্পদমিদং. যদি এৰং ‘‘একপুগ্গলস্স ইদং তুয্হং দম্হীতি দিন্ন’’ন্তি ইদং কিমত্থং ৰুত্তং, ন হি তং ভাজনীযন্তি চে? অভাজনীযসামঞ্ঞতো ৰুত্তং হোতি. যথা সঙ্ঘস্স আদিস্স দিন্নং অত্থতকথিনেহি এৰ ভিক্খূহি অভাজনীযত্তা অকালচীৰরং নাম জাতং, এৰং পুগ্গলিকম্পি ইতরেহীতি অত্থো. এৰং সন্তেপি কস্সচি সিযা ‘‘আদিস্স দিন্নম্পি দসাহমেৰ পরিহারং লভতী’’তি. তস্সেতং পাটিকঙ্খং. পঠমকথিনে ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইদঞ্হি নিরত্থকন্তি. অনুব্ভতস্মিম্পি হি কথিনে দসাহপরমমেৰ ধারেতব্বন্তি ৰিঞ্ঞাতত্তা অনাদিস্স দিন্নমেৰ সন্ধাযেতং ৰুত্তং সিযাতি চে? এৰং সন্তেপি অনাদিস্স দিন্নম্পি অনত্থতকথিনানং অপরকত্তিকায দসাহমেৰ পরিহারং লভতি ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰুত্তত্তা. আমন্তাতি চে? ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা যথাৰুত্তনযেনেৰেত্থ সন্নিট্ঠানং গন্তব্বং.

অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং ‘‘পঠমসিক্খাপদে সব্বচীৰরানং যাৰদত্থচীৰরৰসেন কথিনমাসব্ভন্তরে দসাহাতিক্কমেপি অনাপত্তি পরিহারস্স দিন্নত্তা. যথা কথিনমাসব্ভন্তরে আদিস্স দিন্নমকালচীৰরং কালচীৰরপরিহারমেৰ লভতি, তথা ইতরমাসেপি লভতীতি ৰেদিতব্বং. তস্মা এৰং ‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৰ চীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’তিআদিনা সিক্খাপদে সিদ্ধেপি অনত্থতকথিনানং পচ্ছিমকত্তিকমাসং অনুজানন্তেন ‘অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি অৰুত্তে অকালচীৰরং নাম ‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং. এৰঞ্হি ৰচনতো অনত্থতকথিনানং অত্থতকথিনানং ৰিয সব্বচীৰরানং পচ্ছিমকত্তিকমাসে দসাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং ন হোতী’’তিআদি.

ভিয্যোপি এৰং ৰুত্তং – যং পন মযা ‘‘পঠমকথিনে দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্ব’’ন্তি অনুঞ্ঞাতং, তম্পি কথিনমাসতো বহি উপ্পন্নমেৰ, ন অন্তোতি অযমত্থো দীপিতো হোতি. কথং? অতিরেকচীৰরস্স দসাহপরিহারতো উদ্ধং আপজ্জিতব্বাপত্তিং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি অনুপঞ্ঞত্তিযা কথিনব্ভন্তরে ৰারেত্ৰা ততো উদ্ধং উপ্পন্নেসু দসাহাতিক্কমে আপজ্জিতব্বাপত্তিং ইমিনা সিক্খাপদেন ৰারেতুং ‘‘অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং, এতং অকালচীৰরং নামা’’তি ৰচনতো কথিনুব্ভারতো উদ্ধং দসাহপরিহারং ন লভতীতি দীপিতং হোতি, তেহি সদ্ধিং পুন কথিনুব্ভারতো উদ্ধং পঞ্চ দিৰসানি লভতীতি পসঙ্গোপি ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৰ অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্য…পে… খিপ্পমেৰ কারেতব্ব’’ন্তি অকালচীৰরস্স উপ্পত্তিকালং নিযমেত্ৰা ৰুত্তত্তা নিৰারিতো হোতি, তদুভযেন কথিনব্ভন্তরে উপ্পন্নচীৰরং কথিনুব্ভারতো উদ্ধং একদিৰসম্পি পরিহারং ন লভতীতি সিদ্ধং হোতি. এৰং অপরে ৰদন্তীতি.

পুনপি ৰুত্তং – আচরিযা পন এৰং ৰদেয্যুং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৰ অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’’তি এত্থ ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰদন্তো এৰং ৰিঞ্ঞাপেতি ‘‘এত্থন্তরে তিণ্ণন্নম্পি অকালচীৰরানং উপ্পত্তি অভাৰ’’ন্তি. কস্মা পন পদভাজনে ৰিত্থারিতানীতি? ৰুচ্চতে – ইদং সিক্খাপদং অধিট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং, কিন্তু পঠমে দসাহং অনুজানিত্ৰা তস্মিং অপ্পহোন্তে সচে পচ্চাসা অত্থি, তমেৰ ৰড্ঢেত্ৰা মাসং অনুজানন্তো ইমম্পি অত্থৰিসেসং দীপেতি অকালচীৰরং নাম সম্মুখীভূতেন ভাজেতব্বন্তিপি দীপেতি. তং পন ‘‘আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্ব’’ন্তি ইমিনা সিক্খাপদেন ৰড্ঢেত্ৰা ৰুত্তন্তি, তস্মা তীণিপি পদভাজনে ৰিত্থারিতানীতি.

‘‘খিপ্পমেৰ কারেতব্বন্তি দসাহা কারেতব্ব’’ন্তি ইদং পন পহোনকভাৰে পুরিমসিক্খাপদলক্খণেনাতি দীপেতুং ৰুত্তং, তস্মা ‘‘এৰং সীঘন্তি ৰা লহুন্তি ৰা’’তিআদিনা অৰত্ৰা ‘‘দসাহা’’তি ৰুত্তং. অত্থতকথিনস্স এৰং হোতু, অনত্থতে পন কথিনে কথন্তি ৰুত্তে অনত্থতস্স পটিক্খেপতং দস্সেতীতি ৰুত্তো অপস্সন্তো ৰিঘাতং আপজ্জতীতি. একতিংসে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযন্তি মহন্তেনপি পচ্চাসাচীৰরেন সহ ঘটিতম্পি তব্ভাৰং অনুপতিত্ৰা নিস্সগ্গিযং হোতি সতি পচ্ছিমপ্পমাণসম্ভৰে, অসতি ন হোতি, পুন ঘটিতে হোতি, অঞ্ঞেন ঘটিতে ন হোতি. ছিন্নং অঞ্ঞৰত্থু হোতি. পুব্বপরিচ্ছেদং অতিক্কন্তং ঘটিতং পুন অঞ্ঞপরিচ্ছেদং লভতীতি একে, উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং. অঞ্ঞতরস্মিং গণ্ঠিপদে পন ‘‘সঙ্ঘস্স ৰা ইদং অকালচীৰরন্তি উদ্দিস্স দিন্ন’ন্তি এত্থ সঙ্ঘস্স দিন্নে আপত্তি নাম নত্থি, ‘সোতস্স রহো’তিআদীসু ৰিয পদুদ্ধারেন ৰুত্তং, তস্স লাভং সন্ধাযাতি চে? সঙ্ঘতো ৰা উপ্পজ্জেয্যাতি অনেন সিদ্ধত্তা অধিকমেৰা’’তি চ ‘‘সঙ্ঘো চীৰরানি লভিস্সতি গণো ৰা’তিআদিনাপি পাঠো অত্থী’’তি চ ৰুত্তং. গণ্ঠিপদে কোসল্লত্থং পন মযা সব্বং লিখিতং, সুট্ঠু ৰিচারেত্ৰা কথেতব্বং.

ততিযকথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পুরাণচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা

৫০৩-৫০৫. ভত্তৰিস্সগ্গন্তি ভত্তকিচ্চাধিট্ঠানং. ভত্তকিচ্চাধিট্ঠানৰিভাগন্তি পোরাণা. তত্থ নাম ত্ৰন্তি তত্থ তযা কতকম্মে এৰং অকত্তব্বে সতি ধোৰাপিস্সসি নাম. অথ ৰা সো নাম ত্ৰন্তি অত্থো. উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্নাতি ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পদায পটিক্খিত্তত্তা তদনুপসঙ্গভযা এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘পুরাণচীৰর’’ন্তি এত্থ পুরাণভাৰদীপনত্থমেৰ ‘‘সকিং নিৰত্থম্পি সকিং পারুতম্পী’’তি ৰুত্তং, তস্মা ‘‘চীৰরং নাম ছন্নং চীৰরানং অঞ্ঞতরং চীৰরং ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ৰচনস্স ওকাসো ন জাতোতি একে. যস্মা ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমং ইধ নাধিপ্পেতং, নিৰাসনপারুপনুপগমেৰাধিপ্পেতং, তেনেৰ নিসীদনপচ্চত্থরণে দুক্কটং ৰুত্তং, তস্মা ন ৰুত্তন্তি একে. জাতিপ্পমাণাৰচনতো যং কিঞ্চি পুরাণৰত্থং ধোৰাপেন্তস্স নিস্সগ্গিযমেৰ, তেনেৰ ‘‘অনাপত্তি চীৰরং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং পরিক্খারং ধোৰাপেতী’’তি ৰুত্তং. থৰিকম্পি হি অসুচিমক্খিতং পরিভুত্তং ধোৰাপেতি, নিস্সগ্গিযমেৰ ওল়ারিকত্তা, অপ্পতিরূপত্তা চ. তেনেৰ কঙ্খাৰিতরণিযং ইমস্মিং ঠানে চীৰরপরিচ্ছেদো ন ৰুত্তোতি একে, ৰিচারেত্ৰা যুত্ততরং গহেতব্বং. ‘‘রজিত্ৰা কপ্পং কত্ৰাতি কপ্পিযং কতমেৰ নিৰাসেতুং, পারুপিতুং ৰা ৰট্টতি, নেতর’’ন্তি ৰুত্তং. ইমিনা চ মজ্ঝিমত্থেরৰাদো উপত্থম্ভিতো হোতি, নোপত্থম্ভিতো. রজিত্ৰাতিআদি পন ৰিনযৰিধিদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি মম তক্কো. যথা অঞ্ঞাতিকায অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞীৰারে তীণি চতুক্কানি, এৰং ৰেমতিকঞাতিকৰারেসু চাতি নৰ চতুক্কানি হোন্তি. এত্থাহ – একৰারং ধোৰিত্ৰা ধোৰনেসু ধুরং নিক্খিপিত্ৰা পুন ‘‘দুদ্ধোত’’ন্তি মঞ্ঞমানা ধোৰতি, অনাপত্তিযা ভৰিতব্বং, দুতিযৰারং অৰুত্তা ধোৰতি নাম হোতীতি? ৰুচ্চতে – সচে ভিক্খু ‘‘অলং এত্তাৰতা ধোতেনা’’তি পটিক্খিপতি, পুন ধোৰন্তী অৰুত্তা ধোৰতি নামাতি যুজ্জতি. নো চে, ৰুত্তাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. ভিক্খুস্স লিঙ্গপরিৰত্তনে একতোউপসম্পন্নায ৰসেন আপত্তি সাকিযানীনং ৰিয.

৫০৬. একেন ৰত্থুনাতি যেন কেনচি পঠমেন. ‘‘তিণ্ণং চতুক্কানং ৰসেনা’’তি পাঠো. ভিক্খূনং সন্তিকে অট্ঠৰাচিকায উপসম্পন্নায পাকটত্তা তং অৰত্ৰা সাকিযানিযোৰ ৰুত্তা অপাকটত্তা.

পুরাণচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চীৰরপটিগ্গহণসিক্খাপদৰণ্ণনা

৫০৮-৫১০. অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি এত্থ ‘‘গণম্হা ওহীযনসিক্খাপদে’’তি লিখিতং. অরঞ্ঞৰাসীনিসেধনসিক্খাপদে অপঞ্ঞত্তেতি একে, ‘‘তং ন সুন্দর’’ন্তি ৰদন্তি. ৰিহত্থতাযাতি আযাসেন.

৫১২. উপচারোতি দ্ৰাদসহত্থো. মহাপচ্চরিযং, কুরুন্দিযঞ্চ ৰুত্তন্তি এত্থ রত্তিভাগে ধম্মকথিকস্স ভিক্খুনো বহূসু চীৰরেসু মহাজনেন পসাদদানৰসেন পটিক্খিত্তেসু পুনদিৰসে ‘‘উপাসকানং পসাদদানানি এতানী’’তি সুদ্ধচিত্তেন গণ্হন্তস্স দোসো নত্থি, ‘‘ভিক্খুনীহিপি দিন্নানি ইধ সন্তী’’তি ঞত্ৰা গণ্হতো দোসো. তং অচিত্তকভাৰেনাতি ভিক্খুনীহি দিন্নভাৰং ঞত্ৰা বহূসু তস্সা চীৰরস্স অজাননেনাতি অত্থো. পংসুকূলং অধিট্ঠহিত্ৰাতি ‘‘ভিক্খুনীহি নু খো দিন্নং সিযা’’তি অৰিকপ্পেত্ৰা ‘‘পংসুকূলং গণ্হামী’’তি গণ্হন্তস্স ৰট্টতি. কুরুন্দিআদীসু ৰুত্তোপি অত্থো অযমেৰ, একং, ‘‘অচিত্তকভাৰেনা’’তি ৰচনেন ‘‘যথা তথা গণ্হিতুং ৰট্টতী’’তি উপ্পথোৰ পটিসেধিতোতি অপরে. এৰং ধম্মসিরিত্থেরো ন ৰদতি, উজুকমেৰ ৰদতীতি পপঞ্চিতং. তস্সেৰ ৰিসযো, তস্সাযং অধিপ্পাযো – যথা ‘‘পংসুকূলং গণ্হিস্সতীতি ঠপিতং কামং ভিক্খুনিসন্তকম্পি অৰিকপ্পেত্ৰা পংসুকূলং অধিট্ঠহিত্ৰা গহেতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং, তথা ধম্মকথিকস্স ভিক্খুনিযা দিন্নম্পি অপঞ্ঞাযমানং ৰট্টতীতি, তস্মা তং ৰুত্তং মহাপচ্চরিযং, কুরুন্দিযঞ্চ অচিত্তকভাৰেন ন সমেতীতি. পটিক্খেপো পন ৰিকপ্পগ্গহণে এৰ রুহতি. অঞ্ঞথা পুব্বাপরং ৰিরুজ্ঝতীতি. তং ন যুত্তং পংসুকূলেন অসমানত্তা. পংসুকূলভাৰেন সঙ্কারকূটাদীসু ঠপিতং ভিক্খুনীহি, ন তং তস্সা সন্তকং হুত্ৰা ঠিতং হোতি. অস্সামিকঞ্হি পংসুকূলং সব্বসাধারণঞ্চ, অঞ্ঞোপি গহেতুং লভতি. ইদং পুব্বেৰ ‘‘ভিক্খুনীনং চীৰর’’ন্তি জানিত্ৰাপি পংসুকূলিকো গহেতুং লভতি তদা তস্সা অসন্তকত্তা. ‘‘পংসুকূলং অধিট্ঠহিত্ৰা’’তি সল্লেখক্কমনিদস্সনত্থং ৰুত্তং. মংসং দদন্তেন তথাগতেন সল্লেখতো কপ্পিযম্পি ভুত্তং নিস্সগ্গিযং চীৰরমাহ যো মংসং কথন্তি সযমাদিসেয্যাতি.

অচিত্তকত্তা কথং পংসুকূলং ৰট্টতীতি চে? তায তস্স অদিন্নত্তা, ভিক্খুনাপি ততো ভিক্খুনিতো অগ্গহিতত্তা চ. অস্সামিকম্পি হি পংসুকূলং অঞ্ঞিস্সা হত্থতো গণ্হাতি, ন ৰট্টতি ‘‘অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা চীৰরং পটিগ্গণ্হেয্যা’’তি ৰুত্তলক্খণসম্ভৰতো. অঞ্ঞাতিকায সন্তকং ঞাতিকায হত্থতো গণ্হাতি, ৰট্টতীতি একে. যথা সিক্খমানসামণেরাদীনং হত্থতো পটিগ্গণ্হন্তস্স অনাপত্তি, তথা কঙ্খাৰিতরণিযঞ্চ ‘‘অঞ্ঞাতিকায হত্থতো গহণ’’ন্তি (কঙখা. অট্ঠ. চীৰরপ্পটিগ্গহণসিক্খাপদৰণ্ণনা) অঙ্গং ৰুত্তং. তথা ঞাতিকায সন্তকং সিক্খমানায, সামণেরিযা, উপাসকস্স, উপাসিকায, ভিক্খুস্স, সামণেরস্স সন্তকং অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো গণ্হন্তস্স চ অনাপত্তি এৰং যথাৰুত্তলক্খণাসম্ভৰতোতি একে, তেনেৰ ‘‘একতোউপসম্পন্নায চীৰরং পটিগ্গণ্হাতী’তি অৰত্ৰা ‘হত্থতো পটিগ্গণ্হাতি অঞ্ঞত্র পারিৰত্তকা, আপত্তি দুক্কটস্সা’তি (পারা. ৫১৩) ৰুত্তং, তস্মা অঞ্ঞাতিকায সন্তকম্পি একতোউপসম্পন্নায হত্থতো পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তি, উভোপেতে ন সারতো দট্ঠব্বা, কারণং পরিযেসিতব্বং.

৫১৪. কো পন ৰাদো পত্তত্থৰিকাদীসূতি অনধিট্ঠাতব্বেসু বহূসু পটলেসু. তেনেৰাহ মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘পত্তত্থৰিকাদিম্হি অনধিট্ঠাতব্বপরিক্খারে’’তি. অধিট্ঠানুপগেসু ৰা তেসং পরিক্খারত্তা ভিসিছৰিযা ৰিয অনাপত্তি. কিং পটপরিস্সাৰনং পরিক্খারং ন হোতীতি? হোতি, কিন্তু তং কির নিৰাসনাদিচীৰরসণ্ঠানত্তা ন ৰট্টতি. তস্মা ইধ নিৰাসনাদিচীৰরসাধনং ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমং চীৰরং নাম. অনন্তরাতীতে নিৰাসনপারুপনুপগমেৰাতি সন্নিট্ঠানং. এৰং সন্তে কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. চীৰরপ্পটিগ্গহণসিক্খাপদৰণ্ণনা) কপ্পনুপগপচ্ছিমতা, পারিৰত্তকাভাৰো, অঞ্ঞাতিকায হত্থতো গহণন্তি তীণেৰ অঙ্গানি অৰত্ৰা অপরিক্খারতাতি চতুত্থমঙ্গং ৰত্তব্বন্তি চে? ন ৰত্তব্বং, ইমস্মিং সিক্খাপদে পত্তত্থৰিকাদিপরিক্খারস্স অচীৰরসঙ্খ্যত্তা. পঠমকথিনাদীসু ৰিকপ্পনুপগতা পমাণং, ইধ কাযপরিভোগুপগতাতি. ‘‘অঞ্ঞং পরিক্খার’’ন্তি উদ্ধরিত্ৰা ‘‘পত্তত্থৰিকাদিং যংকিঞ্চী’’তি ৰুত্তত্তা ৰিকপ্পনুপগম্পি পত্তত্থৰিকাদিং গণ্হিতুং ৰট্টতি, ‘‘পটপরিস্সাৰনম্পী’’তি ৰুত্তট্ঠানে চ ‘‘চীৰরং নাম ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিম’’ন্তি ৰচনতো পটপরিস্সাৰনং চীৰরমেৰ, ন পরিক্খারং. ‘‘কো পন ৰাদোতি নিগমনৰচনম্পি সাধক’’ন্তি কেচি ৰদন্তি, পণ্ণত্তিং অজাননতো অচিত্তকং, ন ৰত্থুং, ‘‘অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা সন্তকভাৰাজাননতো, চীৰরভাৰাজাননতো চ অচিত্তক’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং.

চীৰরপটিগ্গহণসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৰণ্ণনা

৫১৫. পরিক্খারানন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং. একসাটকন্তি ভাৰনপুংসকং, ‘‘অঞ্ঞাতকো মোঘপুরিসা’’তি ৰচনেন পৰারিতোপি অদাতুকামো অঞ্ঞাতকো অপ্পৰারিতট্ঠানে তিট্ঠতীতি দীপিতং হোতি. অঞ্ঞথা ‘‘অনাপত্তি পৰারিতান’’ন্তি ইমিনা ৰিরুজ্ঝতি.

৫১৭. নেৰ তাৰ ৰিঞ্ঞাপেতব্বং, ন ভঞ্জিতব্বন্তি অনচ্ছিন্নানং চীৰরানং অত্তনো সন্তকানং অত্থিতায, তত্থ পচ্চাসাসব্ভাৰতো চ. পচ্চাসা কিত্তকং কালং রক্খতীতি? যাৰ গামন্তরা, যাৰ অদ্ধযোজনাতি একে. যাৰ দস্সনসৰনূপচারাতি একে. যাৰ অঞ্ঞে ন পস্সন্তীতি একে. যাৰ পচ্চাসা ছিজ্জতীতি একে. যাৰ সাখাপলাসপরিযেসনভঞ্জনসজ্জনকালপরিচ্ছেদাতি একে. ইদং সব্বং যথাসম্ভৰং যুজ্জতি. কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সচে পন এতেসং ৰুত্তপ্পকারানং গিহিৰত্থাদীনং ভিসিছৰিপরিযন্তানং কিঞ্চি ন লব্ভতি, তেন তিণেন ৰা পণ্ণেন ৰা পটিচ্ছাদেত্ৰা আগন্তব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাৰচনতো.

ন তাৰ থেরানং দাতব্বানীতি ন তাৰ অত্তনো রুচিযা দাতব্বানি, যদা থেরা ‘‘দেথাৰুসো’’তি ৰদন্তি, তদা দাতব্বানি. ‘‘এৰং সতি দহরাপি অচ্ছিন্নচীৰরট্ঠানে তিট্ঠন্তি, সাখাপলাসং ভঞ্জিতুং ৰট্টতি, ন অঞ্ঞথা. ‘যেহি কেহিচি ৰা অচ্ছিন্নং হোতী’তি হি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. আচরিযো পন এৰং ৰদতি ‘‘অত্তনো রুচিযাপি দাতুং লভন্তী’’তি. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘পরিভোগজিণ্ণং ৰা’তি এত্থ চ ‘অচ্ছিন্নচীৰরানং আচরিযুপজ্ঝাযাদীনং অত্তনা তিণপণ্ণেহি পটিচ্ছাদেত্ৰা দিন্নচীৰরম্পি সঙ্গহং গচ্ছতী’তি ৰত্তুং যুজ্জতী’’তি ৰুত্তং. অথাপি সিযা আচরিযাদীহি ‘‘আহরাৰুসো’’তি ৰুত্তেযেৰ, নাৰুত্তেতি, ন, ‘‘কেহিচি ৰা অচ্ছিন্ন’’ন্তি এত্থ ৰুত্তলেসতো দুতিযলেসস্স অৰিসেসভাৰপ্পসঙ্গতোতি. অথ কিমত্থং ‘‘ন তাৰ থেরানং দাতব্বানী’’তি ৰুত্তন্তি চে? যাৰ থেরানং অত্থায সাখাপলাসানি ভঞ্জতি, তাৰ ন দাতব্বানি, ততো তানি থেরুদ্দিস্সকানি সাখাপলাসানি সযং পরিদহিত্ৰা ৰিনাপি থেরাণত্তিযা অত্তনো রুচিযা দাতব্বানি, ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিযং ন হোতি সত্থুনাপি অনুঞ্ঞাতত্তা. ‘‘তিণেন ৰা পণ্ণেন ৰা’’তি হি ৰুত্তং, তং কপ্পিযমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি চে? ন, ‘‘তদলাভে ন ত্ৰেৰ…পে… দুক্কটস্সা’’তি ৰচনৰিরোধতো. এত্থাহ – দুক্কটভযা পাচিত্তিযৰত্থু চে অতিক্কমিতব্বং, তদলাভে থুল্লচ্চযৰত্থু সঙ্ঘিকং, তদলাভে পারাজিকৰত্থুপি অতিক্কমিতব্বং সিযাতি? ন, পারাজিকস্স লোকৰজ্জত্তা. অপিচ ন সব্বং ভূতগামং পাচিত্তিযৰত্থুমেৰ, ততো দুক্কটাদিৰত্থুপি অত্থি, অনাপত্তিৰত্থুপি কালোদিসকং, তস্মা ইদং তদা অনাপত্তিৰত্থুকন্তি ৰেদিতব্বং. কিত্তাৰতা ভিক্খু অচ্ছিন্নচীৰরো নট্ঠচীৰরো হোতীতি? এত্তাৰতা নগ্গো হোতীতি একে. ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমভাৰেন, ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমমাদিং কত্ৰা ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স আপত্তীতি একে. নিৰাসনপারুপনুপগাভাৰেনাতি একে. তিচীৰরাভাৰেনাতি একে. সন্তরুত্তরপরমাভাৰেনাতি একে. অযং একেৰাদো যুত্তো ‘‘সন্তরুত্তরপরমং ততো চীৰরং সাদিতব্ব’’ন্তি হি ৰচনতো, তস্মা সন্তরুত্তরে সতি ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমং ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স পটিলাভেন নিস্সগ্গিযং. যদি এৰং ‘‘ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা পটিলভেয্য নিস্সগ্গিয’’ন্তি সিক্খাপদেন ভৰিতব্বন্তি চে? তন্ন, তদত্থসিদ্ধিতো নানত্থত্তা ধাতূনং. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা হি ‘‘তিক্খত্তুং মেথুনং ধম্মং অভিৰিঞ্ঞাপেসী’’তি (পারা. ৩৬) ৰুত্তে পৰত্তেসীতি অত্থো, তথা ইধাপি ‘‘চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেয্যা’’তি ৰিঞ্ঞত্তিযা পৰত্তেয্য উপ্পাদেয্যাতি অত্থো.

তেন নিৰত্থোতি তংনিৰত্থো. অঞ্ঞস্স অলাভেন তমেৰ পরিভুঞ্জতো জিরতি, ন লেসেন. অত্তনাতি সযমেৰ ৰত্তুং যুজ্জতি, তস্মা অযুত্তপরিভোগেন অপরিভুঞ্জিত্ৰা যুত্তপরিভোগৰসেন পরিভুঞ্জতো জিণ্ণং পরিভোগজিণ্ণং নাম. তস্স সভাগানং অচ্ছিন্নকালে দানম্পি যুত্তপরিভোগে এৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমে কির দ্ৰে লেসা অট্ঠকথাযো, ৰাচেন্তানং আচরিযানং মতন্তি ধম্মসিরিত্থেরো আহা’’তি ৰুত্তং.

৫২১. নিসীদিতুং ৰা নিপজ্জিতুং ৰা ন লভতীতি যথাসুখং ন লভতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি এত্থাপি ‘‘ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি অনুৰত্ততি এৰ. অত্থায কস্স? তস্সেৰ অঞ্ঞস্স. যথা অঞ্ঞাতকে তিকপাচিত্তিযং, তথা অপ্পৰারিতেপীতি দস্সনত্থং ‘‘ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা ‘‘ঞাতকে ঞাতকসঞ্ঞী’’তি ইমিনা সিদ্ধত্তা ন নিচ্চং সেসং আপজ্জতি. অপিচেত্থ অঞ্ঞাতকগ্গহণেন অপ্পৰারিতগ্গহণং হোতি, অপ্পৰারিতগ্গহণেন অঞ্ঞাতকগ্গহণং, অঞ্ঞাতকা হি অপ্পৰারিতা হোন্তি. তথা ঞাতকগ্গহণেন পৰারিতগ্গহণং হোতি, কত্থচি ন হোতি. ন পৰারিতগ্গহণেন ঞাতকগ্গহণং হোতীতি ইমস্স অত্থৰিসেসস্স দস্সনত্থং ‘‘ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা অপ্পৰারিতায চ চীৰরং অঞ্ঞত্র পারিৰত্তকা পটিগ্গণ্হন্তস্স আপত্তি. ঞাতিকায পন পৰারিতায চ ৰিস্সাসং গণ্হাতি, অনাপত্তি. তথা পুরাণচীৰরং ঞাতিকায অনাপত্তি, পৰারিতায পন তিকপাচিত্তিযমেৰ. ঞাতকানঞ্চ একচ্চানং পুরাণচীৰরং নাম দাতুং ৰট্টতি, ন পৰারিতানং. তিকচ্ছেদো চ মাতিকাপদেনেৰ হোতি, ন অঞ্ঞেন. তত্থাপি একেনেৰ, ন দুতিযাদীহীতি অযং ৰিনযে ধম্মতা ৰেদিতব্বা.

অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ততুত্তরিসিক্খাপদৰণ্ণনা

৫২২-৪. পগ্গাহিকসালং ৰাতি দুস্সপসারং ৰা. হত্থেন পগ্গহেত্ৰা ঠত্ৰা সালাযং পসারেতব্বদুস্সং পসারেন্তীতি চোদনা. তিচীৰরিকেনেৰাতি ৰিনযতিচীৰরিকেন. সো হি অধিট্ঠহিত্ৰা ঠপিতপরিক্খারচোল়াদীসু সন্তেসুপি তিচীৰরে অচ্ছিন্নে সন্তরুত্তরপরমং ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা গহেতুং লভতি. অঞ্ঞথাপীতি ‘‘পমাণিকং তিচীৰরং পরিক্খারচোল়ৰসেন অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জতো তস্মিং নট্ঠে বহূনিপি গহেতুং লভতি, ন সন্তরুত্তরপরম’’ন্তি চ, তস্মা তং ৰিভাগন্তি ‘‘তিচীৰরিকস্স তং ৰিভাগন্তি অত্থো, ন পরিক্খারচোল়িকস্সা’’তি চ কেচি ৰদন্তি. আচরিযো পন ‘‘অঞ্ঞেনাতি অতিচীৰরিকেন, অঞ্ঞথাতি ইতো ৰুত্তগ্গহণপরিচ্ছেদতো অঞ্ঞেনা’’তি এত্তকমেৰ ৰদতি. অঞ্ঞথাতি পন সচে তীণিপি নট্ঠানি, সন্তরুত্তরপরমং গণ্হিতব্বং, সচে দ্ৰে ৰা একং ৰা নট্ঠং, তেন ‘‘অঞ্ঞথাপী’’তি দস্সনত্থং ৰুত্তন্তি একে. গণ্ঠিপদেসু ৰিচারণা এৰ নত্থি, তস্মা উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং. পকতিযা সন্তরুত্তরেন চরতি, সাসঙ্কসিক্খাপদৰসেন ৰা তংসম্মুতিৰসেন ৰা ততিযস্স অলাভেন ৰা.

৫২৬. ‘‘পমাণমেৰ ৰট্টতী’’তি সল্লেখদস্সনত্থং ৰুত্তং. তং মিচ্ছা গহেত্ৰা ঞাতকাদিট্ঠানে তদুত্তরি গণ্হন্তস্স আপত্তীতি চে? তং পাল়িযা ন সমেতি, ‘‘অনাপত্তি ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি হি পাল়ি. এত্থ চ পৰারিতা নাম অচ্ছিন্নকালতো পুব্বে এৰ পৰারিতা, ন অচ্ছিন্নকালে. ‘‘অভিহট্ঠুং পৰারেয্যা’’তি হি ৰুত্তং, তস্মা যো অচ্ছিন্নকালস্সত্থায পৰারেতি, উভোপি অপ্পৰারিতা এৰাতি ৰেদিতব্বা. তে হি অচ্ছিন্নকারণা নট্ঠকারণাৰ দেন্তি নাম. অপিচ যথা পিট্ঠিসমযে সতুপ্পাদং কত্ৰা ঞাতকপৰারিতট্ঠানতো ৰস্সিকসাটিকং নিপ্ফাদেন্তস্স তেন সিক্খাপদেন নিস্সগ্গিযং, তথা ইধাপি ঞাতকপৰারিতট্ঠানেপি অচ্ছিন্ননট্ঠকারণা ন ৰট্টতি, তস্মা ‘‘অট্ঠকথাসু পমাণমেৰ ৰট্টতী’তি ৰুত্তৰচনমেৰ পমাণ’’ন্তি ধম্মসিরিত্থেরো আহ, তং অযুত্তং, কস্মা? যস্মা ইদং সিক্খাপদং তদুত্তরি ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স পঞ্ঞত্তং, তস্মিঞ্চ ‘‘অঞ্ঞাতকো গহপতি ৰা গহপতানী ৰা’’তি মাতিকায পাল়ি, ৰিভঙ্গে চ ‘‘অঞ্ঞাতকো নাম মাতিতো ৰা…পে… অসম্বদ্ধো’’তি পাল়ি, অনাপত্তিৰারে চ ‘‘ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি পাল়ি, তস্মা তিৰিধাযপি পাল়িযা ন সমেতীতি অযুত্তমেৰ, তস্মা কেৰলং সল্লেখমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি অপরে. উপরি কাণমাতাসিক্খাপদে অট্ঠকথাসু পন ‘‘তেসম্পি পাথেয্যপহেণকত্থায পটিযত্ততো পমাণমেৰ ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং, ন পন ‘‘পাল়িযা ন সমেতী’’তি ৰুত্তং, ন তত্থ চ ইধ চ নানাকরণং পঞ্ঞাযতি, তস্মা থেরস্স লদ্ধি সুন্দরা ৰিয মম খাযতি, ৰীমংসিতব্বং. যস্মা পনিদং সিক্খাপদং অঞ্ঞস্সত্থায ৰিঞ্ঞাপনৰত্থুস্মিংযেৰ পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইধ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ন ৰুত্তং. ‘‘সেসং উত্তানত্থমেৰা’’তি পাঠো. ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি নিদানৰিরোধতো ন ৰুত্তং. তথাপি অনন্তরে ৰুত্তনযেন লব্ভতীতি আচরিযো. এৰরূপেসু গহপতিপটিসংযুত্তসিক্খাপদেসু কিঞ্চাপি ‘‘গহপতি নাম যো কোচি অগারং অজ্ঝাৰসতী’’তি ৰুত্তং, তথাপি পঞ্চ সহধম্মিকে ঠপেত্ৰা অৰসেসা চ সিক্খাপচ্চক্খাতকো চ তিত্থিযো চ ৰেদিতব্বো.

ততুত্তরিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. পঠমউপক্খটসিক্খাপদৰণ্ণনা

৫২৭-৮. অপি হোতি চিত্তন্তি অত্থো. মেয্যাতি পাঠস্স ময্হন্তি অত্থো. ন ইমে সুকরা, ‘‘ন ইমেসং সুকরা’’তি ৰা পাঠো. ‘‘তস্স ন ইমেসং সুকরা অচ্ছাদেতুন্তি অত্থো’’তি লিখিতং. ‘‘পুব্বে অপ্পৰারিতো’’তি ৰচনতো তস্মিং খণে পৰারিতোপি অপ্পৰারিতোৰ হোতীতি.

পঠমউপক্খটসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুতিযউপক্খটসিক্খাপদৰণ্ণনা

৫৩২. দুতিযউপক্খটেন কিংপযোজনন্তি? নত্থি, কেৰলং অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন পঞ্ঞত্তং ভিক্খুনিযা রহোনিসজ্জসিক্খাপদং ৰিয. এৰং সন্তে তন্তি অনারোপেতব্বং ভৰেয্য ৰিনাপি তেন তদত্থসিদ্ধিতো, অনিস্সরত্তা, অনারোপেতুং অনুঞ্ঞাতত্তা চ. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো…পে… সমূহনেয্যা’’তি (দী. নি. ২.২১৬). ইদং সব্বমকারণং. ন হি বুদ্ধা অপ্পযোজনং ৰাচং নিচ্ছারেন্তি, পগেৰ সিক্খাপদং, তেনেৰাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তঞ্হি ইমস্স অনুপঞ্ঞত্তিসদিস’’ন্তিআদি. অনুপঞ্ঞত্তি চ নিপ্পযোজনা নত্থি, তংসদিসঞ্চেতং, ন নিপ্পযোজনন্তি দস্সিতং হোতি, এৰং সন্তে কো পনেত্থ ৰিসেসোতি? ততো আহ ‘‘পঠমসিক্খাপদে একস্স পীল়া কতা, দুতিযে দ্ৰিন্নং, অযমেত্থ ৰিসেসো’’তি. ইমিনা অত্থৰিসেসেন কো পনঞ্ঞো অতিরেকত্থো দস্সিতোতি? পোরাণগণ্ঠিপদে তাৰ ৰুত্তং ‘‘একস্মিম্পি ৰত্থুস্মিং উভিন্নং পীল়া কাতুং ৰট্টতীতি অযমতিরেকত্থো দস্সিতো’’তি. তেনেতং দীপেতি ‘‘ন কেৰলং পটিলদ্ধচীৰরগণনাযেৰ আপত্তিগণনা, পীল়িতপুগ্গলসঙ্খাতৰত্থুগণনাযপী’’তি.

হোন্তি চেত্থ –

‘‘ৰত্থুতো গণনাযাপি, সিযা আপত্তি নেকতা;

ইতি সন্দস্সনত্থঞ্চ, দুতিযূপক্খটং ইধ.

‘‘কাযসংসগ্গসিক্খায, ৰিভঙ্গে ৰিয কিন্তেতং;

একিত্থিযাপি নেকতা, আপত্তীনং পযোগতো’’তি.

অপিচেতং সিক্খাপদং তংজাতিকেসু সিক্খাপদেসু সব্বেসুপি গহেতব্বৰিনিচ্ছযস্স নযদস্সনপ্পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং. আহ চ –

‘‘অঞ্ঞাতিকায বহুতায ৰিমিস্সতায,

আপত্তিযাপি বহুতা চ ৰিমিস্সতা চ;

ইচ্চেৰমাদিৰিধিসম্ভৰদস্সনত্থং,

সত্থা উপক্খটমিদং দুতিযং অৰোচা’’তি.

তস্সাযং সঙ্খেপতো অধিপ্পাযপুব্বঙ্গমা ৰিচারণা – পুরাণচীৰরং একমেৰ ভিক্খু ভিক্খুনীহি দ্ৰীহি, বহূহি ৰা ধোৰাপেতি, ভিক্খুনিগণনায পাচিত্তিযগণনা, তথা দ্ৰিন্নং, বহূনং ৰা সাধারণং একমেৰ চীৰরং অঞ্ঞত্র পারিৰত্তকা পটিগ্গণ্হাতি, ইধাপি তথা দ্ৰিন্নং, বহূনং ৰা সাধারণমেকং ৰিঞ্ঞাপেতি, ৰিঞ্ঞত্তপুগ্গলগণনায আপত্তিগণনা. তথা অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু সিক্খাপদেসু নযো নেতব্বো. অযং তাৰ বহুতায নযো. মিস্সতায পন ঞাতিকায, অঞ্ঞাতিকায চ একং ধোৰাপেতি, একতো নিট্ঠাপনে একং পাচিত্তিযং. অথ ঞাতিকা পঠমং থোকং ধোৰিত্ৰা ঠিতা, পুন অঞ্ঞাতিকা সুধোতং করোতি, নিস্সগ্গিযং. অথ অঞ্ঞাতিকা পঠমং ধোৰতি, পচ্ছা ঞাতিকা সুধোতং করোতি, অঞ্ঞাতিকায পযোগৰসেন ভিক্খুনো দুক্কটমেৰ. অঞ্ঞাতিকায চ ঞাতিকায চ অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞী, ৰেমতিকো, ঞাতিকসঞ্ঞী ৰা ধোৰাপেতি, যথাৰুত্তনযেন নিস্সগ্গিযদুক্কটাদিআপত্তিভেদগণনা ৰেদিতব্বা. তথা অঞ্ঞাতিকায চ ঞাতিকায চ সন্তকং চীৰরং উভোহি একতো দিয্যমানং পটিগ্গণ্হন্তস্স, অঞ্ঞাতিকায এৰ হত্থতো পটিগ্গণ্হন্তস্স চ নিস্সগ্গিযমেৰ. অথ ঞাতিকায অনাপত্তি. অথ উভোসু অঞ্ঞাতিকাদিসঞ্ঞী ৰুত্তনযেনেৰ নিস্সগ্গিযদুক্কটাদিআপত্তিভেদগণনা ৰেদিতব্বা. তথা অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেসুপি যথাসম্ভৰং নযো নেতব্বো. অযং মিস্সতায নযো. আদি-সদ্দেন পন অনেকে অঞ্ঞাতিকা ৰিঞ্ঞত্তাৰিঞ্ঞত্তপুগ্গলগণনায দুক্কটং. একো দেতি, একো ন দেতি, নিস্সগ্গিযং. অথ অৰিঞ্ঞত্তো দেতি, ন নিস্সগ্গিযং. অথ ৰিঞ্ঞত্তাৰিঞ্ঞত্তানং সাধারণং ৰিঞ্ঞত্তো দেতি, নিস্সগ্গিযমেৰ. উভো দেন্তি, নিস্সগ্গিযমেৰ. অৰিঞ্ঞত্তো দেতি, নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি. ৰিঞ্ঞত্তস্স ৰচনেন অৰিঞ্ঞত্তো দেতি, অনাপত্তি এৰ. তথা উপক্খটাদীসুপি যথাসম্ভৰং নযো নেতব্বো.

দুতিযউপক্খটসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা

৫৩৭. ‘‘ন খো মযং, আৰুসো, চীৰরচেতাপন্নং পটিগ্গণ্হাম…পে… কালেন কপ্পিয’’ন্তি ইতো পুব্বে এৰ রূপিযপটিগ্গহণসিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা ৰুত্তং. অঞ্ঞথা আযস্মা উপনন্দো মংসস্স চেতাপন্নং একম্পি কহাপণং হত্থেন পটিগ্গণ্হন্তো ততো মহন্ততরং চীৰরচেতাপন্নং কথং ন পটিগ্গণ্হিস্সতি, এৰং সন্তেপি চীৰরপটিসংযুত্তত্তা চীৰরৰগ্গে সঙ্গাযিংসূতি.

৫৩৮-৯. ‘‘আগতকারণং ভঞ্জতী’’তি ৰুত্তত্তা ননু পুন চোদেতুং ন লভতীতি একে. আগমনস্স সাত্থকং ন হোতি, চীৰরং ন লভিস্সতি পটিসন্থারস্স কতত্তাতি একে. চোদনালক্খণং ন হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তন্তি একে. ‘‘ঠত্ৰা চোদেমী’’তি আগতো তং ঠানং ভঞ্জতি, করোতি চেকং, তীণিপি চে করোতি, একমেৰ, একৰচনত্তাতি একে. তীণি ঠানানি ভঞ্জতীতি একে. উপতিস্সত্থেরো ‘‘ন চোদনাদিং ভঞ্জতি, চোদেতুকামো অকত্তব্বং অকাসি, তেন ৰত্তভেদে দুক্কট’’ন্তি ৰদতি. ধম্মসিরিত্থেরো পন ‘‘আসনে চে নিসীদতি, একায নিসজ্জায দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি. আমিসং চে পটিগ্গণ্হাতি, একেন পটিগ্গহেন দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি. ধম্মং চে ভাসতি, ধম্মদেসনসিক্খাপদে ৰুত্তপরিচ্ছেদায একায ৰাচায দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি, তং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰদতি. ‘‘যত্থা’’তি ৰুত্তে অত্তনো এৰ সন্তিকং গন্তব্বন্তি ৰুত্তং ৰিয হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ব্যঞ্জনং পন ন সমেতী’’তি. উপাসকেহি আণত্তা তং. মূলং অসাদিযন্তেনাতি মূলস্স অকপ্পিযভাৰে সতি অসাদিযন্তেন. তঞ্চ খো চিত্তেন, ন মুখেন. সচে এৰং ৰুত্তে অকপ্পিযং দস্সেতীতি কত্ৰা চিত্তেন অকপ্পিযং ইচ্ছন্তোৰ মুখেন কপ্পিযং নিদ্দিসতি ‘‘চীৰরং মে দেথা’’তি, ন ৰট্টতি. পটিলাভে রূপিযপটিগ্গহণসিক্খাপদেন আপত্তি.

তত্রাযং ৰিচারণা – চিত্তেন সাদিযন্তোপি মুখেন কপ্পিযৰোহারেন চে ৰোহরতি ‘‘কহাপণারহেন, পাদারহেন ৰা কপ্পিযভণ্ডেন ইদঞ্চিদঞ্চ আহরা’’তি. কিঞ্চাপি রূপিযং সন্ধায ৰদতি, ৰট্টতি এৰ. কস্মা? কঞ্চি সস্সুট্ঠানকং ভূমিপদেসং সন্ধায ‘‘সীমং দেমাতি ৰদন্তি, ৰট্টতী’’তি ৰচনতো, ‘‘ৰিহারস্স দেমা’’তি ৰুত্তে ‘‘পটিক্খিপিতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰচনতো চ. অনুগণ্ঠিপদে পন ৰুত্তং ‘‘সঙ্ঘং সন্ধায ‘ৰিহারস্স দেমা’তি দিন্নং গরুভণ্ডং ন হোতি, দক্খিণোদকং সম্পটিচ্ছিতুং, ‘সাধূ’তি চ ৰত্তুং, অনুমোদেতুঞ্চ ৰট্টতি. কস্মা? সঙ্ঘস্স ‘ৰিহারো’তি নামাভাৰতো, খেত্তস্সেৰ ‘সীমা’তি নামভাৰতো চ, চিত্তেন আরম্মণং কতং অপ্পমাণং, কপ্পিযৰোহারোৰ পমাণং. কপ্পিযমেৰাচিক্খিতত্তা ‘ন ত্ৰেৰাহং, ভিক্খৰে, কেনচি পরিযাযেন জাতরূপরজতং সাদিতব্বং পরিযেসিতব্বন্তি ৰদামী’তি (মহাৰ. ২৯৯) ৰচনেনপি ন ৰিরুজ্ঝতি. কপ্পিযৰচনপচ্চযা দাযকো সযমেৰ কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সতীতি অধিপ্পাযতো দাযকেন এতস্স অধিপ্পাযং ঞত্ৰা কপ্পিযকারকস্স হত্থে ঠপিতং ভিক্খুস্স সন্তকমেৰ হোতী’’তি. ইদং সব্বমযুত্তং, কস্মা? সীমাৰিহারৰচনস্স দাযকৰচনত্তা. ইধ চ ভিক্খুনো ৰচনং পমাণং. তেনেৰাহ ‘‘অথাপি ‘মম তল়াকং ৰা পোক্খরণিং ৰা সঙ্ঘস্স দম্মী’তি ৰুত্তে ‘সাধু, উপাসক, সঙ্ঘো পানীযং পিৰিস্সতী’তিআদীনি ৰত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি এৰা’’তি. অঞ্ঞথা খেত্তং সন্ধায ভিক্খুনো খেত্তপটিবদ্ধৰচনানি সীমাৰচনেন কপ্পন্তীতি আপজ্জতি. অৰিহারস্স চ ভিক্খুস্স রূপিযং দস্সেত্ৰা ‘‘ইদং ৰিহারস্স দম্মী’’তি ৰুত্তে অত্তনো অত্থায দিয্যমানং জানন্তেনাপি তং অপ্পটিক্খিপিতব্বং. তথা কহাপণারহাদিনো অকপ্পিযভণ্ডভাৰং, কহাপণাদিভাৰমেৰ ৰা জানন্তমেৰ সন্ধায তথাৰোহরন্তস্স চ অনাপত্তীতি আপজ্জতি. ‘‘ন ত্ৰেৰাহং, ভিক্খৰে, কেনচি পরিযাযেনা’’তি নিপ্পদেসতো ৰুত্তত্তা ন সক্কা লেসং ওড্ডেতুন্তি নো তক্কো, ৰিচারেত্ৰা পন গহেতব্বং. ‘‘নো চে ইচ্ছতি, ন কথেতব্ব’’ন্তি ৰচনতো যথাৰুত্তসামিচিযা অকরণে অনাপত্তি দুক্কটস্সাতি দস্সেতি.

‘‘অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতেসু ৰিয পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৰচনতো যথাৰুত্তসামিচিম্পি ন কত্ৰা চে নিপ্ফাদেতি, অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেন কারেতব্বোতি দস্সেতি. কপ্পিযকারকা সযমেৰ চোদেত্ৰা দেন্তি, ৰট্টতি. ‘‘সযং করণমেৰ পটিক্খিত্ত’’ন্তি চ ৰদন্তি. পিণ্ডপাতাদীনং …পে… এসেৰ নযোতি এত্থ ‘‘দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং, দদন্তেসুপীতি অপি-সদ্দেন সঙ্গহিতত্তা নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযমেৰ. জাতরূপরজতং ‘‘সঙ্ঘে সাদিতে দুক্কট’’ন্তি চ ৰিকপ্পেন্তি. তং ৰিসেসেত্ৰা নৰুত্তত্তা পাচিত্তিযমেৰাতি দস্সেতি. ‘‘নিস্সগ্গিযমেৰাতি যেৰাপনকসিক্খাপদেসু সিযা’’তি ৰদন্তি, উপপরিক্খিতব্বং. ‘‘যস্স কস্সচি হি অঞ্ঞস্স…পে… মহাপচ্চরিযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰচনতো অপব্বজিতানং অন্তমসো মাতাপিতূনম্পি অত্থায সম্পটিচ্ছন্তস্স দুক্কটমেৰাতি দস্সেতি.

সব্বত্থ সম্পটিচ্ছনং নাম ‘‘উগ্গণ্হেয্য ৰা উগ্গণ্হাপেয্যৰা উপনিক্খিত্তং ৰা সাদিযেয্যা’’তি এৰং ৰুত্তলক্খণমেৰ. এৰং সন্তেপি কত্থচি পটিক্খিপিতব্বং, কত্থচি ন পটিক্খিপিতব্বং, কত্থচি পটিক্খিত্তং সাদিতুং ৰট্টতি, এৰং অপ্পটিক্খিত্তং কিঞ্চি ৰট্টতি, ইদং সব্বম্পি দস্সেতুং ‘‘সচে পনা’’তি ৰিত্থারো আরদ্ধো. তত্থ ‘‘চেতিযস্স…পে… ন ৰট্টতী’’তি ৰচনতো অপ্পটিক্খিত্তং ৰিহারস্স দিন্নং সাদিতুং ৰট্টতীতি সিদ্ধং. তথা থেরস্স ‘‘মাতুযা দেমা’’তিআদিনা ৰুত্তেপি পটিগ্গহণে আপত্তি পাচিত্তিযমেৰ. সাপত্তিকো হোতীতি এত্থ কায আপত্তিযা সাপত্তিকো হোতীতি? দুক্কটাপত্তিযাতি একে. ন যায কাযচি, কেৰলং অট্ঠানে চোদেতীতি কত্ৰা ‘‘সাপত্তিকো’’তি ৰুত্তং. যথা কথন্তি? ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো সদ্ধিৰিহারিকো পণামেতব্বো…পে… পণামেন্তো অনতিসারো’’তি (মহাৰ. ৬৮) এত্থ ন সম্মাৰত্তন্তংযেৰ অপণামেন্তস্স দুক্কটং ৰুত্তং. যথাহ – ‘‘ন চ, ভিক্খৰে, অসম্মাৰত্তন্তো ন পণামেতব্বো, যো ন পণামেয্য, আপত্তিদুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ৬৮), তস্মা অধিমত্তপেমাদিঅভাৰেপি অপণামেন্তস্স অনাপত্তি দিস্সতি. অপিচ ‘‘সাতিসারো হোতী’’তি ৰুত্তং. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. অট্ঠকথায ‘‘সাতিসারো হোতীতি সদোসো হোতি, আপত্তিং আপজ্জতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৬৮) ৰুত্তত্তা ন যুত্তন্তি চে? ন, তদনন্তরমেৰ তংমিচ্ছাগাহনিৰত্তনত্থং, তস্মা ‘‘ন সম্মাৰত্তন্তো পণামেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা অনাপত্তিকা কতাতি. দুক্কটাপত্তি হোতীতি আচরিযো, ৰীমংসিতব্বং. ‘‘কপ্পিযভণ্ডম্পি অকপ্পিযমেৰাতি তল়াকতো নিপ্ফন্নধঞ্ঞেন পরিৰত্তেত্ৰা লদ্ধং গোরসম্পি ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং.

কপ্পিযৰোহারেপি ৰিধানং ৰক্খাম, সেয্যথিদং – ‘‘উদকৰসেনা’’তিআদি. দুব্বিনিব্ভোগং হোতীতি ইদং পরতো ‘‘তস্সেৰ অকপ্পিযং. কস্মা? ধঞ্ঞস্স ৰিচারিতত্তা’’তি ইমিনা অসদিসং, তস্মা সুৰুত্তং. ইদঞ্হি ভিক্খুস্স পযোগৰসেন আদিতো পট্ঠায উপ্পন্নেন মিস্সন্তি. অকতপুব্বং নৰসস্সং নাম. খলে ৰা ঠত্ৰা রক্খতীতি ‘‘ইদং ৰা এত্তকং ৰা মা গণ্হ, ইদং গহেতুং লব্ভতী’’তি ৰা ‘‘ইতো অপনেহি, ইধ পুঞ্জং করোহী’’তি এৰমাদিনা ৰা পযোগেন চে রক্খতি, তং অকপ্পিযং. ‘‘সচে ‘মযিঠিতে রক্খিতং হোতী’তি রক্খতি, গণ্হন্তে ৰা পস্সিত্ৰা ‘কিং করোথা’তি, ভণতি ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং, তং যুত্তং. রূপিযপটিগ্গহণসিক্খাপদে ‘‘দ্ৰারং পিদহিত্ৰা রক্খন্তেন ৰসিতব্ব’’ন্তি হি ৰুত্তং. তস্সেৰ তং অকপ্পিযং. কস্মা? অপুব্বস্স অনুপ্পাদিতত্তা. হেট্ঠা ‘‘সস্সং কত্ৰা আহরথা’’তি ৰত্তুং পন ন ৰট্টতীতি. পণ্ণেপি এসেৰ নযো. ‘‘পকতিযা সযমেৰ করোন্তানং উস্সাহজননতো’’তি ৰুত্তং. কস্মা? ‘‘কহাপণানং ৰিচারিতত্তা’’তি ৰচনতো, পগেৰ উট্ঠাপিতত্তাতি সিদ্ধং হোতি. সচে দাযকা ৰা সঙ্ঘস্স গামখেত্তারামাদিং কেণিযা গহিতমনুস্সা ৰা তত্থ কুটুম্বিনো ‘‘ইমে সঙ্ঘস্স কহাপণা আহটা’’তি ৰদন্তি, ‘‘ন কপ্পতী’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং. কপ্পিযকারকাৰ চে ৰদন্তি, ‘‘সঙ্ঘস্স কহাপণা ন কপ্পন্তি, সপ্পিআদীনি ৰট্টন্তী’’তি ৰত্তব্বং, তস্মা ‘‘সঙ্ঘস্স কপ্পিযকারকে ৰা গুত্তট্ঠানং ৰা আচিক্খথা’’তি ৰত্ৰা তেহি সম্পাদিতং কেনচি অকত্তব্বতায ‘‘ইমিনা সপ্পিং আহরাহী’’তি ৰিচারেতি নিট্ঠাপেত্ৰা ইতরেসং কপ্পিযং পরতো পত্তচতুক্কে চতুত্থপত্তো ৰিয. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘ইমে কহাপণে গহেত্ৰা ইমং দেহী’তি কহাপণে দাপেত্ৰা গহিতো, অযং পত্তো এতস্সেৰ ভিক্খুনো ন ৰট্টতি, দুব্বিচারিতত্তা, অঞ্ঞেসং পন ৰট্টতি, মূলস্স অসম্পটিচ্ছিতত্তা’’তিআদি. যদি এৰং সব্বেসং অকপ্পিযং. কস্মা? কহাপণানং ৰিচারিতত্তাতি. ইদং দুৰুত্তন্তি চে? ন, মূলস্স সম্পটিচ্ছিতট্ঠানং সন্ধায ইমস্স ৰুত্তত্তা পত্তচতুক্কে দুতিযততিযপত্তা ৰিয, তেনেৰ ৰুত্তং সযংকারিৰারে ‘‘ন কপ্পতী’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্ব’ন্তি. ততো পরং মূলং সম্পটিচ্ছতি নাম.

মহাৰিসযসিক্খত্তা, রাজসিক্খাপদং ইদং;

রঞ্ঞো ৰিয দুৰিঞ্ঞেয্যং, চিত্তাধিপ্পাযতোপি ৰা.

রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতো চীৰরৰগ্গো পঠমো.