২. কোসিযৰগ্গো
১. কোসিযসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৪২. কোসিযকারকোতি এত্থ কোসং করোন্তীতি ‘‘কোসকারা’’তি লদ্ধৰোহারানং পাণকানং কোসতো নিব্বত্তং কোসিযং নাম. অত্তনা কতং চে? নিস্সজ্জনকালে ‘‘সযং কতং নিস্সগ্গিয’’ন্তি ৰত্তব্বং. উভোহি চে কতং, যথাপাঠমেৰ ৰত্তব্বং. অত্তনা চ পরেহি চ ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতীতিআদিচতুক্কম্পি সম্ভৰন্তং ন দস্সিতং. ৰিনযধম্মতা হেসা, যদিদং একস্মিং তিকে ৰা চতুক্কে ৰা দস্সিতে ইতরং সম্ভৰন্তম্পি ন ৰুচ্চতীতি.
কোসিযসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সুদ্ধকাল়কসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৪৭. সুদ্ধকাল়কানন্তি এত্থ যথা পঠমে ‘‘একেনপি কোসিযংসুনা’’তি ৰুত্তং, তথা ইধ ‘‘একেনপি অঞ্ঞেন অমিস্সেত্ৰা’’তি ৰচনাভাৰতো অঞ্ঞেহি মিস্সভাৰে সতিপি অপঞ্ঞাযমানরূপকং ‘‘সুদ্ধকাল়ক’’মিচ্চেৰ ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বং.
সুদ্ধকাল়কসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. দ্ৰেভাগসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৫২. ‘‘ধারযিত্ৰা দ্ৰে তুলা আদাতব্বা’’তি ৰচনতো যথা তুলাধারণায কাল়কা অধিকা ন হোন্তি, তথা কাল়কানং দ্ৰে ভাৰা গহেতব্বা উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন. কথং পঞ্ঞাযতীতি? সুদ্ধকাল়কপটিসেধননিদানেন. ততিযং ওদাতানং চতুত্থং গোচরিযানন্তি হেট্ঠিমপরিচ্ছেদো. মাতিকাট্ঠকথাযং পন ‘‘একস্সপি কাল়কলোমস্স অতিরেকভাৰে নিস্সগ্গিয’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. দ্ৰেভাগসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং, তং তুলাধারণায কিঞ্চাপি ন সমেতি, অচিত্তকত্তা পন সিক্খাপদস্স পুব্বে তুলায ধারযিত্ৰা ঠপিতেসু একম্পি লোমং তত্থ পতেয্য নিস্সগ্গিযন্তি অধিপ্পাযোতি নো তক্কো. অঞ্ঞথা দ্ৰে তুলা নাদাতব্বা, ঊনকতরা আদাতব্বা সিযুং. ন হি লোমং গণেত্ৰা তুলাধারণা করীযতি. অথ গণেত্ৰাৰ কাতব্বং. কিং তুলাধারণায পযোজনন্তি কেচি. ‘‘গোচরিযওদাতেসু একমেৰ দিগুণং কত্ৰা গহেতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, অট্ঠকথাযং অৰিচারিতত্তা ৰীমংসিতব্বং.
দ্ৰেভাগসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ছব্বস্সসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৬২. নৰং নাম করণং উপাদাযাতি ইদং আদিকরণতো পট্ঠায ৰস্সগণনং দীপেতি. করিত্ৰা ৰাতি ৰচনং নিট্ঠানদিৰসতো পট্ঠাযাতি দীপেতি. ধারেতব্বন্তি ৰচনং পন পরিভোগতো পট্ঠাযাতি দীপেতি, যস্মা লদ্ধসম্মুতিকস্স গতগতট্ঠানে ছন্নং ছন্নং ৰস্সানং ওরতোৰ কতানি বহূনিপি হোন্তি, তস্মা অঞ্ঞং নৰন্তি কিং কততো অঞ্ঞং, উদাহু ধারিততো অঞ্ঞন্তি? কিঞ্চেত্থ যদি কততো অঞ্ঞং, তেসু অঞ্ঞতরং দুক্কতং ৰা পরিভোগজিণ্ণং ৰা পুন কাতুং ৰট্টতি, তঞ্চ খো ৰিনাপি পুরাণসন্থতস্স সুগতৰিদত্থিং অপ্পটিসিদ্ধপরিযাপন্নত্তা. কততো হি অঞ্ঞং পটিসিদ্ধং, ইদঞ্চ পুব্বকতন্তি ততো অনন্তরসিক্খাপদৰিরোধো হোতি. অথ ধারিততো অঞ্ঞং নাম, সম্মুতি নিরত্থিকা আপজ্জতি, পঠমকতং চে অপরিভুত্তং, সতিযাপি সম্মুতিযা অঞ্ঞং নৰং ন ৰট্টতীতি অধিপ্পাযো? তত্রিদং সন্নিট্ঠাননিদস্সনং – নিট্ঠানদিৰসতো পট্ঠায ছন্নং ছন্নং ৰস্সানং পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. তত্থ চ সত্তমে ৰস্সে সম্পত্তে ছব্বস্সানি পরিপুণ্ণানি হোন্তি. তঞ্চ খো মাসপরিচ্ছেদৰসেন, ন ৰস্সপরিচ্ছেদৰসেন. সত্তমে পরিপুণ্ণঞ্চ ঊনকঞ্চ ৰস্সং নাম, তস্মা ৰিপ্পকতস্সেৰ সচে ছব্বস্সানি পূরেন্তি, পুন নিট্ঠানদিৰসতো পট্ঠায ছব্বস্সানি লভন্তি. তঞ্চ খো পরিভুত্তং ৰা হোতু অপরিভুত্তং ৰা, ধারিতমেৰ নাম. যস্মা ‘‘নৰং নাম করণং উপাদায ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তং, তস্মা ছন্নং ৰস্সানং পরতো তমেৰ পুব্বকতং দুক্কতভাৰেন, পরিভোগজিণ্ণতায ৰা ৰিজটেত্ৰা পুন করোতি, নিট্ঠানদিৰসতো পট্ঠায ছব্বস্সপরমতা ধারেতব্বং, অতিরেকং ৰা. অন্তো চে করোতি, তদেৰ অঞ্ঞং নৰং নাম হোতি করণং উপাদায, তস্মা নিস্সগ্গিযং. অঞ্ঞথা ‘‘নৰং নাম করণং উপাদাযা’’তি ইমিনা ন কোচি ৰিসেসো অত্থি. এৰং সন্তে কিং হোতি? অট্ঠুপ্পত্তীতি. ‘‘যাচনবহুলা ৰিঞ্ঞত্তিবহুলা ৰিহরন্তী’’তি হি তত্থ ৰুত্তং, তঞ্চ অঞ্ঞস্স করণং দীপেতি. যদি এৰং তং নিব্বিসেসমেৰ আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি. অযং পনস্স ৰিসেসো, যস্মা ‘‘অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, অনাপত্তী’’তি ৰুত্তত্থো ৰিসেসোতি. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘নৰং নাম করণং উপাদায ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তে অতিরেকচীৰরস্স উপ্পত্তি ৰিয পটিলাভেনস্স উপ্পত্তি নৰতা আপজ্জতি. ততো পটিলদ্ধদিৰসতো পট্ঠায ছব্বস্সপরমতা ধারেতব্বং. ওরেন চে ছন্নং ৰস্সানং…পে… কারাপেয্য, নিস্সগ্গিযন্তি আপজ্জতি, তস্মা নৰং নাম করণমেৰ উপাদায ৰুচ্চতি, ন পটিলাভং. ওরেন ছন্নং ৰস্সানং অত্তনো অনুপ্পন্নত্তা ‘‘নৰ’’ন্তি সঙ্খ্যং গতং, অপ্পটিলদ্ধং চে কারাপেয্য, যথা লাভো, তথা করেয্য ৰা কারাপেয্য ৰাতি চ ন হোতি. কস্মা? যস্মা অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, অনাপত্তীতি ৰিসেসোতি.
ছব্বস্সসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. নিসীদনসন্থতসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৬৫. নাস্সুধ কোচীতি এত্থ অস্সুধ-ইতি অৰধারণত্থে নিপাতো. তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘এৰং ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ’’তি বহুৰচনং ৰুত্তং, তথাপি তে ভিক্খূ ভগৰতো পটিস্সুণিত্ৰা ইধ তেসু ভিক্খূসু কোচি ভগৰন্তং নাস্সুধ উপসঙ্কমতি অঞ্ঞত্র একেনাতি অত্থো গহেতব্বো. তং সুগ্গাহং একাহং ভন্তে ভগৰন্তং ৰরন্তিআদীসু (মহাৰ. ৩৩৭) ৰিয, অনুজানামি…পে… যথাসুখং মং দস্সনায উপসঙ্কমন্তূতি দস্সনত্থায উপসঙ্কমন্তু.
৫৬৬-৭. ‘‘মযং আযস্মন্তং উপসেন’’ন্তি তস্স গণপামোক্খত্তা ৰুত্তং. আরঞ্ঞিকপিণ্ডপাতিকপংসুকূলিকৰসেন সব্বানি ৰুত্তানি. তেনেৰাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সন্থতে চতুত্থচীৰরসঞ্ঞিতাযা’’তি. কিং সব্বেপি তে চীৰরং ন বুজ্ঝন্তীতি চে? যথা হোতু. কতমং চীৰরং নামাতি? ছন্নং অঞ্ঞতরং ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিমন্তি. কিঞ্চ ৰাযিমং অৰাযিমন্তি? ৰাযিমমেৰাতি. কতরসুত্তেনাতি? অদ্ধা সো সুত্তমেৰ ন পস্সতি, সিৰেয্যকং দুস্সযুগং, ইদ্ধিমযিকঞ্চ দেৰদত্তিযঞ্চ অচীৰরং করোতি. যদি এৰং অৰাযিমম্পীতি ৰদামীতি. এৰং সন্তে সিদ্ধা সন্থতে চীৰরসঞ্ঞিতা কম্বলসীসেন উণ্ণামযসামঞ্ঞতো. কিং পন তে সন্থতং অধিট্ঠহিংসূতি? দুট্ঠু অধিট্ঠহিংসু অচীৰরত্তা, ন অধিট্ঠানুপগত্তা চ সন্থতস্স. অথ নাধিট্ঠহিংসু, পুব্বেৰ তত্থ অচীৰরসঞ্ঞিনো এতেতি কত্ৰা তত্থ চীৰরসঞ্ঞিতায তদুভযং ন যুজ্জতীতি. কিং পনেতং অধিট্ঠানুপগং নত্থীতি? তত্থেৰাগতং, অপিচেতং অৰিকপ্পনুপগং চে, চীৰরং ন হোতি, অঞ্ঞথা ‘‘চীৰরং নাম ছন্নং চীৰরানং অঞ্ঞতর’’ন্তি এত্তাৰতা সিদ্ধং ‘‘ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ন ৰত্তব্বং. অথ ন ৰিকপ্পনুপগম্পি চীৰরমেৰ সিদ্ধং, অনধিট্ঠানুপগং, অৰিকপ্পনুপগঞ্চ একজ্ঝং ‘‘চীৰর’’ন্তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. তেনেৰাহ ‘‘তেচীৰরিকস্স চতুত্থচীৰরং ৰত্তমানং অংসকাসাৰমেৰ ৰট্টতী’’তি.
অপিচ সন্থতে চীৰরসঞ্ঞিতা ন কেৰলং তেসংযেৰ, অঞ্ঞেসম্পি অনুবন্ধতি এৰ ‘‘পুরাণসন্থতং নাম সকিং নিৰত্থম্পি সকিং পারুতম্পী’’তি ৰচনতো. অট্ঠকথাচরিযো পনস্স অচীৰরতং সন্ধাযভাসিতত্থদীপনেন দীপেতি. নিৰত্থপারুতন্তি এতেসং নিসিন্নঞ্চেৰ নিপন্নঞ্চাতি অত্থো. অপিচ এৰং সন্তেপি সন্থতে চীৰরসঞ্ঞিতা অনুবন্ধতি এৰ. খন্ধকে (মহাৰ. ৩৫৮) হি ‘‘নিসীদনং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি চ, পরিৰারে (পরি. ৩২৯) ‘‘নৰ চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানী’’তি চ নিসীদনসিক্খাপদে ‘‘দসা ৰিদত্থী’’তি চ ইধ ‘‘নিসীদনং নাম সদসং ৰুচ্চতী’’তি চ ৰুত্তং, অট্ঠকথাযঞ্চস্স ‘‘সন্থতসদিসং সন্থরিত্ৰা একস্মিং অন্তে সুগতৰিদত্থিযা ৰিদত্থিমত্তপদেসে দ্ৰীসু ঠানেসু ফালেত্ৰা তিস্সো দসা করীযন্তি, তাহি দসাহি সদসং নাম ৰুচ্চতী’’তি চ ‘‘নিসীদনং ৰুত্তনযেন অধিট্ঠাতব্বমেৰ, তঞ্চ খো পমাণযুত্তং একমেৰ, দ্ৰে ন ৰট্টন্তী’’তি চ ৰুত্তং, তস্মা নিসীদনং নাম নৰন্নং চীৰরানং অঞ্ঞতরং চীৰরং অধিট্ঠাতব্বং, তঞ্চ সন্থতসদিসং এল়কলোমমযসন্থতৰিসেসন্তি সিদ্ধং, তথা নিসীদনমেৰ নিসীদনসন্থতঞ্চ সিদ্ধং. পোরাণগণ্ঠিপদে চ ‘‘একমেৰা’’তি ৰুত্তং. তস্মিং সিদ্ধে সিদ্ধা সন্থতে চীৰরসঞ্ঞিতাতি অত্থো. কস্মা? সন্থতসামঞ্ঞতো.
এত্থাহ – কথং অদসমেৰ সন্থতং চীৰরসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. অনেকম্পি অনধিট্ঠিতম্পি মহন্তম্পি ৰট্টতি, যতো সদসমেৰ সন্থতং চীৰরসঙ্খ্যং গচ্ছতি, ততো অধিট্ঠানঞ্চ উপগচ্ছতীতি. অসন্থতপরিযাপন্নত্তা ওরেন চ ছন্নং ৰস্সানং ৰিনাপি সম্মুতিং, তঞ্চ পোরাণং ৰিস্সজ্জেত্ৰা এৰ, ন অৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘তঞ্চ খো পমাণযুত্তং একমেৰ, দ্ৰে ন ৰট্টন্তী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৰচনতোতি. অথাপি সিযা সন্থতং সযনত্থমেৰ করীযতি, নিসীদনং অসন্থতমেৰাতি. তঞ্চ ন নিযমতো ‘‘পুরাণসন্থতং নাম সকিং নিৰত্থং সকিং পারুতম্পী’’তি ৰুত্তত্তাতি. এত্থ ৰুচ্চতি, ন এত্থ কারণং পরিযেসিতব্বং ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা অনঞ্ঞৰিসযত্তা.
সন্থতস্স পন অচীৰরভাৰে অযং যুত্তি – আদিতো ‘‘তীণি সন্থতানি পন ৰিনযকম্মং কত্ৰা পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টন্তী’’তি অট্ঠকথাৰচনতো তানি অকপ্পিযানীতি সিদ্ধং, ভগৰতা চ খোমাদীনি ছ অনুঞ্ঞাতানীতি কোসেয্যং কপ্পিযন্তি সিদ্ধং. এৰং সন্তে সুদ্ধকোসেয্যম্পি চীৰরং কপ্পিযং জাতং, পগেৰ কোসিযমিস্সকসন্থতচীৰরন্তি আপজ্জতি. তথা কম্বলঞ্চ অনুঞ্ঞাতং, তঞ্চ সুদ্ধিকম্পি হোতি জাতিকাল়কভাৰেন, পগেৰ ওদাতগোচরিযমিস্সকসন্থতচীৰরন্তি আপজ্জতি. ততো চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধো, তস্মা ন সন্থতং চীৰরং নাম হোতি, নিসীদনং পন হোতি তস্স পমাণসণ্ঠানপরিচ্ছেদসম্ভৰতো. এত্থাহু কেচি আচরিযা ‘‘দুৰিধং নিসীদনং সন্থতং, অসন্থতঞ্চ. তত্থ সন্থতং সন্থতমেৰ. অসন্থতং খোমাদিছব্বিধং, তদনুলোমং ৰা হোতি, অযমেতেসং ৰিসেসো’’তি.
এত্থাহ – কস্মা পনেত্থ ‘‘সন্থতং পন ভিক্খুনা’’তি সিক্খাপদং অপঞ্ঞাপেত্ৰা ‘‘নিসীদনসন্থত’’ন্তি পঞ্ঞত্তন্তি? চীৰরসঞ্ঞিতায সন্থতানং উজ্ঝিতত্তা তেসং অচীৰরভাৰদস্সনত্থং তথা পঞ্ঞত্তন্তি ৰুত্তং হোতি, তস্মা তে ভিক্খূ ধুতঙ্গভেদভযা তানি উজ্ঝিত্ৰা তেরসাপি ধুতঙ্গানি সমাদিযিংসু, সীসদস্সনৰসেন তীণেৰ ৰুত্তানি, ভগৰা চ তেসং সন্থতং অনুজানি, ততো নেসং এৰং হোতি ‘‘নিসীদনচীৰরসণ্ঠানম্পেতং নিসীদনসন্থতং নো অনুঞ্ঞাতং, চতুত্থচীৰরভাৰেন পগেৰ কতসন্থতং ৰা’’তি. ততো সন্থতে নেসং চীৰরসঞ্ঞিতা ন ভৰিস্সতীতি তদত্থং ভগৰতা নিসীদনসন্থতন্তি পঞ্ঞত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্ছিমানি দ্ৰে ৰট্টন্তী’’তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অনাপত্তি অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতী’’তি ৰচনতোতি.
নিসীদনসন্থতসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. এল়কলোমসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৭২-৩. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নস্সাতি ইমিনা পকতিযা দীঘমগ্গপ্পটিপন্নস্স উপ্পন্নানিপি তিযোজনপরমমেৰ হরিতব্বানি, পগেৰ অপ্পটিপন্নস্সাতি দস্সেতি. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নস্স নিস্সগ্গিযন্তি ৰা সম্বন্ধো. তেনেৰ ৰাসাধিপ্পাযস্স পটিপ্পস্সদ্ধগমনুস্সাহত্তা ‘‘অপ্পটিপন্নো’’তি সঙ্খ্যং গতস্স অনাপত্তীতি সিদ্ধা. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে হি ভিক্খুনো পনেৰ এল়কলোমানি উপ্পজ্জেয্যুং…পে… অসন্তেপি হারকে অদ্ধানং মগ্গপ্পটিপন্নস্স নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তি যোজনা ৰেদিতব্বা. আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্বানীতি অত্তনো সন্তকানংযেৰ তিযোজনাতিক্কমে আপত্তিং দস্সেতি. তেন অনাকঙ্খমানেন পরসন্তকানি পটিগ্গহিতানি অতিরেকতিযোজনং হরন্তস্স অনাপত্তি সিদ্ধা. অযমত্থো ‘‘ভিক্খুনো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ইমিনা, ‘‘অচ্ছিন্নং পটিলভিত্ৰা’’তি ইমিনা চ দীপিতোৰ হোতীতি. পোরাণগণ্ঠিপদে চ ‘‘অঞ্ঞং ভিক্খুং হরাপেন্তো গচ্ছতি চে, দ্ৰিন্নং অনাপত্তীতি ৰুত্তং, তস্মা দ্ৰে ভিক্খূ তিযোজনপরমং পত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ভণ্ডং পরিৰত্তেত্ৰা চে হরন্তি, অনাপত্তীতি সিদ্ধং, তেনেৰ অনাপত্তিৰারে ‘‘অঞ্ঞং হরাপেতী’’তি ৰুত্তং. কিং হরাপেতি? জানন্তং অজানন্তং. কিঞ্চেত্থ যদি জানন্তং, ‘‘অঞ্ঞো হরিস্সতীতি ঠপেতি, তেন হরিতেপি আপত্তিযেৰা’’তি একংসতো ন ৰত্তব্বং. জানন্তোপি হি একচ্চো হরতীতি. ততো অট্ঠকথায ৰিরুজ্ঝতি. অথ অজানন্তং, ‘‘অঞ্ঞস্স যানে ৰা ভণ্ডে ৰা অজানন্তস্স পক্খিপিত্ৰা তিযোজনং অতিক্কামেতি, নিস্সগ্গিযানী’’তি পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি, অথ উভোপি একতো একং ভণ্ডং হরাপেন্তি, তম্পি নিস্সগ্গিযং সিযা. অনিস্সগ্গিযন্তি যুত্তিযা ৰিরুজ্ঝতি ‘‘তিযোজনপরমং সহত্থা হরিতব্বানি অসন্তে হারকে’’তি অৰিসেসেন চ পাল়ি ৰুত্তা. হারকোপি সচেতনো অচেতনোতি দুৰিধো. সচেতনোপি এল়কলোমভাৰং ৰা ‘‘অহমিদং হরামী’’তি ৰা ‘‘মং এস ইদং হরাপেতী’’তি ৰা জাননাজাননৰসেন দুৰিধো হোতি. তত্থ অচেতনো নাম হারকো নদীসোতো ৰা নাৰা ৰা অস্সামিকযানং ৰা হোতি. সচেতনো পাকটোৰ. তত্থ ‘‘মং এস ইদং হরাপেতী’’তি এত্তকং জানন্তং মনুস্সং ৰা তিরচ্ছানগতং ৰা অঞ্ঞং হরাপেতি, অনাপত্তীতি অনুগণ্ঠিপদনযো. অযং পাল়িযা, অট্ঠকথায চ একরসো ৰিনিচ্ছযো, ‘‘অসন্তে হারকে’’তি কিঞ্চাপি ইদং অৰিসেসতো ৰুত্তং, ‘‘অঞ্ঞস্স যানে ৰা ভণ্ডে ৰা অজানন্তস্সা’’তি ৰচনতো পন সচেতনোৰ হারকো তত্থ অধিপ্পেতোতি পঞ্ঞাযতি, সো চ এল়কলোমভাৰঞ্চ ‘‘ইদং হরামী’’তি চ জানন্তো নাধিপ্পেতো. তেন ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞো হরিস্সতীতি ঠপেতি, তেন হরিতেপি আপত্তিযেৰা’’তিআদি. তত্থ হেতুকত্তুনো অভাৰতোৰ. পাল়িযঞ্হি ‘‘অঞ্ঞং হরাপেতী’’তি হেতুকত্তুৰসেন ৰুত্তা. ইতরে দ্ৰে জানন্তা ইধ সম্ভৰন্তি. ‘‘অজানন্তস্স পক্খিপিত্ৰা’’তি পাল়িযং ‘‘এস হরাপেতী’’তি ৰা ‘‘ইদং ঠানং অতিক্কমাপেতী’’তি ৰা জানন্তস্স যানে ৰা ভণ্ডে ৰা পক্খিপিত্ৰা তিযোজনং অতিক্কমাপেতি, ন নিস্সগ্গিযা হোন্তীতি দীপেতি.
‘‘হরাপেতী’’তি ইদং হেতুকত্তুৰচনতং সাধেতি, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘সামিকস্স অজানন্তস্সেৰা’’তি ইদং ‘‘মং এস হরাপেতী’’তি এৰং অজানন্তং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘সারেতি চোদেতি অনুবন্ধাপেতী’’তি ইদং ‘‘মং এস ইদং ঠানং অতিক্কমাপেতী’’তি এৰং জানন্তং সন্ধায ৰুত্তং. অজানন্তোপি সারণাদীহি ঠিতট্ঠানং নাতিক্কমতি, ন ৰা অনুবন্ধতি. অথ সারণাদীহি অনতিক্কমিত্ৰা অত্তনো রুচিযা অতিক্কমতি আপত্তি এৰ ভিক্খুনো হেতুকত্তুভাৰাসম্ভৰতো.
ইদানি যথাঠিতট্ঠানতো পট্ঠায ৰক্খাম, ‘‘অসন্তেপি হারকে’’তি হারকালাভপচ্চযাপি সযং হরণতো নিস্সগ্গিযমেৰ, পগেৰ সতি হারকেতি অযমেকো অত্থো. অৰধারণত্থং অপি-সদ্দং গহেত্ৰা অসন্তে এৰ হারকে নিস্সগ্গিযং, সতি পন হারকে ন তেন হরাপেন্তস্স নিস্সগ্গিযন্তি অযং দুতিযো অত্থো. ‘‘সঙ্ঘতো ৰা…পে… অত্তনো ৰা ধনেনা’’তি ইমিনা কিঞ্চাপি অচিত্তকমিদং সিক্খাপদং, সঙ্ঘাদিতো পন অত্তনা আকঙ্খমানেন পটিগ্গহিতস্সেৰ এল়কলোমস্স তিযোজনাতিক্কমে আপত্তি, ন অজানতো অপ্পটিগ্গহিতস্স চীৰরাদীসু কুতোচি লগ্গস্স অতিক্কমনেতি দীপেতি. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘কম্বলস্স উপরি নিপজ্জিত্ৰা গচ্ছন্তস্স সচে একম্পি লোমং চীৰরে লগ্গং হোতি, আপত্তি এৰ কম্বলতো ৰিজটিতত্তা’’তি ৰুত্তং, তং কম্বলস্স পটিগ্গহিতত্তা অত্তনো ইচ্ছায পটিগ্গহিতমেৰ হোতীতি যুত্তং. যস্মা ‘‘অনাপত্তি কতভণ্ডে’’তি ৰুত্তং, তস্মা তং অনেকম্পি কতভণ্ডট্ঠানিযমেৰ হোতি. তঞ্হি অনেন পটিগ্গহিতং, ন লোমং. অথ লোমম্পি অগ্গহিতমেৰ হোতি, কতভণ্ডং দুপ্পরিহারিযলোমৰিনিব্ভোগকতভণ্ডো নিযমো. এৰং সন্তে অকতভণ্ডে তিকপাচিত্তিযং, কতভণ্ডে তিকদুক্কটঞ্চ নযতো দস্সেতব্বং ভৰেয্য, অঞ্ঞথা তিকস্স দস্সিতত্তা. সউস্সাহত্তাতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধগমনত্তা. অচিত্তকত্তা চাতি ভিক্খুনো উস্সাহানুরূপং লোমানং তিযোজনাতিক্কমনতো ৰিনাপি পযোগচিত্তেন হরণচিত্তেন আপজ্জতি এৰাতি অধিপ্পাযো. সা অনাপত্তি পাল়িযা ন সমেতীতি অন্তো পন পযোগেন তিযোজনপরমং অতিক্কমিতত্তা অনাপত্তি. ‘‘তিযোজনং হরতী’’তি ইমিনা তিযোজনং পদসা নেতুকামোপি অন্তোতিযোজনে পদে পদে দুক্কটং নাপজ্জতীতি দস্সেতি, তং যুত্তং ‘‘তিযোজনং ৰাসাধিপ্পাযো গন্ত্ৰা ততো পরং হরতী’তি ৰচনস্সত্থিতাযা’’তি ৰুত্তং. পুনপি ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞং হরাপেতীতি ‘ইদং হরিস্সামী’তি সউস্সাহমেৰ অঞ্ঞং হরাপেতীতি অত্থো. ইতরথা গচ্ছন্তস্স সীসে ঠপেসি, তস্মিং অজানন্তেপি অনাপত্তি সিযা’’তি. সচে পন ‘‘অগচ্ছন্তে যানে ৰা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তত্তা হরণাদীহি জনিতউস্সাহানং হত্থিআদীনং ‘ইদং করিস্সামা’তি ৰা ‘হরিস্সামা’তি ৰা আভোগে জনিতে এৰ অনাপত্তি, ন অজনিতেতি উপতিস্সত্থেরো আহা’’তি চ ৰুত্তং. পরিৰত্তেত্ৰা ঠপিতেতি দ্ৰিন্নম্পি বহি নিক্খিপিতত্তাতি উপতিস্সত্থেরো. বহিসীমায ঠপিতং ভণ্ডিকং অন্তো অন্তোসীমাযং ঠপিতং বহি করোতো অনাপত্তীতি কেচি, ন সুন্দরং ৰিয.
৫৭৫. পটিলভিত্ৰা হরতীতি পঠমতিযোজনতো পরং হরতি, ন দুতিযাদিতোতি অত্থো. কতভণ্ডে উপ্পন্নোকাসাভাৰা অনাপত্তি.
এল়কলোমসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. এল়কলোমধোৰাপনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৮১. কিঞ্চাপি পুরাণচীৰরধোৰনসিক্খাপদে চীৰরং ঠপেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞং পরিক্খারং ধোৰাপেতী’’তি (পারা. ৫০৭) অনাপত্তিৰারে ৰুত্তং. ইমস্স পন সিক্খাপদস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায এল়কলোমধোৰাপনাদিনা আপত্তীতি একে. সা ৰা অনাপত্তি মূলাপত্তিতো এৰ, ন ইমম্হাতি একে. এল়কলোমানং অপরিক্খারত্তা ভট্ঠং অগ্গহণমেৰাতি একে. ইমস্স অন্তিমনযস্স অত্থপ্পকাসনত্থং ইদং পঞ্হাকম্মং – ‘‘ধোৰাপেতী’’তি ইদং রজাপনৰিজটাপনগ্গহণেন নিপ্পদেসৰাচিপদং, উদাহু অগ্গহণেন সপ্পদেসৰাচিপদং. কিঞ্চেত্থ যদি নিপ্পদেসৰাচিপদং, সব্বত্থ ইদমেৰ ৰত্তব্বং, ন ইতরানি. অথ সপ্পদেসৰাচিপদং, ‘‘অৰুত্তা ধোৰতি, অপরিভুত্তং ধোৰাপেতী’’তি এত্থ ৰিরোধো. ‘‘অৰুত্তা রজতি ৰিজটেতি, নিস্সগ্গিয’’ন্তি অনিট্ঠপ্পসঙ্গতোতি? দেসনাৰিলাসমত্তং ভগৰতো ৰচনং, কত্থচি তিকপদৰচনং, কত্থচি একপদৰচনং, নিপ্পদেসপদমেৰ তে ৰদন্তীতি. সচে ‘‘কতভণ্ডং ধোৰাপেতী’’তি এত্থ পটিৰিরোধো, ‘‘কতভণ্ডং ৰিজটাপেতি, অনাপত্তী’’তি অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো অনাপত্তি এৰাতি চে? ন, অকতভণ্ডস্স সুদ্ধলোমস্স ৰিজটাপনং ইতো ৰা দাতব্বং. উদকাদিধোৰনৰসেন পিণ্ডেত্ৰা ঠিতানং ৰিজটাপনং লব্ভতীতি চে? পুরাণসন্থতস্স ৰিজটাপনে অনাপত্তিযা ভৰিতব্বং, ন চ তং যুত্তং ‘‘অপরিভুত্তং ধোৰাপেতী’’তি ৰচনতো. তেন পরিভুত্তং ধোৰাপেতি রজাপেতি ৰিজটাপেতি, নিস্সগ্গিযমেৰাতি সিদ্ধং হোতি, তঞ্চ পরিভুত্তং নাম কতভণ্ডমেৰ হোতি. ন হি সক্কা এল়কলোমানি পরিভুঞ্জিতুং, অঞ্ঞথা ‘‘পরিভুত্তং ধোৰাপেতী’’তি ৰচনং নিরত্থকং হোতি. ন হি এত্থ ‘‘পুরাণানি এল়কলোমানি ধোৰাপেয্য ৰা’’তি ৰচনং অত্থি পুরাণচীৰরসিক্খাপদে ৰিয. তত্থ আদিন্নকপ্পৰসেন, ইধ তং লিখিতং. লেখদোসোতি চে? ন, ৰিসেসহেতুনো অভাৰা, পুরাণচীৰরসিক্খাপদে অপরিভুত্তং কতভণ্ডং নাম, ‘‘কম্বলকোজৰসন্থতাদি’’ন্তি ৰচনতো চ. কিঞ্চাপি ইমিনা সদ্দেন অযমত্থো সিদ্ধো, ‘‘ধোৰাপেতী’’তি ইদং পন সিযা নিপ্পদেসং. সিযা সপ্পদেসং. তঞ্হি ‘‘অৰুত্তা ধোৰতী’’তিআদীসু নিপ্পদেসং. ‘‘কতভণ্ডং ধোৰাপেতী’’তি এত্থ সপ্পদেসং. ‘‘অকতভণ্ডং ধোৰাপেতি রজাপেতি, অনাপত্তী’’তি ‘‘ৰিজটাপেতি, অনাপত্তী’’তি ৰচনপ্পমাণতো অনাপত্তি এৰাতি চে? ন, ৰচনপ্পমাণতো এৰ আপত্তীতি আপজ্জনতো. ‘‘অপরিভুত্তং ধোৰাপেতী’’তি ৰচনমেৰ হি তং অপরিভুত্তং সন্থতং ৰিজটাপেন্তস্স অনাপত্তীতি দীপেতি চে? সিদ্ধং পরিভুত্তং ৰিজটাপেন্তস্স আপত্তি এৰাতি.
এল়কলোমধোৰাপনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. রূপিযসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৮৩-৪. সব্বম্পীতি তিৰিধম্পি. ‘‘মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো’তিআদি পন কিঞ্চাপি রাজসিক্খাপদে ‘ন ৰট্টতী’তি পসঙ্গতো ৰুত্তং, সরূপতো পন আপত্তিদস্সনৰসেন সকট্ঠানেপি ৰত্তুমারদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. কথমেতং? মুত্তাদীনং সকট্ঠানং জাতং, ন হি তানি ইধ পাল়িযং দিস্সন্তীতি ইমস্স অট্ঠকথাযং ৰুত্তানি, রাজসিক্খাপদস্সপি অট্ঠকথাযং ৰুত্তানীতি. ন কেৰলং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণমেৰ, অঞ্ঞম্পি খেত্তৰত্থাদিকং ‘‘অকপ্পিযং ন সম্পটিচ্ছিতব্ব’’ন্তি সামঞ্ঞেন, ন সরূপতো. পাল়িযং পন সরূপতো ‘‘চীৰরচেতাপন্নং নাম হিরঞ্ঞং ৰা সুৰণ্ণং ৰা মুত্তা ৰা মণি ৰা’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, তস্মা রাজসিক্খাপদমেৰস্স সকট্ঠানং. মুত্তামণিগ্গহণেন চেত্থ তজ্জাতিযগ্গহণং সিদ্ধমেৰাতি নাগতো ইমস্স পঠমমেৰ পঞ্ঞত্তত্তা. যদি এৰং ইধ অনাগতত্তা কতরং নেসং সকট্ঠানন্তি? ইদমেৰ অত্থতো, নো সরূপতো.
কথং? এতানি হি রতনসিক্খাপদে নিস্সগ্গিযৰত্থূনি, দুক্কটৰত্থূনি চ একতো ‘‘রতন’’ন্তি আগতানি, ‘‘রতনসম্মত’’ন্তি কপ্পিযৰত্থু আগতং. তেসু চ দসসু রতনেসু রজতজাতরূপদ্ৰযং ইধ নিস্সগ্গিযৰত্থু, অৰসেসং দুক্কটৰত্থূতি সিদ্ধং. ইধ চ সিদ্ধত্তা এৰ রতনসিক্খাপদস্স অনাপত্তিৰারে ‘‘রতনসম্মতং ৰিস্সাসং গণ্হাতি, তাৰকালিকং গণ্হাতি, পংসুকূলসঞ্ঞিস্সা’’তি ৰুত্তং, ন রতনং ৰুত্তং. সত্তৰিধধঞ্ঞদাসিদাসখেত্তাদি পন ব্রহ্মজালাদিসুত্তৰসেন (দী. নি. ১.১ আদযো) অকপ্পিযন্তি সিদ্ধং, তস্মা ইধ দুক্কটৰত্থূতি সিদ্ধং, তেনেৰ অনুযোগৰত্তে ‘‘ধম্মং জানাতি, ধম্মানুলোমং, ৰিনযং, ৰিনযানুলোমং জানাতী’’তি (পরি. ৪৪২) ৰুত্তং. তথা আমকমংসম্পি দুক্কটৰত্থুং আপজ্জতীতি? ন, ইধ ৰিনযে অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অমনুস্সিকাবাধে আমকমংস’’ন্তিআদিনা (মহাৰ. ২৬৪), তস্মা ন আমকমংসং সুত্তে আগতম্পি দুক্কটৰত্থু হোতি, তথাপি অত্তনো পরিভোগত্থায পটিগ্গহণে দুক্কটমেৰাতি নো তক্কোতি আচরিযো. ‘‘ইধ নিক্খিপাহী’তি ৰুত্তে উপনিক্খিত্তসাদিযনমেৰ হোতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘অকপ্পিযৰিচারণা এৰ ন ৰট্টতীতি চে? কপ্পিযঞ্চ অকপ্পিযঞ্চ নিস্সায ঠিতন্তি এত্থ তং সযং অপরিভোগারহং হুত্ৰা তদগ্ঘনকং কপ্পিযভণ্ডং পরিভোগারহং হুত্ৰা ঠিতন্তি অত্থো’’তি লিখিতং, ‘‘পংসুকূলভাৰেন ঠিতত্তা, গুত্তট্ঠানাচিক্খনস্স কপ্পিযত্তা চ কপ্পিযং নিস্সায ঠিতং. ‘ইদং গণ্হা’তিআদিনা ৰদন্তস্স অকপ্পিযত্তা অকপ্পিযং নিস্সায ঠিত’’ন্তি চ. এৰম্পি কপ্পিযঞ্চ অকপ্পিযঞ্চাতি ‘‘ইমস্মিং ওকাসে ঠপিতং, কিং ন পস্সসীতি ছেকতরে ইমেৰ কহাপণে’’তিআদিৰচনস্স কপ্পিযত্তা কপ্পিযং নিস্সায ঠিতং. ‘‘ইদং গণ্হা’’তি ৰুত্তে দুব্বিচারিতত্তা অত্তনো অকপ্পিযত্তা ততো আগতং অকপ্পিযং নিস্সায ঠিতমেৰ হোতি. ‘‘ইদং গণ্হা’তি ৰুত্তে তেন গহিতে ‘উগ্গণ্হাপেয্য ৰা’তি ৰুত্তৰিধিং ন পাপুণাতি, কেৰলং দুব্বিচারিতত্তা তস্সেৰ তং অকপ্পিযং হোতি, মূলপটিগ্গহণস্স সুদ্ধত্তা পরতো পত্তচতুক্কে ততিযপত্তো ৰিযাতি চ এৰং উপতিস্সত্থেরো ৰদতী’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. কিং বহুনা, ৰিসুদ্ধাগমত্তা কপ্পিযং. দুব্বিচারণায সতি অকপ্পিযং নিস্সায ঠিতং হোতীতি নো তক্কোতি আচরিযো. ‘‘এৰং সঙ্ঘগণাদীনম্পি অত্থায পরিচ্চত্তেপি তেন সমানগতিকত্তা ঠপেত্ৰা আপত্তিৰিসেস’’ন্তি ৰুত্তং.
ন কিঞ্চি কপ্পিযভণ্ডং চেতাপিতন্তি চেতাপিতঞ্চে, উপাযাভাৰং দস্সেতি. ‘‘উপনিক্খেপং ঠপেত্ৰাতি সচে সো উপাসকো ‘অতিবহুং এতং হিরঞ্ঞং, ইদং ভন্তে অজ্জেৰ ন ৰিনাসেতব্ব’ন্তি ৰত্ৰা সযং উপনিক্খেপদেসে ঠপেতি, অঞ্ঞেন ৰা ঠপাপেতি, এতং উপনিক্খেপং ঠপেত্ৰা ততো লদ্ধং উদযং পরিভুঞ্জন্তো সঙ্ঘো পচ্চযে পরিভুঞ্জতি নামা’’তি ৰুত্তং.
৫৮৫. অযং কির ইত্থংলক্খণসম্পন্নো উক্কংসতো. এৰং অঙ্গসম্পন্নোপি অপরভাগে লোভৰসেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা কারণেন সচে নিমিত্তং কত্ৰা পাতেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. সেনাসনম্পি পরিভোগে পরিভোগেতি পৰেসে পৰেসে. সো হি কারণন্তরেন রুক্খমূলিকস্স, অব্ভোকাসিকস্সপি ৰট্টতি এৰ, ঠাননিসজ্জাদিৰসেন নিৰাসাধিপ্পাযে সতি পরিভোগে পরিভোগে পচ্চৰেক্খিতব্বং. ভেসজ্জস্স সতিপচ্চযতা সব্বকালম্পীতি একে. অসন্নিহিতস্স পচ্ছাভত্তমেৰ, সন্নিহিতস্স পুরেভত্তম্পীতি নো তক্কোতি আচরিযো. ‘‘যামকালিকং সত্তাহকালিকং যাৰজীৰিকং আহারত্থায…পে… পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্স. অজ্ঝোহারে অজ্ঝোহারে আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাচি. ২৪৪) হি ৰুত্তং. দুক্কটঞ্হি ৰিকালভোজনসিক্খাপদে আগতং ৰিকালে আপজ্জতি, নো কালে আহারকালত্তা, সন্নিধিসিক্খাপদে আগতং পন কালেপি সন্নিধিজাতত্তা, তেনেৰ তত্থ সত্তাহকালিকযাৰজীৰিকদ্ৰযমেৰ ৰুত্তন্তি. ‘‘সতি পচ্চযে’’তি ৰচনতো নাযং ৰিসেসো লব্ভতীতি চে? ন, অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো, ৰচনানিযমতো চ. সন্নিধিসিক্খাপদে হি ‘‘অনাপত্তি যাৰকালিকং যাৰকালং নিদহিত্ৰা ভুঞ্জতি. যামকালিকং যামে নিদহিত্ৰা ভুঞ্জতী’’তি (পাচি. ২৫৬) এত্থ ৰচনপ্পমাণতো যামকালিকং ন পুরেভত্তে, ন পচ্ছাভত্তে, ন দিৰসে, ন রত্তিযং যামমেৰ নিদহিত্ৰা ভুঞ্জন্তস্স অনাপত্তীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গো. তথা তত্থেৰ ‘‘যামকালিকং যামং নিদহিত্ৰা ভুঞ্জতি, সত্তাহকালিকং সত্তাহং নিদহিত্ৰা ভুঞ্জতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘সতি পচ্চযে’’তি, তস্মা সতিপচ্চয-ৰচনং কত্থচি হোতি, কত্থচি ন হোতীতি ৰচনানিযমতো আপত্তিযাপি অনিযমো সিযা. এৰং সন্তেপি যথাৰুত্তদুক্কটং আপজ্জতি এৰ. ন অনাহারপ্পযোজনত্তা যামকালিকাদীনন্তি চে? ন, সপ্পিআদিমিস্সভোজনস্স পণীতভোজনভাৰপ্পত্তিতো. অপিচ সব্বকালিকেসু যাৰকালিকং ওল়ারিকং, তং আহারত্থায পটিগ্গণ্হন্তস্স কালে অনাপত্তি, পগেৰ অনোল়ারিকং যামকালিকাদিং, আহারত্থায এৰ অনুঞ্ঞাতত্তা. যাৰকালিকে এৰ অনাপত্তীতি চে? ন, অনাহারত্থায গণ্হন্তস্স আপত্তিসম্ভৰতো ইতরং আহারত্থায গণ্হন্তস্স ৰিয, তস্মা যথাৰুত্তমেৰেত্থ সন্নিট্ঠানং পাল়িং, যুত্তিঞ্চ অনুলোমেতীতি.
দেসনাসুদ্ধীতি এত্থ দেসনা নাম ৰিনযকম্মং, তেন ৰুট্ঠানম্পি দেসনা এৰ নাম হোতীতি. ‘‘পটিগ্গণ্হাতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘পটিসেৰতী’’তি ৰুত্তত্তা পটিগ্গহণে পন সতিং অকত্ৰা পরিভোগে করোন্তস্স অনাপত্তি. খীণাসৰা কতকিচ্চত্তা ৰিভত্তদাযাদা ৰিয হোন্তি, তেন তেসং সামিপরিভোগা হোন্তি. অঞ্ঞথা যাৰকালিকভাৰং অনতিক্কন্তত্তা ৰিরুজ্ঝতি. ইণপরিভোগো ন ৰট্টতি, ভেসজ্জে আপত্তিতো, ইতরস্মিং অযুত্তপরিভোগতো, ইণং ৰিয অননুঞ্ঞাতভুত্তত্তা চ. ‘‘আদিতো পট্ঠায হি অলজ্জী নাম নত্থি, তস্মা ন কোচি সঙ্কিতব্বো’’তি লিখিতং. ভারভূতা সদ্ধিৰিহারিকাদযো. যথাদানমেৰ গহিতত্তাতি এত্থ ‘‘অত্তনো হত্থেন চে দেতি, ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং, ‘‘অতিরেকভাগং গহেত্ৰা পুনদিৰসে অত্তনো অত্থায উদ্ধটভাগং তত্থেৰ দাপেতি, ৰট্টতী’’তি চ. পরিৰত্তকং দেতি, ধম্মিযঞ্চে, ৰট্টতি. নো অধম্মিযং. ‘‘তং ধম্মানুগ্গহেন উগ্গণ্হিতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. কেন লেসেনাতি চে? ‘‘অলব্ভমানায সামগ্গিযা অনাপত্তি সম্ভোগে সংৰাসে’’তি (মহাৰ. ১৩০) ইমিনা উপসম্পদক্খন্ধকৰচনলেসেন.
৫৮৬. অস্সতিযা দিন্নন্তি এত্থ ‘‘অস্সতিযা দিন্নং নাম অপরিচ্চত্তং হোতি, তস্মা দুস্সন্তে বদ্ধকহাপণাদীনি সতিং পটিলভিত্ৰা দাযকা চে পুন গণ্হন্তি, নিস্সগ্গিযমেৰ দেসেতব্বং. তেন অকপ্পিযভণ্ডেন তে চে দাযকা সপ্পিআদীনি কিণিত্ৰা সঙ্ঘস্স দেন্তি, তস্সপি ভিক্খুনো কপ্পতি দাযকানংযেৰ সন্তকত্তা. ভিক্খুনা হি ‘ৰত্থং গণ্হামী’তি ৰত্থসঞ্ঞায এৰ গহিতং, ন রূপিযসঞ্ঞায. ইদঞ্চ সিক্খাপদং অত্তনো অত্থায উগ্গহণং সন্ধায ৰুত্তং, ন চ তেন তং অত্তনো অত্থায পরেসং ৰা অত্থায গহিতং. অথ তে দাযকা নো চে আগন্ত্ৰা গণ্হন্তি, দাযকে পুচ্ছিত্ৰা অত্তনো অত্থায চে পরিচ্চত্তং, সঙ্ঘে নিস্সজ্জিত্ৰা আপত্তি দেসেতব্বা. নো চে, আপত্তি এৰ দেসেতব্বা’’তি ৰুত্তং, তং পুব্বাপরৰিরুদ্ধং. আপত্তিদেসনায হি সতি রূপিযং পটিগ্গহিতন্তি সিদ্ধং, তস্মিং সিদ্ধে ‘‘ততো উপ্পন্নং তস্সপি কপ্পতী’’তি ইদং ন যুজ্জতীতি. কপ্পতি এৰাতি চে? ন, ৰত্থুং অনিস্সজ্জিত্ৰা আপত্তি দেসেতব্বাতি ন যুজ্জতি. অচিত্তকত্তা সিক্খাপদস্স যুজ্জতীতি চে? ন, সব্বত্থ ‘‘রূপিযং পটিগ্গণ্হাতী’’তি ৰচনতো. ‘‘রূপিযং পটিগ্গণ্হাতী’’তি হি ৰুত্তং, অঞ্ঞথা সব্বত্থ ‘‘রূপিয’’ন্তি পদং নিরত্থকং হোতি ৰিনাপি তেন তদত্থসিদ্ধিতো. অনেন চ ৰত্থং পটিগ্গহিতং, দাযকেন চ ৰত্থমেৰ দিন্নং, ৰত্থগতম্পি রূপিযং থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তো পদৰারেন কারেতব্বো. অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘রূপিযে অরূপিযসঞ্ঞীতি সুৰণ্ণাদীসু খরপত্তাদিসঞ্ঞী’’তি ৰুত্তং ‘‘রূপিযং পটিগ্গণ্হাতী’’তি ৰচনৰসেন.
‘‘অপিচ পুঞ্ঞকামা’’তিআদি পন ৰিধানন্তরদস্সনত্থং ৰুত্তং, তেনেৰ হি ‘‘ইমস্মিং গেহে ইদং লদ্ধন্তি সল্লক্খেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা সল্লক্খণে ৰিমতিৰসেন, ৰিমতিযা চ সতি নিস্সগ্গিযমেৰ ‘‘রূপিযে ৰেমতিকো’’তিআদি ৰচনতোতি. ইদং ৰিধানং নিরত্থকমেৰ আপজ্জতি, ন চ নিরত্থকং. কস্মা? দুস্সন্তে বদ্ধকহাপণাদি অস্সতিযা দিন্নং ৰত্থসঞ্ঞায পটিগ্গহিতঞ্চ, ততো ন রূপিযং দিন্নঞ্চ হোতি পটিগ্গহিতঞ্চাতি. এত্থ আপত্তিদেসনাকিচ্চং নত্থি, তং পন দাযকানমেৰ পটিদাতব্বং. ততো উপ্পন্নং কপ্পিযভণ্ডঞ্চ সব্বেসং কপ্পতীতি ইমস্স ৰিধানন্তরদস্সনত্থং ‘‘অপিচ পুঞ্ঞকামা’’তিআদীতি নো তক্কোতি আচরিযো.
রূপিযসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. রূপিযসংৰোহারসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৮৭. ‘‘জাতরূপরজতপরিৰত্তন’’ন্তি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন ৰুত্তং, তথা ‘‘রূপিযং নাম সত্থুৰণ্ণো কহাপণো’’তিআদি পাল়িৰচনঞ্চ. ‘‘অরূপিযে রূপিযসঞ্ঞী রূপিযং চেতাপেতী’’তিআদি তিকৰচনতো, ‘‘দুক্কটৰত্থুনা পন নিস্সগ্গিযৰত্থুং চেতাপেন্তস্স…পে… নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং গরুকস্স চেতাপিতত্তা’’তি অট্ঠকথাৰচনতো চ পন অনুক্কট্ঠপরিচ্ছেদোপেত্থ লব্ভতীতি সিদ্ধং. সত্থুৰণ্ণো চ কহাপণো চ ততো যে চঞ্ঞে ৰোহারং গচ্ছন্তীতি এৰমেত্থ সমুচ্চযো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন সিক্খাপদে ‘‘নানপ্পকারকং নাম কতম্পি অকতম্পি কতাকতম্পী’’তি এত্থ ৰিভত্তানং তিণ্ণং রূপিযারূপিযানঞ্চ দ্ৰিন্নং ৰসেন পঞ্চ তিকা ৰুত্তা, অট্ঠকথাচরিযেহি তদনুলোমতো একো তিকো দস্সিতোতি সব্বে ছ হোন্তি.
এত্থাহ – অঞ্ঞস্মিং সিক্খাপদে একস্মিং তিকচ্ছেদে দস্সিতে সতিপি সম্ভৰে ইতরে ন দস্সীযন্তি, ইধেৰ কস্মা দস্সিতোতি? ‘‘নানপ্পকারক’’ন্তি মাতিকাযং ৰুত্তত্তা ইধেৰ নানপ্পকারভাৰদস্সনত্থন্তি. ন কযৰিক্কযসিক্খাপদেপি ৰত্তব্বপ্পসঙ্গতোতি চে? ন, ইধ দস্সিতনযত্তা. অথ চ রূপিযস্স ৰিভঙ্গে ‘‘যে ৰোহারং গচ্ছন্তী’’তি অন্তে ৰুত্তত্তা সত্থুৰণ্ণাদযো ৰল়ঞ্জনুপগা এৰাতি সিদ্ধং. ততো অৰল়ঞ্জনুপগেহি জাতরূপরজতেহি ৰোহারেন ন নিস্সগ্গিযন্তি আপজ্জতি, তস্মা তং আপজ্জনত্থন্তি দস্সেন্তেন ‘‘কতেন কতং চেতাপেতী’’তিআদযো তিকা ৰুত্তাতি, এৰং সন্তে রূপিযৰিভঙ্গে ‘‘যে চ ৰোহারং গচ্ছন্তী’’তি ন ৰত্তব্বং, তস্মিং পদে অৰুত্তে অৰল়ঞ্জনুপগাপি সঙ্গহং গতাৰ হোন্তীতি কতাদীহি তিকত্তযস্স ৰত্তব্বপযোজনং ন ভৰিস্সতীতি চে? ন, কপ্পিযভণ্ডেন কপ্পিযভণ্ডপঅৰত্তনস্সাপি রূপিযসংৰোহারভাৰপ্পসঙ্গতো. ‘‘যে ৰোহারং গচ্ছন্তী’’তি ৰচনেনপি কমুক কথল কংসভাজন সাটকাদিপরিৰত্তনস্সপি রূপিযসংৰোহারভাৰপ্পসঙ্গো এৰাতি চে? ন, কতাদিৰচনেন জাতরূপাদিঅকপ্পিযৰত্থূনঞ্ঞেৰ অধিপ্পেতভাৰদীপনতো, তস্মা উভযেনপি যদেতং কতাকতাদিভেদং পাকতিকরূপিযং যঞ্চ কহাপণমাসকসঙ্খেপং, যঞ্চ কহাপণাদিৰোহারূপগং, উভযম্পেতং ইধ চ অনন্তরাতীতসিক্খাপদে চ রূপিযং নামাতি অধিপ্পেতত্থসিদ্ধি হোতি, ন তণ্ডুলাদীনি, তত্থ কতাদিৰোহারাসম্ভৰতো. এত্তাৰতা কতাদিতিকত্তযপ্পযোজনং ৰুত্তং.
ইদানি সেসত্তিকানি ৰুচ্চতি – এত্থ হি যথাৰুত্তপ্পভেদং নিস্সগ্গিযৰত্থু রূপিযং নাম, সেসং দুক্কটৰত্থুপি কপ্পিযৰত্থুপি ন রূপিযন্তি অরূপিযং নাম হোতীতি কত্ৰা ‘‘অরূপিযে অরূপিযসঞ্ঞী পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অনাপত্তী’’তি ইদং ন একংসিকং আপজ্জতি দুক্কটৰত্থুম্হি দুক্কটাপজ্জনতো. ইধ ৰচনপ্পমাণতো নিস্সগ্গিযৰত্থুতো অঞ্ঞং অন্তমসো মুত্তাদিপি অরূপিযমেৰ নাম. তত্থ পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অনাপত্তীতি চে? ন, রাজসিক্খাপদৰিরোধতো. তত্থ হি ‘‘মুত্তা ৰা মণি ৰা’’তি ৰুত্তং, তস্মা মুত্তাদি অকপ্পিযং দুক্কটৰত্থূতি চ সিদ্ধং নিস্সগ্গিযৰত্থূসু অভাৰা. এৰং সন্তে ‘‘অরূপিযে অরূপিযসঞ্ঞী পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অনাপত্তী’’তি সুদ্ধকপ্পিযভণ্ডং সন্ধায ৰুত্তং, ন সব্বং অরূপিযং. ততো অঞ্ঞত্থ পন ‘‘অরূপিযে রূপিযসঞ্ঞী’’তিআদিতিকদুক্কটে চ অট্ঠকথাযং দস্সিততিকে চ সব্বং অরূপিযং নামাতি ৰেদিতব্বং, তস্মা অরূপিযভাৰদীপনত্থং দুতিযো তিকো ৰুত্তো. তদত্থমেৰ অট্ঠকথাযং দস্সিতো একো তিকো. কস্মা ন পাল়িযং সো ৰুত্তোতি চে? তত্থ চেতাপিতঅরূপিযে রূপিযছড্ডনকসম্মুতিকিচ্চাভাৰতো. তস্মিঞ্হি তিকে ৰুত্তে কপ্পিযৰত্থুনোপি অরূপিযছড্ডনকসম্মুতি দাতব্বাতি আপজ্জতি, তস্স ৰসেন রূপিযছড্ডনকসম্মুতি এৰ ন ৰত্তব্বাতি? ন, রূপিযস্সপি সম্মুতিকিচ্চাভাৰপ্পসঙ্গতো, তস্মা রূপিযে রূপিযসঞ্ঞী কপ্পিযৰত্থুং চেতাপেতি পত্তচতুক্কে ততিযপত্তং ৰিয, তং সঙ্ঘাদীনং নিস্সজ্জিতব্বং, নিস্সট্ঠং পন অঞ্ঞেসং কপ্পতি ততিযপত্তো ৰিয. অথ সম্পটিচ্ছিতরূপিযেন চেতাপিতং হোতি দুতিযপত্তো ৰিয, তং ৰিনাপি সম্মুতিযা যো কোচি ভিক্খু ছড্ডেতি, ৰট্টতি. ততো পরং ‘‘সচে তত্থ আগচ্ছতি আরামিকো ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিতব্বং. তত্থ ‘‘রূপিযে’’তি ৰা ‘‘অরূপিযে’’তি ৰা সব্বত্থ ভুম্মপ্পত্তে অত্তনো সন্তকং, উপযোগপ্পত্তে পরসন্তকন্তি ৰেদিতব্বং. এত্থাহ – উপতিস্সত্থেরো পুরিমসিক্খাপদেন রূপিযপটিগ্গহণং ৰারিতং, ইমিনা সুদ্ধাগমেন কপ্পিযকারকস্স হত্থে কপ্পিযং নিস্সায ঠিতেন সংৰোহারো ৰারিতোতি.
৫৮৯. নিস্সগ্গিযৰত্থুনা নিস্সগ্গিযৰত্থুং…পে… অপরাপরপরিৰত্তনে ইমিনাতি এত্থ একস্মিং এৰ ৰত্থুস্মিং দ্ৰিন্নং সিক্খাপদানং ৰসেন একতো আপত্তি ৰুত্তা, তং পন পচ্ছিমস্স ৰসেন নিস্সজ্জিতব্বং. এতেন নিস্সগ্গিযং আপন্নম্পি আপজ্জতীতি একে. পরস্স রূপিযগ্গহণং পরিৰত্তনন্তি রূপিযে অগ্গহিতে তস্স অভাৰতো ইমিনাৰ আপত্তি, ন পুরিমেন ওমসৰাদো ৰিয. মুসাৰাদেন মুসা ৰদন্তস্সাপি হি ওমসৰাদেনেৰ আপত্তি. নিস্সগ্গিযৰত্থুনা দুক্কট…পে… এসেৰ নযোতি এতস্স যুত্তিং দস্সেন্তো ‘‘যো হি অয’’ন্তি আহ.
ৰড্ঢিং পযোজেন্তস্সাতি এত্থ ইদং গহেত্ৰা সতি মাসে, সতি সংৰচ্ছরে ‘‘এত্তকং দেহী’’তি চে ৰদতি. রূপিযসংৰোহারো হোতি. ৰিনা কপ্পিযকারকেন ‘‘এত্তকা ৰুড্ঢি হোতু, এত্তকং গণ্হা’’তি ৰদতো দুক্কটং কযৰিক্কযলক্খণাভাৰতো. ‘‘মূলে মূলসামিকান’’ন্তিআদি কপ্পিযকরণূপাযদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন কেৰলং নিস্সট্ঠং অপরিভোগং হোতি, পুন এৰং কতে পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি. তস্সপি পরিভোগে মূলস্স কপ্পিযকরণূপাযো চে ন হোতি, কপ্পিযং আচিক্খিতব্বন্তি যথা পাল়িযা চেত্থ কপ্পিযকরণূপাযো, সো চ ততিযপত্তেপি, ‘‘যথা চ অত্তনো অত্থায গহিতে এৰরূপুপাযো, তথা সঙ্ঘাদিঅত্থায গহিতেপি এসো ৰা’’তি ৰুত্তং. ইমে কির পঠমদুতিযপত্তে যাৰ গহট্ঠেন পরিৰত্তেতি, তাৰ ন কপ্পিযকরণূপাযো, অনেকপুরিসযুগম্পি ‘‘অকপ্পিযা এৰা’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘সঙ্ঘসন্তকং কপ্পিযভণ্ডং ৰিক্কিণিত্ৰা আগতকহাপণানিপি পটিগ্গহণং মোচেত্ৰাৰ সম্পটিচ্ছিতব্বানি, তস্মা কপ্পিযকারকো চে ইমানি তানি কহাপণানীতি ৰদতি, ন ৰট্টতিযেৰ, পটিক্খিপিতব্বং, ন ৰিচারেতব্বং, ৰিচারেতি চে? সব্বেসং ন কপ্পতি. পটিগ্গহণং মোচেত্ৰা সম্পটিচ্ছিতানি চে ৰিচারেতি, তস্সেৰ ন ৰট্টতী’’তি অভিক্খণং ৰুত্তং.
রূপিযসংৰোহারসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. কযৰিক্কযসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৯৩. পটপিলোতিকানন্তি পটপিলোতিকেহি. ‘‘অজ্ঝাচরতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদং পুরিমসিক্খাপদেপি ৰেদিতব্বং. ‘‘কযিতঞ্চ হোতি ৰিক্কযিতঞ্চা’’তি এতেসং পদানং ৰিপরীততো ‘‘অত্তনো ভণ্ড’’ন্তিআদি ৰুত্তং. কস্মা? ‘‘ইমিনা ইম’’ন্তি ৰচনানুরূপতো. সদ্ধাদেয্যৰিনিপাতনং পনেত্থ অট্ঠানপদানং ৰসেন ৰেদিতব্বং.
কযৰিক্কযসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো কোসিযৰগ্গো দুতিযো.