পারাজিকৰণ্ণনা

ৰেরঞ্জকণ্ডো

ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা

‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন ৰেসালিযা অৰিদূরে কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৰিনযনিদানে আরভিতব্বে ৰেরঞ্জকণ্ডস্স আরম্ভো কিমত্থোতি চে? ৰুচ্চতে – মূলতো পভুতি ৰিনযনিদানং দস্সেতুং. যদি এৰং ‘‘পঠমং আৰুসো উপালি পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্তন্তি, ৰেসালিয’’ন্তি ৰচনেন ৰিরুজ্ঝতীতি চে? ন ৰিরুজ্ঝতি. কস্মা? কত্থ পঞ্ঞত্তন্তি হি নিদানপুচ্ছা. এৰং সন্তেপি ‘‘পঠমস্স পারাজিকস্স কিংনিদান’’ন্তি পুচ্ছিতে সাধারণমহানিদানৰিস্সজ্জনং অযুত্তং ৰিযাতি? নাযুত্তং, সব্বেসং সিক্খাপদানং পাটেক্কং নিদানস্স পুট্ঠত্তা তস্স ৰিস্সজ্জেতব্বত্তা চ সব্বসাধারণমহানিদানং পঠমমাহ. একন্তেন পুচ্ছাৰিস্সজ্জনক্কমেন পারাজিকাদীনি সঙ্গহং আরোপিতানি. কথং আরোপিতানীতি চে? আযস্মতা মহাকস্সপেন অনুক্কমেন সব্বোপি ৰিনযো পুচ্ছিতো, পুট্ঠেন চ আযস্মতা উপালিত্থেরেন যথাসম্ভৰং নিরন্তরং ৰিস্সজ্জিতমেৰ. অপুচ্ছিতানিপি ৰিনীতৰত্থুআদীনি যুজ্জমানানি ৰত্থূনি অন্তোকত্ৰা ৰিস্সজ্জনক্কমেনেৰ গণসজ্ঝাযমকংসূতি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞথা ৰেরঞ্জকণ্ডং পঠমপারাজিকস্সেৰ নিদানন্তি ৰা অনধিকারিকং ৰা নিপ্পযোজনং ৰা পাটেক্কং সিক্খাপদনিদানপুচ্ছানন্তরং তদেৰ ৰিস্সজ্জেতব্বন্তি ৰা আপজ্জতি, তস্মা আদিতো পভুতি ৰিনযনিদানং দস্সেতুং ‘‘তেন সমযেনা’’তিআদি আরদ্ধং.

ইদানি নিদানভণনে পযোজনং ৰক্খাম – ৰিনযস্সআণাদেসনত্তা ভগৰতো তাৰ আণারহভাৰদীপনং, আণাভূতস্স চ ৰিনযস্স অনঞ্ঞৰিসযভাৰদীপনং, আণায ঠিতানং সাৰকানং মহানুভাৰদীপনঞ্চাতি তিৰিধমস্স পযোজনং. কথং? আণাসাসনারহো হি ভগৰা পহীনকিলেসত্তা, অধিগতগুণৰিসেসত্তা, লোকজেট্ঠসেট্ঠত্তা, তাদিভাৰপ্পত্তত্তা চ, অরসরূপতাদীহি অট্ঠহি অক্কোসৰত্থূহি অকম্পনতো ভগৰতো তাদিভাৰপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, অট্ঠন্নম্পি তেসং অক্কোসৰত্থূনং অত্তনি সম্ভৰপরিযাযদীপনপাল়িযা পহীনকিলেসতা ৰেদিতব্বা. চতুন্নং ঝানানং তিস্সন্নঞ্চ ৰিজ্জানং অধিগমপরিদীপনেন অধিগতগুণৰিসেসতা ৰেদিতব্বা. ‘‘নাহং তং ব্রাহ্মণ পস্সামি সদেৰকে…পে… মুদ্ধাপি তস্স ৰিপতেয্যা’’তি চ ‘‘জেট্ঠো সেট্ঠো লোকস্সা’’তি চ ৰচনেন জেট্ঠসেট্ঠতা ৰেদিতব্বা, ইদঞ্চ ভগৰতো আণারহভাৰদীপনপ্পযোজনং. ‘‘আগমেহি ত্ৰং সারিপুত্ত, আগমেহি ত্ৰং সারিপুত্ত, তথাগতোৰ তত্থ কালং জানিস্সতী’’তি ৰচনং অনঞ্ঞৰিসযভাৰদীপনং. ‘‘সাধাহং, ভন্তে, পথৰিং পরিৰত্তেয্য’’ন্তি চ ‘‘একাহং, ভন্তে, পাণিং অভিনিম্মিনিস্সামী’’তি চ ‘‘সাধু, ভন্তে, সব্বো ভিক্খুসঙ্ঘো উত্তরকুরুং পিণ্ডায গচ্ছেয্যা’’তি চ ইমেহি থেরস্স তীহি সীহনাদেহি আণায ঠিতানং সাৰকানং মহানুভাৰতাদীপনং ৰেদিতব্বং. সাৰত্থিযাদীসু অৰিহরিত্ৰা কিমত্থং ভগৰা ৰেরঞ্জাযমেৰ তদা ৰিহাসীতি চে? নল়েরুযক্খস্স পীতিসঞ্জননত্থং, ভিক্খুসঙ্ঘস্স ভিক্খাৰসেন অকিলমনত্থং, ৰেরঞ্জব্রাহ্মণস্স পসাদসঞ্জননত্থং, মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স আনুভাৰদীপনট্ঠানভূতত্তা, সারিপুত্তত্থেরস্স ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতপরিৰিতক্কনট্ঠানভূতত্তা চ. তেসু পচ্ছিমং বলৰকারণং, তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘তেন সমযেনাতি যেন কালেন আযস্মতো…পে… তেন কালেনা’’তি. পুরিমেসু চতূসু অসঙ্গহকারণেসু পঠমেন ভগৰা মেত্তাভাৰনাদিনা অমনুস্সানং চিত্তসংরক্খণেন ভিক্খূনং আদরং জনেতি. দুতিযেন পরিসাৰচরেন ভিক্খুনা এৰং পরিসা সঙ্গহেতব্বা, এৰং অপ্পিচ্ছেন সন্তুট্ঠেন চ ভৰিতব্বন্তি ৰা দস্সেতি. ততিযেন পচ্চযে নিরপেক্খেন কুলানুগ্গহো কাতব্বোতি. চতুত্থেন এৰং মহানুভাৰেনাপি পচ্চযত্থং ন লোলুপ্পং কাতব্বং, কেৰলং পরদত্তুপজীৰিনা ভৰিতব্বন্তি দস্সেতি. ‘‘তেনাতিআদিপাঠস্স…পে… ৰিনযস্সত্থৰণ্ণন’’ন্তি ৰচনতো অঞ্ঞো তেনাতিআদিপাঠো, অঞ্ঞো ৰিনযো আপজ্জতি.

‘‘তেনাতিআদিপাঠম্হা, কো অঞ্ঞো ৰিনযো ইধ;

তস্সত্থং দস্সযন্তোৰ, করে ৰিনযৰণ্ণন’’ন্তি. –

চে? ননু ৰুত্তং পুব্বেৰ ‘‘ইদঞ্হি বুদ্ধস্স ভগৰতো অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতী’’তিআদি, তস্মা উপালিত্থেরেন ৰুত্তস্স তেনাতিআদিপাঠস্স অত্থং নানপ্পকারতো দস্সযন্তো করিস্সামি ৰিনযস্স ভগৰতো অত্তপচ্চক্খৰচনভূতস্স অত্থৰণ্ণনন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যদি এৰং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতীতি এৰমাদিৰচনপটিমণ্ডিতনিদানং ৰিনযপিটকং কেন ধারিত’’ন্তিআদিৰচনং ৰিরুজ্ঝতি ‘‘তেন সমযেনা’’তিআদিৰচনস্স ৰিনযপিটকপরিযাপন্নভাৰদীপনতোতি চে? ন, অঞ্ঞত্থেপি তব্বোহারসিদ্ধিতো ‘‘নানাৰিধভিত্তিকম্মপটিমণ্ডিতৰসনো পুরিসো’’তিআদীসু ৰিয. ৰিনযস্সাদিভাৰেন সঙ্গীতিকারকেহি অনুঞ্ঞাতত্তা ৰিনযপরিযাপন্নতাপি যুজ্জতি তস্স ৰচনস্স. এত্থাহ – যথা সুত্তন্তে ‘‘একং সময’’ন্তি চ, অভিধম্মে চ ‘‘যস্মিং সমযে’’তি অনিযমতো ৰুত্তং, তথা অৰত্ৰা ইধ ‘‘তেন সমযেনা’’তি পঠমং তংনিদ্দেসোৰ কস্মা ৰুত্তোতি? ৰুচ্চতে – তস্স তস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযস্স, যস্স ৰা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুভূতস্স সমযস্স হেতু ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসি, তস্স চ সমযস্স অতীতস্স তেসং সঙ্গীতিকারকানং ৰসীনং সুৰিদিতত্তা. কথং? ‘‘যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা তে উজ্ঝাযন্তী’’তিআদিৰচনতো, ‘‘অথ খো তে ভিক্খূ ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসু’’ন্তি চ ‘‘অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে সন্নিপাতাপেত্ৰা’’তি চ ‘‘ভিক্খূনং তদনুচ্ছৰিকং তদনু…পে… দস অত্থৰসে পটিচ্চ সঙ্ঘসুট্ঠুতাযা’’তি চ ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি চ খন্ধকেসু চ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তীহি সরণগমনেহি পব্বজ্জ’’ন্তিআদিৰিনযক্কমস্স ৰচনতো যো সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো, তস্স তস্স ৰিনযক্কমস্স সো পঞ্ঞত্তিসমযো চ সুৰিদিতো তেসং পঞ্চসতানং ধম্মধরানং ভিক্খূনং, নাযং নযো সুত্তন্তাভিধম্মেসু সম্ভৰতি. তস্মা সুৰিদিতত্তা তেন সমযেন হেতুভূতেন ৰিহরতীতি ৰিহরতিপদেন একসম্বন্ধত্তা চ পঠমং যংনিদ্দেসাদিনো অসম্ভৰতো চ ৰিনযপিটকে তংনিদ্দেসোৰ পঠমং ৰুত্তো. কথং? এত্থ ‘‘যেন খো পন সমযেন ৰেসালিযা অৰিদূরে কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৰা ‘‘যেন খো পন সমযেন ৰেসালী…পে… হোতী’’তি ৰা অসম্ভৰতো যংনিদ্দেসেন অৰত্ৰা তংনিদ্দেসস্সেৰ সম্ভৰতো ‘‘তেন খো পন সমযেন…পে… কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৰুত্তন্তি, কেৰলং সুৰিদিতত্তা ৰা. অনিযমনিদ্দেসৰচনন্তি এত্থ কিঞ্চাপি যথাৰুত্তনযেন নিযমনিদ্দেসৰচনমেৰেতং তংনিদ্দেসত্তা, তথাপি সম্পতিকালৰসেন তদিতরেসং ভিক্খূনং অৰিদিতত্তা ‘‘অনিযমনিদ্দেসৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. যং পন ৰুত্তং ‘‘অযঞ্হি সব্বস্মিম্পি ৰিনযে যুত্তী’’তি, তং তব্বহুলেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

যদি সব্বং তেনাতি পদং অনিযমনিদ্দেসৰচনং ভৰেয্য, তেন হি ভিক্খৰে ভিক্খূনং সিক্খাপদন্তি এত্থ ইদম্পি পুব্বে সিদ্ধত্থং তেনাতি পদং অনিযমনিদ্দেসৰচনং ভৰেয্য. ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতী’’তিআদীসু ৰুত্তং তেনাতি পদঞ্চ অনিযমনিদ্দেসৰচনং ভৰেয্য, ন চ হোতি, তস্মা যেসং তেন তংনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠত্থো অৰিদিতো, তেসং ৰসেনাহ ‘‘অনিযমনিদ্দেসৰচনমেত’’ন্তি. অথ ৰা ততো পঠমং তদত্থাদস্সনতো পচ্ছাপি তংসম্বন্ধেন যংনিদ্দেসদস্সনতো চ ‘‘অনিযমনিদ্দেসৰচনমেত’’ন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা পুব্বণ্হাদীসু অযং নামাতি অনিযমেত্ৰা কালপরিদীপনস্স সমযসদ্দস্স উপপদভাৰেনপি এৰং ৰত্তুমরহতি ‘‘যদিদং অনিযমনিদ্দেসৰচন’’ন্তি. অথ ৰা ‘‘তেনা’’তি ৰুত্তে তেন ঘটেন পটেনাতি সব্বত্থপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং নিযমং করোতি ‘‘সমযেনা’’তি. কেন পন সমযেন? পরভাগে অত্থতো সিদ্ধেন সারিপুত্তস্স পরিৰিতক্কসমযেন. এত্থাহ – ৰিতক্কসমযো চে ইধাধিপ্পেতো, ‘‘পরতো ইধ পন হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সারিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেন চা’’তিআদিৰচনং ৰিরুজ্ঝতীতি? ন, বাহুল্লেন ৰুত্তত্তা. সুত্তন্তাভিধম্মেসু ৰিয অৰত্ৰা ইধ ৰিনযপিটকে করণৰচনেন কস্মা নিদ্দেসোতি হি চোদনা. তস্মা তস্সা ৰিস্সজ্জনে বাহুল্লেন করণৰচনপ্পযোজনং ৰত্তুকামো আচরিযো আহ ‘‘যো সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো’’তিআদি. ন সম্পতি ৰুচ্চমানস্সেৰ করণৰচনস্স পযোজনং ৰত্তুকামো, ইমস্স পন হেতুঅত্থোৰ সম্ভৰতি, ন করণত্থো, তস্মা আহ ‘‘অপরভাগে অত্থতো সিদ্ধেনা’’তিআদি. সমযঞ্চাতি আগমনপচ্চযসমৰাযং তদনুরূপকালঞ্চ উপাদাযাতি অত্থো. পচ্চযসামগ্গিঞ্চ আগমনকালঞ্চ লভিত্ৰা জানিস্সামাতি অধিপ্পাযো.

এত্থাহ – যথা ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো সমযো চা’’তি এত্থ খণসমযানং একো অত্থো, তথা কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি কালসমযানং একো অত্থো সিযা, অপিচ আগমনপচ্চযসমৰাযো চেত্থ সমযো কালস্সাপি আগমনপচ্চযত্তা সমযগ্গহণেনেৰ সো গহিতোতি ৰিসুং কালো কিমত্থং গহিতোতি চ? ৰুচ্চতে – অপ্পেৰ নাম স্ৰেপীতি কালস্স পঠমং নিযমিতত্তা ন সমযো কালত্থো. তস্মিং স্ৰেতি নিযমিতকালে ইতরেসং আগমনপচ্চযানং সমৰাযং পটিচ্চ উপসঙ্কমেয্যাম যথানিযমিতকালেপি পুব্বণ্হাদিপ্পভেদং যথাৰুত্তসমৰাযানুরূপং কালঞ্চ উপাদাযাতি স্ৰেতি পরিচ্ছিন্নদিৰসে পুব্বণ্হাদিকালনিযতভাৰং দস্সেতি, তস্মা কালসমযানং ন একত্থত্তা কালস্স ৰিসুং গহণম্পি সাত্থকন্তি ৰেদিতব্বং. যস্মা খণে খণে ত্ৰং ভিক্খু জাযসি চ জীযসি চ মীযসি চেতি ভিক্খুনিযা সন্তিকে অভিক্খণং গচ্ছতীতি (পাচি. ১৯৮) চ খণে খণে ভাসতি সত্থুসাসনন্তি চ খণসদ্দো অনেকত্থো, তথা সমযসদ্দো চ, তস্মা একমেকেন নিযমেন্তো ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চা’’তি আহ. খণসমযানং অত্থো একত্থো যুজ্জতি খণো ওকাসলাভো, অট্ঠক্খণৰজ্জিতো নৰমো খণোতি অত্থো. অত্তনো অত্তনো উচ্ছেদাদযো দিট্ঠিগতসঙ্খাতে সমযে এত্থ পৰদন্তীতি সমযপ্পৰাদকো. স্ৰেৰ তিন্দুকাচীরসঙ্খাতায তিম্বরুরুক্খপন্তিযা পরিক্খিত্তত্তা তিন্দুকাচীরং. একসালকেতি একো সালরুক্খো. ‘‘কুটিকা’’তিপি ৰদন্তি. অত্থাভিসমযাতি অত্তনো হিতপটিলাভা. ধীরোতি চ পণ্ডিতো ৰুচ্চতি, নাঞ্ঞো. সম্মা মানাভিসমযাতি সুট্ঠু মানস্স পহানেন, সমুচ্ছেদৰসেন সুট্ঠু মানপ্পহানেনাতি অত্থো. দুক্খস্স পীল়নট্ঠোতিআদীসু ‘‘চতুন্নং সচ্চানং চতূহি আকারেহি পটিৰেধো’’তিআদীসু খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতস্স দুক্খস্স দুক্খাকারতাযট্ঠো. সঙ্খতট্ঠো কারণুপ্পত্তিঅত্থো, দুক্খায ৰেদনায সন্তাপট্ঠো. সুখায ৰেদনায ৰিপরিণামট্ঠো. পীল়নট্ঠাদিকোৰ অভিসমযট্ঠোতি অত্থো দট্ঠব্বো. গব্ভোক্কন্তিসমযোতিআদীসুপি পথৰীকম্পনআলোকপাতুভাৰাদীহি দেৰমনুস্সেসু পাকটো. দুক্করকারিকসমযোপি কাল়ো সমণো গোতমো ন কাল়োতিআদিনা পাকটো. সত্তসত্তাহানি চ অঞ্ঞানি চ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো.

অচ্চন্তমেৰ তং সমযন্তি আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ পত্তসন্নিট্ঠানা, তাৰ অচ্চন্তসম্পযোগেন তস্মিং সমযে. করুণাৰিহারেন ৰিহাসীতি করুণাকিচ্চৰিহারেন তস্মিং সমযে ৰিহাসীতি অত্থো. তং সমযঞ্হি করুণাকিচ্চসমযং. ঞাণকিচ্চং করুণাকিচ্চন্তি দ্ৰে ভগৰতো কিচ্চানি, অভিসম্বোধি ঞাণকিচ্চং, মহাকরুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰেনেয্যসত্তাৰলোকনং কত্ৰা তদনুরূপকরণং করুণাকিচ্চং. ‘‘সন্নিপতিতানং ৰো, ভিক্খৰে, দ্ৰযং করণীয’’ন্তি (ম. নি. ১.২৭৩; উদা. ১২, ২৮) হি ৰুত্তং, তং ভগৰাপি করোতিযেৰ. অথ ৰা আগন্তুকেহি ভিক্খূহি আদিসমাযোগঞ্চ. তত্থ করুণাকিচ্চং ৰিহারং দস্সেন্তো ‘‘করুণাৰিহারেন ৰিহাসী’’তি আহ. অধিকরণঞ্হি কালত্থোতি এত্থ হি-কারো কারণত্থো. তত্থ হি অভিধম্মে কালসমূহখণসমৰাযহেতুসঙ্খাতৰসেন পঞ্চৰিধো সমযট্ঠো দট্ঠব্বো. কালসমূহট্ঠো সমযো কথং অধিকরণং হোতি? অধিকরণমুপ্পত্তিট্ঠানং পুব্বণ্হে জাতোতি যথা, এৰং কালট্ঠো সমযসদ্দো দট্ঠব্বো. কথং রাসট্ঠো? যৰরাসিম্হি জাতোতি যথা. তস্মা যস্মিং কালে পুঞ্জে ৰা চিত্তং সমুপ্পন্নং, তস্মিং কালে পুঞ্জে ৰা ফস্সাদযো উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং হোতি. অধিকরণঞ্হীতি এত্থ অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠং অধিকরণং কালট্ঠো সমূহট্ঠো চ হোতি, ‘‘যস্মিং সমযে’’তি ৰুত্তং অধিকরণং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইদানি ভাৰেনভাৰলক্খণঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ৰুত্তান’’মিচ্চাদিমাহ. তত্থ অভিধম্মে ৰুত্তানং ভাৰো নাম কিন্তি? উপ্পত্তি ৰিজ্জমানতা, সা তেসং তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং, সা পন সমযস্স ভাৰেন ভাৰো লক্খীযতি ঞাযতি, তস্মা তত্থ ভুম্মৰচননিদ্দেসো কতোতি ৰুত্তং হোতি.

তত্থ খণো নাম অট্ঠক্খণৰিনিমুত্তো নৰমো খণো, তস্মিং সতি উপ্পজ্জতি. সমৰাযো নাম চক্খুন্দ্রিযাদিকারণসামগ্গী, তস্মিং সতি উপ্পজ্জতি. হেতু নাম রূপাদিআরম্মণং. তস্মা তস্মিং খণকারণসমৰাযহেতুম্হি সতি তেসং ফস্সাদীনং ভাৰো ৰিজ্জমানতা হোতীতি ৰুত্তং হোতি. ইধ পন হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতীতি এত্থ অত্থদ্ৰযমেকস্স সম্ভৰতীতি ইধ ৰিনযে ৰুত্তস্স সমযসদ্দস্স কত্তুকরণত্থে ততিযা হেতুম্হি চ ইত্যুত্তত্তা. সো দুব্বিঞ্ঞেয্যোতি ‘‘তথাগতোৰ তত্থ কালং জানিস্সতী’’তি ৰুত্তত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তেন সমযেনাতি তস্স সমযস্স কারণা ‘‘অন্নেন ৰসতি ৰিজ্জায ৰসতী’’তি যথা, অন্নং ৰা ৰিজ্জং ৰা লভামীতি তদত্থং ৰসতীত্যত্থো. এৰং ‘‘তেন সমযেন ৰিহরতী’’তি ৰুত্তে হেত্ৰত্থে ততিযা দট্ঠব্বা, তস্মা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা সমযঞ্চ ৰীতিক্কমঞ্চ ওলোকযমানো তত্থ তত্থ ৰিহাসীতি ৰুত্তং হোতি. ততিযপারাজিকাদীসু ‘‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৰে, অদ্ধমাসং, পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পারা. ১৬২) এৰমাদীসু দট্ঠব্বা, তস্মা দুতিযা কালদ্ধানে অচ্চন্তসংযোগেতি দুতিযাত্র সম্ভৰতি ‘‘মাসমধীতে দিৰসমধীতে’’তি যথা. ইধ পন হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতীতি এত্থ যস্স করণৰচনস্স হেতুঅত্থো সম্ভৰতি, তেন সমযেন হেতুভূতেন তং তং ৰত্থুৰীতিক্কমসঙ্খাতং ৰীতিক্কমসমযসঙ্খাতং ৰা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসি. যস্স করণত্থো সম্ভৰতি, তেন করণভূতেন সমযেন সম্পত্তেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসীতি অধিপ্পাযো.

গণ্ঠিপদে পন ‘‘সুদিন্নাদীনং ৰীতিক্কমোৰ কারণং নাম, তস্স নিযমভূতো কালো পন করণমেৰ তং কালং অনতিক্কমিত্ৰাৰ সিক্খাপদস্স পঞ্ঞপেতব্বত্তা’’তি ৰুত্তং, তং নিদ্দোসং. যং পন ৰুত্তং ‘‘ইদং করণং পুব্বভাগত্তা পঠমং ৰত্তব্বম্পি পচ্ছা ৰুত্ত’’ন্তি, তং দুৰুত্তং. হেতুঅত্থতো হি যথা পচ্ছা করণত্থো যোজিযমানো অনুক্কমেনেৰ যোগং গচ্ছতি, তথা চ যোজিতো. যং পন অট্ঠকথাচরিযো পচ্ছা ৰুত্তং ইদং করণত্থং পঠমং যোজেত্ৰা পঠমং ৰুত্তং হেতুঅত্থং পচ্ছা যোজেসি, তং যোজনাসুখত্তাতি ৰেদিতব্বন্তি আচরিযেন লিখিতং. ইতো পট্ঠায যত্থ যত্থ ‘‘আচরিযেন লিখিত’’ন্তি ৰা ‘‘আচরিযস্স তক্কো’’তি ৰা ৰুচ্চতি, তত্থ তত্থ আচরিযো নাম আনন্দাচরিযো কলসপুরৰাসীতি গহেতব্বো. এত্থাহ – যথা সুত্তন্তে ‘‘একং সমযং ভগৰা’’তি ৰুচ্চতি, তথা ‘‘তেন সমযেন ভগৰা ৰেরঞ্জায’’ন্তি ৰত্তব্বং, অথ সৰেৰচনং ৰত্তুকামো থেরো, তথাগতো সুগতোতিআদীনিপি ৰত্তব্বানি, অথ ইমস্সেৰ পদদ্ৰযস্স গহণে কিঞ্চি পযোজনং অত্থি, তং ৰত্তব্বন্তি? ৰুচ্চতে – কেসঞ্চি বুদ্ধস্স ভগৰতো পরমগম্ভীরং অজ্ঝাসযক্কমং অজানতং ‘‘অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদে অনাদীনৰদস্সো…পে… অভিৰিঞ্ঞাপেসী’’তিআদিকং (পারা. ৩৬) ‘‘অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং সুদিন্নং পটিপুচ্ছী’’তিআদিকঞ্চ (পারা. ৩৯) ‘‘সাদিযি ত্ৰং ভিক্খূতি. নাহং ভগৰা সাদিযি’’ন্তিআদিকঞ্চ (পারা. ৭২) তথা পুরাণৰোহারিকং ভিক্খুং পুচ্ছিত্ৰা তেন ৰুত্তপরিচ্ছেদেন দুতিযপারাজিকপঞ্ঞাপনঞ্চ দেৰদত্তস্স পব্বজ্জানুজাননঞ্চাতি এৰমাদিকং ৰিনযপরিযত্তিং দিস্ৰা বুদ্ধসুবুদ্ধতং পটিচ্চ সঙ্কা সম্ভৰেয্য, ‘‘তথা কিং পন তুয্হং ছৰস্স খেল়াসকস্সা’’তি (চূল়ৰ. ৩৩৬) এৰমাদিকং ফরুসৰচনপটিসংযুত্তং ৰিনযপরিযত্তিং নিস্সায খীণাসৰত্তং পটিচ্চ সঙ্কা সম্ভৰেয্য, তদুভযসঙ্কাৰিনোদনত্থং আযস্মতা উপালিত্থেরেন ইদমেৰ পদদ্ৰযগ্গহণং সব্বত্থ কতন্তি ৰেদিতব্বং. তেনেতং দীপেতি – কামং সব্বঞেয্যবুদ্ধত্তা বুদ্ধোযেৰ, ভগ্গসব্বদোসত্তা ভগৰাৰ, সো সত্থাতি. পরতোপি ৰুত্তং ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তি…পে… অনত্থসংহিতে সেতুঘাতো তথাগতান’’ন্তি (পারা. ১৬). সুত্তন্তে চ ৰুত্তং ‘‘সণ্হেনপি কেসি ৰিনেমি ফরুসেনপী’’তিআদি (অ. নি. ৪.১১১).

অসাধারণহেতুম্হীতি এত্থ কুসলমূলানি ন অকুসলানং কদাচি মূলানি হোন্তি, তথা অকুসলমূলানি কুসলানং, অব্যাকতমূলানি ন কদাচি কুসলানন্তি অযমেৰ নযো লব্ভতি, যস্মা কুসলা হেতূ তংসমুট্ঠানানং রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো (পট্ঠা. ১.১.৪০১ আদযো), তস্মা কুসলানি কুসলানংযেৰাতিআদিনযো ন লব্ভতি. পুচি ৰুচ্চতে কুট্ঠা, তে মন্দযতি নাসযতীতি পুচিমন্দো. সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততন্তি এত্থ সামঞ্ঞতো ৰুত্তসত্তে দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘মনুস্সানং উপকারবহুলত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. বহুজনহিতাযাতি বহুনো জনস্স হিতত্থায. পঞ্ঞাসম্পত্তিযা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকহিতূপদেসকো হি ভগৰা. সুখাযাতি সুখত্থায. চাগসম্পত্তিযা উপকারকসুখসম্পদাযকো হি এস. মেত্তাকরুণাসম্পত্তিযা লোকানুকম্পায মাতাপিতরো ৰিয. লোকস্স রক্খিতগোপিতা হি এস. দেৰমনুস্সানন্তি এত্থ ভব্বপুগ্গলে ৰেনেয্যসত্তেযেৰ গহেত্ৰা তেসং নিব্বানমগ্গফলাধিগমায অত্তনো উপ্পত্তিং দস্সেতি. ‘‘অত্থাযা’’তি হি ৰুত্তে পরমত্থত্থায নিব্বানায, ‘‘হিতাযা’’তি ৰুত্তে তংসম্পাপকমগ্গত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি, মগ্গতো উত্তরি হিতং নাম নত্থীতি. সুখাযাতি ফলসমাপত্তিসুখত্থায ততো উত্তরি সুখাভাৰতো. দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেনাতি এত্থ সমাধিং পঞ্ঞঞ্চ অগ্গহেত্ৰা দিট্ঠিসীলমত্তগ্গহণং সব্বসেক্খাসেক্খসামঞ্ঞত্তা. কোসম্বকসুত্তেপি (ম. নি. ১.৪৯২) ‘‘সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতি, দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি ৰুত্তং. দিট্ঠিগ্গহণেন পঞ্ঞাপি গহিতাতি চে? ন, সোতাপন্নাদীনম্পি পঞ্ঞায পরিপূরকারিভাৰপ্পসঙ্গতো, তস্মা একলক্খণানম্পি তাসং পঞ্ঞাদিট্ঠীনং অৰত্থন্তরভেদো অত্থি ধিতিসমাধিন্দ্রিযসম্মাসমাধীনং ৰিয. অঞ্ঞাসীতি এত্থ সোতদ্ৰারানুসারেন ঞাতা, অত্থা সুতাতি হি ৰুচ্চন্তি ‘‘সুতমেতং, ভো গোতম, পাপকা সমাচারা দিস্সন্তি চেৰ সুয্যন্তি চা’’তিআদীসু ৰিয. ‘‘ভিক্খু খো, উপালি, সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৩৫৪) ৰিয অৰধারণত্থে ৰা. ৰেরঞ্জাযং ভৰো ৰিজ্জমানো. ইত্থম্ভূতস্স এৰং ভূতস্স. কথং ভূতস্স? সক্যপুত্তস্স সক্যকুলা পব্বজিতস্স, এৰং হুত্ৰা ঠিতস্স কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতোতি অভিসদ্দেন যোগে উপযোগৰচনানি হোন্তীতি অত্থো.

কামুপাদানপচ্চযা এৰ মেত্তং ভাৰেতি, ব্রহ্মলোকে নিব্বত্ততীতি ইমিনা কামুপাদানহেতু কম্মং কত্ৰা কামভৰে এৰ নিব্বত্ততীতিৰাদীনং ৰাদো পটিক্খিত্তোতি ৰদন্তি, ‘‘ব্রহ্মলোকে পণীতা কামা’’তি সুত্ৰা, কপ্পেত্ৰা ৰা পচ্ছা ‘‘তত্থ সম্পত্তিং অনুভৰিস্সামী’’তি কামুপাদানপচ্চযা তদুপগং করোতীতি ব্রহ্মলোকেপি কামনীযট্ঠেন কামা, ‘‘তদারম্মণত্তা তণ্হা কামুপাদানন্তি ৰুত্তা’’তি চ ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং. কম্মঞ্চ চক্খুস্স জনককারণং, কম্মস্স মূলকারণং তণ্হা, তস্মা ন মূলকারণং হোতি জনকং. রূপতণ্হাদযো দুক্খসচ্চং খন্ধপরিযাপন্নত্তা, ‘‘যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খ’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১৩১; ৰিভ. ১৯০) ৰচনতো চ. তস্স মূলকারণভাৰেন সমুট্ঠাপিকাতি তস্স কারণভূতস্স ইমস্স খন্ধপঞ্চকস্স সমুট্ঠাপিকাতি যোজেতব্বং. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো তস্স এৰ কারণন্তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. অপিচ ‘‘রূপাদি ৰিয তণ্হাপি তণ্হায উপ্পত্তিপ্পহানট্ঠান’’ন্তি ৰচনতো রূপাদি ৰিয তণ্হাপি দুক্খসচ্চং কতং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘রূপতণ্হা লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ৰিভ. ২০৩) চ ‘‘এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতী’’তি (দী. নি. ২.৪০১; ম. নি. ১.১৩৪) চ. ৰিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘সব্বাকারেন পন উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খঞ্চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ অঞ্ঞত্র তণ্হাযা’’তি ৰচনতো ইধ রূপতণ্হাদযো দুক্খসচ্চন্তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝতীতি চে? ন, অঞ্ঞমঞ্ঞাসঙ্করভাৰেন দস্সেতুং তত্থ তত্থ ৰুত্তত্তা. যদি তণ্হা উপাদানক্খন্ধপরিযাপন্না ন ভৰেয্য, সচ্চৰিভঙ্গে ‘‘তত্থ কতমে সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা. সেয্যথিদং, রূপুপাদানক্খন্ধো ..পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি (ৰিভ. ২০২) এত্থ ‘‘ঠপেত্ৰা তণ্হং সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো’’তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য, ন চ ৰুত্তং, তস্মা দুক্খসচ্চপরিযাপন্না তণ্হাতি চে? ন, হেতুফলসঙ্করদোসপ্পসঙ্গতো. ন সঙ্করদোসোতি চে? সচ্চৰিভঙ্গপাল়িযঞ্হি পঞ্চহি কোট্ঠাসেহি সমুদযসচ্চং নিদ্দিট্ঠং.

কথং? তণ্হাতি একো ৰারো, তণ্হা চ অৰসেসা চ কিলেসাতি দুতিযো, তণ্হা চ অৰসেসা চ কিলেসা অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মাতি ততিযো, তণ্হা চ অৰসেসা চ কিলেসা অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা তীণি চ কুসলমূলানি সাসৰানীতি চতুত্থো, তণ্হা চ অৰসেসা চ কিলেসা অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা তীণি চ কুসলমূলানি সাসৰানি অৰসেসা চ সাসৰা কুসলা ধম্মাতি পঞ্চমো ৰারোতি. আম নিদ্দিট্ঠং, তথাপি অভিধম্মভাজনিযেযেৰ, ন অঞ্ঞস্মিং, সো চ নযো অরিযসচ্চনিদ্দেসে ন লব্ভতি. তথা হি তত্থ ‘‘চত্তারি সচ্চানি’’চ্চেৰাহ, সুত্তন্তভাজনিযপঞ্হপুচ্ছকেসু ৰিয ‘‘চত্তারি অরিযসচ্চানী’’তি ন ৰুত্তং, তস্মা সুত্তন্তভাজনিযোৰ পমাণং তত্থ চ তণ্হায ৰুত্তত্তা. যথাহ ‘‘তত্থ কতমং দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং, যাযং তণ্হা পোনোভৰিকা…পে… সেয্যথিদং, কামতণ্হা’’তিআদি (ৰিভ. ২০৩). ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ইমিনা পরিযাযেন ৰুত্তত্তা তত্থ ৰুত্তম্পি পমাণমেৰ. ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি পথৰীকসিণ’’ন্তি (ধ. স. ১৮৬ আদযো) ৰচনতো ‘‘কসিণানী’’তি ঝানানি ৰুত্তানি. কেচি ‘‘উগ্গহনিমিত্তপটিভাগনিমিত্তে সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং. ‘‘দ্ৰত্তিংসাকারাপি পণ্ণত্তিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পটিকূলাতি সতি পট্ঠপেতব্বা’’তি ৰচনতো সতিগোচরা রূপাদযো চ ৰেদিতব্বা.

সদ্ধাহিরোত্তপ্পবাহুসচ্চৰীরিযারম্ভোপট্ঠিতসতিসম্পজঞ্ঞতাতি ইমে সত্ত সদ্ধম্মা নাম. সভাৰতোতি দুক্খতো. ন চৰতীতি দেৰে সন্ধায. ঞাতেয্যন্তি ঞাতব্বং. দট্ঠেয্যন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৰা পন ‘‘নাহং গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্য’’ন্তি ৰদামীতি অত্থো. লোকন্তি খন্ধলোকং. গমনেন ন পত্তব্বোতি সরীরগমনেন, অগতিগমনেন ৰা ন পত্তব্বো, অরিযগমনেন লোকন্তং পত্ৰাৰ দুক্খা অত্থি পমোচনন্তি ৰুত্তং হোতি. সমিতাৰীতি সমিতকিলেসো. আহারট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা. যে কেচি পচ্চযট্ঠিতিকা, সব্বে তে লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন একো লোকোতি অধিপ্পাযো. সঙ্খারা হি সকসকপচ্চযাযত্ততায সত্তা ৰিসত্তা সত্তা নাম. পরিহরন্তি পরিচরন্তি. দিসাতি উপযোগবহুৰচনং. ভন্তি পটিভন্তি. কে তে? তেযেৰ ৰিরোচমানা পভস্সরা চন্দিমসূরিযা. অট্ঠ লোকধম্মা সঙ্খারাৰ. ‘‘সিনেরুস্স সমন্ততো’’তি ৰচনতো যুগন্ধরাদযো সিনেরুং পরিক্খিপিত্ৰা পরিমণ্ডলাকারেন ঠিতাতি ৰদন্তি. পরিক্খিপিত্ৰা অচ্চুগ্গতো লোকধাতু অযং. ‘‘ম-কারো পদসন্ধিকরো’’তি ৰদন্তি. অঞ্ঞথাপি লক্খণাদিভেদতো সঙ্খারলোকং, আসযানুসযভেদতো সত্তলোকং, চক্কৰাল়াদিপরিমাণতো ওকাসলোকঞ্চ সব্বথাপি ৰিদিতত্তা লোকৰিদূ.

ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং কামাৰচরং পরিত্তং লোকিযং, তেন সব্বং লোকং কথং অভিৰতি? অসদিসানুভাৰত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিয. তঞ্হি অত্তনো ৰিসযে ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকং, লহুতরপ্পৰত্তি চ ভৰঙ্গচিত্তদ্ৰযানন্তরং উপ্পত্তিতো. ন কস্সচি এৰংলহুতরং চিত্তং উপ্পজ্জতি, অপি আযস্মতো সারিপুত্তস্স, তস্স কিরেস চিত্তৰারো পঞ্চদসভৰঙ্গানন্তরন্তি. অগ্গিসিখধূমসিখা চ নাগা কির সীহল়দীপে. অত্থস্স দীপকং পদং অত্থপদং. একত্থদীপকং পদং, সব্বমেতং ৰাক্যন্তি অত্থো. অট্ঠ দিসা নাম অট্ঠ ৰিমোক্খা, সমাপত্তিযো ৰা. সত্থৰাহো সত্থাতি নিপাতিতো যথা পিসিতাসো পিসাচো. উদকে মণ্ডূকো অহং আসিং, ন থলে মণ্ডূকো, ৰারিমত্তমেৰ গোচরো, তস্স মে তৰ ধম্মং সুণন্তস্স সীসং দণ্ডেন সন্নিরুম্ভিত্ৰাতি পাঠসেসো. অনাদরত্থে ৰা সামিৰচনং. ‘‘এত্তকেনপি এৰরূপা ইদ্ধি ভৰিস্সতী’’তি সিতং কত্ৰা. ৰিমোক্খোতি চেত্থ মগ্গো, তদনন্তরিকং ঞাণং নাম ফলঞাণং, তস্মিং খণে বুদ্ধো নাম. সব্বস্স বুদ্ধত্তাতি কত্তরি. বোধেতাতি হেতুকত্তরি. সেট্ঠত্থদীপকং ৰচনং সেট্ঠং নাম, তথা উত্তমং. সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তীতি সব্বধম্মানং সচ্ছিকরণৰসেন সযম্ভুতা পঞ্ঞত্তি, অত্তনা এৰ ৰা ঞাতা সচ্ছিকতাতিপি সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তি. ভগী ভগৰা চীৰরপিণ্ডপাতাদীনং. ভজী অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি. ভাগী অত্থধম্মৰিমুত্তিরসস্স. রাগাদিকিলেসগণভগ্গমকাসি. ভাৰিতত্তনো ভাৰিতকাযো. ভৰস্স অন্তং নিব্বানং মগ্গাধিগমেন তং গতোতি ভৰন্তগো.

‘‘লোভং, ভিক্খৰে, একং ধম্মং পজহথা’’তিআদিনা (ইতিৰু. ১) নযেন এককাদিৰসেনাগতে গহেত্ৰা ৰদতি. সংকিলেসতণ্হাদিট্ঠিদুচ্চরিতসংকিলেসৰসেন অনিচ্চদুক্খমনত্তাসুভেসু নিচ্চন্তিআদিৰিপরিযেসা. চীৰরহেতু ৰা, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, পিণ্ডপাত সেনাসনইতিভৰাভৰহেতু ৰা (অ. নি. ৪.৯). চেতোখিলা সত্থরি কঙ্খতি, ধম্মে, সঙ্ঘে, সিক্খায, সব্রহ্মচারীসু কুপিতোতি (দী. নি. ৩.৩১৯; ৰিভ. ৯৪১) আগতা পঞ্চ. কামে অৰীতরাগো হোতি…পে… কাযে, রূপে, যাৰদত্থং উদরাৰদেহকং ভুঞ্জিত্ৰা, অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতীতি (দী. নি. ৩.৩২০; ৰিভ. ৯৪১) আগতা পঞ্চ ৰিনিবন্ধা. ৰিৰাদমূলানি কোধো উপনাহো মক্খো পল়াসো ইস্সা মচ্ছরিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সারম্ভো সন্দিট্ঠিপরামাসিতা আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গিতা (অ. নি. ৬.৩৬; দী. নি. ৩.৩২৫). ৰিভঙ্গে পন ‘‘কোধো মক্খো ইস্সা সাঠেয্যং পাপিচ্ছতা সন্দিট্ঠিপরামাসিতা’’তি (ৰিভ. ৯৪৪) আগতং. তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা, পরিযেসনং পটিচ্চ লাভো, লাভং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো, এৰং ছন্দরাগো, অজ্ঝোসানং, পরিগ্গহো, মচ্ছরিযং, আরক্খো, আরক্খাধিকরণং, দণ্ডাদানসত্থাদান…পে… অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তীতি (দী. নি. ২.১০৪; ৩.৩৫৯; অ. নি. ৯.২৩; ৰিভ. ৯৬৩) ৰুত্তানং. রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মতণ্হাতি ছ, তা কামভৰৰিভৰতণ্হাৰসেনেৰ অট্ঠারস, তা এৰ অজ্ঝত্তিকস্সুপাদায অট্ঠারস, বাহিরস্সুপাদায অট্ঠারসাতি ছত্তিংস, তা অতীতে ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংসাতি এৰং অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতানীতি. মারেতীতি মারো, পমাদো ‘‘পমাদো মচ্চুনো পদ’’ন্তি (ধ. প. ২১) ৰচনতো. সম্মাআজীৰৰিনাসনতো ৰা কিলেসা ৰুচ্চন্তি ‘‘মারো’’তি, ৰধকূপমত্তা খন্ধাৰ মারা. অভিসঙ্খারা জাতিদুক্খাভিনিব্বত্তাপনতো, জাতস্স জরাদিসম্ভৰতো চ মারা. একভৰপরিযাপন্নজীৰিতমারণতো মচ্চু মারো. অণিমতা নাম পরমাণু ৰিয অদস্সনূপগমনং. লঘিমতা সরীরেন, চিত্তেন ৰা সীঘগমনং. মহিমতা চন্দিমসূরিযাদীনম্পিপাণিনা পরামসনাদি. পত্তি নাম যথিচ্ছিতদেসপ্পত্তি. পকাসনতা, লাভকস্সত্থসাধনং ৰা পাকম্মং. ঈসত্তং নাম সযংৰসিতা. ৰসিত্তং নাম অপরৰসিতা. যত্থকামাৰসাযিতং নাম যত্থিচ্ছতি যদিচ্ছতি যাৰদিচ্ছতি, তত্থ তাৰ তদত্থসাধনং. পীল়নসঙ্খতসন্তাপৰিপরিণামট্ঠেন ৰা দুক্খমরিযসচ্চন্তিআদিম্হি ইদং চোদনাপুব্বঙ্গমং অত্থৰিস্সজ্জনং – দুক্খাদীনং অঞ্ঞেপি রূপতণ্হাদযো অত্থা অত্থি, অথ কস্মা চত্তারো এৰ ৰুত্তাতি চে? অঞ্ঞসচ্চদস্সনৰসেন আৰিভাৰতো.

‘‘তত্থ কতমং দুক্খেঞাণং, দুক্খং আরব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা’’তিআদিনাপি (ৰিভ. ৭৯৪) নযেন একেকসচ্চারম্মণৰসেনাপি সচ্চঞাণং ৰুত্তং. ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) নযেন একং সচ্চং আরম্মণং কত্ৰা সেসেসু কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেনাপি ৰুত্তং. তত্থ যদা একেকং সচ্চং আরম্মণং করোতি, তদা সমুদযদস্সনেন তাৰ সভাৰতো পীল়নলক্খণস্সাপি দুক্খস্স যস্মা তং আযূহনলক্খণেন সমুদযেন আযূহিতং সঙ্খতং, তস্মাস্স সো সঙ্খতট্ঠো আৰি ভৰতি. যস্মা পন মগ্গো কিলেসসন্তাপহরো সুসীতলো, তস্মাস্স মগ্গদস্সনেন সন্তাপট্ঠো আৰি ভৰতি নন্দস্স অচ্ছরাদস্সনেন সুন্দরিযা অনভিরূপভাৰো ৰিয. অৰিপরিণামধম্মস্স পন নিরোধস্স দস্সনেন তস্স ৰিপরিণামট্ঠো আৰি ভৰতীতি ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. সভাৰতো আযূহনলক্খণস্সপি সমুদযস্স দুক্খদস্সনেন নিদানট্ঠো আৰি ভৰতি অসপ্পাযভোজনতো উপ্পন্নব্যাধিদস্সনেন ভোজনস্স ব্যাধিনিদানভাৰো ৰিয. ৰিসংযোগভূতস্স নিরোধস্স দস্সনেন সংযোগট্ঠো. নিয্যানভূতস্স চ মগ্গস্স দস্সনেন পলিবোধট্ঠোতি. তথা নিস্সরণস্সাপি নিরোধস্স অৰিৰেকভূতস্স সমুদযস্স দস্সনেন ৰিৰেকট্ঠো আৰি ভৰতি. মগ্গদস্সনেন অসঙ্খতট্ঠো. ইমিনা হি অনমতগ্গে সংসারে মগ্গো ন দিট্ঠপুব্বো, সোপি চ সপ্পচ্চযত্তা সঙ্খতো এৰাতি অপ্পচ্চযধম্মস্স অসঙ্খতভাৰো অতিৰিয পাকটো হোতি. দুক্খদস্সনেন পনস্স অমতট্ঠো আৰি ভৰতি. দুক্খঞ্হি ৰিসং, অমতং নিব্বানন্তি. তথা নিয্যানলক্খণস্সাপি মগ্গস্স সমুদযদস্সনেন ‘‘নাযং হেতু নিব্বানস্স পত্তিযা, অযং হেতূ’’তি হেত্ৰত্থো আৰি ভৰতি. নিরোধদস্সনেন দস্সনট্ঠো পরমসুখুমরূপানি পস্সতো ‘‘ৰিপ্পসন্নং ৰত মে চক্খূ’’তি চক্খুস্স ৰিপ্পসন্নভাৰো ৰিয. দুক্খদস্সনেন অধিপতেয্যট্ঠো অনেকরোগাতুরকপণজনদস্সনেন ইস্সরজনস্স উল়ারভাৰো ৰিযাতি এৰমেত্থ লক্খণৰসেন, একস্স অঞ্ঞসচ্চদস্সনৰসেন চ ইতরেসং তিণ্ণং আৰিভাৰতো একেকস্স চত্তারো অত্থা ৰুত্তা. উপধিৰিৰেকো নিক্কিলেসতা.

পটিপক্খং অত্থযন্তীতি পচ্চত্থিকা. পতি ৰিরুদ্ধা অমিত্তা পচ্চামিত্তা. সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতীতি এত্তাৰতা ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতং দীপেতি. তেন ঞাণসম্পত্তিং দীপেত্ৰা ইদানি করুণাসম্পত্তিং দীপেতুং ‘‘সো ধম্মং দেসেসী’’তিআদিমাহ. অথ ৰা কিং সো পৰেদেসীতি? ঞাণং, তং সব্বং তিলোকহিতভূতমেৰ. সো ধম্মং দেসেসীতি কীদিসং? ‘‘আদিকল্যাণ’’ন্তিআদি. অনেন ৰচনেন ৰত্তুং অরহভাৰং দীপেতি. সাসনধম্মোতি ওৰাদপরিযত্তি. কিচ্চসুদ্ধিযাতি কিলেসপ্পহাননিব্বানারম্মণকিচ্চসুদ্ধিযা. সাসনব্রহ্মচরিযং নাম সিক্খত্তযং, নৰকোটিসহস্সানীতিআদিকং ৰা. মগ্গমেৰ ব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযং. তস্স পকাসকং পিটকত্তযং ইধ সাত্থং সব্যঞ্জনং নাম. ছসু অত্থপদেসু সঙ্খেপতো কাসনং সঙ্কাসনং. আদিতো কাসনং পকাসনং. উভযম্পি ৰিত্থারেত্ৰা দেসনং ৰিৰরণং. পুন ৰিভাগকরণং ৰিভজনং. ওপম্মাদিনা পাকটকরণং উত্তানীকরণং. সোতূনং চিত্তপরিতোসজননেন, চিত্তনিসানেন চ পঞ্ঞাপনং ৰেদিতব্বং. ব্যঞ্জনপদেসু অক্খরণতো অক্খরং, ‘‘একক্খরপদমক্খর’’ন্তি একে. ৰিভত্তিঅন্তং পদং. ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, ৰাক্যং. পদসমুদাযো ৰা ৰাক্যং. ৰিভাগপকাসো আকারো নাম. ফুসতীতি ফস্সোতিআদি নিব্বচনং নিরুত্তি, নিরুত্তিযা নিদ্দিট্ঠস্স অপদেসো নিদ্দেসো নাম. ফুসতীতি ফস্সো, সো তিৰিধো – সুখৰেদনীযো দুক্খৰেদনীযো অদুক্খমসুখৰেদনীযোতি. এতেসু অযং যোজনা – অক্খরেহি সঙ্কাসযতি, পদেহি পকাসযতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতি, আকারেহি ৰিভজতি, নিরুত্তীহি উত্তানিং করোতি, নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপেতি. অক্খরেহি ৰা সঙ্কাসযিত্ৰা পদেহি পকাসেতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরিত্ৰা আকারেহি ৰিভজতি, নিরুত্তীহি উত্তানিং কত্ৰা নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপেতি. অক্খরেহি ৰা উগ্ঘাটেত্ৰা পদেহি ৰিনেতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুং, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরিত্ৰা আকারেহি ৰিনেতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নিরুত্তীহি নেত্ৰা নিদ্দেসেহি ৰিনেতি নেয্যন্তি ৰেদিতব্বং. অত্থোতি ভাসিতত্থো. তস্সেৰত্থস্স পটিৰিজ্ঝিতব্বো সকো সকো ভাৰো পটিৰেধো নাম. তং উভযম্পি অত্থো নাম. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্থগম্ভীরতাপটিৰেধগম্ভীরতাহি সাত্থ’’ন্তি. ধম্মোতি ৰা দেসনাতি ৰা ব্যঞ্জনমেৰ. নিদ্দোসভাৰেন পরিসুদ্ধং সাসনব্রহ্মচরিযং, সিক্খত্তযপরিগ্গহিতো মগ্গো চ, উভযম্পি ব্রহ্মচরিযপদেন সঙ্গহিতং. পটিপত্তিযাতি পটিপত্তিহেতু. আগমব্যত্তিতোতি পুনপ্পুনং অধীযমানা খন্ধাদযো পাকটা হোন্তি. দুরুত্তসত্থানি অধীযমানানি সম্মোহমেৰাৰাহন্তি.

২-৩. কচ্চি খমনীযং সীতুণ্হাদি. কচ্চি যাপনীযং যথালদ্ধেহি জীৰিতসাধনেহি জীৰিতং. অপ্পাবাধন্তি অপ্পোপসগ্গং, অপ্পাতঙ্কন্তি অপ্পরোগং. কচ্চি লহুট্ঠানং সরীরকিচ্চে. কচ্চি বলং সমণকিচ্চে. কচ্চি ফাসুৰিহারো যথাৰুত্তনযেন অপ্পাবাধতায, অনুক্কণ্ঠনাদিৰসেন ৰা. সত্তসট্ঠিতো পট্ঠায পচ্ছিমৰযো, উত্তরামুখোতি ৰুত্তং হোতি. লোকৰিৰরণে জাতে ইধ কিং ওলোকেসি, নত্থেত্থ তযা সদিসোপীতি আহ ‘‘ত্ৰং সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গো’’তিআদি. আসভিং উত্তমং. উপপত্তিৰসেন দেৰা. রূপানং পরিভোগৰসেন, পত্থনাৰসেন ৰা উপ্পন্না রাগসম্পযুত্তা সোমনস্সৰেদনানুরূপতো উপ্পজ্জিত্ৰা হদযতপ্পনতো অম্বরসাদযো ৰিয ‘‘রূপরসা’’তি ৰুচ্চন্তি. তথাগতস্স পহীনাতি অধিকারৰসেনাহ. তথাগতস্সপি হি কস্সচি তে পহীনাতি মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিয কতা. কথং? রূপরসাদিৰচনেন ৰিপাকধম্মধম্মা গহিতা, তে ৰিজ্জমানাপি মত্থকসদিসানং তণ্হাৰিজ্জানং মগ্গসত্থেন ছিন্নত্তা আযতিং তালপন্তিসদিসে ৰিপাকক্খন্ধে নিব্বত্তেতুং অসমত্থা জাতা. তস্মা তালাৰত্থু ৰিয কতা. ‘‘কুসলসোমনস্সাপি এত্থ সঙ্গহিতা’’তি ৰদন্তি. পঠমমগ্গেন পহীনা কম্মপথট্ঠানিযা, দুতিযেন উচ্ছিন্নমূলা ওল়ারিকা, ততিযেন তালাৰত্থুকতা কামরাগট্ঠানিযা. চতুত্থেন অনভাৰংকতা রূপরাগারূপরাগট্ঠানিযা. অপরিহানধম্মতং পন দীপেন্তো ‘‘আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি আহ. তদঙ্গপ্পহানেন ৰা পহীনা ৰিপস্সনাক্খণে, ঝানস্স পুব্বভাগক্খণে ৰা, ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন উচ্ছিন্নমূলা ঝানক্খণে. ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি (পারা. ১১) হি ৰুত্তং. সমুচ্ছেদপ্পহানেন তালাৰত্থুকতা ততিযৰিজ্জাধিগমক্খণে. ইত্থম্ভূতা পন তে রূপরসাদযো অনভাৰংকতা আযতিমনুপ্পাদধম্মাতি একমেৰিদং অত্থপদং. পঠমায ৰা অভিনিব্ভিদায পহীনা, দুতিযায উচ্ছিন্নমূলা, ততিযায তালাৰত্থুকতা. ইত্থম্ভূতা যস্মা অনভাৰংকতা নাম হোন্তি, তস্মা আযতিংঅনউপ্পাদধম্মাতি ৰেদিতব্বা. অথ ৰা দুক্খঞাণেন পহীনা, সমুদযঞাণেন উচ্ছিন্নমূলা, নিরোধঞাণেন তালাৰত্থুকতা, মগ্গঞাণেন অনভাৰংকতা, পচ্চৰেক্খণঞাণেন আযতিং অনুপ্পাদধম্মাতি ৰেদিতব্বা. লোকিযমগ্গেন ৰা পহীনা, দস্সনমগ্গেন উচ্ছিন্নমূলা, তিৰিধেন ভাৰনামগ্গেন তালাৰত্থুকতাতিআদি. ব্রাহ্মণস্স অৰিসযত্তা ধম্মরসা ন উদ্ধটা.

১১. ধম্মধাতুন্তি এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ধম্মধাতু নাম. অনুকম্পৰচনানুরূপং ‘‘পুণ্ণচন্দো ৰিযা’’তি ৰুত্তং, সূরিযৰচনং ‘‘সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা’’তিৰচনানুরূপং, পথৰীসমচিত্ততায কারণং ‘‘করুণাৰিপ্ফার’’ন্তি ৰদন্তি. পটিচ্ছাদেতব্বে হি অত্তনো গুণে ‘‘আরদ্ধং খো পন মে ৰীরিয’’ন্তিআদিনা পকাসেন্তো অত্তনো করুণাৰিপ্ফারং পকাসেতীতি গহেতব্বো. ৰরভূরিমেধসো ৰরপুথুলঞাণো, ভূরীতি ৰা ভূমি, ভূমি ৰিয পত্থটৰরপঞ্ঞোতি অত্থো. অবুজ্ঝি এত্থাতিপি অধিকরণেন রুক্খো বোধি. সযং বুজ্ঝতি, বুজ্ঝন্তি ৰা তেন তংসমঙ্গিনোতি মগ্গো বোধি, এৰং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি. বুজ্ঝীযতীতি নিব্বানং বোধি. তিস্সন্নং ৰিজ্জানং উপনিস্সযৰতো যথাসম্ভৰং তিস্সো ৰিজ্জা ৰেদিতব্বা. একগ্গতাৰসেন তিক্খভাৰো. তিক্খোপি একচ্চো সরো লক্খং পত্ৰা কুণ্ঠো হোতি, ন তথা ইদং. সতিন্দ্রিযৰসেনস্স খরভাৰো, সদ্ধিন্দ্রিযৰসেন ৰিপ্পসন্নভাৰো, অন্তরা অনোসক্কিত্ৰা কিলেসপচ্চত্থিকানং সুট্ঠু অভিভৰনতো ৰীরিযিন্দ্রিযৰসেনস্স সূরভাৰো চ ৰেদিতব্বো. মগ্গৰিজাযনত্থং গব্ভগ্গহণকালো সঙ্খারুপেক্খানন্তরমনুলোমত্তা.

ছন্দোতি চ সঙ্কপ্পোতি চ অৰত্থন্তরভেদভিন্নো রাগোৰ –

‘‘সেনহাত্থ্যঙ্গমুপেতি,

রত্তহদযো রাগেন;

সম্মগতে রত্তকামমুপেতি,

কামপতিতং লোকস্স মাত্রালমতী’’তি –

আদীসু ৰিয –

ৰিভঙ্গেযেৰ কিঞ্চাপি অত্থো ৰুত্তোতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – ৰিভঙ্গপাল়িং আনেত্ৰা ইধ ৰুত্তোপি সব্বেসং উপকারায ন হোতি, তস্মা তং অট্ঠকথানযেনেৰ পকাসযিস্সামীতি. ইতোতি কামেহি. কাযৰিৰেকাদীসু উপধিৰিৰেকো ততিযো, তস্মা ততিযং ছড্ডেত্ৰা দ্ৰে গহেত্ৰা তদঙ্গাদীসু ৰিক্খম্ভনৰিৰেকং গহেত্ৰা ‘‘তযো এৰা’’তি ৰুত্তা. এৰং সতি চিত্তৰিক্খম্ভনা একত্থা এৰাতি ৰিসেসো ন সিযাতি চে? অপ্পনাৰারত্তা ন পনেৰং দট্ঠব্বং. কাযৰিৰেকগ্গহণেন পুব্বভাগগ্গহণং ঞাযতি, তস্মা চিত্তৰিৰেকোতি তদঙ্গৰিৰেকো ৰুত্তো, ৰিক্খম্ভনেন অপ্পনাকালেতি গহেতব্বং অসঙ্করতো. অথ ৰা চিত্তৰিৰেকেন তদঙ্গৰিক্খম্ভনা গহিতা, ইতরেন ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো এৰাতিপি যুত্তং, কিলেসকামত্তা ৰা দ্ৰীসু কম্মেসু পরিযাপন্নো পুরিসো ৰিয. যথা অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৰসেন লোকে ‘‘সফলো রুক্খো’’তি ৰুচ্চতি, তথেৰ ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৰসেন সাসনে ‘‘সৰিতক্কং সৰিচারং ঝান’’ন্তি ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.

ৰূপসমাতি এত্থ কেসং ৰূপসমাতি, কিং পঠমজ্ঝানিকানং, উদাহু দুতিযজ্ঝানিকানন্তি? এত্থ যদি পঠমজ্ঝানিকানং, নত্থি তেসং ৰূপসমো. ন হি পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচাররহিতং অত্থি. যদি দুতিযজ্ঝানিকানং, নত্থেৰ ৰূপসমো তত্থ তদভাৰাতি চে? তেনেতং ৰুচ্চতি ‘‘সমতিক্কমা’’তি, সমতিক্কমোপি ন তেসংযেৰ. কিন্তু সকলস্সপি পঠমজ্ঝানধম্মরাসিস্সাতি চে? তেনেতং ৰুচ্চতি ‘‘ওল়ারিকস্স পন সমতিক্কমা’’তিআদি. সব্বেপি পঠমজ্ঝানধম্মা ওল়ারিকাৰ দুতিযজ্ঝানতো, ন কেৰলং ৰিতক্কৰিচারদ্ৰযমেৰাতি চে? ন ৰিতক্কৰিচারাযেৰ তেহি সম্পযুত্তানং ওল়ারিকভাৰতোতি তেস্ৰেৰ আদীনৰদস্সনেন দুতিযজ্ঝানক্খণে তেসং অভাৰো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৰা’’তি, যস্স ধম্মস্সানুভাৰেন, যোগেন ৰা ইদং ঝানং ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৰুচ্চতি ‘‘একোদিভাৰ’’ন্তি চ, তস্স দস্সনত্থং সদ্ধাসমাধযো ৰিভঙ্গে ৰুত্তা. পণীতভোজনসিক্খাপদে (পাচি. ২৫৭ আদযো) সপ্পিআদযো ৰিযাতি ৰুত্তে অযং অত্থৰণ্ণনা ন ৰিরুজ্ঝতি. সমং পস্সতীতি লীনুদ্ধচ্চং পহায খীণাসৰস্স ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনাকারভূতা উপেক্খা ছল়ঙ্গুপেক্খা. নীৰরণাদিপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাগহণে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং সঙ্খারুপেক্খা নাম. ৰিচিননে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা ৰিপস্সনুপেক্খা নাম. তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা ঝানুপেক্খা পারিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ, অৰত্থাভেদেন ভেদো নেসং. সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি একতা পঞ্ঞাৰসেন, কিচ্চৰসেন পন দুৰিধতা ৰেদিতব্বা.

ছল়ঙ্গুপেক্খা কামাৰচরা, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা রূপাৰচরাতিআদিনা ভূমিৰসেন. ছল়ঙ্গুপেক্খা খীণাসৰস্সেৰ, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা তিণ্ণম্পি পুথুজ্জনসেক্খাসেক্খানন্তি এৰং পুগ্গলৰসেন. ছল়ঙ্গুপেক্খা সোমনস্সুপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা উপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা এৰাতি এৰং চিত্তৰসেন. ছল়ঙ্গুপেক্খা ছল়ারম্মণা, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা ধম্মারম্মণাৰাতি আরম্মণৰসেন. ৰেদনুপেক্খা ৰেদনাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা, ইতরা নৰ সঙ্খারক্খন্ধেনাতি খন্ধসঙ্গহৰসেন. ছল়ঙ্গুপেক্খা ব্রহ্মৰিহারবোজ্ঝঙ্গঝানুপেক্খা পারিসুদ্ধিতত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা চ অত্থতো একা, তস্মা একক্খণে একাৰ সিযা, ন ইতরা, তথা সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খাপি. ৰেদনাৰীরিযুপেক্খানং একক্খণে সিযা উপ্পত্তীতি. ছল়ঙ্গুপেক্খা অব্যাকতা, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা কুসলাব্যাকতা, তথা সেসা. ৰেদনুপেক্খা পন সিযা অকুসলাপি. এৰং কুসলত্তিকৰসেন. দসপেতা সঙ্খেপেন চত্তারোৰ ধম্মা ৰীরিযৰেদনাতত্রমজ্ঝত্তঞাণৰসেন. ‘‘দুক্খদোমনস্সসুখসোমনস্সান’’ন্তি এৰং পহানক্কমেন অৰত্ৰা ৰিভঙ্গে ৰুত্তনযেন কস্মা ৰুত্তানীতি চে? সুত্তানুরক্খণত্থং. ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতন্তি এত্থ ‘‘আরম্মণৰসেন অগ্গহেত্ৰা ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতাকারেন অনুভৰতীতি গহেতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. কস্মা? একংযেৰ কসিণং আরব্ভ সব্বেসং পৰত্তিতো. ততিযজ্ঝানতো পট্ঠায উপকারা হুত্ৰা আগতাতি সতিসীসেন দেসনা কতা, ৰিগতৰলাহকাদিনা সোম্মতায রত্তিযা ৰলাহকাদিনা কালুস্সিযে সতিপি দিৰা ৰিয অনুপকারিকা ন হোতি রত্তিং, তস্মা ‘‘অত্তনো উপকারকত্তেন ৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সূরিযপ্পভাভিভৰা, রত্তিযা অলাভাতি ইমে দ্ৰে হেতূ অপরিসুদ্ধতায কারণং. সোম্মভাৰেন, অত্তনো উপকারকত্তেন চাতি ইমে দ্ৰে সভাগতায কারণ’’ন্তি ৰদন্তি, তস্সা অপরিসুদ্ধায জাতিযাতি ৰুত্তং হোতি, তস্মা কারণৰচনন্তি একে.

ঝানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুব্বেনিৰাসকথাৰণ্ণনা

১২. চিত্তেকগ্গতাসভাগত্তা ঝানানং ‘‘কেসঞ্চি চিত্তেকগ্গতত্থানী’’তি আহ. কুসলানং ভৰোক্কমনসভাগত্তা ‘‘কেসঞ্চি ভৰোক্কমনত্থানী’’তি. অসভাগত্তা সেসট্ঠানেসু ‘‘পাদকত্থানী’’তি অৰত্ৰা ‘‘পাদকানী’’তি আহ. তেন পাদকভূতানম্পি যথাসম্ভৰং চিত্তেকগ্গতা ভৰোক্কমনতাৰহতং, ইতরেসং যথাসম্ভৰং পাদকতাৰহতঞ্চ দীপেতি. অসভাগত্তা জৰনৰিপস্সনাপাদকানি সমানানি অভিঞ্ঞাপাদকানি চ হোন্তি, অভিঞ্ঞাপাদকানি চ ৰিপস্সনাপাদকানি হোন্তীতিপি দীপেতি, তথা পাদকাভাৰং দীপেতি. অভিঞ্ঞায হি চতুত্থমেৰ পাদকং, ন ইতরানি. তেসু চতুত্থস্স ততিযং পাদকং, ততিযস্স দুতিযং, দুতিযস্স পঠমন্তি. অথ ৰা ‘‘চত্তারি ঝানানী’’তি যথালাভতো ৰুত্তং.

ৰিনযনিদাননিমিত্তং, ৰেরঞ্জনিৰাসকপ্পনং;

সত্থু যস্মা তস্মা ভগৰা, ৰিজ্জত্তযমাহ ৰেরঞ্জে.

ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ৰিনযে সুপ্পটিপন্নো ভিক্খু সীলসম্পত্তিং নিস্সাযা’’তিআদি (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা). সীলৰতো হি সীলপচ্চৰেক্খণত্থং রত্তিট্ঠানদিৰাঠানেসু নিসিন্নস্স নিসজ্জনতো পট্ঠায অত্তনো অতীতকিরিযানুস্সরণবহুলতায পুব্বেনিৰাসানুস্সতিৰিজ্জা অপ্পকসিরেন সমিজ্ঝতি. তথা অত্তানং পটিচ্চ সত্তানং চুতিপরিগ্গহণসীলতায চুতূপপাতঞাণং অপ্পকসিরেন সমিজ্ঝতি, উদকাদীসু সুখুমত্ত দস্সনসীলতায দিব্বচক্খুঞাণং সমিজ্ঝতি. যস্মা সত্তৰিধমেথুনসংযোগপরিৰজ্জনেন, কামাসৰাদিপরিৰজ্জনেন ৰা ব্রহ্মচরিযং অখণ্ডাদিভাৰং পাপুণাতি, তস্মাস্স আসৰক্খযঞাণং অপ্পকসিরেন সমিজ্ঝতীতি এত্থ ৰিনযনিদানে ৰিজ্জত্তযমেৰ দস্সিতং, তস্মা আহ ‘‘যেসঞ্চ গুণানং দাযকং অহোসি, তেসং একদেসং দস্সেন্তো’’তি, অঞ্ঞথা ৰিজ্জত্তযপটিলাভমত্তপ্পসঙ্গো সিযাতি.

সো এৰন্তি ইমিনা কিঞ্চাপি চতুন্নং ঝানানং পুব্বভাগপটিপদাপি সঙ্গহং গচ্ছতি, ন কেৰলং পুরিমজ্ঝানত্তিকমেৰ, তথাপি কেৰলং পুরিমজ্ঝানত্তিকমেৰ গণ্হন্তো ‘‘এৰন্তি চতুত্থজ্ঝানক্কমনিদস্সনমেতং, ইমিনা পঠমজ্ঝানাধিগমাদিনা কমেন চতুত্থজ্ঝানং পটিলভিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ, তং কস্মাতি চে? সম্ভারভূমিত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৮১) ‘‘এত্থ চ পুরিমানি তীণি ঝানানি যস্মা পীতিফরণেন চ সুখফরণেন চ সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰা লহুমুদুকম্মঞ্ঞকাযো হুত্ৰা ইদ্ধিং পাপুণাতি, তস্মা ইমিনা পরিযাযেন ইদ্ধিলাভায সংৰত্তনতো সম্ভারভূমিযোতি ৰেদিতব্বানি. চতুত্থজ্ঝানং পন ইদ্ধিলাভায পকতিভূমি এৰা’’তি. ইদমেৰ ৰা অত্থং সন্ধাযাহ ‘‘পুব্বে ইমানি চত্তারি ঝানানি কেসঞ্চি অভিঞ্ঞাপাদকানী’’তি. যদি এৰং চতুত্থজ্ঝানম্পি অন্তোকত্ৰা এৰন্তি কিমত্থং ন ৰুত্তং. তঞ্হি পকতিভূমীতি চে? ন ৰত্তব্বং, চতুত্থজ্ঝানতো পরস্স সমাহিতাদিভাৰপ্পত্তস্স চিত্তস্স অত্থিভাৰপ্পসঙ্গতো. যস্মা যস্মিং সতি ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসি’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা তস্মিং চতুত্থজ্ঝানচিত্তে পকতিভূমিভাৰপ্পত্তে অভিঞ্ঞাপাদকে জাতে পরিকম্মচিত্তং ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায অভিনিন্নামেসি’’ন্তি আহ. অভিনীহারক্খমং হোতীতি এত্থ তং ইদ্ধিৰিধাধিগমত্থায পরিকম্মচিত্তং অভিনীহরতি. কসিণারম্মণতো অপনেত্ৰা ইদ্ধিৰিধাভিমুখং পেসেসি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানতো ইদ্ধিৰিধঞাণাদীনং নীহরণত্থ’’ন্তি ৰুত্তত্তা অভিনীহারক্খমন্তি অত্থো পকপ্পিতো.

সো এৰং সমাহিতে এৰং আনেঞ্জপ্পত্তেতি যোজনা ৰেদিতব্বা দুতিযৰিকপ্পে, নীৰরণদূরীভাৰেন ৰিতক্কাদিসমতিক্কমেনাতি পঠমজ্ঝানাদীনং কিচ্চসঙ্গণ্হনতো. অযং যোজনা পঠমৰিকপ্পে ন সম্ভৰতি ‘‘পরিসুদ্ধেতিআদীসু পনা’’তি ৰচনেন ‘‘এৰ’’ন্তি পদস্স অনুপ্পবন্ধনিৰারণতো. তেনেৰ ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰেন পরিসুদ্ধে’’তিআদিমাহ. ইচ্ছাৰচরানন্তি ‘‘অহো ৰতাহং আপত্তিঞ্চেৰ আপন্নো অস্সং, ন চ মং ভিক্খূ জানেয্যু’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৬০) নযেন উপ্পন্নইচ্ছাৰসেন পৰত্তানং কোপঅপচ্চযানং অভাৰেন অনঙ্গণেতি অত্থো. এত্থ চ পন যথাৰুত্তপ্পকারা ইচ্ছাপি পঠমজ্ঝানাদীনং অধিগমায অন্তরাযিকা ‘‘সম্পজানমুসাৰাদো খো পনাযস্মন্তো অন্তরাযিকো ধম্মো’’তি (মহাৰ. ১৩৪) ৰুত্তত্তা, পগেৰ ইচ্ছাৰচরা কোপঅপচ্চযা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চনীকানং পাপকানং ইচ্ছাৰচরান’’ন্তিআদি. কত্থচি পন ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযানং ইচ্ছাৰচরান’’ন্তি পোত্থকেসু পাঠো দিস্সতি, সো পমাদলেখো, গণ্ঠিপদে চ ‘‘অহো ৰত সত্থা মমঞ্ঞেৰ পটিপুচ্ছিত্ৰা ধম্মং দেসেয্যা’’তি যো তদত্থো লিখিতো, সো দুল্লিখিতো. ন হি ঝানপটিলাভপচ্চযা কোপাদযো অনঙ্গণসুত্তে (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) ৰুত্তা, ‘‘ন চ যুত্তিতো সম্ভৰন্তি ঝানলাভিনো তদভাৰা’’তি আচরিযো ৰদতি, তং ৰীমংসিতব্বং. এত্থ ৰিজ্জত্তযস্স উত্তরুত্তরৰিসেসদস্সনত্থং ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিনা পুনপ্পুনং অট্ঠঙ্গনিদস্সনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. উত্তরুত্তরৰিসেসা চেভাসং অত্তদুক্খপরদুক্খদস্সনতদুপসমত্তদীপনতো ৰেদিতব্বা. ভগৰা হি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন অত্তনো অনন্তসংসারদুক্খং পস্সিত্ৰা, চুতূপপাতঞাণেন পরস্স চ লোকস্স আসৰক্খযঞাণেন তদুভযৰূপসমত্তঞ্চ পস্সিত্ৰা তং দেসেতি, পঠমেন ৰা অত্তদুক্খদস্সনতো অত্তসিনেহপরিচ্চাগং দীপেতি. দুতিযেন পরদুক্খদস্সনতো পরেসু কোপপরিচ্চাগং, ততিযেন অরিযমগ্গদস্সনতো মোহপরিচ্চাগঞ্চ দীপেতি. এৰং নানাগুণৰিসেসদীপনতো ইমস্সেৰ লোকিযাভিঞ্ঞাদ্ৰযস্স ইধ গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

যস্মা অতীতজাতি এৰ নিৰাসো, তস্মা ‘‘অতীতজাতীসূ’’তি ন ৰত্তব্বন্তি চে? ন, জাতিযা একদেসেপি নিৰাসৰোহারসিদ্ধিদস্সনতো. পাল়িযং কিঞ্চাপি ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তিআদিৰচনেন সকলজাতিযা অনুস্সরণমেৰ পুব্বেনিৰাসানুস্সতি ৰিয দিস্সতি, ন এৰং দট্ঠব্বং. তদেকদেসানুস্সরণম্পি পুব্বেনিৰাসানুস্সতি এৰাতি দস্সনত্থং, ভুম্মৰচনং কতং ওকাসাদিসঙ্গহত্থঞ্চ. ‘‘ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসূ’’তি আদি-সদ্দেন অনিৰুত্থলোকধাতুদীপরট্ঠনগরগামাদিগ্গহণং ৰেদিতব্বং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘তেসং ছিন্নৰটুমকানং লোকুত্তরসীলাদীনি ন ভগৰতা বোধিসত্তকালে ৰিঞ্ঞাতানী’’তি ৰুত্তং. অত্থাপত্তিতো লোকিযানি ৰিঞ্ঞাতানীতি আপজ্জতি, তং দিব্বচক্খুঞাণাধিকারে ‘‘অরিযানং উপৰাদকা’’তি ৰচনেন সমেন্তং ৰিয দিস্সতি. ন হি অরিযে অপস্সন্তস্স এৰং হোতি. কিমত্থং পনেত্থ অনুস্সতি ৰুত্তা, ননু এস ৰিজ্জাধিকারোতি চে? আদিকম্মিকস্স সতিৰসেন নিব্বত্তিতো, অতীতধম্মানং সতিযা ৰিসেসাধিকারত্তা চ. ৰুত্তঞ্হি ‘‘অনুস্সরামী’’তি.

‘‘ৰত্তমানেসু ৰিজ্জান-মতীতেস্ৰস্স সরতি;

অনাগতেসু ধম্মেসু, সরতি ৰিজ্জান পণিধী’’তি.

আচরিযকুমারিতেন সিলোকোপি ৰুত্তো.

তত্থ রাগে উস্সন্নতরে তেজোসংৰট্টো. দোসে আপোসংৰট্টো. মোহে ৰাযোসংৰট্টো. কেচি ‘‘দোসে তেজোসংৰট্টো, রাগে আপোসংৰট্টো, মোহে ৰাযোসংৰট্টো’’তি ৰদন্তি. যস্মা অমুত্রাতি চিত্তং, ৰচনং ৰা ভৰাদিনিযমেন হোতি, তস্মা ‘‘ভৰে ৰা’’তিআদি. এৰংনামো এৰংগোত্তোতি পদদ্ৰযেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধামূলকং পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতং গোচরনিৰাসং দীপেতি. পৰত্তফলভোজনো সযংপতিতফলাহারো. চতুরাসীতিকপ্পসহস্সপরমাযুপরিযন্তো ৰাতি পণিধানতো পুব্বে. পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং ন হোতি. ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণলাভীনং পনেতং আনুভাৰপরিদীপন’’ন্তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. অমুত্রাতি এত্থ পঠমযোজনাযং সীহোক্কন্তৰসেন অনুস্সরণং ৰুত্তং, তঞ্চ খো অনুলোমৰসেন. ‘‘পটিলোমৰসেনা’’তিপি লিখন্তি, তং দুৰিঞ্ঞেয্যং. সীহোক্কন্তং দস্সেতুং ‘‘অনেকাসু কপ্পকোটীসূ’’তিআদি ৰুত্তং. যথা তন্তি নিদস্সনেন পটিপত্তিসাধারণেন ফলসাধারণতং দস্সেন্তো ব্রাহ্মণস্স আদরং জনেতি, অত্তানমেৰেকং উক্কংসেতীতি ৰচনং নিৰারেতি. ‘‘সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি তস্স পুব্বে উপ্পন্নচিত্তে এৰ নিযোজেতি. পঠমা অভিনিব্ভিদাতি ৰচনেন অৰিজ্জণ্ডকোসস্স বহুপটলভাৰং দস্সেতি, তেন অট্ঠগুণিস্সরিযাদিনা অনভিনিব্ভিদং দীপেতি.

পুব্বেনিৰাসকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দিব্বচক্খুঞাণকথাৰণ্ণনা

১৩. ‘‘চুতূপপাতঞাণাযা’’তি ফলূপচারেন ৰুত্তং. ইদঞ্হি দিব্বচক্খুঞাণং রূপারম্মণত্তা পরিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণং হোতি. ন চুতিং ৰা পটিসন্ধিং ৰা আরম্মণং করোতি. তস্মা ‘‘যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামী’’তি (পারা. ১৩) ৰচনং ৰিয ফলূপচারেনেৰ ৰুত্তমিদন্তি ৰেদিতব্বং. দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তা কারণোপচারেন দিব্বং. ইমিনা পন কেচি আচরিযা ‘‘কুসলাকুসলা চক্খূ দিব্বচক্খু কামাৰচর’’ন্তি ৰদন্তি, তে পটিসেধিতা হোন্তি. চতুত্থজ্ঝানপঞ্ঞা হি এত্থ অধিপ্পেতা. মহাজুতিকত্তা মহাগতিকত্তাতি এতেসু ‘‘সদ্দসত্থানুসারেনা’’তি ৰুত্তং. একাদসন্নং উপক্কিলেসানং এৰং উপ্পত্তিক্কমো উপক্কিলেসভাৰো চ ৰেদিতব্বো, মহাসত্তস্স আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বচক্খুনা নানাৰিধানি রূপানি দিস্ৰা ‘‘ইদং নু খো কি’’ন্তি ৰিচিকিচ্ছা উদপাদি, সো উপক্কিলেসো উপক্কিলেসসুত্তে (ম. নি. ৩.২৩৬ আদযো) ‘‘ৰিচিকিচ্ছাধিকরণঞ্চ পন মে সমাধিম্হি চৰি, সমাধিম্হি চুতে ওভাসো অন্তরধাযতি দস্সনঞ্চ রূপান’’ন্তি ৰচনতো. ততো ‘‘রূপানি মে পস্সতো ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, ইদানি ন কিঞ্চি মনসি করিস্সামী’’তি চিন্তযতো অমনসিকারো, ততো কিঞ্চি অমনসিকরোন্তস্স থিনমিদ্ধং উদপাদি, ততো তস্স পহানত্থং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা রূপানি পস্সতো হিমৰন্তাদীসু দানৰরক্খসাদযো পস্সন্তস্স ছম্ভিতত্তং উদপাদি, ততো তস্স পহানত্থং ‘‘মযা দিট্ঠভযং পকতিযা ওলোকিযমানং নত্থি, অদিট্ঠে কিং নাম ভয’’ন্তি চিন্তযতো উপ্পিলাৰিতত্তং উদপাদি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘উপ্পিলং দিব্বরূপদস্সেনেনা’’তি ৰুত্তং, ‘‘তং দুৰুত্তং পরতো অভিজপ্পাৰচনেন তদত্থসিদ্ধিতো’’তি আচরিযো ৰদতি. ততো ছম্ভিতত্তপ্পহানত্থং ‘‘মযা ৰীরিযং দল়্হং পগ্গহিতং, তেন মে ইদং উপ্পিলং উপ্পন্ন’’ন্তি ৰীরিযং সিথিলং করোন্তস্স কাযদুট্ঠুল্লং কাযদরথো কাযালসিযং উদপাদি, ততো তং চজন্তস্স অচ্চারদ্ধৰীরিযং উদপাদি, তত্থ দোসং পস্সতো অতিলীনৰীরিযং উপদাদি, ততো তং পহায সমপ্পৰত্তেন ৰীরিযেন ছম্ভিতত্তভযা হিমৰন্তাদিট্ঠানং পহায দেৰলোকাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দেৰসঙ্ঘং পস্সতো তণ্হাসঙ্খাতা অভিজপ্পা উদপাদি, ততো ‘‘ময্হং একজাতিকরূপং মনসি করোন্তস্স অভিজপ্পা উপ্পন্না, তস্মা দানি নানাৰিধং রূপং মনসি করিস্সামী’’তি কালেন দেৰলোকাভিমুখং, কালেন মনুস্সলোকাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নানাৰিধানি রূপানি মনসি করোতো নানত্তসঞ্ঞা উদপাদি, ততো ‘‘নানাৰিধরূপানি মে মনসি করোন্তস্স নানত্তসঞ্ঞা উদপাদি, তস্মা দানি অভিজপ্পাদিভযা ইট্ঠাদিনিমিত্তগ্গাহং পহায একজাতিকমেৰ রূপং মনসি করিস্সামী’’তি তথা করোতো অভিনিজ্ঝাযিতত্তং রূপানং উদপাদি এৰং পহীনউপক্কিলেসস্সাপি অনধিট্ঠিতত্তা. ওভাসঞ্হি খো জানামি, ন চ রূপানি পস্সামীতিআদি জাতং.

তস্সত্থো – যদা পরিকম্মোভাসমেৰ মনসি করোমি, তদা ওভাসং সঞ্জানামি, দিব্বেন চক্খুনা রূপানি ন চ পস্সামি, রূপদস্সনকালে চ ওভাসং ন জানামীতি. কিমত্থমিদং ৰুত্তং, ন হি এতং উপক্কিসেসগতন্তি? ন কেৰলং উপক্কিলেসপ্পজহনমেৰেত্থ কত্তব্বং, যেন ইদং ৰিসুদ্ধং হোতি, অঞ্ঞম্পি তদুত্তরি কত্তব্বং অত্থীতি দস্সনত্থং. ৰিচিকিচ্ছা চিত্তস্স উপক্কিলেসোতিআদীসু ‘‘ইমে ধম্মা উপক্কিলেসাতি আদীনৰদস্সনেন পজহিং, ন ময্হং তদা উপ্পন্নত্তা’’তি কেচি ৰদন্তি. মানুসকং ৰাতি ইমিনা সভাৰাতিক্কমং দস্সেতি. মংসচক্খুনা ৰিযাতি ইমিনা পরিযত্তিগ্গহণং, ৰণ্ণমত্তারম্মণতঞ্চ উপমেতি. ৰণ্ণমত্তে হেত্থ সত্ত-সদ্দো, ন ‘‘সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি (অ. নি. ১০.২৭) এত্থ ৰিয সব্বসঙ্খতেসু, হীনজাতিআদযো মোহস্স নিস্সন্দো ৰিপাকো. কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা পুব্বে অতীতভৰে অহেসুং, সম্পতি নিরযং উপপন্নাতি এৰং পাঠসেসেন সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ‘‘যথাকম্মূপগঞাণঞ্হি একন্তমতীতারম্মণং, দিব্বচক্খু পচ্চুপ্পন্নারম্মণ’’ন্তি উভিন্নং কিচ্চৰসেন ৰুত্তং. মহল্লকোতি সমণানং সারুপ্পমসারুপ্পং, লোকাচারং ৰা ন জানাতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তত্তা গুণপরিধংসনেন গরহতীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযনো’’তি (সং. নি. ২.৪১; ৫.৯৯৮, ১০০৪) ৰুত্তো অরিযপুগ্গলো মগ্গাৰরণং কাতুং সমত্থং ফরুসৰচনং যদি কথেয্য, অপাযগমনীযম্পি করেয্য, তেন সো অপাযুপগোপি ভৰেয্য, তস্মা উপপরিক্খিতব্বন্তি একে. ‘‘ৰাযামং মা অকাসীতি থেরেন ৰুত্তত্তা মগ্গাৰরণং করোতী’’তি ৰদন্তি. পুব্বেৰ সোতাপন্নেন অপাযদ্ৰারো পিহিতো, তস্মাস্স সগ্গাৰরণং নত্থি. ‘‘পাকতিকন্তি পৰত্তিৰিপাকং অহোসী’’তি ৰদন্তি. ‘‘ৰুদ্ধি হেসা, ভিক্খৰে, অরিযস্স ৰিনযে, যো অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং পটিকরোতী’’তি (ম. নি. ৩.৩৭০; দী. নি. ১.২৫১) ৰচনতো পাকতিকং অহোসীতি একে. সচে সো ন খমতীতি সোতাপন্নাদীনং খন্তিগুণস্স মন্দতায ৰা আযতিং তস্স সুট্ঠু সংৰরত্থায ৰা অক্খমনং সন্ধায ৰুত্তং. সুখানং ৰা আযস্স আরম্মণাদিনো অভাৰা কালকঞ্চিকা অসুরা হোন্তি. ‘‘ইতো ভো সুগতিং গচ্ছা’’তি (ইতিৰু. ৮৩) ৰচনতো মনুস্সগতিপি. দিব্বচক্খুঞাণৰিজ্জাতি দিব্বচক্খুমেৰ দস্সনট্ঠেন ঞাণং, তস্স তস্স অত্থস্স ৰিন্দনট্ঠেন ৰিজ্জাতি অত্থো.

দিব্বচক্খুঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আসৰক্খযঞাণকথাৰণ্ণনা

১৪. সো এৰং সমাহিতে চিত্তেতি কিং পুরিমস্মিংযেৰ, উদাহু অঞ্ঞস্মিংযেৰ চতুত্থজ্ঝানচিত্তে. অট্ঠকথাযম্পি যতো ৰুট্ঠায পুরিমৰিজ্জাদ্ৰযং অধিগতং, তদেৰ পুন সমাপজ্জনৰসেন অভিনৰং অভিণ্হং কতন্তি দস্সনত্থং ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তেতি ইধ ৰিপস্সনাপাদকং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. এত্থাহ – যদি তদেৰ পুন সমাপজ্জনৰসেন অভিনৰং কতং, অথ কস্মা পুব্বে ৰিয ‘‘ৰিপস্সনাপাদকং অভিঞ্ঞাপাদকং নিরোধপাদকং সব্বকিচ্চসাধকং সব্বলোকিযলোকুত্তরগুণদাযকং ইধ চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৰেদিতব্ব’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ইধ ৰিপস্সনাপাদকং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৰেদিতব্ব’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ননু ইধ তথাৰচনট্ঠানমেৰ তং অরহত্তমগ্গেন সদ্ধিং সব্বগুণনিপ্ফাদনতো, ন পঠমৰিজ্জাদ্ৰযমত্তনিপ্ফাদনতোতি? ৰুচ্চতে – অরিযমগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গপটিপদাৰিমোক্খৰিসেসনিযমো পুব্বভাগৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনায সঙ্খারুপেক্খাসঙ্খাতায নিযমেন অহোসীতি দস্সনত্থং ৰিপস্সনাপাদকমিধ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ পরিযাপন্নত্তা, ন তদারম্মণমত্তেন. পরিযাযতোতি অঞ্ঞেনপি পকারেন. ‘‘ইমে আসৰা’’তি অযং ৰারো কিমত্থং আরদ্ধো? ‘‘আসৰানং খযঞাণাযা’’তি অধিকারানুলোমনত্থং. মগ্গক্খণে হি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ফলক্খণে ৰিমুত্তং হোতীতি ইদং একত্তনযেন ৰুত্তং. যঞ্হি ৰিমুচ্চমানং, তদেৰ অপরভাগে ৰিমুত্তং নাম হোতি. যঞ্চ ৰিমুত্তং, তদেৰ পুব্বভাগে ৰিমুচ্চমানং নাম হোতি. ভুঞ্জমানো এৰ হি ভোজনপরিযোসানে ভুত্তাৰী নাম. ‘‘ইমিনা পচ্চৰেক্খণঞাণং দস্সেতী’’তি পচ্চৰেক্খণঞাণস্স চ পট্ঠানে ‘‘মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰা মগ্গং পচ্চৰেক্খতি, ফলং, নিব্বানং, পহীনে কিলেসে পচ্চৰেক্খতী’’তি অযমুপ্পত্তিক্কমো ৰুত্তো. পৰত্তিক্কমো পনেত্থ সরূপতো অত্থতোতি দ্ৰিধা ৰুত্তো. তত্থ ‘‘ৰিমুত্তমিতি ঞাণং অহোসী’’তি সরূপতো চতুব্বিধস্সপি পচ্চৰেক্খণঞাণস্স পৰত্তিক্কমনিদস্সনং. ‘‘খীণা জাতী’’তিআদি অত্থতো. তেনেৰ অন্তে ‘‘অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি পুগ্গলাধিট্ঠানং দেসনং অকাসি পচ্চৰেক্খণঞাণস্স তথা অপ্পৰত্তিতো. অপ্পটিসন্ধিকং হোতীতি জানন্তো ‘‘খীণা জাতী’’তি জানাতি নাম. ‘‘দিব্বচক্খুনা পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণ’’ন্তি অনাগতংসঞাণস্স চ দিব্বচক্খুসন্নিস্সিতত্তা ৰুত্তং.

আসৰক্খযঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপাসকত্তপটিৰেদনাকথাৰণ্ণনা

১৫. কণ্ণসুখতো হদযঙ্গমতোতি ৰচনমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অনত্তুক্কংসনতোতিআদি পুগ্গলৰসেন, কণ্ণসুখতোতি সোতিন্দ্রিযং সন্ধায. আপাথারমণীযতোতি ঞাণাপাথারমণীযতো. সযমেৰ হেট্ঠামুখজাতং ৰা, মগ্গো পন অসোকো হোতি. তদা হি সোকো পহীযমানো. চরিযাদিঅনুকূলতো অপ্পটিকূলং. ‘‘মধুরমিম’’ন্তি ৰুত্তত্তা ‘‘ধম্মমিম’’ন্তি ৰচনং অধিকং ৰিয দিস্সতি. তস্মা ‘‘রাগৰিরাগমিম’’ন্তি এৰং ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা পুন পিণ্ডেত্ৰা ধম্মমিমং উপেহীতি যোজেতব্বং, ‘‘ধম্মমেৰ সরণত্থমুপেহী’’তি পঠন্তি কিরাতি দীপেতি. সরণগতানং তেনেৰ সরণগমনেন ভযং সন্তাসং দুগ্গতিং পরিক্কিলেসং দুক্খং হিংসতীতি রতনত্তযং সরণং নাম. তপ্পসাদতগ্গরুতাদীহি ৰিহতকিলেসো তপ্পরাযনতাকারপ্পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো সরণগমনং. তংসমঙ্গীসত্তো সরণং গচ্ছতি. পভেদেন পন দুৰিধং সরণগমনং লোকুত্তরং লোকিযন্তি. তত্থ লোকুত্তরং দিট্ঠসচ্চানং মগ্গক্খণে সরণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন নিব্বানারম্মণং হুত্ৰা কিচ্চতো সকলেপি রতনত্তযে ইজ্ঝতি. লোকিযং পুথুজ্জনানং সরণগমনুপক্কিলেসং তদঙ্গৰিক্খম্ভনেন আরম্মণতো বুদ্ধাদিগুণারম্মণং হুত্ৰা ইজ্ঝতি. তং অত্থতো রতনত্তযে সদ্ধাপটিলাভো সদ্ধামূলিকা চ সম্মাদিট্ঠি. লোকুত্তরস্স চত্তারি সামঞ্ঞফলানি ৰিপাকফলং, সব্বদুক্খক্খযো আনিসংসফলং. ‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ…পে… সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি (ধ. প. ১৯০-১৯২) হি ৰুত্তং. লোকিযস্স ভৰভোগসম্পদা. ‘‘যে কেচি বুদ্ধং সরণং গতাসে’’তি (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭) হি ৰুত্তং. লোকিযসরণগমনং তীসু ৰত্থূসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণাদীহি সংকিলিস্সতি, ন মহাজুতিকং হোতি, ন মহাৰিপ্ফারং. লোকুত্তরস্স নত্থি সংকিলেসো. লোকিযস্স সাৰজ্জো অনৰজ্জোতি দুৰিধো ভেদো. তত্থ অঞ্ঞসত্থারাদীসু অত্তসন্নিয্যাতনাদীহি সাৰজ্জো হোতি, সো অনিট্ঠফলো. অনৰজ্জো কালকিরিযায, সো অৰিপাকত্তা অফলো. লোকুত্তরস্স নেৰত্থি ভেদো. ভৰন্তরেপি হি অরিযসাৰকো অঞ্ঞং সত্থারং ন উদ্দিসতি. যো কোচি সরণগতো গহট্ঠো উপাসকো. রতনত্তযউপাসনতো উপাসকো. পঞ্চ ৰেরমণিযো সীলং. সত্থসত্তমংসমজ্জৰিসৰাণিজ্জারহিতং ধম্মেন জীৰিকং আজীৰো. ৰুত্তসীলাজীৰৰিপত্তি ৰিপত্তি নাম. ৰিপরীতা সম্পত্তি.

১৬. লচ্ছাম নু খোতি দুগ্গতে সন্ধায ৰুত্তং. সক্খিস্সাম নুখো নোতি সমিদ্ধে সন্ধায. তত্থ ৰেরঞ্জাযং. পগ্গয্হতীতি পত্তং পগ্গহো, তেন পগ্গহেন পত্তেনাতি অত্থো. সমাদাযেৰাতি নিদস্সনং. ন চ ৰট্টতীতি পুন পাকং কিঞ্চাপি ৰট্টতি, তথাপি ন সুট্ঠু পক্কত্তা ৰুত্তং, ‘‘উত্তণ্ডুলভত্তং লভিত্ৰাপি পিধেতুং ন ৰট্টতী’’তি অট্ঠকথাৰচনঞ্চেত্থ সাধকং. ‘‘সাৰকানং ৰা সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি ইমিনা ৰচনেন আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং সন্ধায ‘‘পচ্ছা সীল’’ন্তি ৰুত্তং. উপালিত্থেরোপি তং তং ৰত্থুং পটিচ্চ ভগৰতা বহূনি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি অত্থীতি দীপেতি. যদি এৰং ৰেরঞ্জাযং ‘‘এতস্স ভগৰা কালো’’তি ৰচনং ন সমেতীতি চে? ন, ততো পুব্বে সিক্খাপদাভাৰপ্পসঙ্গতো. থেরো পন পঞ্ঞত্তানি ঠপেত্ৰা ইদানি পঞ্ঞপেতব্বানি পাতিমোক্খুদ্দেসপ্পহোনকানি সন্ধাযাহ. ভগৰাপি ‘‘ন তাৰ সারিপুত্ত সত্থা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতী’’তি ভদ্দালিসুত্তে (ম. নি. ২.১৩৪; আদযো) ৰিয একচ্চেসু পঞ্ঞত্তেসুপি ততো পরং পঞ্ঞপেতব্বানি সন্ধাযাহ. ইধেৰ অট্ঠকথাযং ‘‘সামম্পি পচনং সমণসারুপ্পং ন হোতি ন চ ৰট্টতী’’তি ৰচনঞ্চ, তথা ‘‘রত্তিচ্ছেদো ৰা ৰস্সচ্ছেদো ৰা’’তিআদিৰচনানি চ অত্থি. অঞ্ঞথা ‘‘দ্ৰীহাকারেহি বুদ্ধা ভগৰন্তো ভিক্খূ পটিপুচ্ছন্তী’’তি ইধেৰেদং পাল়িঠপনং ৰিরুজ্ঝতীতি আচরিযেন ৰিচারিতং, তং সুন্দরং পুব্বেপি পঞ্ঞত্তসিক্খাপদসম্ভৰতো. কিন্তু ইধ পাল়িঠপনৰিরোধৰিচারণা পন নিপ্পযোজনা ৰিয মম দিস্সতি. কস্মা? উপালিত্থেরেন সঙ্গীতিকালে ৰুত্তপাঠত্তা. রত্তিচ্ছেদোতি সত্তাহকিচ্চং সন্ধায ৰুত্তো. ‘‘সত্তাহকরণীযেন গন্ত্ৰা রত্তিচ্ছেদো ৰা ৰস্সচ্ছেদো ৰা একভিক্খুনাপি ন কতো’’তি ৰুত্তং কির মহাঅট্ঠকথাযং, তস্মা ৰস্সচ্ছেদস্স কারণে সতি সত্তাহকিচ্চং কাতুং ৰট্টতীতি একে. ৰিনযধরা পন নিচ্ছন্তি, তস্মা অট্ঠকথাধিপ্পাযো ৰীমংসিতব্বো, ইমায ৰেরঞ্জাযং অপ্পিচ্ছতাদিপটিপদায পসন্না. সালীনং ৰিকতি সালিৰিকতি.

১৭-৮. উপপন্নফলোতি বহুফলো. ‘‘খুদ্দং মধু’’ন্তি পাঠো. থেরং সীহনাদং নদাপেতুং পুচ্ছীতি ইমিনা আচরিযো যং পুব্বে আণায ঠিতানং সাৰকানং মহানুভাৰতাদস্সনং ‘‘ৰেরঞ্জাযং নিৰাসপ্পযোজন’’ন্তি অম্হেহি ৰুত্তং, তং সম্পাদেতি, রাজগহে ৰেরঞ্জাযঞ্চাতি উভযত্থ ৰিতক্কুপ্পাদে একতো পিণ্ডেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অথ খো আযস্মতো সারিপুত্তস্সা’’তিআদিমাহ. কালং সন্ধায চিরং, ঠিতিং সন্ধায চিরাতি ৰিগ্গহো.

কামং হিনোতি অত্তনো ফলনিব্বত্তিযা সহাযং গচ্ছতীতি কত্তরি হেতু, তথাপি ইধ তেন করণভূতেন তস্স ফলং হিনোতি পৰত্ততীতি হেতু. তথা ঘটন্তি তেনাতি ঘটো. কিলাসুনোতি পযোজনাভাৰেন অৰাৰটা. অব্বোকিণ্ণানি ৰিসভাগেহি. আগামিনিযা অনাগতেতি অত্থো. ইমেসংযেৰ নোতি দস্সনত্থং ‘‘সব্ববুদ্ধানং হী’’তি ৰুত্তং. যাৰসাসনপরিযন্তাতি যাৰ বুদ্ধা ধরন্তি, তাৰাতি অত্থো. খত্তিযব্রাহ্মণাৰ উচ্চা, তত্থাপি ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘উচ্চনীচউল়ারুল়ারভোগা’’তি. ‘‘মনসি কত্ৰা’’তিপি পাঠো. উপসম্পাদ্যউপসম্পাদ্যইচ্চেতং দ্ৰযং মাগধে ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি ৰুচ্চতি. অনুপাদাযাতি আরম্মণকরণৰসেন অগ্গহেত্ৰা. আসৰেহীতি কত্তরি ততিযাৰিভত্তি. চিত্তানীতি পচ্চত্তবহুৰচনং. ৰিমুচ্চিংসূতি কম্মকারকে. ৰিমোচিতানীতি অধিপ্পাযোতি আচরিযো. আসৰেহীতি পদঞ্চ পচ্চত্তে করণৰচনং কত্ৰা গণ্ঠিপদে অত্থো পকাসিতো. যদি অরিযমগ্গেন নিরুদ্ধানং আসৰানং ৰসেন অনাসৰতা, লোকে চিত্তানিপি অনাসৰা সিযুং. ন হি নিরুদ্ধানি চিত্তানি আরম্মণানি করোন্তীতি তানি অনিরুদ্ধাসৰৰসেন সাসৰানীতি চে. সোতাপন্নস্স মগ্গচিত্তং উপরিমগ্গৰজ্ঝাসৰৰসেন সাসৰং, অৰসিট্ঠাসৰসমুচ্ছিন্দনানুভাৰত্তা ফলানি সাসৰানি সিযুন্তি? ন, আসৰসমুচ্ছিন্দনানুভাৰাগতফলত্তা. ভিংসনস্স করণং ভিংসনকতং, তস্মিং ভিংসনকতস্মিং, ভিংসনকিরিযাযাতি অত্থো. ইত্থিলিঙ্গং ৰিপল্লাসং কত্ৰা নপুংসকলিঙ্গং, পুরিসলিঙ্গং ৰা কত্ৰা. নিমিত্তত্থেতি এত্থ –

‘‘চম্মনি দীপিনং হন্তি, দন্তেসু হন্তি কুঞ্জরং;

ৰালেসু চামরিং হন্তি, সিঙ্গেসু সরভো হতো’’তি. –

অধিকরণং.

২০-২১. নচিরট্ঠিতিককারণে কথিতে চিরট্ঠিতিককারণং অত্থতো ৰুত্তপটিপক্খৰসেন কিঞ্চাপি সিদ্ধং, তথাপি তং থেরস্স ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনায ওকাসকারণাধিপ্পাযতো ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনোকাসং পাপেতুং পুন ভগৰন্তং ‘‘কো পন, ভন্তে, হেতূ’’তি পুচ্ছি. ভগৰাপি যাচনং সম্পটিচ্ছিতুকামো ব্যাকাসি. ‘‘আসৰট্ঠানীযা সঙ্ঘে পাতুভৰন্তী’’তি পুগ্গলস্স সঙ্ঘপরিযাপন্নত্তা ৰুত্তং. আদরত্থৰসেনেৰেত্থ দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তন্তি যস্মা থেরো পুব্বে রাজগহে, সম্পতি ৰেরঞ্জাযন্তি দ্ৰিক্খত্তুং কাচি, তস্মা আদরেন পুনপ্পুনং যাচযমানং পস্সিত্ৰা সযম্পি ভগৰা আদরেনেৰ ‘‘আগমেহি ত্ৰং সারিপুত্তা’’তি আহ. তেনেতং দীপেতি ‘‘মা ত্ৰং পুনপ্পুনং যাচাহি, সম্পটিচ্ছিতাৰ মযা তে যাচনা, পুব্বেননু তৰযাচনং সম্পটিচ্ছতাৰ মযা এত্তকে কালে এত্তকানি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি, ন তাৰ মে সাৰকানং আণাপাতিমোক্খুদ্দেসানুজাননকালো সম্পত্তো, তক্কানুমানৰসেন তযা ‘এতস্স ভগৰা কালো’তি পুনপ্পুনং নিদ্দিসিযমানোপি নেস সো কালো, কিন্তু তথাগতোৰ তত্থ কালং জানিস্সতী’’তি. যস্মা পন ‘‘সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকালতো পভুতি আণাপাতিমোক্খমেৰ উদ্দিসিযতী’’তি ৰুত্তং, তস্মা পাতিমোক্খুদ্দেসপ্পহোনকসিক্খাপদমেৰ সন্ধাযাহ. ‘‘তত্থাতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনাপেক্খং ভুম্মৰচন’’ন্তি একমেৰ পদং ৰুত্তং তস্সা সিদ্ধিযা ইতরস্স সিদ্ধিতো. ‘‘সাৰকানং ৰিসযভাৰন্তি ইমিনা মহাপদুমত্থেরৰাদো পটিক্খিত্তো’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং, তং সুন্দরং ৰিয. সম্মুখে গরহা. পরম্মুখে উপৰাদো. ‘‘ন, ভিক্খৰে, ঊনদসৰস্সেন…পে… দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ৭৫) ইদং সিক্খাপদং ভগৰা বুদ্ধত্তেন দসৰস্সিকো হুত্ৰা পঞ্ঞপেসি ঊনদসৰস্সিকস্স তস্স তথা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অভাৰতো. ন তদা অতিরেকদসৰস্সিকোৰ দসৰস্সিকানং রত্তঞ্ঞুমহত্তপ্পত্তিতো, তস্মা তং সিক্খাপদং ৰেরঞ্জাযং ৰস্সাৰাসতো পুব্বে রাজগহে এৰ পঞ্ঞত্তন্তি সিদ্ধং, তস্মিং সিদ্ধে সিদ্ধমেৰ ‘‘যাৰ ন সঙ্ঘো রত্তঞ্ঞুমহত্তং পত্তোতি ৰচনং ইতো পুব্বে পঠমযাচনাযপি ৰুত্ত’’ন্তি. অট্ঠকথাযম্পি রত্তঞ্ঞুমহত্তপ্পত্তকালে ‘‘দ্ৰে সিক্খাপদানী’’তি গণনপরিচ্ছেদৰচনং পঠমযাচনায ৰুত্তৰচনং সন্ধায ৰুত্তং. অঞ্ঞথা রত্তঞ্ঞুমহত্তপ্পত্তকালে দ্ৰে এৰ, ন অঞ্ঞন্তি আপজ্জতি.

‘‘অথ খো আযস্মতো সারিপুত্তস্সা’’তিআদিম্হি অযমাদিতো পট্ঠায অত্থৰিভাৰনা – অযং কিরাযস্মা অস্সজিত্থেরতো পটিলদ্ধং একগাথামত্তকং ধম্মপরিযাযং নযসতসহস্সেহি ৰিৰেচেন্তো অরহত্তং পত্ৰা সাৰকপারমীঞাণে ঠিতো ‘‘অহো ৰত মহানুভাৰোযং সদ্ধম্মো, যো ৰিনাপি ধম্মসামিনা পরম্মুখতো সুতমত্তেপি ময্হং মহন্তং গুণৰিসেসং জনেসি, সাধু ৰতাযং সদ্ধম্মো চিরং তিট্ঠেয্যা’’তি চিন্তেন্তো ‘‘কতমেসানং নু খো বুদ্ধানং ভগৰন্তানং…পে… ন চিরট্ঠিতিক’’ন্তি তমত্থং, কারণঞ্চ অত্তনো অগ্গসাৰকঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ‘‘সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তিআদিচিরট্ঠিতিকারণ’’ন্তি নিট্ঠং কত্ৰা ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনোকাসকরণত্থং ভগৰন্তং পুচ্ছি. ততো পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনোকাসে সম্পত্তে ‘‘এতস্স ভগৰা কালো, এতস্স সুগত কালো’’তি ৰিনযপঞ্ঞত্তিং যাচি. ততো ভগৰা তস্সা যাচনায সম্পটিচ্ছিতভাৰং, ‘‘এতস্স ভগৰা কালো’’তি ৰুত্তকালস্স অকালতং, কালস্স চ অনঞ্ঞৰিসযতং দীপেন্তো ‘‘আগমেহি ত্ৰ’’ন্তিআদিমাহ, ততো ভগৰা তস্স যাচনং, সত্তেসু কারুঞ্ঞতঞ্চ পটিচ্চ ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ অনুপজ্ঝাযকা অনাচরিযকা অনোৰদিযমানা’’তিআদিনা (মহাৰ. ৬৪) নযেন ৰেপুল্লমহত্ততং পটিচ্চ সত্থা সাৰকানং উপজ্ঝাযৰত্তাদীনি ৰিনযকম্মানি, তদনুরূপসিক্খাপদানি চ পঞ্ঞপেসি. ততো অনুক্কমেন দ্ৰাদসমৰস্সং ৰেরঞ্জাযং ৰসি. তদা চ আযস্মা সারিপুত্তো সত্থারা নিদ্দিট্ঠেসু চিরট্ঠিতিহেতূসু জাতেসু ‘‘নৰঙ্গসত্থুসাসনমহত্ততা চ সম্পতি জাতা, ৰিনযপঞ্ঞত্তি চ বহুতরা জাতা, পাতিমোক্খুদ্দেসো এৰেকো ন তাৰ সাৰকানং অনুঞ্ঞাতো, সো চ পরিসুদ্ধেন সঙ্ঘেন করীযতি. সঙ্ঘোপি এতরহি পরিসুদ্ধো পচ্ছিমকস্স সোতাপন্নত্তা’’তি চিন্তেত্ৰা পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানাপেতুকামো যত্তকেহি চ সিক্খাপদেহি পাতিমোক্খুদ্দেসো অনুজানীযতি, তত্তকানং পঞ্ঞত্তিযাচনপুব্বঙ্গমং পাতিমোক্খুদ্দেসং যাচন্তো পুব্বুপ্পন্নৰিতক্কসূচনপুচ্ছাৰিস্সজ্জনক্কমৰসেন যাচনোকাসে সম্পত্তে ‘‘এতস্স ভগৰা কালো’’তিআদিমাহ.

তত্থ ‘‘যং ভগৰা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেয্যা’’তি পাতিমোক্খুদ্দেসপ্পহোনকসিক্খাপদং সন্ধাযাহ, অযমত্থো ভদ্দালিসুত্তেন (ম. নি. ২.১৩৪ আদযো) দীপেতব্বো. তত্থ হি বহূসু সিক্খাপদেসু পঞ্ঞত্তেসু, পঞ্ঞপিযমানেসু চ ‘‘ন তাৰ ভদ্দালি সত্থা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতী’’তিআদি (ম. নি. ২.১৪৫) ৰুত্তং অপঞ্ঞত্তং উপাদায, তথা ইধাপি অপঞ্ঞত্তং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পরিসুদ্ধত্তা সঙ্ঘস্স সম্পতি সাৰকানং আণাপাতিমোক্খুদ্দেসং নানুজানামীতি দস্সেন্তো ‘‘নিরব্বুদো’’তিআদিমাহ. ন হি পরিসুদ্ধে সঙ্ঘে ওৰাদপাতিমোক্খুদ্দেসস্স অনুদ্দেসকারণং অত্থি, তস্মিং সতি আণাপাতিমোক্খুদ্দেসানুজাননাধিপ্পাযতো. তথা চ সো ততো অট্ঠন্নংৰস্সানং অচ্চযেন অনুঞ্ঞাতো. যথাহ পাতিমোক্খঠপনক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৩৮৬) ‘‘ন দানাহং, ভিক্খৰে, ইতো পরং উপোসথং করিস্সামি…পে… পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাথা’’তি. যং পন উপসম্পদক্খন্ধকে (মহাৰ. ১২৯) ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ অঞ্ঞতরং ভিক্খুং উপসম্পাদেত্ৰা এককং ওহায পক্কমিংসু…পে… সো তস্সা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰিত্ৰা চিরেন অগমাসী’’তি ৰত্থু আগতং, তং সুদিন্নৰত্থুতো পরতো উপ্পন্নম্পি তত্থ যথাধিকারং সমোধানেতুং ৰুত্তং. তথা তত্থেৰ ‘‘উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানি ৰিত্থারেন স্ৰাগতানি হোন্তী’’তিআদিনা (পাচি. ১৪৭; অ. নি. ৮.৫২; ১০.৩৩) অঙ্গানিপি ৰেদিতব্বানি. ন হি আদিতো এৰ উভতোপাতিমোক্খানি সিদ্ধানীতি. অপিচ আদিতো পট্ঠায অযমনুক্কমো ৰেদিতব্বো, সেয্যথিদং – রাহুলকুমারে উপ্পন্নে বোধিসত্তো নিক্খমিত্ৰা ছব্বস্সানি দুক্করং কত্ৰা সত্তমে অভিসম্বুদ্ধো, তস্মিং এৰ সংৰচ্ছরে কপিলৰত্থুং গন্ত্ৰা রাহুলকুমারং পব্বাজেসি. অম্বলট্ঠিকরাহুলোৰাদসুত্তট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.১০৭ আদযো) ‘‘অযঞ্হি আযস্মা সত্তৰস্সিককালে ভগৰন্তং চীৰরকণ্ণে গহেত্ৰা ‘দাযজ্জং মে সমণ দেহি, দাযজ্জং মে সমণ দেহী’তি দাযজ্জং যাচমানো ভগৰতা ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরস্স নিয্যাদেত্ৰা পব্বাজিতো’’তি চ ৰুত্তং, তস্মা রাহুলকুমারং আরব্ভ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তীহি সরণগমনেহি সামণেরপব্বজ্জ’’ন্তি (মহাৰ. ১০৫) ৰুত্তত্তা সরণগমনূপসম্পদা পঠমৰস্সব্ভন্তরে এৰ পটিক্খিত্তা, ঞত্তিচতুত্থকম্মৰসেন উপসম্পদা অনুঞ্ঞাতাতি পঞ্ঞাযতি. অপিচ রাহুলৰত্থুম্হি ‘‘ন, ভিক্খৰে, অননুঞ্ঞাতো মাতাপিতূহি পুত্তো পব্বাজেতব্বো, যো পব্বাজেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ১০৫) সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইতো পুব্বেপি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানীতি সিদ্ধং.

সুত্ৰা চ যো হেতুনিরোধমগ্গং,

নিরোধুপাযং পটিৰিজ্ঝি খিপ্পং;

জাতোৰপেক্খেন অসেসমেতং,

লোকং ৰিপস্সী সুগতগ্গসিস্সো.

সো ধম্মসেনাপতি অগ্গসিস্সো,

সদ্ধম্মরাজস্স তথাগতস্স;

সযং মুনিন্দেন যসস্স পত্তো,

অনেকসো সোল়সধা পসত্থো.

তস্মা হি সিক্খাপদবন্ধকালো,

ঞাতুম্পি লোকে অতিভারিযোৰ;

পগেৰ সিক্খাপদভাৰভেদো,

পগেৰ অঞ্ঞো উভযত্থ তত্থ.

পচ্চেকবুদ্ধা অপি তং দ্ৰযন্তু,

ঞাতুং ন সক্কাৰ পগেৰ নেতুং;

নিস্সংসযং তত্থ তথাগতোৰ,

জানিস্সতিচ্চাহ তথাগতোতি.

ইচ্চেতমত্থং ইধ ভিক্খু ঞত্ৰা,

সিক্খাপদানং কমভাৰভেদং;

ঞাতুং সযং নো ন পরে চ নেতুং,

পরিযেসিতব্বো ইধ যুত্তিমগ্গো.

তত্থ কমভেদো সিক্খাপদানং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. ভাৰভেদো তাৰ উক্খিত্তকানুৰত্তনপচ্চযা ভিক্খু অনাপত্তিকো, ভিক্খুনী পন সমনুভট্ঠা পারাজিকা হোতি. পারাজিকাপত্তিপটিচ্ছাদনে ভিক্খুস্স দুক্কটং, ভিক্খুনিযা পারাজিকং. দুট্ঠুল্লং আরোচেন্তস্স, পটিচ্ছাদেন্তস্স চ পাচিত্তিযং. মহাসাৰজ্জং পারাজিকং আরোচেন্তস্স, পটিচ্ছাদেন্তস্স চ ভিক্খুস্স দুক্কটং. ইচ্চেৰমাদীহি অভাৰভেদসিক্খাপদানং ইধ ভাৰভেদেন যুত্তিপরিযেসনং সাধযমানোপি সিযা অনুম্মাদৰিঘাতভাগীতি. এত্তাৰতা সকলস্সপি ৰিনযপিটকস্স ৰিতক্কযাচনকালকালঞ্ঞূকারণফলপযোজনেহি সত্তহি অঙ্গেহি পটিমণ্ডিতং নিদানমাযস্মতা উপালিত্থেরেন নিদস্সিতং হোতি. তত্থ থেরস্স ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো ৰিতক্কো নাম. তস্সেৰ ‘‘এতস্স ভগৰা কালো’’তিআদিনা পৰত্তা যাচনা নাম. রত্তঞ্ঞূৰেপুল্ললাভগ্গবাহুসচ্চমহত্তপ্পত্তি কালো নাম. সব্বঞ্ঞূ এৰ কালঞ্ঞূ নাম. আসৰট্ঠানীযানং ধম্মানং পাতুভাৰো কারণং নাম. ‘‘তেসংযেৰ আসৰট্ঠানীযানং ধম্মানং পটিঘাতাযা’’তি ৰচনতো আসৰট্ঠানীযধম্মপটিঘাতো ফলং নাম. ‘‘যথযিদং ব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্সা’’তি ৰচনতো সাসনব্রহ্মচরিযস্স চিরট্ঠিতি পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং. হোতি চেত্থ –

‘‘ৰিতক্কো যাচনা কালো, কালঞ্ঞূ কারণং ফলং;

পযোজনন্তি সত্তঙ্গং, নিদানং ৰিনযস্সিধা’’তি.

২২. অন্তিমমণ্ডলন্তি অব্ভন্তরমণ্ডলং. তঞ্হি ইতরেসং অন্তো হোতি, খুদ্দকমণ্ডলং ৰা. অনুমতিদানৰসেন তেসং ভিক্খূনং দত্ৰা. তেসং বুদ্ধানং চারিকায ৰিনেতব্বা ৰেনেয্যসত্তা. ওচিনন্তা ৰিযাতি বহুপুপ্ফং গচ্ছং মালাকারা চিরং ওচিনন্তি, এৰং বহুৰেনেয্যেসু গামাদীসু চিরং ৰসন্তা ৰেনেয্যপুঞ্ঞং পরিহরন্তা চরন্তি. সন্তং সুখং, ন ৰেদনাসুখং ৰিয সপরিপ্ফন্দং. দসসহস্সচক্কৰাল়েতি দেৰানং ৰসেন ৰুত্তং. মনুস্সা পন ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে বোধনেয্যা উপ্পজ্জন্তি. মহাকরুণায ধুৰং সত্তসমৰলোকনং. ওতিণ্ণেতি পরিসমজ্ঝং আগতে, আরোচিতে ৰা. যেন কারণেন মযং তুম্হাকং দেয্যধম্মং দদেয্যাম, তং কুতো সক্কা লদ্ধুং. বহুকিচ্চা হি ঘরাৰাসাতি. দুতিযৰিকপ্পে তন্তি দেয্যধম্মং. ‘‘তুম্হেহি তং কুতো লদ্ধা’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘পঠমং কিরিযং পেক্খতি, দুতিযং দেয্যধম্ম’’ন্তি ৰদন্তি. আচরিযো পন ‘‘পঠমযোজনায যং দানপুঞ্ঞং, তং কুতো লব্ভা. পুঞ্ঞন্তরাযবহুলা হি ঘরাৰাসাতি. দুতিযযোজনায তেমাসব্ভন্তরে যমহং দদেয্যং, অতিক্কন্তকালত্তা তমহং সম্পতি কুতো দদেয্যন্তি দস্সেতী’’তি ৰদতি. সীলাদিকুসলধম্মসন্দস্সনাদিধম্মরতনৰস্সং.

২৩. পত্তুণ্ণদেসে পত্তুণ্ণং পটৰরং. মহাযাগন্তি মহাদানং. পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পন্তি তেমাসং সোতব্বং অজ্জ সুণিন্তি.

তত্রিদন্তি ইদং কারণং.

উপালি দাসকোতি আচরিযপরম্পরতো. বাহিরব্ভন্তরনিদানং, সিক্খাপদানং পঞ্ঞত্তিট্ঠানসঙ্খাতং আৰেণিকনিদানঞ্চ সন্ধাযাহ ‘‘নিদানস্স পভেদদীপনতো’’তি. থেরৰাদাদি ৰত্থুপ্পভেদো. সকায পটিঞ্ঞায মেত্তিযং ভিক্খুনিং নাসেথাতিআদি পরসমযৰিৰজ্জনতোতিআদি. ৰিভঙ্গনযভেদদস্সনতোতি তিস্সো ইত্থিযো ভূমট্ঠং থলট্ঠন্তিআদি. এত্থাহ – কিং ভগৰতো মারাৰট্টনপটিঘাতায সত্তি নত্থীতি? অত্থি, তথাপিস্স পচ্ছা উপগুত্তকালে পসাদহেতুত্তা অধিৰাসেতি. এত্থ উপগুত্তাধিট্ঠানং ৰত্তব্বং. বুদ্ধানং আচিণ্ণন্তি দিজদস্সনেন কিংপযোজনন্তি চে? মারাৰট্টনহেতু ব্রাহ্মণস্স পুঞ্ঞন্তরাযোতি পযোজনং.

দিজোপি সো মারমনোরথস্স,

ভঙ্গং করোন্তো জিনপুঙ্গৰস্স;

সস্সিস্সসঙ্ঘস্স অদাসি দানং,

অসেসকং কপ্পিযভণ্ডভেদং.

কিং ভগৰা সসিস্সো তাৰ মহন্তং কপ্পিযভণ্ডং উব্ভণ্ডিকং কত্ৰা অগমাসীতি? ন অগমাসি, তেমাসিভাগিযং পন পুঞ্ঞরাসিকং দেয্যধম্মং অপ্পটিক্খিপন্তো ব্রাহ্মণস্স উপাযতো সত্থা অদাসি.

তদঞ্ঞথা মারমনোরথোৰ,

পূরো সিযা নেৰ দিজস্স ভিয্যো;

পাপং মহন্তং অপি পাপুণেয্য,

মিচ্ছাভিমানেন তথাগতে সো.

তস্মা ভগৰা অস্সাদিযন্তো তং দেয্যধম্মং অপ্পটিক্খিপন্তো উপাযেন ব্রাহ্মণস্স পুঞ্ঞবুদ্ধিং কত্ৰা, মারস্স চ মনোরথৰিঘাতং কত্ৰা অগমাসীতি, ‘‘অযং নযো অট্ঠকথং ৰিনাপি পাল়িনযানুলোমতো সিদ্ধো’’তি ৰদন্তি. কথং? –

‘‘সত্থা সসিস্সো যদি অগ্গহেসি,

দিজস্স তং চীৰরমাদিতোৰ;

নাথস্স নো ৰীসতিৰস্সকালে,

ৰিরুজ্ঝতে জীৰকযাচনাপি;

তথাপি সব্বং সুৰিচারযিত্ৰা,

যুত্তং নযং চিন্তযিতুংৰ যুত্ত’’ন্তি.

ইদানি আযস্মা উপালিত্থেরো ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা সাধারণনিদানং দস্সেত্ৰা সিক্খাপদানং পাটেক্কং পঞ্ঞত্তিট্ঠানসঙ্খাতং নিদানমাদিং কত্ৰা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিৰিভাগাপত্তিভেদন্তরাপত্তিআদিকং নানপ্পকারং ৰিধিং নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অথ খো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা’’তিআদিমাহাতি. ইধ ঠত্ৰা –

সিক্খাপদান সব্বেসং, কমভেদং পকাসযে;

তস্মিং সিদ্ধে নিদানানং, কমসিদ্ধি যতো ভৰে.

তত্থ সব্বসিক্খাপদানং যথাসম্ভৰং দেসনাক্কমো পহানক্কমো পটিপত্তিক্কমো উপ্পত্তিক্কমোতি চতুব্বিধো কমো লব্ভতি. তত্থ ভগৰতা রাজগহে ভিক্খূনং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানন্তেন পাতিমোক্খুদ্দেসস্স যো দেসনাক্কমো অনুঞ্ঞাতো, তং দেসনাক্কমমনুলোমেন্তো আযস্মা মহাকস্সপো পঠমং পারাজিকুদ্দেসং পুচ্ছি, তদনন্তরং সঙ্ঘাদিসেসুদ্দেসং, ততো অনিযতুদ্দেসং ৰিত্থারুদ্দেসঞ্চ পুচ্ছিত্ৰা তদনন্তরং ভিক্খুনীৰিভঙ্গঞ্চ তেনেৰ অনুক্কমেন পুচ্ছি, নিদানুদ্দেসন্তোগধানঞ্চ সরূপেন অনুদ্দিট্ঠানং পুচ্ছনত্থং খন্ধকেপি পুচ্ছি. এতেন চ খন্ধকে পঞ্ঞত্তা থুল্লচ্চযা সঙ্গহিতা হোন্তি. পুচ্ছিতানুক্কমেনেৰ উপালিত্থেরো তং সব্বং সাপত্তিভেদাদিকং দেসেন্তো থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতআপত্তিসমুট্ঠানাদিদীপকং অন্তোকত্ৰা দেসেসি, অযমেত্থ দেসনাক্কমো. উভতোৰিভঙ্গখন্ধকতো পন উচ্চিনিত্ৰা তদা পরিৰারপাল়ি ৰিসুং কতা. ইমমেৰ নযং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘এতেনেৰ উপাযেন খন্ধকপরিৰারেপি আরোপেসু’’ন্তিআদি (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা). অপিচ পাল়িযা ‘‘এতেনেৰুপাযেন উভতোৰিনযে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৰিস্সজ্জেসী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, তস্মা মহাকস্সপো উভতোৰিভঙ্গে এৰ পুচ্ছি. ৰিস্সজ্জেন্তো পন আযস্মা উপালি নিৰরসেসং দেসেন্তো খন্ধকপরিৰারে অন্তোকত্ৰা দেসেসি. তদা চ খন্ধকপরিৰারপাল়ি ৰিসুং কতাতি অযং দেসনাক্কমো. যদি এৰং নিদানুদ্দেসো পঠমং দেসেতব্বোতি চে? ন, তদসম্ভৰতো. সো হি ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৩৪) নযেন পৰত্তত্তা পঠমং সিক্খাপদসঙ্গহিতাসু আপত্তীসু অদস্সিতাসু ন সম্ভৰতি. ‘‘যানি মযা ভিক্খূনং পঞ্ঞত্তানি সিক্খাপদানি, তানি নেসং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি ৰচনতো সিক্খাপদানেৰ পঠমং দেসেতব্বানীতি পারাজিকুদ্দেসক্কমো সম্ভৰতি.

পারাজিকুদ্দেসাদিসঙ্গহিতানং আপত্তিঅকুসলানং যথোল়ারিকক্কমেন পহাতব্বত্তা পহানক্কমোপেত্থ সম্ভৰতি. উপসম্পন্নসমনন্তরং ‘‘তাৰদেৰ চত্তারি অকরণীযানি আচিক্খিতব্বানী’’তি (মহাৰ. ১২৯) ৰচনতো ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (দী. নি. ১.১৯৩) ৰচনতো চ যথা গরুকং আচিক্খণং সিক্খনেন পটিপত্তিক্কমোপেত্থ সম্ভৰতি, এৰমিমেহি তীহি কমেহি দেসেতব্বানম্পেতেসং সিক্খাপদানং যথাসম্ভৰং উপ্পত্তিক্কমো সম্ভৰতি. তথা হি যং যং সাধারণং, তং তং ভিক্খুং আরব্ভ উপ্পন্নে এৰ ৰত্থুস্মিং ‘‘যা পন ভিক্খুনী ছন্দসো মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যা’’তি ভিক্খুনীনম্পি পঞ্ঞত্তং. অঞ্ঞথা তং ভিক্খুনীনং অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি সিযা. ততো ‘‘অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি তস্মিং নত্থী’’তি (পরি. ২৪৭) পরিৰারে এতং ৰচনং ৰিরুজ্ঝতি, এত্তাৰতা পুরিমেন কমত্তযেন পঠমং দেসেতব্বতং পত্তে পারাজিকুদ্দেসে পঠমুপ্পন্নত্তা মেথুনধম্মপারাজিকং সব্বপঠমং দেসেতুকামো উপালিত্থেরো ‘‘তত্র সুদং ভগৰা ৰেসালিয’’ন্তি ৰেসালিমেৰ পাপেত্ৰা ঠপেসি. অঞ্ঞথা বারাণসিযং পঞ্ঞত্তানং ‘‘ন, ভিক্খৰে, মনুস্সমংসং পরিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ২৮০) এৰমাদীনং দেসনাধিপ্পাযে সতি বারাণসিং পাপেত্ৰা ঠপেয্যাতি.

অব্ভন্তরনিদানকথা নিট্ঠিতা.

ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. পারাজিককণ্ডো

১. পঠমপারাজিকং

সুদিন্নভাণৰারৰণ্ণনা

পঠমস্সেত্থ নিদানে, ঠত্ৰা পারাজিকস্স ৰিঞ্ঞেয্যো;

চোদনাপরিহারনযো, পুগ্গলৰত্থুপ্পকাসনেযেৰ.

তত্থ ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰুত্থৰস্সো অনুপুব্বেন চারিকং চরন্তো কত্তিকজুণ্হপক্খে এৰ ৰেসালিং পাপুণিত্ৰা যাৰ পঠমপারাজিকসিক্খাপদপঞ্ঞাপনং, তাৰ অট্ঠ ৰস্সানি ৰেসালিযংযেৰ ৰিহরন্তো ৰিয পাল়িক্কমেন দিস্সতি, ন চ ভগৰা তাৰত্তকং কালং তত্থেৰ ৰিহাসি. সো হি সুদিন্নস্স সাৰকানং সন্তিকে পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ অনুজানিত্ৰা যথাভিরন্তং তত্থ ৰিহরিত্ৰা চারিকং চরন্তো ভেসকল়াৰনং পত্ৰা তত্থ তেরসমং ৰস্সং ৰসি, তেনেৰ অনুক্কমেন সাৰত্থিং পত্ৰা চুদ্দসমং ৰস্সং ৰসি, পন্নরসমং কপিলৰত্থুম্হি, সোল়সমং আল়ৰিযং, ততো ৰুত্থৰস্সো চারিকং চরন্তো রাজগহং পত্ৰা সত্তরসমং ৰসি, ইমিনা অনুক্কমেন অপরানিপি তীণি ৰস্সানি তত্থেৰ ৰসি. এত্তাৰতা ভগৰা পরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সো রাজগহতো অনুপুব্বেন ৰেসালিং পাপুণি, ততো উপসম্পদায অট্ঠৰস্সিকো সুদিন্নো ৰেসালিযংযেৰ মেথুনং ধম্মং অভিৰিঞ্ঞাপেসি, ততো ভগৰা তস্মিং ৰত্থুস্মিং পঠমং পারাজিকং পঞ্ঞপেসীতি ৰেদিতব্বং. তত্থ যস্মা উপালিত্থেরো ইতো পঠমতরং তত্থ ৰেসালিযঞ্চ পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানি অদস্সেতুকামো, ৰিনযনিদানানন্তরং পঠমপারাজিকমেৰ দস্সেতুকামো, তস্মা ৰেসালিযং পঠমং নিৰাসং, পচ্ছা ইমস্স সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তিকালে নিৰাসঞ্চ একতো কত্ৰা ‘‘তত্র সুদং ভগৰা ৰেসালিয’’ন্তিআদিমাহ, তেন ৰুত্তং ‘‘পঠমস্সেত্থ নিদানে, ঠত্ৰা …পে… পকাসনেযেৰা’’তি. তস্মা ইমস্মিং পঠমপারাজিকস্স পঞ্ঞত্তিট্ঠানসঙ্খাতে নিদানে ঠত্ৰা ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰেসালিযা অৰিদূরে কলন্দগামো নাম হোতি…পে… অঞ্ঞতরং ৰজ্জিগামং উপনিস্সায ৰিহরতী’’তি এতস্মিং ইমস্স সিক্খাপদস্স পুগ্গলপ্পকাসনে, ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰজ্জী দুব্ভিক্খা হোতি…পে… তিক্খত্তুং মেথুনং ধম্মং অভিৰিঞ্ঞাপেসী’’তি (পারা. ৩০) ইমস্মিং ৰত্থুপ্পকাসনে চ চোদনানযো, পরিহারনযো চ ৰেদিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি. তত্রাযং পকাসনা – কিমত্থং থেরেন অঞ্ঞেসং সিক্খাপদানং পুগ্গলৰত্থূনি ৰিয সঙ্খেপতো অৰত্ৰা যত্থ চ সো উপ্পন্নো, যথা চ ধম্মে পসন্নো, যথা চ পব্বজিতো, যথা চ ইমং ৰত্থুং উপ্পাদেতি, তং সব্বং অনৰসেসেত্ৰা পুগ্গলৰত্থূনি ৰিত্থারতো ৰুত্তানীতি চে? ৰুচ্চতে –

এৰং সদ্ধায কিচ্ছেন, মহন্তে ভোগঞাতকে;

হিত্ৰা পব্বজিতানম্পি, পেসলানম্পি সব্বসো.

সব্বলামকধম্মাযং, মেথুনো যদি সম্ভৰে;

ন ধম্মদেসনাযেৰ, সিদ্ধা ৰিরতি সব্বসো.

তস্মা নৰঙ্গসদ্ধম্মে, সত্থারা দেসিতেপি চ;

ৰিনযো পঞ্ঞপেতব্বো, ততো ধম্মৰিসুদ্ধিহি.

ৰিনযাভাৰতো এৰং, অজ্ঝাচারো ভৰিস্সতি;

তস্মা ৰিনযপঞ্ঞত্তি, সাত্থিকা পেসলস্সপি.

অনাদীনৰদস্সাৰী, যস্মা যং পাপমাচরি;

ৰিনযোযেৰ সদ্ধানং, আদীনৰৰিভাৰিনো.

তস্মা সদ্ধানুসারীনং, ৰিনযো সাত্থকোৰ যং;

ধম্মো ধম্মানুসারীনং, ততো উভযদেসনা.

অপি চ যদি পণ্ণত্তিৰীতিক্কমং অকরোন্তস্সাপি যাৰ ব্রহ্মলোকা অযসো পত্থটো, পগেৰঞ্ঞেসন্তি দস্সনত্থং অজ্ঝাচারস্স পাকটভাৰদীপনং. কথং? –

অভব্বো অরহত্তস্স, সুদিন্নো পুত্তমাতরো;

ভব্বানুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি, তদত্থং ন কতা অযং.

ননু মাগণ্ডিকং অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা মাতাপিতূনমস্সা হিতত্থং ধম্মং দেসেতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং বীজকবীজকমাতূনং অরহত্তুপ্পত্তি থেরেন দীপিতা. ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰেসালিযা অৰিদূরে কলন্দগামো নাম হোতি, যেন সমযেন সুদিন্নো পুরাণদুতিযিকায মেথুনং ধম্মং পটিসেৰী’’তি ৰা ‘‘যেন সমযেন ভগৰা পঠমপারাজিকং পঞ্ঞপেসী’’তি ৰা ৰচনং ইধ ন যুজ্জতি. কস্মা? ‘‘ইধ পন হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতী’’তি ৰুত্তং অট্ঠকথাৰচনঞ্হি ইধ ন লব্ভতি. চিরনিৰিট্ঠো হি সো গামো, ন তস্মিংযেৰ সমযেতি. যস্মা পন সো চিরনিৰিট্ঠোপি চ গামো অত্তনো নিৰিট্ঠকালতো পট্ঠায সব্বকালমত্থীতি ৰত্তব্বতং অরহতি, তেন পরিযাযেন ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰেসালিযা অৰিদূরে কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৰুত্তং.

২৫-৬. অনুঞ্ঞাতোসি পন ত্ৰন্তি সমণৰত্তদস্সনত্থং ভগৰা পুচ্ছতি. মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতন্তি এত্থ জনকেহেৰ অননুঞ্ঞাতদস্সনত্থং পুচ্ছীতি ৰুত্তং. ন খো সুদিন্ন তথাগতাতি ‘‘পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি যাচনাৰসেন পনেৰমাহ, ন ভগৰা সযং সরণানি দত্ৰা পব্বাজেসি. দুক্খস্সাতি এত্থ ‘‘কলভাগম্পী’’তি পাঠসেসো. ৰিকপ্পদ্ৰযেপীতি দুতিযততিযৰিকপ্পেসু. পুরিমপদস্সাতি কিঞ্চীতি পদস্স. উত্তরপদেনাতি দুক্খস্সাতি পদেন. সমানৰিভত্তীতি সামিৰচনং. যথা কিং? ‘‘কস্সচি দুক্খস্সা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘কিঞ্চি দুক্খস্সা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অকামকা ৰিনা ভৰিস্সামাতি তযা সদ্ধিং অমরিত্ৰা অকামা জীৰিস্সাম. সচেপি ন মরাম, অকামকাৰ তযা ৰিযোগং পাপুণিস্সাম, তযি জীৰমানে এৰ নো মরণং ভৰেয্য, মরণেনপি নো তযা ৰিযোগং মযং অকামকাৰ পাপুণিস্সাম.

৩০. কতিপাহং বলং গাহেত্ৰাতি কস্মা পনাযং তথা পব্বজ্জায তিব্বচ্ছন্দো অনুঞ্ঞাতো সমানো কতিপাহং ঘরেযেৰ ৰিলম্বিত্ৰা কাযবলঞ্চ অগ্গহেসীতি? অনুমতিদানেন মাতাপিতূসু সহাযকেসু চ তুট্ঠো তেসং চিত্ততুট্ঠত্থং. কেসুচি অট্ঠকথাপোত্থকেসু কেচি আচরিযা ‘‘অযং সুদিন্নো জীৰকৰত্থুতো পচ্ছা পংসুকূলিকধুতঙ্গৰসেন পংসুকূলিকো জাতো’’তি সঞ্ঞায ‘‘গহপতিচীৰরং পটিক্খিপিত্ৰা পংসুকূলিকধুতঙ্গৰসেন পংসুকূলিকো হোতী’’তি লিখন্তি, তং ‘‘অচিরূপসম্পন্নো’’তি ৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. ‘‘তথা সুদিন্নো হি ভগৰতো দ্ৰাদসমে ৰস্সে পব্বজিতো, ৰীসতিমে ৰস্সে ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৰিট্ঠো সযং পব্বজ্জায অট্ঠৰস্সিকো হুত্ৰা’’তি, ‘‘ভগৰতো হি বুদ্ধত্তং পত্ততো পট্ঠায যাৰ ইদং ৰত্থং, এত্থন্তরে ৰীসতি ৰস্সানি ন কোচি গহপতিচীৰরং সাদিযি, সব্বে পংসুকূলিকাৰ অহেসু’’ন্তি চ ৰুত্তেন অট্ঠকথাৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি, পব্বজ্জায অট্ঠৰস্সিকো, ন উপসম্পদায. উপসম্পদং পন জীৰকৰত্থুতো (মহাৰ. ৩২৬) পচ্ছা অলত্থ, তস্মা অৰস্সিকো ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৰিট্ঠো সিযাতি চে? ন, ‘‘অলত্থ খো সুদিন্নো কলন্দপুত্তো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদ’’ন্তি একতো অনন্তরং ৰুত্তত্তা. পব্বজ্জানন্তরমেৰ হি সো উপসম্পন্নো তেরসধুতঙ্গগুণে সমাদায ৰত্তন্তো অট্ঠ ৰস্সানি ৰজ্জিগামে ৰিহরিত্ৰা নিস্সযমুত্তত্তা সযংৰসী হুত্ৰা ‘‘এতরহি খো ৰজ্জী দুব্ভিক্খা’’তিআদিতক্কৰসেন যেন ৰেসালী তদৰসরি, তস্মা ‘‘পংসুকূলিকধুতঙ্গৰসেন পংসুকূলিকো হোতী’’তি এত্তকোযেৰ পাঠো যেসু পোত্থকেসু দিস্সতি, সোৰ পমাণতো গহেতব্বো. ‘‘আরঞ্ঞিকো হোতী’’তি ইমিনা পঞ্চ সেনাসনপটিসংযুত্তানি সঙ্গহিতানি নেসজ্জিকঙ্গঞ্চ ৰিহারসভাগত্তা, ‘‘পিণ্ডপাতিকো’’তি ইমিনা পঞ্চ পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তানি, ‘‘পংসুকূলিকো’’তি ইমিনা দ্ৰে চীৰরপটিসংযুত্তানি সঙ্গহিতানীতি. ঞাতিঘরূপগমনকারণদীপনাধিপ্পাযতো সপদানচারিকঙ্গং ৰিসুং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘মা অতিহরাপেসু’’ন্তি কালব্যত্তযৰসেন ৰুত্তং. ধম্মস্সন্তরাযকরতরত্তা ‘‘ইমং নয’’ন্তি অনযোযেৰ.

যেভুয্যেন হি সত্তানং, ৰিনাসে পচ্চুপট্ঠিতে;

অনযো নযরূপেন, বুদ্ধিমাগম্ম তিট্ঠতি.

৩৬. অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি এত্থ দুৰিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং. কথং? ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি এৰং সউদ্দেসানুদ্দেসভেদতো দুৰিধং. তত্থ পাতিমোক্খে সরূপতো আগতা পঞ্চ আপত্তিক্খন্ধা সউদ্দেসপঞ্ঞত্তি নাম. সাপি দুৰিধা সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসভেদতো. তত্থ যস্সা পঞ্ঞত্তিযা অন্তো আপত্তিযা সহ, ৰিনা ৰা পুগ্গলো দস্সিতো, সা সপুগ্গলনিদ্দেসা. ইতরা অপুগ্গলনিদ্দেসাতি ৰেদিতব্বা. সপুগ্গলনিদ্দেসাপি দুৰিধা দস্সিতাদস্সিতাপত্তিভেদতো. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম অট্ঠ পারাজিকা ধম্মা. ‘‘পারাজিকো হোতি অসংৰাসো’’তি হি পুগ্গলোৰ তত্থ দস্সিতো, নাপত্তি. দস্সিতাপত্তিকা নাম ভিক্খুনীপাতিমোক্খে ‘‘সত্তরস সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা নিস্সারণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি হি তত্থ আপত্তি দস্সিতা সদ্ধিং পুগ্গলেন, তথা অপুগ্গলনিদ্দেসাপি দস্সিতাদস্সিতাপত্তিতোৰ দুৰিধা. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম সেখিযা ধম্মা. সেসা দস্সিতাপত্তিকাতি ৰেদিতব্বা. সাপি দুৰিধা অনিদ্দিট্ঠকারকনিদ্দিট্ঠকারকভেদতো. তত্থ অনিদ্দিট্ঠকারকা নাম সুক্কৰিস্সট্ঠি মুসাৰাদ ওমসৰাদ পেসুঞ্ঞ ভূতগাম অঞ্ঞৰাদক উজ্ঝাপনক গণভোজন পরম্পরভোজন সুরামেরয অঙ্গুলিপতোদক হসধম্ম অনাদরিয তলঘাতকজতুমট্ঠক সিক্খাপদানং ৰসেন পঞ্চদসৰিধা হোন্তি. সেসানং পুগ্গলনিদ্দেসানং ৰসেন নিদ্দিট্ঠকারকা ৰেদিতব্বা.

অনুদ্দেসপঞ্ঞত্তিপি পদভাজনন্তরাপত্তিৰিনীতৰত্থুপটিক্খেপপঞ্ঞত্তিঅৰুত্তসিদ্ধিৰসেন ছব্বিধা হোন্তি. তত্থ ‘‘যেভুয্যেন খাযিতং আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পারা. ৬১) এৰমাদিকা পদভাজনিযে সন্দিস্সমানাপত্তি পদভাজনসিক্খাপদং নাম. ‘‘ন ত্ৰেৰ নগ্গেন আগন্তব্বং, যো আগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিকা (পারা. ৫১৭) অন্তরাপত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দিৰা পটিসল্লীযন্তেন দ্ৰারং সংৰরিত্ৰা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পারা. ৭৫) এৰমাদিকা ৰিনীতৰত্থুসিক্খাপদং নাম. ‘‘লোহিতুপ্পাদকো, ভিক্খৰে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তি (মহাৰ. ১১৪) এৰমাদিকা পটিক্খেপসিক্খাপদং নাম. খন্ধকেসু পঞ্ঞত্তদুক্কটথুল্লচ্চযানি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চং ৰা গীতং ৰা ৰাদিতং ৰা দস্সনায গচ্ছেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৮৩৪) ইমিনা ৰুত্তেন ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চেয্য ৰা গাযেয্য ৰা ৰাদেয্য ৰা পাচিত্তিয’’ন্তি এৰমাদিকং যং কিঞ্চি অট্ঠকথায দিস্সমানং আপত্তিজাতং, ৰিনযকম্মং ৰা অৰুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদং নাম. ছব্বিধম্পেতং ছহি কারণেহি উদ্দেসারহং ন হোতীতি অনুদ্দেসসিক্খাপদং নামাতি ৰেদিতব্বং. সেয্যথিদং – পঞ্চহি উদ্দেসেহি যথাসম্ভৰং ৰিসভাগত্তা থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতানং, সভাগৰত্থুকম্পি দুক্কটথুল্লচ্চযদ্ৰযং অসভাগাপত্তিকত্তা, অন্তরাপত্তিপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানং নানাৰত্থুকাপত্তিকত্তা, পটিক্খেপসিক্খাপদানং কেসঞ্চি ৰিনীতৰত্থুপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানঞ্চ অদস্সিতাপত্তিকত্তা, অদস্সিতৰত্থুকত্তা ভেদানুৰত্তকথুল্লচ্চযস্স, অদস্সিতাপত্তিৰত্থুকত্তা অৰুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদানন্তি. এত্তাৰতা ‘‘দুৰিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং উদ্দেসানুদ্দেসভেদতো’’তি যং ৰুত্তং, তং সমাসতো পকাসিতং হোতি.

তত্থ অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি সউদ্দেসসিক্খাপদং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. একচ্চে আচরিযা এৰং কির ৰণ্ণযন্তি ‘‘চত্তারো পারাজিকা কতিৰস্সাভিসম্বুদ্ধেন ভগৰতা পঞ্ঞত্তাতিআদিনা পুচ্ছং কত্ৰা তেসু পঠমপারাজিকো ৰেসালিযং পঞ্ঞত্তো পঞ্চৰস্সাভিসম্বুদ্ধেন হেমন্তানং পঠমে মাসে দুতিযে পক্খে দসমে দিৰসে অড্ঢতেয্যপোরিসায ছাযায পুরত্থাভিমুখেন নিসিন্নেন অড্ঢতেরসানং ভিক্খুসতানং মজ্ঝে সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আরব্ভ পঞ্ঞত্তো’’তি, তং ন যুজ্জতি, কস্মা? –

যস্মা দ্ৰাদসমং ৰস্সং, ৰেরঞ্জাযং ৰসি জিনো;

তস্মিঞ্চ সুদ্ধো সঙ্ঘোতি, নেৰ পারাজিকং তদা.

থেরস্স সারিপুত্তস্স, সিক্খাপঞ্ঞত্তিযাচনা;

তস্মিং সিদ্ধাতি সিদ্ধাৰ, গরুকাপত্তি নো তদা.

ওৰাদপাতিমোক্খঞ্চ, কিং সত্থা চতুৰস্সিকো;

পটিক্খিপি কিমাণঞ্চ, সমত্তং অনুজানি সো.

অজাতসত্তুং নিস্সায, সঙ্ঘভেদমকাসি যং;