পাচিত্তিযৰণ্ণনা
৫. পাচিত্তিযকণ্ডো
১. মুসাৰাদৰগ্গো
১. মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা
১. ৰাদক্খিত্তোতি এত্থ অৰিসেসেন ৰাদজপ্পৰিতণ্ডসঙ্খাতো তিৰিধোপি কথামগ্গো ‘‘ৰাদো’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. তেসু ‘‘তিত্থিযেহি সদ্ধি’’ন্তি ৰচনতো ঠপেত্ৰা ৰাদং ‘‘সেসা’’তি ৰদন্তি. ছলজাতিনিগ্গহট্ঠানকুসলতায কদাচি কত্থচি অৰজানিত্ৰা পটিজানাতি, তথা পুব্বে কিঞ্চি ৰচনং পটিজানিত্ৰা পচ্ছা অৰজানাতি. এৰং ৰা অঞ্ঞথা ৰা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি. এৰং পৰত্তো সম্পজানমুসা ভাসং পটিস্সুণিত্ৰা অসচ্চাযন্তো সঙ্কেতং কত্ৰা ৰিসংৰাদেন্তো এৰং সো ৰাদক্খিত্তো সমানো পাচিত্তিযৰত্থুঞ্চ পরিপূরেন্তো ৰিচরতীতি এৰমধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. অত্তনো ৰাদেতি এত্থ ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৯; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৭; নেত্তি. ৫; মহানি. ২৭) পঠমমারদ্ধে অত্তনো ৰাদে. ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) নো সমযো. ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি ৰুত্তে নিব্বানম্পি সঙ্গহং গচ্ছতি. ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তি (ধ. প. ২০৩-২০৪; ম. নি. ২.২১৫) ৰুত্তত্তা পন তং ন দুক্খং. নো ঠানমেতং ৰিজ্জতি. অযং পরৰাদী ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি সুত্তং দস্সেত্ৰা সিদ্ধন্তং সম্ভমেত্ৰা ‘‘ৰিরোধি ৰিরুদ্ধো’’তি ৰুত্তং দোসং আরোপেস্সতীতি তস্মিং পঠমৰাদে কঞ্চি দোসং সল্লক্খেন্তো আরোপিতে ৰা দোসে অনারোপিতে ৰা ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি তং অৰজানিত্ৰা ‘‘নিব্বানন্ত্ৰেৰ সস্সত’’ন্তি, ‘‘অনত্তা ইতি নিচ্ছযা’’তি চ সুত্তং দিস্ৰা তস্স পঠমৰাদস্স নিদ্দোসতং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘মমেৰ অযং ৰাদো’’তি তমেৰ পচ্ছা পটিজানাতি. এৰং তত্থ যথাৰুত্তমানিসংসং সল্লক্খেন্তো তং পটিজানিত্ৰা যদি অনত্তা সব্বে ধম্মা, ধম্মা এৰ ন তে ভৰন্তি. সভাৰং ধারেন্তীতি হি ‘‘ধম্মা’’তি ৰুচ্চন্তি.
অযঞ্চ অত্ত-সদ্দো সভাৰৰাচীতি এৰং আরোপিতে ৰা দোসে অনারোপিতে ৰা দোসোতি সল্লক্খেত্ৰা ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি তমেৰ পঠমৰাদং পচ্ছা অৰজানাতি. অথ সো পরৰাদী সপক্খং পটিসেধে পটিজাননত্তাপনযনং. পটিজানাতি পত্যাস্স ইতি ৰচনতো ‘‘পটিঞ্ঞা অঞ্ঞা সো নাম তে নিগ্গহো’’তি ৰুত্তো. সভাৰাতিরিত্তং অত্থং পটিসেধাধিপ্পাযতো সভাৰতো অতিরিত্তং বালপরিকপ্পিতমত্তানং সন্ধায ‘‘অনত্তা সব্বে ধম্মা’’তি মে পটিঞ্ঞাতকথা, সা চ তদৰত্থাযেৰাতি ন মে তং পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং অত্থি, ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি অৰজাননং পন সভাৰসঙ্খাতং অত্তানং সন্ধায ‘‘অনত্তা সব্বে ধম্মা’’তি ন ৰদামীতি অধিপ্পাযেন কতন্তি ইমিনা অঞ্ঞেন কারণেন তং পুব্বে পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং কারণং পটিচ্ছাদেতি. ‘‘অনত্তা সব্বেৰ ধম্মা’’তি ন ৰত্তব্বং ‘‘অত্ত-সদ্দস্স সভাৰৰাচিত্তা’’তি ইদং কারণং পটিচ্চ তেন পুব্বে পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং কতং. তমঞ্ঞকারণং পচ্ছা দস্সিতেন অঞ্ঞেন কারণেন পটিচ্ছাদেতীতি অধিপ্পাযো.
যস্মা ন কেৰলং যথাদস্সিতনযেন সো অত্থমেৰ অৰজানাতি, পটিজানাতি চ, কিন্তু ৰচনম্পি, তস্মা অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১) ‘‘জানিতব্বতো’’তি পঠমং কারণং ৰত্ৰা পরৰাদিনা ‘‘যদি জানিতব্বতো অনিচ্চং, নিব্বানং তে অনিচ্চং সিযা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন মযা ‘জানিতব্বতো’তি কারণং ৰুত্তং, ‘জাতিধম্মতো’তি মযা ৰুত্তং, তং তযা বধিরতায অঞ্ঞেন সল্লক্খিতন্তিআদীনি ৰদতীতি অধিপ্পাযো. ‘জানিতব্বতো’তি ৰত্ৰা পুন ‘জাতিধম্মতো’তিআদীনি ৰদতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘অৰজানিত্ৰা পুন পটিজানন্তো তং অৰজাননং ইমিনা পটিচ্ছাদেতি নামা’’তি লিখিতং.
২. জানিত্ৰা জানন্তস্স চাতি জানিত্ৰা ৰা জানন্তস্স ৰাতি অত্থদ্ৰযং দীপেতীতি.
৩. অপিচ মিচ্ছাৰাচাপরিযাপন্নাতি চতুব্বিধমিচ্ছাৰাচাপরিযাপন্না. সীহল়াদিনামভেদগতাতি কেচি, তস্মা এৰং ৰদতো ৰচনং, তংসমুট্ঠাপিকা চেতনাতি উভযং ৰুত্তন্তি মাতিকাযং উভিন্নং সঙ্গহিতত্তা. ৰিভঙ্গে তং ৰচনং যস্মা ৰিনা ৰিঞ্ঞত্তিযা নত্থি, তস্মা ‘‘ৰাচসিকা ৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰিঞ্ঞত্তি চ দস্সিতা. ‘‘এৰং ৰদতো ৰচন’’ন্তি লোকৰোহারেন ৰত্ৰা পরমত্থতো দস্সেন্তো ‘‘তংসমুট্ঠাপিকা ৰা চেতনাতি ৰুত্ত’’ন্তি চ ৰদতি. ওল়ারিকেনেৰাতি চেতনাসমুট্ঠানৰাচানং সুখুমত্তা ৰিসযৰসেনেৰ কতাতি.
৯. দিট্ঠস্স হোতীতি দিট্ঠো অস্স, অনেন ৰা উপচারজ্ঝানৰসেন ন মযা অব্যাৰটো মতো, ‘‘ন মযা পৰন্তো পটো দিট্ঠো’’তিআদিং ভণন্তস্স চ পরমত্থসুঞ্ঞতং উপাদায এৰ ‘‘ইত্থিং ন পস্সামি, ন চ পুরিস’’ন্তি ভণন্তস্স চ ন মুসাৰাদো.
১১. আপত্তিং আপজ্জতিযেৰাতি এত্থ ‘‘দুব্ভাসিতাপত্তী’’তি ৰদন্তি. কস্মা? ‘‘কেল়িং কুরুমানো’’তি ৰুত্তত্তা. ‘‘ৰাচা গিরা…পে… ৰাচসিকা ৰিঞ্ঞত্তী’’তি উজুকং সন্ধায, কাযো ন উজুকো.
মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৩. ‘‘পুন অরে পত্তেতি পুন তং ঠানং পরিৰট্টেত্ৰা আগতে অঞ্ঞস্মিং অরে’’তি লিখিতং. পতিট্ঠিতারপ্পদেসন্তি ভূমিং. পুন অরেতি পুন তস্মিংযেৰ অরে ভূমিং পত্তেতি অত্থোতি কেচি, তং ন সুন্দরং ৰিয. জাপিতোতি পরাজিতো, ‘‘পরাজিতো’’তি ৰা পাঠো. পাপেসীতি অভিভৰসি. মনাপং ভাসমানস্স ব্রাহ্মণস্স গরুং ভারং. উদব্বহীতি আকড্ঢীতি অত্থো, অনাদরত্থে ৰা সামিৰচনং. ধনঞ্চ নং অলাভেসীতি যথা সো ধনং অলভি, তথা অকাসীতি অধিপ্পাযো.
১৫. পুব্বেতি নিদানে. অৰকণ্ণকন্তি ছিন্নকণ্ণকনামং. জৰকণ্ণকন্তি ৰঙ্ককণ্ণকনামং. ধনিট্ঠকং ধনৰড্ঢকনামং, সিরিৰড্ঢকনামং কুলৰড্ঢকস্সেৰ নামং. তচ্ছককম্মন্তি খণনকম্মকারা কোট্ঠকা, পাসাণকম্মকারাতি কেচি. ‘‘মুদ্দাতি পব্বগণনা. গণনাতি মহাগণনা’’তি পোরাণগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘মধুমেহং ওমেহ’’ন্তি লিখিতং. থূলকাযস্স মংসূপচযোতি একে. যভ মেথুনে. ৰীতরাগতাদীহি অক্কোসন্তোপি কিলেসেহেৰ কির অক্কোসতি নাম, তথা ‘‘সোতাপন্নো’’তি অক্কোসন্তো আপত্তিযা অক্কোসতি নামাতি একে. লিঙ্গাযত্তত্তা অচ্চোদাতাদিপি লিঙ্গমেৰ জাতং.
১৬. সব্বত্থ ৰদেতীতি উদ্দেসো. ভণতীতি ৰিত্থারো. ৰদেতীতি ৰা ইমিনা পরৰিঞ্ঞাপনং দীপেতি.
২৬. অঞ্ঞাপদেসৰারেসু পন ‘‘এৰং ৰদেতী’’তি ৰুত্তং. কস্মা? পুব্বে দস্সিতউদ্দেসক্কমনিদস্সনত্থং. পুব্বেপি ‘‘হীনেন হীনং, হীনেন উক্কট্ঠং, উক্কট্ঠেন হীনং, উক্কট্ঠেন উক্কট্ঠ’’ন্তি জাত্যাদীসু একেকস্মিং চতুধা চতুধা দস্সিতউদ্দেসক্কমস্স নিদস্সনং ‘‘এৰ’’ন্তি ইমিনা করোতি. ‘‘হীনেন হীনং ৰদেতী’’তি ৰুত্তট্ঠানেযেৰ হি ‘‘এৰং ৰদেতী’’তি ৰুত্তে সো আকারো নিদস্সিতো হোতীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা অঞ্ঞাপদেসেন সো আকারো ন সম্ভৰতীতি আপজ্জতি. ন সম্ভৰতি এৰাতি চে? ন, ৰিসেসকারণাভাৰা, তত্থ অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, অনিযমনিদ্দেসেন অনিযমত্থসম্ভৰতো চ. ‘‘সন্তি ইধেকচ্চে চণ্ডালা’’তিআদিনা হি অনিযমনিদ্দেসেন চণ্ডালং ৰা অচণ্ডালং ৰা সন্ধায ভণন্তস্স আপত্তীতি অনিযমত্থো সম্ভৰতীতি অধিপ্পাযো. যদি এৰং এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং তাৰতা পুব্বে দস্সিতউদ্দেসক্কমনিদস্সনসিদ্ধিতোতি? ন, ‘‘ৰদেতী’’তি ইমিনা অযোজিতে ‘‘এৰ’’ন্তি পদে ইমং নাম আকারং দস্সেতীতি অনৰবোধতো. অঞ্ঞাপদেসনযেপি পরৰিঞ্ঞাপনেযেৰ দুক্কটপাচিত্তিযং ৰিযাতি নিযমনপযোজনং ৰা ‘‘ৰদেতী’’তি পদন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা অত্তনো সমীপে ঠত্ৰা অঞ্ঞং ভিক্খুং আণাপেন্তো হীনেন হীনং ৰদেতি ভণতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. সচে সযং হীনো হীনেন হীনং চণ্ডালং…পে… পুক্কুসং ‘‘পুক্কুসো’’তি ভণতি আপত্তি ৰাচায ৰাচায পাচিত্তিযস্স, এস নযো অঞ্ঞাপদেসৰারেসুপীতি যোজনা ৰেদিতব্বা. অযমত্থো দুট্ঠদোসেসু পরিযেসিতব্বো. অঞ্ঞথা ‘‘ৰদেতি ভণতী’’তি এতেসং অঞ্ঞতরং উভযত্থ অনঞ্ঞাপদেসৰারঅঞ্ঞাপদেসৰারেসু, ৰিসেসেন ৰা অঞ্ঞাপদেসৰারেসু নিরত্থকং আপজ্জতি ৰিনাযেৰ তেন ৰচনসিলিট্ঠতাসম্ভৰতো. অত্ততো পাল়িযং অৰুত্তত্তা পনেত্থ ‘‘সাণত্তিক’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাযং পদসন্ধি ৰদেতীতি ৰদ ইতীতি. অসম্মুখা ৰদন্তস্স দুক্কটং ‘‘সম্মুখা পন সত্তহিপি আপত্তিক্খন্ধেহি ৰদন্তস্স দুক্কট’’ন্তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা. দৰকম্যতা নাম কেল়ি, তং দস্সেতুং ‘‘হসাধিপ্পাযতা’’তি ৰুত্তং. ‘‘অসম্মুখাপি দৰকম্যতায ৰদন্তস্স দুব্ভাসিতমেৰা’’তি আচরিযা ৰদন্তি. পাপগরহিতায কুজ্ঝিত্ৰাপি ৰদন্তস্স দুক্কটং, অসম্মুখা অনাপত্তীতি.
ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা
৩৬-৭. ‘‘ইমস্স সুত্ৰা অমুস্সা’’তি পাঠো. ‘‘ইমেসং সুত্ৰা’’তি ন সুন্দরং. ভেদাযপীতি ভেদায. তিণ্ণম্পি ভিক্খুভাৰতোযেৰ নিপজ্জনতো ‘‘ভিক্খূনং পেসুঞ্ঞে’’তি বহুৰচনং কতং.
৩৮-৯. ‘‘ইত্থন্নামো আযস্মা চণ্ডালো…পে… পুক্কুসোতি ভণতী’’তি ৰত্ৰা পেসুঞ্ঞং উপসংহরতীতি যোজনা. অঞ্ঞথা ‘‘পুক্কুসোতি ভণতী’’তি ৰত্তব্বতা আপজ্জতি. এত্থ অনুপসম্পন্নৰারো লব্ভমানোপি ন উদ্ধটো ওমসৰাদে দস্সিতনযত্তা, সঙ্খেপতো অন্তে দস্সেতুকামতায ৰা. তথা হি অন্তে তীণি দুক্কটানি দস্সিতানি. তানি পন দস্সেন্তো ভগৰা যস্মা ‘‘উপসম্পন্নস্স সুত্ৰা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহরতী’’তি ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং পদানং অঞ্ঞতরৰিপল্লাসৰসেন ৰা উভযৰিপল্লাসৰসেন ৰা পাচিত্তিযন্তি কত্ৰা দ্ৰেপি তানি একতো ৰুত্তানীতি দস্সেতুকামো, তস্মা সব্বপঠমংযেৰ ‘‘উপসম্পন্নো উপসম্পন্নস্স সুত্ৰা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি আহ. ‘‘দ্ৰীসু পনেতেসু যস্মা পারাজিকং অজ্ঝাপন্নোপি উপসম্পন্নো তাদিসংযেৰ উপসম্পন্নং খুংসেতুকামো ওমসতি, তাদিসস্স সুত্ৰা তাদিসস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স, তস্মা ‘উপসম্পন্নো’তি ইদং আদিপদং সব্বত্থ ৰুত্ত’’ন্তি কেচি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং, অনৰসেসআপত্তিং আপন্নস্স পুন আপত্তিযা অসম্ভৰতো, তস্মা কেৰলং মাতিকাযং ভিক্খুপদাভাৰতোযেৰ ‘‘ভণতি উপসংহরতী’’তি পদানং কারকনিদ্দেসাভাৰে অসম্ভৰতো এৰ তং আদিপদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইদং পাল়িলেসাভাৰতো অনাণত্তিকমেৰ. ‘‘ন পিযকম্যস্স, ন ভেদাধিপ্পাযস্সা’’তি উপসংহরণাপেক্খং সামিৰচনং তুণ্হীভূতস্স ৰচনপ্পযোজনাভাৰতো, তেন ৰুত্তং ‘‘পাপগরহিতায ভণন্তস্স অনাপত্তী’’তি.
পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪৫-৬. সব্বমেতং পদসো ধম্মো নামাতি এত্থ ধম্মো নাম বুদ্ধভাসিতোতি এৰং সম্বন্ধো. অক্খরসমূহোতি অসমত্তপদে. পচ্চেকবুদ্ধভাসিতং বুদ্ধভাসিতে এৰ. অনুপাসকগহট্ঠেহি ভাসিতো ইসিভাসিতাদিসঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং. কত্থচি পোত্থকে ‘‘দেৰতাভাসিতো’’তি পদং নত্থি, যত্থ অত্থি, সা পাল়ি. গাথাবন্ধেপি চ এস নযোতি একমেৰ অক্খরং ৰত্ৰা ঠানং লব্ভতি এৰ. ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিসুত্তং ভণাপিযমানো একারং ৰত্ৰা তিট্ঠতি চে, অন্ৰক্খরেন পাচিত্তিযং, অপরিপুণ্ণপদং ৰত্ৰা ঠিতে অনুব্যঞ্জনেন. পদেসু একং পঠমপদং ৰিরুজ্ঝতি চে, অনুপদেন পাচিত্তিযং. অট্ঠকথানিস্সিতোতি অট্ঠকথানিস্সিতৰসেন ঠিতো. পুব্বে পকতিভাসায ৰুত্তং অট্ঠকথং সন্ধায. পাল়িনিস্সিতোতি পাল়িযং এৰাগতো. মগ্গকথাদীনিপি পকরণানি.
৪৮. উপচারন্তি দ্ৰাদসহত্থং. ‘‘ওপাতেতীতি একতো ভণতি সমাগচ্ছতী’’তি লিখিতং. কিঞ্চাপি অপলালদমনম্পি সীলুপদেসোপি ভগৰতো কালে উপ্পন্নো, অথ খো তেসু যং যং বুদ্ধৰচনতো আহরিত্ৰা ৰুত্তং, তং তদেৰ আপত্তিৰত্থু হোতীতি ৰিঞ্ঞাপনত্থং মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘ৰদন্তী’’তি ৰচনেহি সিথিলং কতং. বুদ্ধৰচনতো আহরিত্ৰা ৰুত্তস্স বহুলতায তব্বহুলনযেন তেসু আপত্তি ৰুত্তা, তস্মা মহাপচ্চরিযং তস্সাধিপ্পাযো পকাসিতোতি অত্থো. ‘‘সব্বেসমেৰ ৰচনন্তি অপরে’’তি ৰুত্তং. সচে আচরিযো ঠিতো নিসিন্নানং পাঠং দেতি, ‘‘ন ঠিতো নিসিন্নস্স ধম্মং দেসেস্সামী’’তি ৰুত্তাপত্তিং নাপজ্জতীতি একে. তেসম্পি পাঠদানং ধম্মদেসনতো ন অঞ্ঞন্তি তং ন যুত্তং, ছত্তপাণিকাদীনং পাঠদানেন অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, আপত্তিভাৰো চ সিদ্ধো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘উভো অত্থং ন জানন্তি, উভো ধম্মং ন পস্সরে;
যো চাযং মন্তং ৰাচেতি, যো চাধম্মেনধীযতী’’তি. (পাচি. ৬৪৭);
এত্থ অধীযতীতি অত্থো, তস্মা পাঠদানম্পি ধম্মদেসনাৰ. সেখিযট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৩৪) ‘‘ধম্মপরিচ্ছেদো পনেত্থ পদসোধম্মে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং, তস্মা অযমেৰ ধম্মো সব্বত্থ ধম্মপটিসংযুত্তসিক্খাপদেসু ৰেদিতব্বো. যদি এৰং সঙ্খারভাসাদিৰসেন চিত্তধম্মং দেসেন্তস্স সেখিযৰসেন অনাপত্তি সিযা, ততো ছপকজাতকৰিরোধো. তত্থ মন্তানং বাহিরগন্থত্তাতি চে? ন, তদধিপ্পাযাজাননতো. অযঞ্হি তত্থ অধিপ্পাযো ‘‘বাহিরকগন্থসঙ্খাতম্পি মন্তং উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স ৰাচেতুং মে ভিক্খৰে অমনাপং, পগেৰ ধম্মং দেসেতু’’ন্তি. ‘‘তদাপি মে, ভিক্খৰে, অমনাপং নীচে আসনে নিসীদিত্ৰা উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স মন্তং ৰাচেতুং, কিমঙ্গং পন এতরহি…পে… ধম্মং দেসেতু’’ন্তি (পাচি. ৬৪৭) হি অযং পাল়ি যথাৰুত্তমেৰ অধিপ্পাযং দীপেতি, ন অঞ্ঞং. তেনেৰ ‘‘মন্তং ৰাচেতুং ধম্মং দেসেতু’’ন্তি ৰচনভেদো কতো. অঞ্ঞথা উভযত্থ ‘‘ধম্মং দেসেতু’’মিচ্চেৰ ৰত্তব্বন্তি.
মযা সদ্ধিং মা ৰদাতিআদিম্হি পন অনুগণ্ঠিপদে এৰং ৰুত্তো ‘‘সচে ভিক্খু সামণেরেন সদ্ধিং ৰত্তুকামো, তথা সামণেরোপি ভিক্খুনা সদ্ধিং ৰত্তুকামো সহসা ওপাতেতি, ‘যেভুয্যেন পগুণং গন্থং ভণন্তং ওপাতেতী’’তিআদীসু ৰিয অনাপত্তি, ন হি এত্তাৰতা ভিক্খু সামণেরস্স উদ্দিসতি নাম হোতি. যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, তস্মাপি যুত্তমেৰেতং. সচে তত্থ ৰিচারেত্ৰা পটিক্খিত্তং সিযা আপত্তি, কিরিযাকিরিযঞ্চ নাপজ্জতি. কস্মা? যস্মা চিত্তেন একতো ৰত্তুকামো, অথ খো নং ‘একতো মা ৰদা’তি পটিক্খিপিত্ৰাপি একতো ৰদন্তো আপজ্জতি. অৰত্তুকামস্স সহসা ৰিরজ্ঝিত্ৰা একতো ৰদন্তস্স অনাপত্তি, তেন ৰুত্তং ‘মযা সদ্ধিং মা ৰদাতি ৰুত্তো যদি ৰদতি, অনাপত্তী’তি. তথাপি আচরিযানং মতিমনুৰত্তন্তেন এৰরূপেসু ঠানেসু যথাৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিতব্বং. কস্মা? যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, নত্থিভাৰতোযেৰ আপত্তি. সচে তত্থ অনাপত্তিঅৰচনং ন সম্ভৰতি অযমট্ঠানত্তা’’তি.
তত্রাযং ৰিচারণা – ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তো যদি ৰদতি, ভিক্খুনো অনাপত্তীতি যুত্তমেতং ভিক্খুনো ৰত্তুকামতাযাভাৰতো, ভাৰেপি সজ্ঝাযকরণাদীসু তীসু অনাপত্তিতো চ. অথ সামণেরেন ব্যত্ততায ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তো ভিক্খু অব্যত্ততায ৰদতি, আপত্তি এৰ ৰত্তুকামতাসব্ভাৰতো. সহসা চে ৰদতি, অনাপত্তি তদভাৰতো. সচে ভিক্খু এৰং ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰত্ৰা তেন সদ্ধিং সযং ৰদতি, আপত্তি এৰ. ন হি এতং সিক্খাপদং কিরিযাকিরিযং. যদি এতং সিক্খাপদং কিরিযাকিরিযং ভৰেয্য, যুত্তং. তত্থ অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চরিযং ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তং সিযা. ন হি সামণেরস্স কিরিযা ইধ পমাণন্তি, ইমস্মিং পন অধিপ্পাযে ৰুত্তে অতিযুত্তংৰাতি অত্থো. অক্খরত্থো ব্যঞ্জনত্থো. কিঞ্চাপি ‘‘যঞ্চ পদং যঞ্চ অনুপদং যঞ্চ অন্ৰক্খরং যঞ্চ অনুব্যঞ্জনং, সব্বমেতং পদসোধম্মো নামা’’তি ৰুত্তং, তথাপি ‘‘পদেন ৰাচেতি, পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্স, অক্খরায ৰাচেতি, অক্খরক্খরায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইদমেৰ দ্ৰযং যোজিতং, তং কস্মাতি চে? পদেন অনুপদঅনুব্যঞ্জনানং সঙ্গহিতত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অনুব্যঞ্জনন্তি পুরিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জন’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৫), তস্মা অনুপদেকদেসমত্তমেৰ অনুব্যঞ্জনন্তি সিদ্ধং. ‘‘অক্খরানুব্যঞ্জনসমূহো পদ’’ন্তি চ ৰুত্তত্তা পদমত্তমেৰ ৰত্তব্বং তেন অনুপদাদিত্তযগ্গহণতোতি চে? ন ৰত্তব্বং ৰচনৰিসেসতো. পদেন ৰাচেন্তো হি পদে ৰা অনুপদে ৰা অনুব্যঞ্জনে ৰা আপত্তিং আপজ্জতি. ন অক্খরেন. অক্খরেন ৰাচেন্তো পন পদাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং আপজ্জতি. ন হি ‘‘ৰরো ৰরঞ্ঞূ ৰরদো ৰরাহরো’’তিআদিম্হি পঠমং ৰ-কারং ৰাচেন্তো দুতিযাদিৰ-কারে ওপাতেতি, পঠমং রো-কারং ৰাচেন্তো দুতিযরো-কারে ওপাতেতি, পঠমং র-কারং ৰাচেন্তো দুতিযর-কারে ওপাতেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি সম্ভৰতি. অনুব্যঞ্জনানুলোমতো সম্ভৰতি এৰাতি চে? ন, ‘‘পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৰিরুদ্ধত্তা. ইদঞ্হি ৰচনং একস্মিং পদে একা আপত্তীতি দীপেতি. ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰুচ্চমানো রূতি ওপাতেতী’’তি ৰচনতো সকলং পাদং ৰাচেন্তস্স পঠমঅক্খরমত্তে একতো ৰুত্তে আপত্তীতি সিদ্ধন্তি চে? ন, ‘‘অক্খরক্খরায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৰিরুদ্ধত্তা, তস্মা রূতি ওপাতেতীতি ৰত্তুং অসম্ভৰতো রূ-কারস্স যথাৰুত্তধম্মপরিযাপন্নভাৰসিদ্ধিতো তং অৰত্ৰা কেৰলং অক্খরায ৰাচেন্তস্স যথাৰুত্তধম্মপরিযাপন্নঅক্খরভাৰদস্সনত্থং ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰুচ্চমানো’’তি ৰুত্তং, ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰা অনুব্যঞ্জনে ৰেদনাৰচনং ৰিযাতি ৰেদিতব্বং.
পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫০. ‘‘ন সহসেয্যং কপ্পেতব্ব’’ন্তি ভাৰৰসেন ৰুত্তং, কেসুচি ‘‘ন সহসেয্যা কপ্পেতব্বা’’তি পাঠো, ন কপ্পেতব্বা ভিক্খুনাতি পঞ্ঞত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘অপস্সেনং ৰাতি ৰাযিমমঞ্চকমেৰ হোতী’’তি লিখিতং. যং এতেসং ন কপ্পতি, তং তেসম্পীতি উপজ্ঝাযাদীনং সন্তিকং অগন্ত্ৰা সহসেয্যং কপ্পেয্যাতি পাঠসেসো.
৫২. ‘‘অনুপসম্পন্নো নাম ভিক্খুং ঠপেত্ৰা অৰসেসো’তি ৰুত্তত্তা মাতুগামো অনুপসম্পন্নোতি চতুত্থরত্তিযং মাতুগামো দ্ৰেপি সহসেয্যাপত্তিযো জনেতীতি অপরে’’তি ৰুত্তং, ‘‘ভিক্খুং ঠপেত্ৰা…পে… পন্নোতি পারাজিকৰত্থুভূতো তিরচ্ছানপুরিসো অধিপ্পেতো’’তি চ, উভযম্পি ৰীমংসিতব্বং. দুতিযসিক্খাপদে মাতুগামো নামাতি মনুস্সিত্থিংযেৰ গহেত্ৰা যক্খী পেতী তিরচ্ছানগতা পারাজিকৰত্থুভূতা ন গহিতা তেসু দুক্কটত্তা. ‘‘সচে পন অত্তনোপি সিক্খাপদে দুক্কটং ভৰেয্য, অথ কস্মা পঠমসিক্খাপদে পাচিত্তিয’’ন্তি চ ৰুত্তং. ‘‘অপরিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তী’’তি সীহল়ট্ঠকথাৰচনং, তস্সত্থং দীপেতুং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘ভূমিযং ৰিনা জগতিযা পমুখং সন্ধায কথিত’’ন্তি ৰুত্তং. পুন ৰসতীতি চতুত্থদিৰসে ৰসতি. ভিক্খুনিপন্নেতি ভিক্খুম্হি নিপন্নে. সন্নিপতিতমণ্ডপং নাম মহাৰিহারে সন্নিপাতট্ঠানং. ‘‘তীণি চ দিৰসানি দুক্কটখেত্তে ৰসিত্ৰা চতুত্থে দিৰসে সহসেয্যাপত্তিপহোনকে সযতি, পাচিত্তিযেৰা’’তি একচ্চে ৰদন্তি কির, তং ন যুত্তং.
পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৫. ‘‘অথ খো তে মনুস্সা’’তি চ ‘‘তে অদ্ধিকা’’তি চ পাঠো. ‘‘একরত্ত’’ন্তিপি অত্থি, সো ন সুন্দরো. পণ্ডকে পাল়িযং দুক্কটস্স ৰুত্তত্তা ‘‘উভতোব্যঞ্জনেহি মূলাপত্তীতি দিস্সতী’’তি, ‘‘অনিমিত্তাদযো ইত্থিযোৰা’’তি চ ৰদন্তি উভতোব্যঞ্জনকে ৰুত্তং ৰিয. কিঞ্চাপি মতিত্থী পারাজিকৰত্থু হোতি, অনুপাদিন্নপক্খে ঠিতত্তা পন ইধ আপত্তিং ন করোতি. পারাজিকাপত্তিট্ঠানঞ্চেত্থ ন ওলোকেতব্বং.
দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৬. ‘‘ৰিঞ্ঞূ পটিবলা’’তি ৰচনতো অৰিঞ্ঞূ ইত্থিযাপি দেসেন্তস্স অনাপত্তি. ইধ যক্খীআদযো মনুস্সিত্থী ৰিয অনোল়ারিকত্তা দুক্কটৰত্থুকা জাতা. তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহিত্থিযা পটিবলতায ৰুত্তত্তা ইতরাপি দুক্কটৰত্থুযেৰাতি একে. ‘‘মাতুগামাযা’’তি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং. ‘‘অট্ঠকথাদিপাঠং ঠপেত্ৰা দমিল়াদিনা যথারুচি কথেতুং লভতি কিরা’’তি লিখিতং, যথা যক্খীআদযো দুক্কটৰত্থুকা জাতা, তথা পুরিসৰিগ্গহং গহেত্ৰা ঠিতেন যক্খাদিনা সদ্ধিং ঠিতস্স মাতুগামস্স ধম্মং দেসেন্তো দুক্কটং অনাপজ্জিত্ৰা কস্মা পাচিত্তিযমাপজ্জতীতি চে? ঈসকম্পি দুতিযপক্খং অভজনতো. মনুস্সমাতুগামোপি ন দুতিযো, পগেৰ যক্খাদযোতি. ন দুতিযানিযতে তস্স দুতিযত্তাতি চে? ন তত্থ দুট্ঠুল্লৰাচাপেক্খা দুতিযতা, কিন্তু নিসজ্জাপেক্খা, ইধ চ ন নিসজ্জমত্তং, কিন্তু দেসনা ইধাধিপ্পেতা. সা চ নিপজ্জনতো ওল়ারিকা, তস্মা অসমত্থনিদস্সনং.
ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৭. ‘‘চতুত্থপারাজিকৰত্থু চ ইদঞ্চ একমেৰা’’তি ৰুত্তং, ন যুত্তং. কস্মা? তত্থ ‘‘মোঘপুরিসা’’তি ৰুত্তত্তা. তে অরিযমিস্সকা ন হোন্তীতি দ্ৰেপি একসদিসানীতি মম তক্কো. ‘‘অরিযাপি পটিজানিংসু, তেসম্পি অব্ভন্তরে ৰিজ্জমানত্তা উত্তরিমনুস্সধম্মস্সা’’তি লিখিতং. ‘‘সব্বেপি ভূতং ভগৰাতি পুথুজ্জনঅরিযানং উত্তরিমনুস্সধম্মস্স আরোচিতত্তা ‘ভূত’ন্তি ৰুত্তং, ন অত্তনো উত্তরিমনুস্সধম্মং সন্ধাযাতি অপরে’’তি ৰুত্তং.
৭৭. পুব্বে অৰুত্তেহীতি চতুত্থপারাজিকে অৰুত্তেহীতি.
ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৭৮-৮০. ‘‘তেনেৰ হত্থেন উপক্কমিত্ৰা অসুচিং মোচেসী’’তি পাঠো সম্পতিপাঠো সুন্দরো. অপলোকেত্ৰাৰ কাতব্বা. নো চে, পাল়িযংযেৰ ৰুত্তং সিযা. ‘‘ওত্তপ্পেনা’’তি ৰত্তব্বে রুল়্হীৰসেন পরেসু ‘‘হিরোত্তপ্পেনা’’তি ৰুত্তং. মহাঅট্ঠকথাযং উত্তানত্তা ন ৰুত্তং, পাচিত্তিযাসম্ভৰদস্সনেনেৰ হি দুক্কটন্তি সিদ্ধং.
৮৩. তত্থ ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰুত্তঅজ্ঝাচারেপি পরিযাপন্নত্তা তং তস্স দণ্ডকম্মৰত্থু. ‘‘তত্থ কম্মং আপন্নো’’তি পুব্বেপি লিখিতং. মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘অত্তকামং আপন্নো’’তি পাঠো, ‘‘অযমেৰ গহেতব্বো’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং.
দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৮৬. কটসক্খরা সেতমত্তিকা ৰিয মুদুকা সক্খরজাতি. ‘‘অকতপব্ভারেতি অৰলঞ্জিতব্বট্ঠানদস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি লিখিতং. ‘‘অনোৰস্সকট্ঠানদস্সনত্থ’’ন্তি ৰত্তব্বং. মূসিকুক্কুরন্তি মূসিকাহি উদ্ধটপংসু. সুদ্ধচিত্তাতি কিঞ্চাপি ‘‘এৰং পৰট্টিতে পথৰী ভিজ্জিস্সতী’’তি জানন্তি, নো পন চে পথৰীভেদত্থিকা, সুদ্ধচিত্তা নাম হোন্তি. পংসুআদযো দ্ৰে কোট্ঠাসা আপত্তিকরা. কেচি ‘‘সব্বচ্ছন্নাদীসু উপড্ঢে দুক্কটস্স ৰুত্তত্তা সচে দুক্কটং, যুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. তত্থ যুত্তং তাদিসস্স ৰত্থুনো সম্ভৰা, ইধ পন জাতপথৰী চ অজাতপথৰী চাতি দ্ৰেযেৰ ৰত্থূনি, তস্মা দ্ৰিন্নং একেন ভৰিতব্বন্তি ন যুত্তং. এত্থাপি দুক্কটৰচনং অত্থীতি চে? তং পন সঞ্ঞাৰসেন, ন ৰত্থুৰসেনাতি ন যুত্তমেৰ.
৮৭. অগ্গিং কাতুং ৰট্টতীতি এত্থ এত্তাৰতা উসুমং গণ্হাতি, তস্মা ৰট্টতীতি কেচি. এৰং সতি পথৰিযা অগ্গিম্হি কতে দূরতোপি ভূমি উণ্হা হোতি, তত্তকং কোপেতব্বং সিযা, ন চ কপ্পতি, তস্মা যস্মিং ঠানে পততি, তং সো অগ্গি ডহতি, তস্মা ৰট্টতীতি একে. অডহিতেপি ‘‘অদড্ঢায পথৰিযা অগ্গিং ঠপেতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা অত্তনা পাতনাযেৰ দোসো পতিতে উপদাহেতি ৰেদিতব্বং.
পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সমত্তো ৰণ্ণনাক্কমেন মুসাৰাদৰগ্গো পঠমো.
২. ভূতগামৰগ্গো
১. ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা
৮৯. ফরসুং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তোতি দস্সিতভাৰং জানাপেতি. কস্মা অযং ফরসুং উগ্গিরীতি চে? মনুস্সানন্তিআদি তস্স পরিহারো. ‘‘আকোটেসি ছিন্দীতি চ ৰচনতো রুক্খদেৰতানং হত্থানি ছিজ্জন্তি, ন চাতুমহারাজিকাদীনং ৰিয অচ্ছেজ্জানী’’তি ৰদন্তি.
৯০-৯২. ভৰন্তি অহুৰুঞ্চাতি দ্ৰিকালিকো ভূতসদ্দো. যদি বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তদেৰ সন্তকং যদিদং. সোৰ কুক্কুটো মংসিমক্খিতোতি অযমেৰ হি পরিহারো. অট্ঠকথাসুপি হি ‘‘বীজে বীজসঞ্ঞী’’তি লিখিতং. যং বীজং ভূতগামো নাম হোতি, তস্মিং বীজে ভূতগামবীজেতি যোজেত্ৰা. অমূলকত্তা কির সম্পুণ্ণভূতগামো ন হোতি, ‘‘সমূলপত্তো এৰ হি ভূতগামো নামা’’তি কারণং ৰদন্তি. ‘‘অভূতগামমূলত্তাতি ভূতগামতো অনুপ্পন্নত্তা অভূতগামমূলং, ভূতগামস্স অমূলকত্তা ৰা. ন হি ততো অঞ্ঞো ভূতগামো উপ্পজ্জতী’’তি দ্ৰিধাপি লিখিতং. পিযঙ্গু অসনরুক্খো ৰড্ঢনত্তচো খজ্জফলো, ‘‘পীতসালো’’তিপি ৰুচ্চতি. অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি নাল়িকেরস্সেৰাযং. ঘটপিট্ঠিজাতত্তা, বীজগামানুলোমত্তা চ দুক্কটৰত্থু. ন ৰাসেতব্বং ‘‘দুরূপচিণ্ণত্তা’’তি লিখিতং, ‘‘যেসং রুক্খানং সাখা রুহতীতি ৰচনতো যেসং ন রুহতি, তেসং সাখায কপ্পিযকরণকিচ্চং নত্থীতি সিদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. মুদ্দতিণন্তি তস্স নামং. ‘‘মুঞ্জতিণন্তি পাঠো’’তি লিখিতং.
সমণকপ্পেহীতি সমণৰোহারেহি, তস্মা ৰত্তব্বং ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি. তস্স আণত্তিযা করোন্তেনাপি সামণেরাদিনা ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ অগ্গিপরিজিতং কাতব্বন্তি সিদ্ধং. অগ্গিপরিজিতাদীনি ৰিয কপ্পিযত্তা অবীজনিব্বট্টবীজানিপি ‘‘পঞ্চহি সমণকপ্পেহী’’তি (চূল়ৰ. ২৫০) এত্থ পৰিট্ঠানি, যথালাভতো ৰা সমণকপ্পৰচনং গহেতব্বং. ‘‘কপ্পিয’ন্তি ৰত্তুকামো ‘কপ্প’ন্তি চে ৰদতি, ‘ৰট্টতী’তি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘কপ্পিয’ন্তি ৰচনং সকসকভাসাযপি ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘কপ্পিযন্তি ৰত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা ভিক্খুনা ‘কপ্পিযং’ইচ্চেৰ ৰত্তব্বং, ‘‘ইতরেন পন যায কাযচি ভাসাযা’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং. ‘‘উচ্ছুং কপ্পিযং করিস্সামীতি দারুং ৰিজ্ঝতী’’তি ৰচনতো কপ্পিযং কাতব্বং সন্ধায ৰিরদ্ধেতি ৰুত্তং হোতি, আচরিযা পন ‘‘কপ্পিযং কারেতব্বং সন্ধায কপ্পিযন্তি সিত্থাদিং কারেতি, ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তস্স কারণং ৰদন্তা কাতুং ৰট্টনভাৰেনেৰ ৰিরজ্ঝিত্ৰা কতেপি কপ্পিযং জাতং. যদি ন ৰট্টেয্য, সিত্থাদিম্হি কতে ন ৰট্টেয্যাতি, উপপরিক্খিতব্বং. উট্ঠিতসেৰালঘটং আতপে নিক্খিপিতুং ৰট্টতি, ৰিকোপেতুকামতায সতি দুক্কটং যুত্তং ৰিয. ‘‘পুপ্ফরজ্জুভাজনগতিকা, তস্মা ন ৰট্টতি. নাল়ে ৰা বদ্ধপুপ্ফকলাপে নাল়স্মিং কতেপি ৰট্টতি তস্মিং পুপ্ফস্স অত্থিতাযা’’তি ৰদন্তি. পোরাণগণ্ঠিপদে ‘‘বীজগামেন ভূতগামো দস্সিতো অনৰসেসপরিযাদানত্থ’’ন্তি ৰুত্তং.
ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা
৯৮-৯. অঞ্ঞং ৰদতীতি অঞ্ঞৰাদকং, ‘‘ৰচনং করেয্যা’’তি লিখিতং. ‘‘তুণ্হীভূতস্সেতং নাম’’ন্তি পাঠো. উগ্ঘাতেতুকামোতি সমোহনিতুকামো, অন্তরাযং কত্তুকামোতি পোরাণা.
১০০. ‘‘সুদিট্ঠো ভন্তে, ন পনেসো কহাপণোতিআদীসু অনারোপিতে দুক্কটেন মুসাৰাদপাচিত্তিযং, অরোপিতে পাচিত্তিযদ্ৰযং হোতী’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং.
১০২. অধম্মেন ৰা ৰগ্গেন ৰা ন কম্মারহস্স ৰাতি এত্থ ‘‘মযি ৰুত্তে মং ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্ঘো অধম্মেন ৰা কম্মং, ৰগ্গেন ৰা কম্মং করিস্সতি, ন কম্মারহস্স ৰা মে, অঞ্ঞস্স ৰা কম্মং করিস্সতী’’তি ন কথেতীতি যোজেতব্বং.
অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা
১০৩. ‘‘ছন্দাযা’’তি অক্খরক্খরাযাতিআদি ৰিয লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, ছন্দত্থন্তি ৰা অত্থো. যেসং সেনাসনানি পঞ্ঞপেতি, তেসং অত্তনি ছন্দত্থন্তি অধিপ্পাযো.
১০৬. অনুপসম্পন্নন্তিআদীসু করণত্থো গহেতব্বো. অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নন্তি অঞ্ঞেন অনুপসম্পন্নেন. তস্স ৰাতি অনুপসম্পন্নস্স. ‘‘সম্মুতিকালে পঞ্চঙ্গৰিরহাদযো অসম্মতা নামা’’তি, ‘‘উপসম্পন্নেন লদ্ধসম্মুতি সিক্খাপচ্চক্খানেন ৰিনস্সতী’’তি চ ৰুত্তং. সঙ্ঘেনাতি সব্বেন সঙ্ঘেন কম্মৰাচায অস্সাৰেত্ৰা ‘‘তৰেসো ভারো’’তি কেৰলং আরোপিতভারো. কেৰল-সদ্দো হেত্থ কম্মৰাচায অস্সাৰিতভাৰমত্তমেৰ দীপেতি. সযমেৰাতি ইতরেসং ভিক্খূনং অনুমতিযা. অভূতেন খীযনকস্স আদিকম্মিকস্স কথং অনাপত্তীতি চে? ইমিনা সিক্খাপদেন. মুসাৰাদে আপত্তিযেৰ দ্ৰে পাচিত্তিযো ৰুত্তা ৰিয দিস্সন্তি পুব্বপযোগে রুক্খাদিছিন্দনাদীসু ৰিয, ৰিচারেতব্বং.
উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১১০. ‘‘এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতী’’তি ৰচনতো, পরিৰারে ‘‘একা পঞ্ঞত্তি, একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তি (পরি. ২২৬) ৰচনতো চ ইধ অত্থি অনুপঞ্ঞত্তীতি সিদ্ধং. কিঞ্চাপি সিদ্ধং, ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তিআদিনা পন পঞ্ঞত্তিট্ঠানং ন পঞ্ঞাযতি, কেৰলং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অট্ঠমাসে…পে… নিক্খিপিতু’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, তং কস্মাতি চে? পঠমপঞ্ঞত্তিযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰত্তব্বতো অৰিসেসত্তা ন ৰুত্তং. যদি এৰং কা এত্থ অনুপঞ্ঞত্তীতি? অজ্ঝোকাসেতি. অযমনুপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞত্তিযম্পি অত্থীতি চে? অত্থি, তং পন ওকাসমত্তদীপনং, দুতিযং চাতুৰস্সিকমাসসঙ্খাতকালদীপনং. যস্মা উভযম্পি একং কালোকাসং একতো কত্ৰা ‘‘অজ্ঝোকাসে’’তি ৰুত্তন্তি দীপেন্তো ভগৰা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে…পে… নিক্খিপিতু’’ন্তি আহাতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘যত্থ চ যদা চ সন্থরিতুং ন ৰট্টতি, তং সব্বমিধ অজ্ঝোকাসসঙ্খ্যমেৰ গতন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি. হেমন্তকালস্স অনাপত্তিসমযত্তা ইদং সিক্খাপদং নিদানানপেক্খন্তি সিদ্ধং, তথা হি অজ্ঝোকাসপদসামত্থিযেন অযং ৰিসেসো – ৰস্সানকালে ওৰস্সকট্ঠানে অজ্ঝোকাসে, মণ্ডপাদিম্হি চ ন ৰট্টতি. হেমন্তকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ন ৰট্টতি, সব্বমিধ ওৰস্সকেপি মণ্ডপাদিম্হি ৰট্টতি, তঞ্চ খো যত্থ হিমৰস্সেন সেনাসনং ন তেমেতি, গিম্হকালে পকতিঅজ্ঝোকাসেপি ৰট্টতি, তঞ্চ খো অকালমেঘাদস্সনেযেৰাতি অযং ৰিসেসো ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি চ ‘‘অৰস্সিকসঙ্কেতে’’তি চ এতেসং দ্ৰিন্নং পদানং সামত্থিযতোপি সিদ্ধো.
কিঞ্চ ভিয্যো – অট্ঠকথাযং সন্দস্সিতৰিসেসোৰ. চম্মাদিনা ওনদ্ধকো ৰা নৰৰাযিমো ৰা ন সীঘং ৰিনস্সতি. কাযানুগতিকত্তাতি কাযে যত্থ, তত্থ গতত্তা. সঙ্ঘিকমঞ্চাদিম্হি কাযং ফুসাপেত্ৰা ৰিহরিতুং ন ৰট্টতীতি ধম্মসিরিত্থেরো. ‘‘সঙ্ঘিকং পন ‘অজ্ঝোকাসপরিভোগেন পরিভুঞ্জথ, ভন্তে, যথাসুখ’ন্তি দাযকা দেন্তি সেনাসনং, এৰরূপে অনাপত্তী’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰচনতো, ইধ চ পটিক্খেপাভাৰতো ৰট্টতি. ‘‘অঞ্ঞঞ্চ এৰরূপন্তি অপরে’’তি ৰুত্তং. ‘‘পাদট্ঠানাভিমুখাতি নিসীদন্তস্স পাদপতনট্ঠানাভিমুখা’’তি লিখিতং. সম্মজ্জন্তস্স পাদট্ঠানাভিমুখন্তি আচরিযস্স তক্কো.
১১১. ‘‘পাদুদ্ধারেনাতি বহিউপচারে ঠিতত্তা’’তি লিখিতং. গচ্ছন্তি, দুক্কটং ধম্মকথিকস্স ৰিয. কস্মা ন পাচিত্তিযং? পচ্ছা আগতেহি ৰুড্ঢতরেহি উট্ঠাপেত্ৰা গহেতব্বতো. ধম্মকথিকস্স পন অনুট্ঠপেতব্বত্তা. ‘‘অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তিযম্পি তস্স ভারো’’তি ৰুত্তং.
১১২. পরিহরণেযেৰাতি এত্থ গহেত্ৰা ৰিচারণেতি ধম্মসিরিত্থেরো. অত্তনো সন্তককরণেতি উপতিস্সত্থেরো. বীজনীপত্তকং চতুরস্সবীজনী.
১১৩. ‘‘যো ভিক্খু ৰা সামণেরো ৰা…পে… লজ্জী হোতী’তি ৰুত্তত্তা অলজ্জিং আপুচ্ছিত্ৰা গন্তুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. পাঠে ‘‘কেনচি পলিবুদ্ধং হোতী’’তি চ অট্ঠকথাযং ‘‘পলিবুদ্ধ’’ন্তি চ সেনাসনংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং, তস্মা তথাপি অত্থীতি গহেতব্বং. ‘‘অনাপুচ্ছং ৰা’’তি পাঠো.
পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১১৬-৭. এত্তকমেৰ ৰুত্তমট্ঠকথাসু, তথাপি পদট্ঠাদযোপি লব্ভন্তি এৰ. অনুগণ্ঠিপদে ‘‘অঞ্ঞং অত্থরণাদি অকপ্পিযত্তা ন ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা ৰিহারে ৰা ৰিহারূপচারে ৰা’তি ইমিনাপি সংসন্দনত্থং ‘কিঞ্চাপি ৰুত্তো, অথ খো’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি চ ৰুত্তং. উপচারমত্তঞ্চেতং ‘‘রুক্খমূলে’’তি, তত্থ ৰত্তব্বং নত্থি.
১১৮. অনাপুচ্ছিত্ৰাপি গন্তুং ৰট্টতীতি অসতিযা গচ্ছতোপি অনাপত্তি, আপুচ্ছনং পন ৰত্তং সঞ্চিচ্চ অনাপুচ্ছতো ৰত্তভেদদুক্কটত্তা. পুগ্গলিকসেনাসনে সঙ্ঘিকসেয্যং, সঙ্ঘিকসেনাসনে ৰা পুগ্গলিকসেয্যং অত্থরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স দুক্কটং যুত্তং ৰিয. কস্মা? ‘‘সেয্যামত্তমেৰ নস্সেয্যা’’তি ৰুত্তত্তা. ইধ পন ‘‘পলিবুদ্ধং পলিবুদ্ধো’’তি দুৰিধম্পি অত্থি.
দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২১. ছব্বগ্গিযেসুযেৰ থেরা ভিক্খূতি কেচি. পাদে ধোৰিত্ৰাতিআদিম্হি পৰিসন্তস্স ৰা পাদধোৰনপাসাণতো যাৰ মঞ্চপীঠং পস্সাৰত্থায নিক্খমন্তস্স ৰা যাৰ পস্সাৰট্ঠানন্তি যোজনা কাতব্বা. এৰং সন্তে ‘‘পস্সাৰত্থায নিক্খমন্তস্স ৰা’’তি ন ৰত্তব্বং, ‘‘পস্সাৰট্ঠানতো নিক্খমন্তস্স ৰা’’তি ৰত্তব্বং. পস্সাৰট্ঠানন্তি কত্থচি পোত্থকে. তথা হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘পৰিসন্তস্স পাদধোৰনপাসাণতো যাৰ মঞ্চপীঠং নিক্খমন্তস্স মঞ্চপীঠতো যাৰ পস্সাৰট্ঠানং, তাৰ উপচারো’’তি ৰুত্তং, তস্মা ‘‘পাদে ধোৰিত্ৰা পৰিসন্তস্স, পস্সাৰত্থায নিক্খমন্তস্স চ দ্ৰারে নিক্খিত্তপাদধোৰনপাসাণতো, পস্সাৰট্ঠানতো চ মঞ্চপীঠ’’ন্তি কত্থচি পোত্থকে পাঠো, সো অপাঠো. কস্মা? মঞ্চপীঠানং উপচারস্স ৰুত্তত্তা. পৰিসন্তস্স যাৰ মঞ্চপীঠানং উপচারো, নিক্খমন্তস্স ততো পট্ঠায যাৰ পস্সাৰট্ঠানং ৰচ্চকুটিচঙ্কমট্ঠানন্তি ইমিনা অত্থেন যথা সংসন্দতি, তথাৰিধো পাঠোতি আচরিযো.
১২২. উপচারং ঠপেত্ৰাতি ইধ ৰুত্তউপচারং ঠপেত্ৰা. ‘‘দস্সনসৰনূপচারেপি সন্থরন্তস্সা’’তি লিখিতং.
অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২৬-৭. ছসত্তকোট্ঠকানি ৰাতি এত্থ দ্ৰারকোট্ঠকং অধিপ্পেতং. ‘‘নিক্খমা’’তি ৰচনং সুত্ৰাপি অত্তনো রুচিযা নিক্খমতি, অনাপত্তি; ইধ অগ্গিসালাদি এৰ উপচারোতি.
নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২৯. ‘‘পমাণমজ্ঝিমস্স গলপ্পমাণে দিন্নতুলাপি ৰেহাসকুটিযেৰা’’তি লিখিতং, ‘‘ন সা ইধ অধিপ্পেতা’’তি ৰুত্তং.
ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৩৫. যাৰ দ্ৰারকোসাতি দ্ৰারসমীপা, যাৰ ভিত্তীতি অত্থো, তং সুৰুত্তং. কৰাটৰিত্থারপ্পমাণোতি হত্থপাসস্সাধিপ্পেতত্তা, সমন্তা কৰাটৰিত্থারপ্পমাণউপচারস্স গহিতত্তা অপরিপূরউপচারাপি হোতি. আলোকং করোতীতি আলোকং সন্ধেতি পিধেতীতি সন্ধি এৰ আলোকসন্ধিনামকা হোন্তি. ৰাতপানকৰাটলেপকম্মে অপ্পহরিতট্ঠানকিচ্চং নত্থি.
১৩৬. ইট্ঠকাতি ছদনকপালাসিলাদিইট্ঠকা. ছদনূপরীতি এত্থ পঠমং তাৰ একৰারং অপরিসেসং ছাদেত্ৰা পুন ছাদনদণ্ডকে বন্ধিত্ৰা দুতিযৰারং তথেৰ ছাদেতব্বং. ‘‘ততিযৰারচতুত্থৰারে সম্পত্তে দ্ৰে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৰা ততিযমগ্গং আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তং ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেতী’’তি ইমিনা যুজ্জতি.
পোরাণা পন ‘‘পঠমৰারেযেৰ তযো মগ্গে অধিট্ঠাতুং ৰট্টতি, চতুত্থতো পট্ঠায আপত্তি পাচিত্তিযং, চতুত্থলেপতো পট্ঠায আপত্তী’’তি ৰদন্তি. তত্থ ছদনে ৰুত্তৰিধিনিদানেন সমেতি, লেপে ৰুত্তৰিধিতিকচ্ছেদেন সমেতি. তথাপি সো ন যুত্তোৰ. নিদানে, অট্ঠকথাযঞ্চ সিদ্ধলেপত্তা সব্বসোৰাপি অচ্ছন্নে, ছন্নেৰাপি অনেকসো পরিযাযস্স ততিযস্সেৰ অধিট্ঠানন্তি নো সমেতীতি আচরিযো. ‘‘দ্ৰে মগ্গে’’তি, ‘‘দ্ৰে ছদনে’’তি চ ‘‘ততিযৰারতো পট্ঠায এৰং ছাদাপেহী’তি আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্ব’’ন্তি চ উপতিস্সত্থেরো ৰদতি কির.
মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৪০. সপ্পাণকসিক্খাপদং উত্তানত্থমেৰ.
সমত্তো ৰণ্ণনাক্কমেন ভূতগামৰগ্গো দুতিযো.
৩. ওৰাদৰগ্গো
১. ওৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৪৪. কথানুসারেনাতি যো ভিক্খুনোৰাদকত্থিকো কিংসীলো কিংসমাচারো কতরকুলা পব্বজিতোতিআদি কথানুসারেনাতি অত্থো. সগ্গমগ্গগমনেপীতি অপি-সদ্দেন মোক্খগমনেপি. ‘‘লক্খণপ্পটিৰেধপটিসংযুত্তো’’তি অট্ঠগরুধম্মানুসারেন ৰত্তব্বং ধম্মকথং সন্ধায ৰুত্তং.
১৪৫-১৪৭. নিস্সীমন্তি ৰিহারে বদ্ধসীমতো অঞ্ঞং অবদ্ধসীমং, গামসীমাদিন্তি অত্থো. ‘‘সুপিনন্তেনপী’’তি ন সব্বেসন্তি ইধ বাহুল্লনযেন ৰুত্তং. ছব্বগ্গিযা হি কেচি ৰীসতিৰস্সাপি অত্থি অতিরেকৰীসতিৰস্সাপীতি ইমিনা ইমং মজ্ঝিমবোধিকালে পঞ্ঞত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘সীলৰা হোতী’’তি ৰত্ৰা তস্স চতুব্বিধত্তা ইধ অধিপ্পেতসীলমেৰ দস্সেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তিআদি ৰুত্তং. গণ্ঠানুগণ্ঠিপদেসু ‘‘সতিসংৰরাদযো ইধ নাধিপ্পেতা, তেন ৰিভঙ্গপাঠং দস্সেতি অট্ঠকথাচরিযো’’তি ৰুত্তং. অত্থতোতি পাল়িঅত্থতো. কারণতোতি কারণূপপত্তিতো, অট্ঠকথাতোতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা কারণতোতি ধম্মতো, তেন অত্থতো ধম্মতোতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা অত্থতোতি ফলতো. ‘‘কারণতোতি হেতুতো. ধম্মপদম্পি জাতকেন সহা’’তি লিখিতং. পঞ্হং কথেতুন্তি ‘‘পঞ্হং পুট্ঠো কথেতী’’তি এত্থ ভিক্খুনিযা পুট্ঠেন ‘‘ন জানামী’’তি ন সক্কা কথেতুং. ‘‘ন খো পন তং ভগৰন্ত’’ন্তি পাঠো. ‘‘ন খো পনেত’’ন্তি চ লিখন্তি, তং ন সুন্দরং. ‘‘কাসাযৰত্থৰসনাযা’’তি ৰচনতো পারাজিকাযপি ন ৰট্টতি. ভিক্খুনিযা কাযসংসগ্গমেৰ ৰুত্তং. মেথুনেন হি ভিক্খুনীদূসকো হোতি.
১৪৮-৯. ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্না নাম পরিৰত্তলিঙ্গা, পঞ্চসতা সাকিযানিযো ৰা. ‘‘ধম্মদেসনাপত্তিমোচনত্থং পনা’’তি ৰচনতো মাতুগামগ্গহণেন সব্বত্থ ভিক্খুনীসঙ্গহং গচ্ছতীতি সিদ্ধং. ভিক্খুনিগ্গহণেন পন মাতুগামো তিরিযং তরণসিক্খাপদে (পাচি. ১৮৭-১৯০) সঙ্গহিতো, ন অঞ্ঞত্থ. ‘‘ওসারেতব্বা’’তি পাল়িপাঠো, পাল়ি ওসারেতব্বাতি অত্থো. ‘‘ওসারেতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাপাল়ি. একস্মিং ঠানে ৰন্দিতে দোসাভাৰতো বহূসু একায ৰন্দিতে ৰট্টতীতি চে? ভিক্খূহি কত্তব্বং নত্থি, ভিক্খুনিযাযেৰ কত্তব্বং, তস্মা ন ৰট্টতি. ‘‘যত্থ কত্থচি নিসিন্নাযাতি অন্তোদ্ৰাদসহত্থে নিসিন্নাযা’’তি ৰদন্তি. ন নিমন্তিতা হুত্ৰা গন্তুকামাতি নিমন্তিতা হুত্ৰা গন্তুকামা ভিক্খূ ইধ নাধিপ্পেতা, ৰস্সং উপগন্তুকামাৰ অধিপ্পেতাতি অত্থো. যতো পনাতি ভিক্খুনীৰিহারতো. তত্থাতি ভিক্খুনীৰিহারে. কিঞ্চাপি ‘‘ওৰাদদাযকা ভিক্খূ’’তি ৰচনতো ওৰাদদাযকেহেৰ সভিক্খুকো আৰাসো হোতি, ন সব্বেহীতি আপন্নো, তথাপি অসতি ভিক্খুনোৰাদকে ওৰাদসংৰাসানং অত্থায যাচনত্থায অৰস্সং গন্তব্বত্তা অঞ্ঞেহিপি ভিক্খূহি সভিক্খুকোপি সভিক্খুকো এৰাতি ৰেদিতব্বো. সা রক্খিতব্বাতি ৰস্সচ্ছেদাপত্তি রক্খিতব্বা. কস্মা? আপদাসু হীতিআদি. ‘‘অযং উপোসথো চাতুদ্দসিকোতি পুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি তেরসিযংযেৰ, এতরহি পন ভিক্খুনিযো চাতুদ্দসিযংযেৰ গন্ত্ৰা ‘‘কদা অয্য উপোসথো’’তি পুচ্ছন্তি. ‘‘জাযাযো ৰা জারিযো ৰা’’তি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং কির. ‘‘গচ্ছেয্য চে, আপত্তী’’তি পাঠো. দ্ৰে তিস্সোতি দ্ৰীহি তীহি. একতো আগতানং ৰসেন ‘‘তাহী’’তি বহুৰচনং ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘একা ভিক্খুনী ৰা বহূ ভিক্খুনী ৰা বহূহি ভিক্খুনুপস্সযেহি ওৰাদত্থায পেসিতা’’তি ৰচনস্স ৰিত্থারো ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো চ অয্য ভিক্খুনিযো চা’’তিআদিনা ৰুত্তো. ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো চ অয্য ভিক্খুনিযো চা’তিআদি নানাউপস্সযেহি পেসিতায ৰচন’’ন্তি চ ‘‘অপরিপুণ্ণসঙ্ঘপুগ্গলনানাৰাসদুতিযৰচনৰসেন পঞ্চক্খত্তুং উপসঙ্কমনং ৰুত্ত’’ন্তি চ লিখিতং. যস্মিং আৰাসে পাতিমোক্খুদ্দেসো ন পৰত্ততি, তত্থাপি যাচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা পুনদিৰসে যেন পটিগ্গহিতং, তেন ‘‘নত্থি কোচি ভিক্খু ভিক্খুনোৰাদকো সম্মতো’’তিআদি ৰত্তব্বং. অত্থি চে সম্মতো, নিদ্দিসিতব্বো. ‘‘সযমেৰ চে সম্মতো, অহ’ন্তি ৰত্তব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. সচে সম্মতো ৰা ওৰাদপটিগ্গাহকো ৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসতি, অঞ্ঞেন আরোচাপেতব্বন্তি একে, ‘‘অত্তনাপি আরোচেতুং ৰট্টতী’’তি চ ৰদন্তি. কেসুচি পোত্থকেসু ‘‘অয্যানং পৰারেতী’’তি লিখিতং, এৰং সতি ‘‘অয্যস্স পৰারেমী’’তি ৰত্তব্বং, পোত্থকে নত্থি.
ওৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অত্থঙ্গতসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৫৩. মুনাতীতি জানাতি. অন্তরধাযতিপীতি এত্থ তদুত্তমং চে অত্থি, তং পস্সামি, যং ৰিচিত্তং ৰা, তদত্থঞ্চ. তগ্ঘ কারণং. সহ উপ্পাদমনন্তরা কিরিযা. যমা চ তে মনসা কতত্র নেত্ৰাতি. যথা পাতো সিযা পাতো ভৰং পাতোৰ উদকতো উগ্গন্ত্ৰা ঠিতং, তথা ৰিরোচমানং অঙ্গীরসং বুদ্ধং পস্স, ন কেৰলং পদুমং ৰিয, ৰিরোচমানং তপন্তমাদিচ্চমিৰন্তলিক্খেতি সম্বন্ধো. অথ ৰা অঙ্গীরসং বুদ্ধং পদুমংৰ ৰিরোচমানং সূরিযংৰ তপন্তং পস্স বুদ্ধং. যথা পাতো সিযা ফুল্লমৰীতগন্ধং কোকনুদসঙ্খাতং পদুমং পস্সসি, তথা ৰিরোচমানং অঙ্গীরসং বুদ্ধং পস্স. উভযেনেৰ হি ভগৰতো কন্তি দীপিতাতি কত্ৰা দীপিতগুণসুভং বুদ্ধং সক্কত্ৰা তং কন্তিং পূজেয্য. পূজনেয্যতোপি ৰীতিনামেয্য ইতি লক্খযে. ‘‘একতো উপসম্পন্নাযা’’তি পাল়ি.
১৫৬. ‘‘একতো উপসম্পন্নান’’ন্তি অট্ঠকথাপাঠো. ‘‘অভব্বো ত্ৰ’’ন্তিআদিৰচনতো অনুকম্পাৰসেন সদ্ধিৰিহারিকাদিং সঙ্ঘিকা ৰিহারা নিক্কড্ঢাপেন্তস্স অনাপত্তি ৰিয দিস্সতি. অভব্বো হি থেরো সঞ্চিচ্চ তং কাতুং, গৰেসিতব্বাৰ এত্থ যুত্তীতি কেচি. থেরেন সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিতো পুব্বে কতন্তি মম তক্কো.
অত্থঙ্গতসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভিক্খুনুপস্সযসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৬২. ‘‘একরত্তম্পি ৰসন্তী’’তি (পাচি. ১৬১) ৰচনতো যত্থ রত্তিযং ন ৰসন্তি, তত্থ গন্ত্ৰা ওৰদিতুং ৰট্টতীতি একে. যদি এৰং সঙ্কেতট্ঠানং গন্ত্ৰা ওৰদিতুং ৰট্টতীতি সিদ্ধং. ‘‘ততো অদ্ধযোজনেযেৰ সভিক্খুকো আৰাসো ইচ্ছিতব্বো’’তি ন ৰত্তব্বং. ভিক্খুনোৰাদকো চে অদ্ধযোজনং গন্ত্ৰা ওৰদিতুকামো হোতি, ভিক্খুনিসঙ্ঘো চ অদ্ধযোজনং গন্ত্ৰা সোতুকামো, ‘‘ৰট্টতী’’তি ৰত্তব্বং সিযা, তঞ্চ ন ৰুত্তং, তস্মা ন ৰট্টতি. হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন পন ‘‘একরত্তম্পী’’তি ৰুত্তং. ততো পট্ঠায উপস্সযং হোতি, ন উপস্সযসঙ্খেপেন কতমত্তেনাতি ৰুত্তং হোতি. যত্থ ৰাসূপগতা ভিক্খুনিযো, সো উপস্সযসঙ্খ্যং গচ্ছতি, তত্থ ন গন্ত্ৰা ওৰাদো দাতব্বো. একাৰাসে দিৰা ৰট্টতীতি একে, ৰিচারেত্ৰা যুত্ততরং গহেতব্বং.
ভিক্খুনুপস্সযসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. আমিসসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৬৪. ‘‘উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন অসম্মত’’ন্তি পাল়িৰচনতো, ‘‘সম্মতেন ৰা সঙ্ঘেন ৰা ভারং কত্ৰা ঠপিতো’’তি অট্ঠকথাৰচনতো চ অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো সম্মতেন ৰা ৰিপ্পৰসিতুকামেন ‘‘যাৰাহং আগমিস্সামি, তাৰ তে ভারো হোতূ’’তি যাচিত্ৰা ঠপিতো, তস্সাভাৰতো সঙ্ঘেন ৰা তথেৰ ভারং কত্ৰা ঠপিতো অট্ঠহি গরুধম্মেহি ওৰদিতুং লভতি, পগেৰ অঞ্ঞেন ধম্মেনাতি সিদ্ধং. ‘‘যো পন ভিক্খু অসম্মতো ভিক্খুনিযো ওৰদেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি পগেৰ ভারং কত্ৰা অট্ঠপিতং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অভযগিরিৰাসীনম্পি ইদমেৰ মতং, অনুগণ্ঠিপদে পন ইমং নযং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘নত্থি কোচী’’তিআদিনা ‘‘এতরহি ওৰাদকো অসম্মতো ভিক্খুনোৰাদকো নামা’’তি ৰত্ৰা ‘‘যং পন অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন কম্মৰাচায অসম্মতং, ভিক্খুসঙ্ঘেন পন ভিক্খুনিসঙ্ঘস্স অনুগ্গহং করোথ, ভিক্খুনিযো ওৰদথ, ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ করোথ ফাসুৰিহারন্তি এৰং যাচিত্ৰা ঠপিতো ভিক্খুসঙ্ঘং আপুচ্ছিত্ৰা, ততো সো থেরো ভিক্খুনিযো ওৰদতি, এৰরূপং ভিক্খুসঙ্ঘেন অসম্মতন্তি, তত্র ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো’’তি ৰুত্তং. পোরাণগণ্ঠিপদে পন ‘‘অসম্মতো গামং ওৰাদত্থায আগতানং ভিক্খুনীনং ৰচনং সুত্ৰা পটিৰচনং দেন্তো সঙ্ঘানুমতিযা, ন ঞত্তিচতুত্থেনা’’তি ৰুত্তং, তং অনুগণ্ঠিপদমতেন সমেতি, অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তৰচনং তেন সমেতি, তঞ্চ পাল়িৰচনং, ন হি ওৰাদপটিগ্গাহকো, পাতিমোক্খুদ্দেসকো ৰা ‘‘পাসাদিকেন সম্পাদেতূ’’তি ৰচনমত্তেন ভিক্খুনোৰাদকো নাম হোতি. হোতীতি চে, অনুপসম্পন্নোপি তত্তকেন ৰচনেন ‘‘ভিক্খুনোৰাদকো হোতূ’’তি ৰত্তব্বো. হোতীতি চে, যং ৰুত্তং গণ্ঠানুগণ্ঠিপদেসু ‘‘অসম্মতো নাম অসম্মতভাৰেন ‘বহুস্সুতো ত্ৰং ওৰদাহী’তি সঙ্ঘেন ভারং কত্ৰা ঠপিতো’’তি. এত্থ বাহুসচ্চেন কিং পযোজনং. অনুগণ্ঠিপদেযেৰ ‘‘অভযগিরিৰাসী ৰদতীতি সুত্ৰা সম্মতেন ৰা আণত্তো ওৰদিতুং লভতীতি ধম্মসিরিত্থেরো পচ্ছা অনুজানাতী’’তি ৰুত্তং. কিং বহুকায. ‘‘পাসাদিকেন সম্পাদেতূ’’তি এত্তকমত্তেন ভিক্খুনোৰাদকো হোতি. অট্ঠকথাযং ‘‘ভারং কত্ৰা’’তি ইমিনা কিং পযোজনং, তত্তকম্পি ৰত্তুং অঞ্ঞো ন লভতি, তেন চ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ঠপেত্ৰা বালং গিলানং গমিকং অৰসেসেহি ওৰাদং গহেতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪১৪) অযং পাল়ি ৰিরুজ্ঝেয্য. কথং? তস্স হি ‘‘ন, ভিক্খৰে, ওৰাদো ন পচ্চাহরিতব্বো’’তি (চূল়ৰ. ৪১৫) চনতো সম্মতাসম্মতভাৰেন নত্থি কোচীতি ‘‘পাসাদিকেন সম্পাদেতূ’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ৰদন্তো চ ইধ পঠমেন আপত্তিযা কারেতব্বো হোতীতি. হোতু অসম্মতত্তা, অকতভারত্তা চ. ইমস্স চ ভিক্খুনোৰাদকত্তে ইমস্স খীযনেন দুক্কটং সিযা, সব্বমেতং অনিট্ঠং, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘অযমেত্থ ভিক্খুনোৰাদকো নামা’’তি অৰুত্তত্তা তথা ভারং কত্ৰা ঠপিতো ওৰদিতুং লভতিযেৰ, নাঞ্ঞোতি আচরিযো.
আমিসসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চীৰরদানসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৬৯. সাদিযিস্সসীতি পুচ্ছা.
চীৰরদানসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. চীৰরসিব্বনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৭৬. ৰঞ্চেত্ৰাতি ‘‘তৰ ঞাতিকাযা’’তি অৰত্ৰা ‘‘একিস্সা ভিক্খুনিযা’’তি এত্তকমেৰ ৰত্ৰা, তে হি ‘‘একিস্সা’’তি ৰচনং সুত্ৰা অঞ্ঞাতিকায সন্তকসঞ্ঞিনো সিব্বেসুং. ইমস্মিং সিক্খাপদে ‘‘চীৰরং নাম ছন্নং চীৰরানং অঞ্ঞতরং চীৰর’’ন্তি এত্তকমেৰ পাল়ি, তেন ৰুত্তং ‘‘চীৰরন্তি যং নিৰাসেতুং ৰা পারুপিতুং ৰা’’তিআদি. ‘‘ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি চ লিখিতং, সো পমাদলেখো.
চীৰরসিব্বনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সংৰিধানসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৮১. তা ভিক্খুনিযো দূসযিংসূতি ৰিপরিণামো কাতব্বো.
১৮২-৪. সম্পদন্তীতি পদসা গচ্ছন্তি. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘সম্পতন্তি এত্থাতি সম্পাতো’’তিআদিনা. পদগতে উপচারো ন লব্ভতি, অচ্চাসন্নত্তা মিস্সং ৰিয হোতীতি. কুক্কুটৰস্সিতপরিচ্ছিন্নো মহাঅট্ঠকথাযং. ‘‘তম্পি ৰোহারেনা’’তি লিখিতং. ‘‘যেভুয্যেন তথা সন্নিৰেসো হোতীতি কত্ৰা অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তস্মা ন পমাদলেখো’’তি চ, ‘‘উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং, ততো উদ্ধং অদ্ধযোজনলক্খণসম্পত্তং নাম হোতীতি গহেতব্ব’’ন্তি চ ৰুত্তং. ‘‘কপ্পিযভূমি কিরাযং…পে… ন ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. দুদ্দসঞ্হেত্থ কারণং. কতরং পন তন্তি? ‘‘গচ্ছামাতি সংৰিদহতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘গচ্ছামা’’তি ৰত্তমানৰচনন্তঞ্চ, অমগ্গে ভিক্খুনুপস্সযাদিম্হি ন সম্ভৰতিযেৰ মনুস্সানং অন্তরঘরাদিম্হি মগ্গসঙ্খেপগমনতো, উচ্চাসযনাদিউপ্পত্তিট্ঠানত্তা চ. ন তিত্থিযসেয্যায ৰা পব্বজিতাৰাসত্তা. দ্ৰারেতি সমীপত্থে ভুম্মং, তস্মা তং দস্সেতুং পুন ‘‘রথিকাযা’’তি আহ. সেসঅট্ঠকথাযং ‘‘এত্থন্তরে সংৰিদহিতেপি ভিক্খুনো দুক্কট’’ন্তি আগতত্তা ন সমেতি. ‘‘গামন্তরে’’তি ৰচনতো অঞ্ঞগামস্স উপচারোক্কমনে এৰ আপত্তি. ‘‘অদ্ধযোজনে’’তি ৰচনতো অতিক্কমনেযেৰ যুত্তং.
১৮৫. রট্ঠভেদেতি ৰিলোপে. পোরাণগণ্ঠিপদে ‘‘তযোপি সঙ্কেতা কালদিৰসমগ্গৰসেন, তত্থ পচ্ছিমেনেৰ আপত্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইমিনা মগ্গেনা’’তি ৰিস্সজ্জেত্ৰা অঞ্ঞেন গচ্ছন্তি চে, আপত্তিযেৰাতি অত্থো.
সংৰিধানসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. নাৰাভিরুহনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৮৯. নদিযা কুতো গামন্তরন্তি চে? ‘‘যস্সা নদিযা’’তিআদিমাহ. গামন্তরগণনাযাতি যস্মিং গামতিত্থে আরুল়্হো, তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞগামগণনায. ‘‘মাতুগামোপি ইধ সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি আচরিযস্স তক্কো, তেনেৰ ‘‘উভযত্থ একতো উপসম্পন্নায দুক্কটং, সিক্খমানায সামণেরিযা অনাপত্তী’’তি চ ন ৰুত্তং. এসেৰ নযো অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু.
১৯১. ‘‘লোকস্সাদমিত্তসন্থৰৰসেন কেল়িপুরেক্খারা সংৰিদহিত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা অকুসলচিত্তং লোকৰজ্জন্তি ৰত্তব্বন্তি? ন ৰত্তব্বং, ‘‘কেল়িপুরেক্খারা’’তি ৰচনং যেভুয্যতায ৰুত্তং. পোরাণগণ্ঠিপদে চ ‘‘তীণি চিত্তানি তিস্সো ৰেদনা’’তি ৰুত্তং, সংৰিদহনকালে ৰা কেল়িপুরেক্খারো ভিক্খু সংৰিদহতি, আপত্তি ভিক্খুনো গামন্তরোক্কমনে, অদ্ধযোজনাতিক্কমে ৰা. কুসলচিত্তো ৰা হোতি পচ্চৰেক্খন্তো, চেতিযাদীনি ৰা পস্সন্তো, অব্যাকতচিত্তো ৰা হোতি কিলমথৰসেন নিদ্দাযন্তোতি তিচিত্তানি গহিতানীতি ৰেদিতব্বা.
নাৰাভিরুহনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পরিপাচিতসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৯২. চেটকেতি দারকে. তরুণপোতকেতি পোরাণা. ‘‘পাপভিক্খূনং পক্খুপচ্ছেদায ইদং পঞ্ঞত্তং, তস্মা পঞ্চ ভোজনেযেৰাপত্তি ৰুত্তা’’তি লিখিতং.
১৯৪-৭. নিপ্ফাদিতন্তি ৰিঞ্ঞত্তিযা ন হোতি, কিন্তু পরিকথাদীহি, তস্মা ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তি, তং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘কথানুসারেন তত্থ পসীদিত্ৰা দেন্তি, ইদং পরিপাচিতং ন হোতি, ৰট্টন্তী’’তি পঠমসিক্খাপদে ৰুত্তত্তাতি ধম্মসিরিত্থেরো, উপতিস্সত্থেরো পন ‘‘ইতরম্পি ৰট্টতিযেৰা’’তি আহ. পোরাণগণ্ঠিপদে পন ‘‘যস্মা দেৰদত্তো পকতিযা তত্থ ভিক্খুনিপরিপাচিতং ভুঞ্জতি, তস্মা ইমং অট্ঠুপ্পত্তিং নিদানং কত্ৰা ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
পরিপাচিতসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. রহোনিসজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৯৮. ‘‘উপনন্দস্স চতুত্থসিক্খাপদেন চা’’তি পাঠো.
রহোনিসজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সমত্তো ৰণ্ণনাক্কমেন ওৰাদৰগ্গো ততিযো.
৪. ভোজনৰগ্গো
১. আৰসথপিণ্ডসিক্খাপদৰণ্ণনা
২০৩-৪. পূগস্সাতি পূগেন. কুক্কুচ্চাযন্তোতি নিস্সরণেনেত্থ ভৰিতব্বং, তং মযং ন জানামাতি সন্নিট্ঠানস্স করণৰসেন ‘‘কুক্কুচ্চাযন্তো’’তি ৰুচ্চতি. যথা হি আযস্মা উপালি নযগ্গাহেন ‘‘অনাপত্তি আৰুসো সুপিনন্তেনা’’তি (পারা. ৭৮) আহ, তথা থেরোপি ‘‘অনাপত্তি গিলানস্সা’’তি কস্মা ন পরিচ্ছিন্দতীতি? অনত্তাধিকারত্তা ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা, ‘‘নাযং অত্তনো ওকাসো’’তি পটিক্খিত্তত্তা, সিক্খাপদস্স অপরিপুণ্ণত্তা. পঠমপারাজিকসিক্খাপদে পরিপুণ্ণং কত্ৰা পঞ্ঞত্তেযেৰ হি সো থেরো ‘‘অনাপত্তি সুপিনন্তেনা’’তি আহ ‘‘অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি ৰুত্তপদানুসারেনাতি. যস্মা ওদিস্স অযাৰদত্থেৰ দাযকানং পীল়া নত্থি, তস্মা ‘‘অনোদিস্স যাৰদত্থো’’তি ৰুত্তং.
২০৮. ‘‘অন্তরামগ্গে একদিৰস’ন্তি একংযেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি চ ‘‘এসেৰ নযোতি ৰুত্তনযমেৰ দস্সেতুং গন্ত্ৰা পচ্চাগচ্ছন্তো হীতিআদিমাহা’’তি চ ‘‘সুদ্ধচিত্তো হুত্ৰা পকতিগমনেৰ ভুঞ্জিতুং লভতী’’তি চ ‘‘অগিলানস্স গিলানসঞ্ঞিনো কাযেন সমুট্ঠাতী’’তি চ লিখিতং.
আৰসথপিণ্ডসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. গণভোজনসিক্খাপদৰণ্ণনা
২০৯-২১৮. গুল়্হপটিচ্ছন্নোতি অপাকটোৰ. একো পুত্তেনাতি একস্সেকং ভত্তং ‘‘অহং অঞ্ঞেন নিমন্তিতো’’তি ন ৰুচ্চতি. ‘‘সচে একতো গণ্হন্তি , গণভোজনং হোতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ২১৭-২১৮) ৰুত্তত্তা চত্তারো উপাসকা চত্তারো ভিক্খূ ৰিসুং ৰিসুং নিমন্তেত্ৰা হত্থপাসে ঠিতানং চে দেন্তি, গণভোজনং হোতি এৰাতি একে, তং ন যুত্তং ৰিয. ‘‘ৰিঞ্ঞত্তিতো পসৰনে গণস্স একতো গহণে ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তি, ৰিসুং গহণে পণীতভোজনসূপোদনৰিঞ্ঞত্তীহী’’তি লিখিতং. ‘‘ৰিঞ্ঞত্তিতো পসৰনং অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন অট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতং. সূপোদনাদিৰসেন তত্থ আপত্তি এৰা’’তি ৰুত্তং, তং ন যুত্তং. কস্মা? পরিৰারে (পরি. ১৬৮) এৰ দ্ৰিন্নং আকারানং আগতত্তা, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘অনুঞ্ঞাত’’ন্তি দুৰুত্তং. অট্ঠুপ্পত্তিযংযেৰ পাকটন্তি ‘‘পদভাজনে ন ৰুত্ত’’ন্তি ৰত্তব্বং. একতো গণ্হন্তীতি গহিতভত্তাপি অঞ্ঞে যাৰ গণ্হন্তি, তাৰ চে তিট্ঠন্তি, একতো গণ্হন্তিযেৰ নাম. ‘‘গচ্ছতি চে, অনাপত্তী’’তি ৰদন্তি.
এত্থাহ – ‘‘পটিগ্গহণমেৰ হেত্থ পমাণ’’ন্তি ৰুত্তং, অথ কস্মা পাল়িযং ‘‘গণভোজনং নাম যত্থ চত্তারো…পে… ভুঞ্জন্তি, এতং গণভোজনং নামা’’তি (পাচি. ২১৮) ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতি – যত্থাতি উপযোগত্থে ভুম্মৰচনং. চত্তারোতি গণস্স হেট্ঠিমপরিচ্ছেদনিদস্সনং. পঞ্চন্নং ভোজনানন্তি আপত্তিপ্পহোনকভোজননিদস্সনং. অঞ্ঞতরেন ভোজনেন নিমন্তিতাতি অকপ্পিযনিমন্তননিদস্সনং. নিমন্তনৰসেনেৰ পন গণভোজনস্স ৰুত্তত্তা ‘‘নিমন্তিতা ভুঞ্জন্তীতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অঞ্ঞতরং ভোজনং ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জন্তী’’তি পন ন ৰুত্তং অট্ঠুপ্পত্তিযংযেৰ পাকটত্তা. যং ভুঞ্জন্তীতি এৰং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্থ ভুঞ্জন্তীতি পটিগ্গাহকনিযমৰচনং. ন হি অপ্পটিগ্গহিতকং ভিক্খূ ভুঞ্জন্তি. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘গণস্স যতো পটিগ্গহিতাহারভোজনহেতু পাচিত্তিয’’ন্তি. আগন্তুকপট্টং মোঘসুত্তেন সিব্বিত্ৰা ঠপেন্তি, তত্থ অনুৰাতে যথা একতলং হোতি, তথা হত্থেহি ঘট্টেতি. ৰলেতীতি আৰট্টেতি. পরিৰত্তনন্তি সুত্তং গণ্হন্তানং সুখগ্গহণত্থং সুত্তপরিৰত্তনং করোতি, পট্টং সিব্বন্তানং সুখসিব্বনত্থং পট্টপরিৰত্তনঞ্চ. নৰচীৰরকারকো ইধাধিপ্পেতো, ন ইতরোতি. ‘‘বিম্বিসারং আপুচ্ছিত্ৰা সম্ভারে কযিরমানেযেৰ কালা অতিক্কন্তা, পচ্ছা গণভোজনসিক্খাপদে পঞ্ঞত্তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছী’’তি ৰদন্তি, অঞ্ঞথা অট্ঠকথায ৰিরুজ্ঝনতো.
২২০. ‘‘দ্ৰে তযো একতোতি যেপি অকপ্পিযনিমন্তনং সাদিযিত্ৰা’’তিআদিৰচনেন অকপ্পিযনিমন্তনপচ্চযা এৰ অনাপত্তি, ৰিঞ্ঞত্তিতো আপত্তিযেৰাতি দীপেতি. অনিমন্তিতো চতুত্থো যস্স তদেতং অনিমন্তিতচতুত্থং. এস নযো সব্বত্থ. পৰেসেত্ৰাতি নিসীদাপেত্ৰা. চীৰরদানসমযলদ্ধকচতুক্কং চীৰরকারসমযলদ্ধকচতুক্কন্তি এৰমাদীনি. তানি চাতি যেহি ভোজনেহি ৰিসঙ্কেতো নত্থি, তানি. মহাথেরেতি উপসম্পন্নে. অট্ঠত্ৰাতি ঠিতেন নিমিত্তং দস্সিতং হোতি. তত্থ তত্থ গন্ত্ৰাতি রথিকাদীসু ভিক্খুসমীপে গন্ত্ৰা. ইমস্মিং পন সিক্খাপদে কত্থচি পোত্থকে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, চীৰরদানসমযে গণভোজনং ভুঞ্জিতুং. এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূন’’ন্তি পাঠো দিস্সতি. কত্থচি ‘‘ভুঞ্জিতু’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি পাঠো, অযং সোভনো.
গণভোজনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পরম্পরভোজনসিক্খাপদৰণ্ণনা
২২১. অধিট্ঠিতাতি নিচ্চপ্পৰত্তা. বদরচুণ্ণসক্করাদীহি যোজিতং বদরসাল়ৰং. কিরকম্মকারেনাতি কিরস্স কম্মকারেন.
২২৬. ‘‘ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হাহী’’তি এত্থাহু পোরাণত্থেরা ‘‘ভগৰতো সম্মুখা অৰিকপ্পেত্ৰা গেহতো নিক্খমিত্ৰা রথিকায অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো সন্তিকে ৰিকপ্পেসি, ৰিকপ্পেন্তেন পন ‘ময্হং ভত্তপচ্চাসং ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি ৰত্তব্বং, ইতরেন ৰত্তব্বং ‘তস্স সন্তকং পরিভুঞ্জ ৰা যথাপচ্চযং ৰা করোহী’’’তি. পঞ্চসুসহধম্মিকেসূতি সম্মুখা ঠিতস্স সহধম্মিকস্স যস্স ৰিকপ্পেতুকামো, তং সহধম্মিকং অদিস্ৰা গহট্ঠস্স ৰা সন্তিকে, সযমেৰ ৰা ‘‘পঞ্চসু সহধম্মিকেসু ইত্থন্নামস্স ৰিকপ্পেমী’’তি ৰত্ৰা ভুঞ্জিতব্বন্তি একে, এৰং সতি থেরো তস্মিংযেৰ নিসিন্নোৰ তথা ৰাচং নিচ্ছারেত্ৰা পটিগ্গণ্হাতীতি তক্কো দিস্সতি. মহাপচ্চরিযাদীসু পন পরম্মুখা ৰিকপ্পনাৰ ৰুত্তা, সা ‘‘তেন হানন্দ, ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হাহী’’তি ইমিনা সমেতি, তথাপি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পরম্পরভোজনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘তস্মা যো ভিক্খু পঞ্চসু সহধম্মিকেসু অঞ্ঞতরস্স ‘ময্হং ভত্তপচ্চাসং তুয্হং দম্মী’তি ৰা ‘ৰিকপ্পেমী’তি ৰা এৰং সম্মুখা ৰা ‘ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি ৰা ‘ৰিকপ্পেমী’তি ৰা এৰং পরম্মুখা ৰা’’তি ৰচনতো সহধম্মিকস্স সন্তিকে এৰ ৰত্তব্বং, ন সযমেৰাতি দিস্সতি. যস্মা অযং পচ্ছিমনযো পোরাণগণ্ঠিপদেনপি সমেতি, তস্মা ইধ মাতিকাট্ঠকথানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থ কিঞ্চাপি ‘‘তে মনুস্সা…পে… ভোজনমদংসূ’’তি ৰচনতো অকপ্পিযনিমন্তনং পঞ্ঞাযতি, তথাপি থেরস্স কুক্কুচ্চুপ্পত্তিকারণেন ভত্তেন সো নিমন্তিতোতি ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞথা পরতো ‘‘দ্ৰে তযো নিমন্তনে একতো ভুঞ্জতী’’তি ৰচনেন, অনাপত্তিৰারেন চ ৰিরুজ্ঝতি.