নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

ৰিনযপিটকে

ৰজিরবুদ্ধি-টীকা

গন্থারম্ভকথা

পঞ্ঞাৰিসুদ্ধায দযায সব্বে;

ৰিমোচিতা যেন ৰিনেয্যসত্তা;

তং চক্খুভূতং সিরসা নমিত্ৰা;

লোকস্স লোকন্তগতস্স ধম্মং.

সঙ্ঘঞ্চ সীলাদিগুণেহি যুত্ত-

মাদায সব্বেসু পদেসু সারং;

সঙ্খেপকামেন মমাসযেন;

সঞ্চোদিতো ভিক্খুহিতঞ্চ দিস্ৰা.

সমন্তপাসাদিকসঞ্ঞিতায;

সম্বুদ্ধঘোসাচরিযোদিতায;

সমাসতো লীনপদে লিখিস্সং;

সমাসতো লীনপদে লিখীতং.

সঞ্ঞা নিমিত্তং কত্তা চ, পরিমাণং পযোজনং;

সব্বাগমস্স পুব্বেৰ, ৰত্তব্বং ৰত্তুমিচ্ছতাতি. –

ৰচনতো সমন্তপাসাদিকেতি সঞ্ঞা. দীপন্তরে ভিক্খুজনস্স অত্থং নাভিসম্ভুণাতীতি নিমিত্তং. বুদ্ধঘোসোতি গরূহি গহিতনামধেয্যেনাতি কত্তা. সমধিকসত্তৰীসতিসহস্সমত্তেন তস্স গন্থেনাতি পরিমাণং. চিরট্ঠিতত্থং ধম্মস্সাতি পযোজনং.

তত্রাহ – ‘‘ৰত্তব্বং ৰত্তুমিচ্ছতাতি যং ৰুত্তং, তত্থ কথংৰিধো ৰত্তা’’তি? উচ্চতে –

পাঠত্থৰিদূসংহীরো, ৰত্তা সুচি অমচ্ছরো;

চতুক্কমপরিচ্চাগী, দেসকস্স হিতুস্সুকোতি. (মহানি. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা);

তত্র পঠীযতেতি পাঠো. সো হি অনেকপ্পকারো অত্থানুরূপো অত্থাননুরূপো চেতি. কথং? সন্ধাযভাসিতো ব্যঞ্জনভাসিতো সাৰসেসপাঠো নিরৰসেসপাঠো নীতো নেয্যোতি. তত্র অনেকত্থৰত্তা সন্ধাযভাসিতো নাম ‘‘মাতরং পিতরং হন্ত্ৰা’’তিআদি (ধ. প. ২৯৪). একত্থৰত্তা ব্যঞ্জনভাসিতো নাম ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’ত্যাদি (ধ. প. ১, ২; নেত্তি. ৯০, ৯২; পেটকো. ১৪). সাৰসেসো নাম ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, আদিত্ত’’মিত্যাদি (মহাৰ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮). ৰিপরীতো নিরৰসেসো নাম ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’ত্যাদি (মহানি. ১৫৬; পটি. ম. ৩.৫). যথা ৰচনং, তথা অৰগন্তব্বো নীতো নাম ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’ত্যাদি. যুত্তিযা অনুস্সরিতব্বো নেয্যো নাম ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে’’ত্যাদি (অ. নি. ১.১৭০).

অত্থোপি অনেকপ্পকারো পাঠত্থো সভাৰত্থো ঞেয্যত্থো পাঠানুরূপো পাঠাননুরূপো সাৰসেসত্থো নিরৰসেসত্থো নীতত্থো নেয্যত্থোত্যাদি. তত্থ যো তংতংসঞ্ঞাপনত্থমুচ্চারীযতে পাঠো, স পাঠত্থো ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’মিত্যাদীসু (পারা. ১; দী. নি. ১.১৯০) ৰিয. রূপারূপধম্মানং লক্খণরসাদি সভাৰত্থো ‘‘সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতী’’ত্যাদীসু (ৰিভ. ৪৮৯; সং. নি. ৫.৩) ৰিয. যো ঞাযমানো হিতায ভৰতি, স ঞাতুমরহত্তা ঞেয্যত্থো ‘‘অত্থৰাদী ধম্মৰাদী’’ত্যেৰমাদীসু (দী. নি. ১.৯, ১৯৪; ৩.২৩৮; ম. নি. ১.৪১১) ৰিয. যথাপাঠং ভাসিতো পাঠানুরূপো ‘‘চক্খু, ভিক্খৰে, পুরাণকম্ম’’ন্তি (সং. নি. ৪.১৪৬) ভগৰতা ৰুত্তমতো চক্খুমপি কম্মন্তি. ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং পটিবাহযমানেন ৰুত্তো পাঠাননুরূপো. ৰজ্জেতব্বং কিঞ্চি অপরিচ্চজিত্ৰা পরিসেসং কত্ৰা ৰুত্তো সাৰসেসত্থো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতী’’তি (সং. নি. ৪.৬০; মহানি. ১০৭) চ, ‘‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’’ত্যাদীসু (ধ. প. ১২৯) ৰিয. ৰিপরীতো নিরৰসেসত্থো ‘‘সন্ধাৰিতং সংসরিতং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ (দী. নি. ২.১৫৫; মহা. ২৮৭; নেত্তি. ১১৪). তত্র, ভিক্খৰে, কো মন্তা কো সদ্ধাতা…পে… অঞ্ঞত্র দিট্ঠপদেহী’’ত্যাদি (অ. নি. ৭.৬৬). সদ্দৰসেনেৰ ৰেদনীযো নীতত্থো ‘‘রূপা সদ্দা রসা গন্ধা, ফোট্ঠব্বা চ মনোরমা’’ত্যাদীসু (সং. নি. ১.১৫১, ১৬৫; মহাৰ. ৩৩) ৰিয. সম্মুতিৰসেন ৰেদিতব্বো নেয্যত্থো ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ৰলাহকূপমাপুগ্গলা’’ত্যাদীসু ৰিয (অ. নি. ৪.১০১; পু. প. ১৫৭). আহ চ –

‘‘যো অত্থো সদ্দতো ঞেয্যো, নীতত্থং ইতি তং ৰিদূ;

অত্থস্সেৰাভিসামগ্গী, নেয্যত্থো ইতি কথ্যতে’’তি.

এৰং পভেদগতে পাঠত্থে ৰিজানাতীতি পাঠত্থৰিদূ. ন সংহীরতে পরপৰাদীহি দীঘরত্তং তিত্থৰাসেনেত্যসংহীরো. ভাৰনাযাগমাধিগমসম্পন্নত্তা ৰত্তুং সক্কোতীতি ৰত্তা, সঙ্খেপৰিত্থারনযেন হেতুদাহরণাদীহি অৰবোধযিতুং সমত্থোত্যত্থো. সোচযত্যত্তানং পরে চেতি সুচি, দুস্সীল্যদুদ্দিট্ঠিমলৰিরহিতোত্যত্থো. দুস্সীলো হি অত্তানমুপহন্তুনাদেয্যৰাচো চ ভৰত্যপত্তাহারাচারো ইৰ নিচ্চাতুরো ৰেজ্জো. দুদ্দিট্ঠি পরং উপহন্তি, নাৰস্সং নিস্সযো চ ভৰত্যহিৰাল়গহাকুলো ইৰ কমলসণ্ডো. উভযৰিপন্নো সব্বথাপ্যনুপাসনীযো ভৰতি গূথগতমিৰ ছৰালাতং গূথগতো ৰিয চ কণ্হসপ্পো. উভযসম্পন্নো পন সুচি সব্বথাপ্যুপাসনীযো সেৰিতব্বো চ ৰিঞ্ঞূহি, নিরুপদ্দৰো ইৰ রতনাকরো. নাস্স মচ্ছরোত্যমচ্ছরো, অহীনাচরিযমুট্ঠীত্যত্থো. সুত্তসুত্তানুলোমাচরিযৰাদঅত্তনোমতিসঙ্খাতস্স চতুক্কস্সাপরিচ্চাগী, তদত্থস্সেৰ ব্যাখ্যাতেত্যত্থো. অথ ৰা পচ্চক্খানুমানসদ্দত্থাপত্তিপ্পভেদস্স পমাণচতুক্কস্সাপরিচ্চাগী.

‘‘একংসৰচনং একং, ৰিভজ্জৰচনাপরং;

ততিযং পটিপুচ্ছেয্য, চতুত্থং পন ঠাপযে’’তি. –

এৰং ৰুত্তচতুক্কস্স ৰা অপরিচ্চাগী; হিতুস্সুকো ইতি সোতূনং হিতাযোস্সুকো, তেসমৰবোধনং পতি পত্থেতী ত্যত্থো; সো এসো সুচিত্তা পিযো; চতুক্কস্স অপরিচ্চাগিত্তা গরু; অসংহীরত্তা ভাৰনীযো; দেসকত্তা ৰত্তা; হিতুস্সুকত্তা ৰচনক্খমো; পাঠত্থৰিদুত্তা গম্ভীরকথং কত্তা; অমচ্ছরত্তা নো চট্ঠানে নিযোজকোতি;

‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;

গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজকো’’. (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩) –

ইতিঅভিহিতো দেসকো;

সোতা ইদানি অভিধীযতে –

ধম্মাচরিযগরু সদ্ধা-পঞ্ঞাদিগুণমণ্ডিতো;

অসঠামাযো সোতাস্স, সুমেধো অমতামুখো.

তত্থ ধম্মগরুত্তা কথং ন পরিভৰতি, আচরিযগরুত্তা কথিকং ন পরিভৰতি, সদ্ধাপঞ্ঞাদিগুণপটিমণ্ডিতত্তা অত্তানং ন পরিভৰতি, অসঠামাযত্তা অমতাভিমুখত্তা চ অৰিক্খিত্তচিত্তো ভৰতি, সুমেধত্তা যোনিসোমনসিকরোতীত্যত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পরিভোতি, ন কথিকং পরিভোতি, ন অত্তানং পরিভোতি, অৰিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি করোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৫১).

তংলক্খণপ্পত্তত্তা ভাৰনা ভৰতি সৰনস্সেত্যুত্তো সোতা.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা

ইদানি অস্সারম্ভো – তত্থ যোতি অনিযমনিদ্দেসো, তেন ৰিসুদ্ধজাতিকুলগোত্তাদীনং কিলেসমলৰিসুদ্ধিযা, পূজারহতায ৰা অকারণতং দস্সেত্ৰা যো কোচি ইমিস্সা সমন্তপাসাদিকায আদিগাথায নিদ্দিট্ঠলোকনাথত্তহেতুং যথাৰুত্তহেতুমূলেন থিরতরং অচলং কত্ৰা যথাৰুত্তহেতুকালং অচ্চন্তমেৰ পূরেন্তো অৰসানে যথাৰুত্তহেতুফলং সম্পাদেত্ৰা যথাৰুত্তহেতুফলপ্পযোজনং সাধেতি, সোৰ পরমপূজারহোতি নিযমেতি.

এত্তাৰতা –

ভযসম্মোহদুদ্দিট্ঠি-পণামো নেস সব্বথা;

পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমো এসো, পণামোতি নিদস্সিতো.

তত্র হেতূতি অতিদুক্করানি তিংসপারমিতাসঙ্খাতানি পুঞ্ঞকম্মানি. তানি হি অচ্চন্তদুক্খেন কসিরেন ৰচনপথাতীতানুভাৰেন মহতা উস্সাহেন করীযন্তীতি অতিদুক্করানি নাম. অতিদুক্করত্তা এৰ হি তেসং অতিদুল্লভং লোকে অনঞ্ঞসাধারণং নাথত্তসঙ্খাতং ফলং ফলন্তি, তং তত্থ হেতুফলং; হেতুমূলং নাম যথাৰুত্তস্স হেতুনো নিপ্ফাদনসমত্থা মহাকরুণা, সা আদিপণিধানতো পট্ঠায ‘‘মুত্তো মোচেস্সামী’’তিআদিনা নযেন যাৰ হেতুফলপ্পযোজনা, তাৰ অব্বোচ্ছিন্নং পৰত্ততি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘সকাননা সগ্রিৰরা সসাগরা,

গতা ৰিনাসং বহুসো ৰসুন্ধরা;

যুগন্তকালে সলিলানলানিলে,

ন বোধিসত্তস্স মহাতপা কুতো’’তি.

যায সমন্নাগতত্তা ‘‘নমো মহাকারুণিকস্স তস্সা’’তি আহ. হেতুকালং নাম চতুঅট্ঠসোল়সঅসঙ্খ্যেয্যাদিপ্পভেদো কালো, যং সন্ধাযাহ ‘‘কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কাল’’ন্তি. তত্থ অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং ৰেদিতব্বং ‘‘মাসং অধীতে, দিৰসং চরতী’’তিআদীসু ৰিয. কামঞ্চ সো কালো অসঙ্খ্যেয্যৰসেন পমেয্যো ৰিঞ্ঞেয্যো, তথাপি কপ্পকোটিৰসেন অৰিঞ্ঞেয্যতং সন্ধায ‘‘কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কাল’’ন্তি আহ. তত্থ কালযতীতি কালো, খিপতি ৰিদ্ধংসযতি সত্তানং জীৰিতমিতি অত্থো. কল ৰিক্খেপে. তত্থ কপ্পীযতি সংকপ্পীযতি সাসপপব্বতাদীহি উপমাহি কেৰলং সংকপ্পীযতি, ন মনুস্সদিৰসমাসসংৰচ্ছরাদিগণনায গণীযতীতি কপ্পো. একন্তিআদিগণনপথস্স কোটিভূতত্তা কোটি, কপ্পানং কোটিযো কপ্পকোটিযো. তাহিপি ন পমীযতীতি অপ্পমেয্যো, তং অপ্পমেয্যং. করোন্তোতি নানত্থত্তা ধাতূনং দানং দেন্তো, সীলং রক্খন্তো, লোভক্খন্ধতো নিক্খমন্তো, অত্তহিতপরহিতাদিভেদং তং তং ধম্মং পজানন্তো, ৰিৰিধেন ৰাযামেন ঘটেন্তো ৰাযমন্তো, তং তং সত্তাপরাধং খমন্তো, পটিঞ্ঞাসম্মুতিপরমত্থসচ্চানি সচ্চাযন্তো, তং তং সত্তহিতং অধিট্ঠহন্তো, সকললোকং মেত্তাযন্তো, মিত্তামিত্তাদিভেদং পক্খপাতং পহায তং তং সত্তং অজ্ঝুপেক্খন্তো চাতি অত্থো. খেদং গতোতি অনন্তপ্পভেদং মহন্তং সংসারদুক্খং অনুভৰনট্ঠেন গতো, সম্পত্তোত্যত্থো. সংসারদুক্খঞ্হি সারীরিকং মানসিকঞ্চ সুখং খেদযতি পাতযতীতি ‘‘খেদো’’তি ৰুচ্চতি. লোকহিতাযাতি ইদং যথাৰুত্তহেতুফলপ্পযোজননিদস্সনং, ‘‘সংসারদুক্খানুভৰনকারণনিদস্সন’’ন্তিপি একে –

‘‘‘জাতিসংসারদুক্খানং, গন্তুং সক্কোপি নিব্বুতিং;

চিরল্লিট্ঠোপি সংসারে, করুণাযেৰ কেৰল’ন্তি. –

চ ৰুত্ত’’ন্তি, তমযুত্তং. ন হি ভগৰা লোকহিতায সংসারদুক্খমনুভৰতি. ন হি কস্সচি দুক্খানুভৰনং লোকস্স উপকারং আৰহতি. এৰং পনেতং দস্সেতি তিংসপারমিতাপভেদং হেতুং, পারমিতাফলভূতং নাথত্তসঙ্খাতং ফলঞ্চ. যথা চাহ ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পরিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২). তত্থ ভগৰা যথাৰুত্তহেতূহি সত্তানং ৰিনেয্যভাৰনিপ্ফাদনপঞ্ঞাবীজানি ৰপি, হেতুফলেন পরিপক্কিন্দ্রিযভাৰেন পরিনিপ্ফন্নৰিনেয্যভাৰে সত্তে ৰিনযি, সংসারদুক্খতো মোচযীতি অত্থো. ন এৰং সংসারদুক্খেন লোকস্স উপকারং কিঞ্চি অকাসি, তস্মা করোন্তো অতিদুক্করানি লোকহিতাযাতি সম্বন্ধো. ইমিস্সা যোজনায সব্বপঠমস্স বোধিসত্তস্স উপ্পত্তিকালতো পট্ঠায বোধিসত্তস্স নাথত্তসঙ্খাতপারমিতাহেতুফলাধিগমো ৰেদিতব্বো. যো নাথোতি হি সম্বন্ধো অধিপ্পেতো. ইমস্স পনত্থস্স –

‘‘যদেৰ পঠমং চিত্ত-মুপ্পন্নং তৰ বোধযে;

ত্ৰং তদেৰস্স লোকস্স, পূজিকে পরিৰসিত্থ’’. –

ইতি ৰচনং সাধকং. পঠমচিত্তস্স পারমিতাভাৰো রুক্খস্স অঙ্কুরতো পট্ঠায উপ্পত্তিউপমায সাধেতব্বো. এত্থাহ – ‘‘খেদং গতোতি ৰচনং নিরত্থকং, যথাৰুত্তনযেন গুণসাধনাসম্ভৰতো’’তি? ন, অন্তরা অনিৰত্তনকভাৰদীপনতো. দুক্করানি করোন্তো খেদং গতো এৰ, ন অন্তরা খেদং অসহন্তো নিৰত্ততীতি দীপেতি. লোকদুক্খাপনযনকামস্স ৰা ভগৰতো অত্তনো দুক্খানুভৰনসমত্থতং দস্সেতি.

‘‘যস্স কস্সচি ৰরদোস্সং, যাৰাহং সব্বসত্তদুক্খানি;

সব্বানি সব্বকালং যুগং, পদ্মস্সেৰ বুজ্ঝন্তোম্হী’’তি. –

এৰংঅধিপ্পাযস্স অত্তমত্তদুক্খানুভৰনসমত্থতায কাযেৰ কথাতি অতিসযং অত্থং দস্সেতীতি অত্থো. অথ ৰা খেদং গতোতি ব্যাপারং পরিচযং গতোতিপি অত্থো সম্ভৰতি. কম্মাদীসু সব্যাপারং পুরিসং দিস্ৰা সন্তি হি লোকে ৰত্তারো ‘‘খিন্নোযং কম্মে, খিন্নোযং সত্তে’’তিআদি. ইমিস্সা যোজনায নাথোতি ইমিনা বুদ্ধত্তাধিগমসিদ্ধং কোটিপ্পত্তং নাথভাৰং পত্ৰা ঠিতকালো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো. কেচি ‘‘মহাকারুণিকস্সাতি ৰদন্তো বুদ্ধভূতস্সাতি দস্সেতী’’তি লিখন্তি, তং ন সুন্দরং ৰিয, বোধিসত্তকালেপি তব্বোহারসব্ভাৰতো. তস্মা সো এত্তকং কালং দুক্করানি করোন্তো অৰসানে দুক্করপারমিতাপারিপূরিযা তাসং ফলভূতং নাথভাৰং পত্ৰা লোকহিতায ব্যাপারং গতোতি অযমত্থো নিদস্সিতো হোতি. ‘‘বোধিং গতো’’তি ৰুত্তেপি সুব্যত্তং হেতুফলং দস্সিতং হোতি. বুদ্ধভাৰপ্পত্তস্সেৰ চ নাথস্স নমো কতো হোতি ৰিসেসৰচনসব্ভাৰতো, ন বোধিসত্তস্স. এৰং সন্তেপি ৰিনযাধিকারো ইধাধিপ্পেতো. সো চ পব্বজিতকালতো পট্ঠায যাৰমরণকালা হোতি. তং অতিৰিয পরিত্তং কালং লজ্জিনো অতিসুকরং সীলমত্তং এককস্স অত্তনো হিতায অত্তমত্তদুক্খাপনযনাধিপ্পাযেন পরিপূরেন্তো কো নাম ইধলোকপরলোকাতিক্কমসুখং ন গচ্ছেয্য, ননু ভগৰা সকললোকদুক্খাপনযনাধিপ্পাযেন কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কালং করোন্তো অতিদুক্করনিরস্সাদং খেদং গতোতি অঞ্ঞাপদেসেন গুণং ৰণ্ণেতি আচরিযো.

লোকহিতাযাতি এত্থ লোকিযতি এত্থ দুক্খন্তি লোকো, লুযতে ৰা জাতিজরামরণদুক্খেহীতি লোকো, ইমিনা সত্তলোকং জাতিলোকঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্মা তস্স সত্তলোকস্স ইধলোকপরলোকহিতং অতিক্কন্তপরলোকানং ৰা উচ্ছিন্নলোকসমুদযানং লোকানং, ইধ জাতিলোকে ওকাসলোকে ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসঙ্খাতঞ্চ হিতং সম্পিণ্ডেত্ৰা লোকস্স, লোকানং, লোকে ৰা হিতন্তি সরূপেকদেসেকসেসং কত্ৰা ‘‘লোকহিত’’মিচ্চেৰাহ. নাথোতি সব্বসত্তানং আসযানুসযচরিযাধিমুত্তিভেদানুরূপধম্মদেসনসমত্থতায ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি…পে… তং সুণাথা’’তি (ম. নি. ৩.৪২০) এৰং যাচনট্ঠেনাপি নাথতেতি নাথো. ভিক্খূনং ৰীতিক্কমানুরূপং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনেন দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকায চ করুণায উপগন্ত্ৰা তপতি, সুত্তন্তৰসেন ৰা তেসং সব্বসত্তানং অনুসযিতে কিলেসে করুণায চ পঞ্ঞায চ উপগন্ত্ৰা তপতি, অভিধম্মৰসেন ৰা তে তে সঙ্খারে অনিচ্চাদিলক্খণৰসেন উপপরিক্খিত্ৰা অত্তনো কিলেসে পঞ্ঞায উপেচ্চ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তপতীতি তপনট্ঠেনাপি নাথতেতি নাথো. সদেৰকে লোকে অপ্পটিপুগ্গলত্তা কেনচি অপ্পটিহতধম্মদেসনত্তা পরমচিত্তিস্সরিযপ্পৰত্তিতো চ ইস্সরিযট্ঠেনাপি নাথতেতি নাথো. ‘‘ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসী’’তি (মহাৰ. ৯০) ৰচনতো সম্পহংসনসঙ্খাতেন আসীসট্ঠেন, পণিধানতো পট্ঠায ‘‘কথং নামাহং মুত্তো মোচযিস্সামী’’তিআদিনা নযেন আসীসট্ঠেন ৰা নাথতেতি নাথোতি ৰেদিতব্বো, সম্মাসম্বুদ্ধো. চতূহিপি নাথঙ্গেহি চতুৰেসারজ্জচতুপটিসম্ভিদাদযো সব্বেপি বুদ্ধগুণা যোজেতব্বা, অতিৰিত্থারিকভযা পন ন যোজিতা.

নমোতি পরমত্থতো বুদ্ধগুণবহুমানপব্ভারা চিত্তনতি, চিত্তনতিপ্পভৰা চ ৰচীকাযনতি. অত্থু মেতি পাঠসেসেন সম্বন্ধো. মহাকারুণিকস্সাতি এত্থ সব্বসত্তৰিসযত্তা মহুস্সাহপ্পভৰত্তা চ মহতী করুণা মহাকরুণা. তত্থ পণিধানতো পট্ঠায যাৰঅনুপাদিসেসনিব্বানপুরপ্পৰেসা নিযুত্তোতি মহাকারুণিকো, ভগৰা. এত্থ চ মহাকারুণিকস্সাতি ইমিনা যথাৰুত্তহেতুমূলং দস্সেতি. নিক্করুণো হি পরদুক্খেসু উদাসিনো বুদ্ধত্থায পণিধানমত্তম্পি অতিভারিযন্তি মঞ্ঞন্তো অপ্পমেয্যং কালং অতিদুক্করং হেতুং পূরেত্ৰা নাথত্তসঙ্খাতং হেতুফলপ্পযোজনভূতং লোকহিতং কথং করিস্সতি. তস্মা সব্বগুণমূলভূতত্তা মহাকরুণাগুণমেৰ ৰণ্ণেন্তো ‘‘নমো মহাকারুণিকস্সা’’তি আহ. এত্তাৰতা হেতুঅনুরূপং ফলং, ফলানুরূপো হেতু, দ্ৰিন্নম্পি অনুরূপং মূলং, তিণ্ণম্পি অনুরূপং পযোজনন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি.

এৰং অচ্ছরিযপুরিসো, নাথো নাথগুণে ঠিতো;

নমোরহো অনাথস্স, নাথমানস্স সম্পদং.

এত্থ সিযা ‘‘অনেকেসু ভগৰতো গুণেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ‘মহাকারুণিকস্সা’তি একমেৰ গহিত’’ন্তি? উচ্চতে –

দোসহীনস্স সত্থস্স, চোদনা তু ন ৰিজ্জতে;

দোসযুত্তমসত্থঞ্চ, তস্মা চোদনা অপত্তকাতি.

ন মযা চোদনা কতা, কিন্তু পুচ্ছা এৰ কতা. অপিচ –

‘‘ফলং সতিপি রুক্খেড্ঢে, ন পতত্যৰিকম্পিতে;

চোদনা যা’ত্থু সত্থানং, পুচ্ছনাত্যত্থফলং মহতা.

‘‘নভোত্তুং কুরুতে সম্মা, গহিতুং নাড্ঢতে ঘটং;

অক্খেপে হি কতে তদি-চ্ছিস্সাণাবুদ্ধিবন্ধনং.

‘‘যথা হিমপদো পদ্ধো, পবুদ্ধো গন্ধলিম্পিযা;

ভিন্নত্থৰিরমস্সেৰং, সত্থকতাত্থলিম্পিযা’’তি. –

এৰং চেকং –

সম্মাপি চোদনা তং খলু, গুরৰো ৰিৰাক্যা ৰিৰদ্ধ;

যতিসিস্সা আঘট্টিতাতি-ৰাক্যেনাভ্যধিকং গোপয.

সরৰতী আচেরং কিলিট্ঠা, তদিচ্ছিস্সজিতাত্তানং;

জযত্যত্তানমাচেরো, সদস্সস্সেৰ সারথীতি. –

অত্রোচ্চতে –

যস্স হি ৰাক্যসহস্সং, ৰাক্যে ৰাক্যে সতঞ্চ জিৰ্হা;

নামং দসবলগুণপদেসং, ৰত্তুং কপ্পেনপি ন সক্কা.

যথা –

বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,

কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;

খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,

ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সাতি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; চরিযা. অট্ঠ. নিদানকথা) –

চোত্তত্তা ন সক্কা ভগৰতং গুণানমৰসেসাভিধাতুং.

অপিচ –

যথা ত্ৰং সত্তানং, দসবল তথা ঞাণকরুণা;

গুণদ্ৰন্দং সেট্ঠং, তৰ গুণগণা নাম তিগুণাতি. –

সব্বগুণসেট্ঠত্তা মূলত্তা চ একমেৰ ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘ছসু অসাধারণঞাণেসু অঞ্ঞতরত্তা তগ্গহণেন সেসাপি গহিতাৰ সহচরণলক্খণেনা’’তি চ ৰদন্তি. ৰিসেসতো পনেত্থ অভিধম্মস্স কেৰলং পঞ্ঞাৰিসযত্তা অভিধম্মট্ঠকথারম্ভে আচরিযেন ‘‘করুণা ৰিয সত্তেসু, পঞ্ঞা যস্স মহেসিনো’’তি পঞ্ঞাগুণো ৰণ্ণিতো তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযচঅযাধিমুত্তিভেদানুরূপপরিচ্ছিন্দনপঞ্ঞায, সত্তেসু মহাকরুণায চ অধিকারত্তা. সুত্তন্তট্ঠকথারম্ভে ‘‘করুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি ভগৰতো উভোপি পঞ্ঞাকরুণাগুণা ৰণ্ণিতা. ইধ পন ৰিনযে আসযাদিনিরপেক্খং কেৰলং করুণায পাকতিকসত্তেনাপি অসোতব্বারহং সুণন্তো, অপুচ্ছিতব্বারহং পুচ্ছন্তো, অৰত্তব্বারহঞ্চ ৰদন্তো সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসীতি করুণাগুণোযেৰেকো ৰণ্ণিতোতি ৰেদিতব্বো.

পঞ্ঞাদযা অত্তপরত্থহেতূ,

তদন্ৰযা সব্বগুণা জিনস্স;

উভো গুণা তে গুণসাগরস্স,

ৰুত্তা ইধাচরিযৰরেন তস্মা.

এত্তাৰতা অট্ঠকথাদিগাথা,

সমাসতো ৰুত্তপদত্থসোভা;

অযম্পি ৰিত্থারনযোতি চাহং,

উদ্ধং ইতো তে পটিসংখিপামি.

দুতিযগাথায অসম্বুধন্তি ধম্মানং যথাসভাৰং অবুজ্ঝন্তো. বুদ্ধনিসেৰিতন্তি বুদ্ধানুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধেহি গোচরভাৰনাসেৰনাহি যথারহং নিসেৰিতং. ভৰা ভৰন্তি ৰত্তমানভৰতো অঞ্ঞং ভৰং গচ্ছতি উপগচ্ছতি, পটিপজ্জতীতি অত্থো. অথ ৰা ভৰোতি সস্সতদিট্ঠি. তস্স পটিপক্খত্তা অভৰোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. ভৰোতি ৰা ৰুদ্ধি. অভৰোতি হানি. ভৰোতি ৰা দুগ্গতি. অভৰোতি সুগতি. ‘‘অপ্পমাণা ধম্মা, অসেক্খা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১৩, ১১) ৰিয হি ৰুদ্ধিঅত্থত্তা অকারস্স. ভাৰযতীতি ভৰো, জাতি. ভৰতীতি ৰা ভৰো. সৰিকারা বহুৰিধখন্ধুপ্পত্তি দীপিতা. অভৰোতি ৰিনাসো, জাতিভাৰং মরণভাৰঞ্চ গচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি. এত্থ অরহন্তানং মরণম্পি খণিকৰসেন গহেতব্বং. ভৰেসু অভৰো ভৰাভৰো, তং ভৰাভৰং, ভৰেসু অভাৰপঞ্ঞত্তিং গচ্ছতীতি অত্থো. জীৰলোকোতি সত্তলোকো, সঙ্খারলোকওকাসলোকানং ভৰাভৰগমনাসম্ভৰতো সত্তলোকং জীৰলোকোতি ৰিসেসেতি. অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসিনোতি এত্থ নৰপি লোকুত্তরধম্মা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. অপচযগামিতা হি চতুমগ্গধম্মস্স ওধিসো অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসো, সো অস্স অত্থি, তদারম্মণং হুত্ৰা তত্থ সহাযভাৰূপগমনেন নিব্বানস্সাপি. যথাহ ‘‘যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো…পে… ইদং ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি. অরহত্তস্সাপি তথা রাগাদিক্খযৰচনসব্ভাৰতো. ফলসামঞ্ঞেন তিণ্ণম্পি ফলানং অত্থীতি নৰৰিধোপেস ‘‘অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসী’’তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা সহচরণলক্খণকআরণতায পটিপক্খগোচরগ্গহণতা. অনভিহিতোপি হি ধম্মস্স তত্রাভিহিতোৰ বুজ্ঝিতব্বো ইতি ৰচনতো কারণগোচরগ্গহণেন চত্তারিপি ফলানি গহিতানি. নরকাদীসু অপতমানং ধারেতি সুগতিযং উপ্পাদনেনাতি ধম্মো. পুন সুগতিম্হি অজননকারী অকুসলধম্মে নিৰারেত্ৰা পোসেতি পৰত্তেতি ৰড্ঢেতীতি ধম্মো. সো পন কামরূপারূপভেদতো তিৰিধো অচ্চন্তসুখাৰহনতো, ততোপি উত্তমত্তা ধম্মৰরো.

এত্থাহ – ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চানং অননুবোধা অপ্পটিৰেধা এৰমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৰিতং সংসরিত’ন্তি (দী. নি. ২.১৫৫; মহাৰ. ২৮৭) ৰচনতো চতুসচ্চধম্মং অসম্বুধং ভৰা ভৰং গচ্ছতি জীৰলোকোতি সিদ্ধং. তস্মা যং অসম্বুধং গচ্ছতি, তস্সেৰ ‘‘তস্সা’’তি অন্তে তংনিদ্দেসেন নিযমনতো চতুসচ্চধম্মোপি অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসী ধম্মৰরোতি চাপজ্জতি. অঞ্ঞথা ‘‘নমো অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসিনো ধম্মৰরস্স তস্সা’’তি তংনিদ্দেসেন সমানৰিভত্তিকরণং ন যুজ্জতি অতিপ্পসঙ্গনিযমনতো, ‘‘অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসিনো ধম্মৰরস্সা’’তি ৰচনং ৰিসেসনৰচনং. তস্মা দুক্খসমুদযসচ্চানং তব্ভাৰপ্পসঙ্গো নত্থীতি চে? ন, তংনিদ্দেসেন সমানৰিভত্তিট্ঠানে অৰিসেসিতত্তা. অপি চ মগ্গসচ্চনিরোধসচ্চেসু ফলানং অপরিযাপন্নত্তা নৰ লোকুত্তরধম্মা সঙ্গহিতাতি ৰচনৰিরোধো, ফলানং অসঙ্গহে ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনাযং ন কেৰলং অরিযমগ্গো চেৰ নিব্বানঞ্চ, অপি চ অরিযফলধম্মেহি সদ্ধিং পরিযত্তিধম্মোপি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘রাগৰিরাগমনেজমসোকং…পে… ধম্মমিমং সরণত্থমুপেহী’’তি (ৰি. ৰ. ৮৮৭) ৰচনৰিরোধো চাতি পুব্বাপরৰিরুদ্ধা এসা গাথা সাসনৰিরুদ্ধা চা’’তি? ৰুচ্চতে – সব্বমেতমযুত্তং ৰুত্তগাথত্থাজাননতো. এত্থ হি আচরিযেন পৰত্তিপৰত্তিহেতুৰিসযৰিভাগো চ দস্সিতো. কথং? তত্থ অসম্বুধন্তি অসম্বোধো, সো অত্থতো অৰিজ্জা, তায চ তণ্হুপাদানানি গহিতানি, তযোপি তে ধম্মা সমুদযসচ্চং, ভৰাভৰন্তি এত্থ দুক্খসচ্চং ৰুত্তং. সুগতিদুগ্গতিপ্পভেদো হি ভৰো অত্থতো পঞ্চুপাদানক্খন্ধা হোন্তি. ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (মহাৰ. ১) ৰচনতো দুক্খপ্পৰত্তি পৰত্তি নাম, দুক্খসমুদযো পৰত্তিহেতু নাম, অৰিজ্জাসঙ্খাতস্স চ পৰত্তিহেতুস্স অগ্গহিতগ্গহণেন নিরোধমগ্গসচ্চদ্ৰযং ৰিসযো নাম. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তত্থ কতমা অৰিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণ’’ন্তি (ৰিভ. ২২৬).

এত্থ চ নিরোধসচ্চং বুদ্ধেন গোচরাসেৰনায আসেৰিতং, মগ্গসচ্চং ভাৰনাসেৰনায. এত্তাৰতা অসম্বুধং বুদ্ধনিসেৰিতং যন্তি উপযোগপ্পত্তো যো ৰিসযো নিরোধো চ মগ্গো চ, তস্স যথাৰুত্তাৰিজ্জাদিকিলেসজালত্তযৰিদ্ধংসিনো নমো ধম্মৰরস্সাতি অযং গাথায অত্থো. পরিযত্তিধম্মোপি কিলেসৰিদ্ধংসনস্স সুত্তন্তনযেন উপনিস্সযপচ্চযত্তা কিলেসৰিদ্ধংসনসীলতায ‘‘অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসী’’তি ৰত্তুং সম্ভৰতি. এৰঞ্হি সতি রাগৰিরাগাতি গাথত্থো, সো ধম্মং দেসেতি…পে… ব্রহ্মচরিযং পকাসেতীতি সুত্তত্থো চ অসেসতো গহিতো হোতি. অথ ৰা ইমায গাথায কেৰলং পরিযত্তিধম্মোৰ গহিতো হোতি, যং সন্ধাযাহ ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… ব্রহ্মচরিযং পকাসেতী’’তি (দী. নি. ১.১৯০; পারা. ১), তম্পি অসম্বুধং বুদ্ধেহেৰ নিসেৰিতং গোচরাসেৰনায অনঞ্ঞনিসেৰিতং. যথাহ ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৰংনেত্তিকা ভগৰংপটিসরণা…পে… ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি (সং. নি. ২.১৪৬).

ততিযগাথায সীলাদযো কিঞ্চাপি লোকিযলোকুত্তরা যথাসম্ভৰং লব্ভন্তি, তথাপি অন্তে ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি ৰচনতো সীলাদযো চত্তারো ধম্মক্খন্ধা লোকুত্তরাৰ. এত্থ চ ‘‘সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণপ্পভুতীহী’’তি ৰত্তব্বে সরূপেকসেসং কত্ৰা ‘‘ৰিমুত্তিঞাণপ্পভুতীহী’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ কিঞ্চাপি ৰিমুত্তীতি ফলধম্মাৰ সুত্তে অধিপ্পেতা, তথাপি ‘‘মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰা মগ্গং পচ্চৰেক্খতি. পহীনে কিলেসে পচ্চৰেক্খতি. ফলং পচ্চৰেক্খতি. নিব্বানং পচ্চৰেক্খতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১০) ৰচনতো মগ্গাদিপচ্চৰেক্খণঞাণং ৰিমুত্তিঞাণন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিমুত্তি ৰিমোক্খো খযোতি হি অত্থতো একং. ‘‘খযে ঞাণং অনুপ্পাদে ঞাণন্তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২; দী. নি. ৩.৩০৪) এত্থ খযো নাম মগ্গো, রাগক্খযো দোসক্খযোতি ফলনিব্বানানং অধিৰচন’’ন্তি সুত্তে আগতমেৰ. পহীনকিলেসানং খযো পাকতিকো খযো এৰ. পভুতি-সদ্দেন তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদাতি এৰমাদযো গুণা সঙ্গহিতা. সমন্নাগমট্ঠেন অপরিহীনট্ঠেন চ যুত্তো. খেত্তং জনানং কুসলত্থিকানন্তি ‘‘অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি সুত্ততো কুসলস্স ৰিরুহনট্ঠানত্তা, সুত্তন্তনযেন উপনিস্সযপচ্চযত্তা চ কামং কুসলস্স খেত্তং হোতি সঙ্ঘো, ন কুসলত্থিকানং জনানং. তস্মা ন যুজ্জতীতি চে? ন, সুত্তত্থসম্ভৰতো. সুত্তে ‘‘অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) হি ৰুত্তং. কস্স লোকস্স? পুঞ্ঞত্থিকস্স খেত্তং সঙ্ঘো, পুঞ্ঞুপনিস্সযত্তা পুঞ্ঞক্খেত্তং হোতি সঙ্ঘো, কুসলত্থিকানন্তি চ ৰুচ্চন্তি. লোকেপি হি দেৰদত্তস্স খেত্তং যঞ্ঞদত্তস্স খেত্তং সালিযৰুপনিস্সযত্তা সালিখেত্তং যৰখেত্তন্তি চ ৰুচ্চতি. অরিযসঙ্ঘন্তি ৰিগতকিলেসত্তা অরিযং পরিসুদ্ধং অরিযানং, অরিযভাৰং ৰা পত্তং সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেন সঙ্ঘতত্তা সঙ্ঘং. ‘‘অরিয-সদ্দেন সম্মুতিসঙ্ঘং নিৰারেতী’’তি কেচি লিখন্তি, তং ন সুন্দরং ৰিমুত্তিঞাণগুণগ্গহণেন ৰিসেসিতত্তা. সিরসাতি ইমিনা কামং কাযনতিং দস্সেতি, তথাপি উত্তমসঙ্ঘে গুণগারৰেন উত্তমঙ্গমেৰ নিদ্দিসন্তো ‘‘সিরসা নমামী’’ত্যাহ. সিরস্স পন উত্তমতা উত্তমানং চক্খুসোতিন্দ্রিযানং নিস্সযত্তা, তেসং উত্তমতা চ দস্সনানুত্তরিযসৰনানুত্তরিযহেতুতায ৰেদিতব্বা. এত্থাহ – অনুসন্ধিকুসলো

‘‘উপোগ্ঘাতো পদঞ্চেৰ, পদত্থো পদৰিগ্গহো;

চোদনাপ্রত্যৰজ্জানং, ব্যাখ্যা তন্তস্স ছব্বিধা’’তি. –

এৰমৰত্ৰা কস্মা রতনত্তযপণামং পঠমং ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – সতাচারত্তা. আচারো কিরেস সপ্পুরিসানং, যদিদং সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপূজাৰিধানং. তস্মা ‘‘সতাচারতো ভট্ঠা মা মযং হোমা’’তি করীযতি, চতুগম্ভীরভাৰযুত্তঞ্চ ৰিনযপিটকং সংৰণ্ণেতুকামস্স মহাসমুদ্দং ওগাহন্তস্স ৰিয পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযসমন্নাগতস্সাপি মহন্তং ভযং হোতি, ভযক্খযাৰহঞ্চেতং রতনত্তযগুণানুস্সরণজনিতং পণামপূজাৰিধানং. যথাহ ‘‘এৰং বুদ্ধং সরন্তান’’ন্তিআদি (সং. নি. ১.২৪৯). অপিচাচরিযো সত্থুপূজাৰিধানেন অসত্থরি সত্থাভিনিৰেসস্স লোকস্স যথাভূতং সত্থরি এৰ সম্মাসম্বুদ্ধে সত্থুসম্ভাৰনং উপ্পাদেতি, অসত্থরি সত্থুসম্ভাৰনং পরিচ্চজাপেতি, ‘‘তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং অত্তনো দহতী’’তি ৰুত্তদোসং পরিহরতি. অন্তরাযবহুলত্তা খন্ধসন্ততিযা ৰিপ্পকতায ৰিনযসংৰণ্ণনায অত্তনো আযুৰণ্ণসুখবলানং পরিক্খযসম্ভৰাসঙ্কায ‘‘অভিৰাদনসীলিস্স…পে… আযু ৰণ্ণো সুখং বল’’ন্তি (ধ. প. ১০৯) ৰুত্তানিসংসে যাৰ সংৰণ্ণনাপরিযোসানা পত্থেতি. অপি চেত্থ বুদ্ধস্স ভগৰতো পণামপূজাৰিধানং সম্মাসম্বুদ্ধভাৰাধিগমত্থং বুদ্ধযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহং জনেতি. লোকিযলোকুত্তরভেদস্স, লোকুত্তরস্সেৰ ৰা সদ্ধম্মস্স পূজাৰিধানং পচ্চেকবুদ্ধভাৰাধিগমত্থং পচ্চেকবুদ্ধযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহং জনেতি. সদ্ধম্মপটিৰেধমত্তাভিলাসিনো হি তে. পরমত্থসঙ্ঘপূজাৰিধানং পরমত্থসঙ্ঘভাৰাধিগমত্থং সাৰকযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহং জনেতি, মঙ্গলাদীনি ৰা সাত্থানি অনন্তরাযানি চিরট্ঠিতিকানি বহুমতানি চ ভৰন্তীতি এৰংলদ্ধিকানং চিত্তপরিতোসনত্থং ‘‘পূজা চ পূজনেয্যান’’ন্তি ভগৰতা পসত্থমঙ্গলং করোতি. ৰুচ্চতে চ –

‘‘মঙ্গলং ভগৰা বুদ্ধো, ধম্মো সঙ্ঘো চ মঙ্গলং;

মঙ্গলাদীনি সাত্থানি, সীঘং সিজ্ঝন্তি সব্বসো.

‘‘সত্থু পূজাৰিধানেন, এৰমাদী বহূ গুণে;

লভতীতি ৰিজানন্তো, সত্থুপূজাপরো সিযা’’তি.

এত্থ চ সত্থুপধানত্তা ধম্মসঙ্ঘানং পূজাৰিধানং সত্থুপূজাৰিধানমিচ্চেৰ দট্ঠব্বং সাসনতো লোকতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘সত্থা’’তি ধম্মো সুগতেন ৰুত্তো;

নিব্বানকালে যমতো স সত্থা;

সুৰত্থিগাথাসু ‘‘তথাগতো’’তি;

সঙ্ঘো চ ৰুত্তো যমতো স সত্থা.

কিঞ্চ ভিয্যো –

ধম্মকাযো যতো সত্থা, ধম্মো সত্থা ততো মতো;

ধম্মট্ঠিতো সো সঙ্ঘো চ, সত্থুসঙ্খ্যং নিগচ্ছতি.

সন্তি হি লোকে ৰত্তারো কোসগতং অসিং গহেত্ৰা ঠিতং পুরিসং ৰিসুং অপরামসিত্ৰা ‘‘অসিং গহেত্ৰা ঠিতো এসো’’তি. তেনেৰাহ চারিযমাত্রচ্চেৰা –

‘‘নমত্থু বুদ্ধরত্নায, ধম্মরত্নায তে নমো;

নমত্থু সঙ্ঘরত্নায, তিরত্নসমৰানযী’’তি.

অপিচ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তরৰিমোক্খপাতুভাৰাভিসঙ্খাতং খন্ধসন্তানমুপাদায ‘‘বুদ্ধো’’তি যদি পঞ্ঞাপিযতি, ধম্মো পণামারহোতি কা এৰ কথা, সঙ্ঘো চ ‘‘সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৰ পূজিতো ভৰিস্সামি সঙ্ঘো চা’’তি ৰুত্তত্তা ভাজনন্তি দীপেতি. অথ ৰা ‘‘বুদ্ধসুবোধিতো ধম্মো আচরিযপরম্পরায সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্ততেলমিৰ অপরিহাপেত্ৰা যাৰজ্জতনা আভতত্তা এৰ মাদিসানম্পি সোতদ্ৰারমনুপ্পত্তো’’তি সঙ্ঘস্স আচরিযো অতীৰ আদরেন পণামং করোতি ‘‘সিরসা নমামী’’তি.

এৰং অনেকৰিধং পণামপ্পযোজনং ৰদন্তি, আচরিযেন পন অধিপ্পেতপ্পযোজনং অত্তনা এৰ ৰুত্তং ‘‘ইচ্চেৰমচ্চন্তনমস্সনেয্য’’ন্তিআদিনা চতুত্থগাথায. ইচ্চেৰন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো রতনত্তযপূজাৰিধানপরিসমত্তত্থো. যদি এৰং যথাৰিহিতমত্তমেৰ পূজাৰিধানং অরহতি রতনত্তযং, ন ততো উদ্ধন্তি আপজ্জতীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং ‘‘এৰমচ্চন্তনমস্সনেয্য’’ন্তি আহ. তত্থ এৰন্তি ইমিনা যথাৰুত্তৰিধিং দস্সেতি. যথাৰুত্তেন ৰিধিনা, অঞ্ঞেন ৰা তাদিসেন অচ্চন্তমেৰ মুহুত্তমপি অট্ঠত্ৰা অভিক্খণং নিরন্তরং নিযমেন নমস্সনারহং নমস্সমানস্স হিতমহপ্ফলকরণতোতি অত্থো. এৰংৰিধং দুল্লভট্ঠেন মহপ্ফলট্ঠেন চ সিদ্ধং রতনভাৰং রতনত্তযং নমস্সমানো যং পুঞ্ঞাভিসন্দং অলত্থং অলভিং. অকুসলমলং তদঙ্গাদিপ্পহানেন পুনাতীতি পুঞ্ঞং. কিলেসদরথপ্পটিপ্পস্সদ্ধিযা সীতলত্তা চিত্তং অভিসন্দেতীতি অভিসন্দো. পুঞ্ঞঞ্চ তং অভিসন্দো চাতি পুঞ্ঞাভিসন্দো, তং পুঞ্ঞাভিসন্দং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘পুঞ্ঞমহত্তং’’ন্তি ভণন্তি, ‘‘ৰিপুল’’ন্তি ৰচনতো সো অত্থো ন যুজ্জতীতি আচরিযো. অথ ৰা পুঞ্ঞানং অভিসন্দো পুঞ্ঞাভিসন্দো, তং পুঞ্ঞাভিসন্দং. সন্দ সৰনেতি ধাতু. তস্মা পুঞ্ঞসোতং পুঞ্ঞুস্সযন্তি অত্থো যুজ্জতি, তং পন ৰিপুলং, ন পরিত্তন্তি দস্সিতং ৰিপুল-সদ্দেন.

পঞ্চমগাথা যস্মিং ৰিনযপিটকে পাল়িতো চ অত্থতো চ অনূনং লজ্জীপুগ্গলেসু পৰত্তনট্ঠেন ঠিতে সকলং তিৰিধম্পি সাসনং তেস্ৰেৰ পুগ্গলেসু পতিট্ঠিতং হোতি. কস্স সাসনন্তি চে? অট্ঠিতস্স ভগৰতো. ভগৰা হি ঠিতিহেতুভূতায উচ্ছেদদিট্ঠিযা অভাৰেন অট্ঠিতোতি ৰুচ্চতি. উচ্ছেদদিট্ঠিকো হি পরলোকে নিরপেক্খো কেৰলং কামসুখল্লিকানুযোগমনুযুঞ্জন্তো তিট্ঠতি, ন পরলোকহিতানি পুঞ্ঞানি কত্তুং ব্যাৰটো হোতি, সস্সতদিট্ঠিকো তানি কত্তুং আযূহতি. ভগৰা পন তথা অতিট্ঠন্তো অনাযূহন্তো মজ্ঝিমং পটিপদং পটিপজ্জন্তো সযঞ্চ ওঘং তরি, পরে চ তারেসি. যথাহ ‘‘অপ্পতিট্ঠং খ্ৰাহং, আৰুসো, অনাযূহং ওঘমতরি’’ন্তি (সং. নি. ১.১). চতুব্রহ্মৰিহারৰসেন সত্তেসু সুট্ঠু সম্মা চ ঠিতস্সাতি অত্থৰসেন ৰা সুসণ্ঠিতস্স. সুসণ্ঠিতত্তা হেস কেৰলং সত্তানং দুক্খং অপনেতুকামো হিতং উপসংহরিতুকামো সম্পত্তিযা চ পমোদিতো অপক্খপতিতো চ হুত্ৰা ৰিনযং দেসেতি, তস্মা ইমস্মিং ৰিনযসংৰণ্ণনাধিকারে সারুপ্পায থুতিযা থোমেন্তো আহ ‘‘সুসণ্ঠিতস্সা’’তি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘মনাপিযে চ খো, ভিক্খৰে, কম্মৰিপাকে পচ্চুপট্ঠিতে’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৫; ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৬) সুত্তস্স, ‘‘সুসণ্ঠানা সুরূপতা’’তি (খু. পা. ৮.১১) সুত্তস্স চ ৰসেন সুসণ্ঠিতস্সাতি অত্থো ৰুত্তো, সো অধিপ্পেতাধিকারানুরূপো ন হোতি. অমিস্সন্তি কিং ৰিনযং অমিস্সং, উদাহু পুব্বাচরিযানুভাৰন্তি? নোভযম্পি. অমিস্সা এৰ হি ৰিনযট্ঠকথা. তস্মা ভাৰনপুংসকৰসেন অমিস্সং তং ৰণ্ণযিস্সন্তি সম্বন্ধো. পুব্বাচরিযানুভাৰন্তি অট্ঠকথা ‘‘যস্মা পুরে অট্ঠকথা অকংসূ’’তি ৰচনতো তেসং আনুভাৰো নাম হোতি. কিঞ্চি অপুব্বং দিস্ৰা সন্তি হি লোকে ৰত্তারো ‘‘কস্সেস আনুভাৰো’’তি. অথ ৰা ভগৰতো অধিপ্পাযং অনুগন্ত্ৰা তংতংপাঠে অত্থং ভাৰযতি ৰিভাৰযতি, তস্স তস্স ৰা অত্থস্স ভাৰনা ৰিভাৰনাতি আনুভাৰো ৰুচ্চতি অট্ঠকথা.

পুব্বাচরিযানুভাৰে সতি কিং পুন তং ৰণ্ণযিস্সন্তি ইমিনা আরম্ভেনাতি ততো ৰুচ্চন্তি ছট্ঠসত্তমট্ঠমনৰমগাথাযো. তত্থ অরিযমগ্গঞাণম্বুনা নিদ্ধোতমলত্তা ৰিসুদ্ধৰিজ্জেহি, তেনেৰ নিদ্ধোতাসৰত্তা ৰিসুদ্ধপটিসম্ভিদেহি, ৰিসুদ্ধপটিসম্ভিদত্তা চ সদ্ধম্মসংৰণ্ণনকোৰিদেহীতি যোজনা ৰেদিতব্বা. কেচি ‘‘পুব্বাচরিযাতি ৰুত্তে লোকাচরিযাপি, সাসনে রাহুলাচরিযাদযোপি সঙ্গয্হন্তি, তে অপনেতুং কামঞ্চাতিআদি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. ‘‘তং ৰণ্ণযিস্স’’ন্তি ৰুত্তত্তা পুব্বট্ঠকথায ঊনভাৰো দস্সিতোতি চে? ন, চিত্তেহি নযেহি সংৰণ্ণিতোতি দস্সেতুং ‘‘কামঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. সদ্ধম্মং সংৰণ্ণেতুং কোৰিদেহি, তায সংৰণ্ণনায ৰা কোৰিদেহি সদ্ধম্মসংৰণ্ণনকোৰিদেহি.

সল্লেখিযেতি কিলেসজাতং বাহুল্লং ৰা সল্লিখতি তনুং করোতীতি সল্লেখো, সল্লেখস্স ভাৰো সল্লেখিযং, তস্মিং সল্লেখিযে. নোসুলভূপমেহীতি অসুলভূপমেহি. মহাৰিহারস্সাতি মহাৰিহারৰংসস্স. পঞ্ঞায অচ্চুগ্গতট্ঠেন ধজো উপমা এতেসন্তি ধজূপমা, তেহি ধজূপমেহি. সম্বুদ্ধৰরং অনুঅযেহি অনুগতেহি সম্বুদ্ধৰরন্ৰযেহি, বুদ্ধাধিপ্পাযানুগেহীতি অধিপ্পাযো. ইধ ৰর-সদ্দো ‘‘সামং সচ্চানি বুদ্ধত্তা সম্বুদ্ধো’’তি ৰচনতো পচ্চেকবুদ্ধাপি সঙ্গয্হন্তি. তস্মা তে অপনেতুং ৰুত্তো.

অট্ঠকথায ঊনভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনো করণৰিসেসং তস্স পযোজনঞ্চ দস্সেতুং ‘‘সংৰণ্ণনা’’তিআদিমাহ. ন কিঞ্চি অত্থং অভিসম্ভুণাতীতি কিঞ্চি পযোজনং ফলং হিতং ন সাধেতীতি অত্থো ‘‘ন তং তস্স ভিক্খুনো কিঞ্চি অত্থং অনুভোতী’’তিআদীসু (পারা. ৫৩৮) ৰিয. অজ্ঝেসনং বুদ্ধসিরিৰ্হযস্সাতি ইমিনা যস্মা সহম্পতিব্রহ্মুনা অজ্ঝিট্ঠেন ধম্মো দেসিতো ভগৰতা, সারিপুত্তস্স অজ্ঝেসনং নিস্সায ৰিনযো পঞ্ঞত্তো, তস্মা অযম্পি আচরিযো তং আচরিযৰত্তং পূজেন্তো ইমং সংৰণ্ণনং বুদ্ধসিরিত্থেরস্স যাচনং নিস্সায অকাসীতি দস্সেতি. সমনুস্সরন্তোতি তস্সাভাৰং দীপেতি আদরঞ্চ.

ততো পরং দ্ৰে গাথাযো কত্তব্বৰিধিদস্সনত্থং ৰুত্তা. তেন তাসু অট্ঠকথাসু ৰুত্তৰিনিচ্ছযপচ্চযৰিমতিং ৰিনোদেতি, একট্ঠকথায কুসলস্স ৰা ‘‘অযং নযো অট্ঠকথাযং নত্থী’’তি পটিক্খেপং নিৰারেতি, অযুত্তত্থপরিচ্চাগেন তত্থ অভিনিৰিট্ঠানং অভিনিৰেসং পরিচ্চজাপেতি, থেরৰাদদস্সনেন ৰিনযৰিনিচ্ছযং পতি ৰিনযধরানং কারণোপপত্তিতো উহাপোহক্কমং দস্সেতি, অযুত্তত্থেরৰাদপটিক্খেপেন পুগ্গলপ্পমাণতং পটিক্খিপতীতি ইমে চানিসংসা কত্তব্বৰিধিদস্সনেন দস্সিতা হোন্তি. সংৰণ্ণনং তঞ্চ সমারভন্তো তস্সা সংৰণ্ণনায মহাঅট্ঠকথং সরীরং কত্ৰা সমারভিস্সং, মহাপচ্চরিযম্পি যো ৰুত্তো ৰিনিচ্ছযো, তথেৰ কুরুন্দীনামাদীসু লোকে ৰিস্সুতাসু অট্ঠকথাসু চ যো ৰুত্তো ৰিনিচ্ছযো, ততোপি ৰিনিচ্ছযতো মহাঅট্ঠকথানযেন, ৰিনযযুত্তিযা ৰা যুত্তমত্থং তস্স সরীরস্স অলঙ্কারং ৰিয গণ্হন্তো সমারভিস্সং. কিং সংৰণ্ণনমেৰ, ন অঞ্ঞন্তি দস্সনত্থং পুন সংৰণ্ণনাগ্গহণং. অথ ৰা অন্তোগধত্থেরৰাদং সংৰণ্ণনং কত্ৰা সমারভিস্সন্তি যোজনা ৰেদিতব্বা. থেরৰাদা হি বহিঅট্ঠকথায ৰিচরন্তি. এত্থ আদি-সদ্দেন চূল়পচ্চরিঅন্ধকঅরিযট্ঠকথাপন্নৰারাদযোপি সঙ্গহিতা. তত্থ পচ্চরী নাম সীহল়ভাসায উল়ুম্পং কির, তস্মিং নিসীদিত্ৰা কতত্তা তমেৰ নামং জাতং. কুরুন্দীৰল্লিৰিহারো নাম অত্থি, তত্থ কতত্তা কুরুন্দী নাম জাতা.

সম্ম সমারভিস্সন্তি কত্তব্বৰিধানং সজ্জেত্ৰা অহং ঠিতো, তস্মা তং মে নিসামেন্তূতি গাথায তং সংৰণ্ণনং মে মম, মযা ৰা ৰুচ্চমানন্তি পাঠসেসো. নিসামেন্তু পস্সন্তু পঞ্ঞাচক্খুনা সুণন্তু ৰা সদ্ধাৰীরিযপীতিপামোজ্জাভিসঙ্খারেন সঙ্খরিত্ৰা পূজযন্তা সক্কচ্চং ধম্মং. কস্স ধম্মং? ধম্মপ্পদীপস্স তথাগতস্স. কিং দস্সেতি? পদীপট্ঠানিযো হি ধম্মো হিতাহিতপ্পকাসনতো, পদীপধরট্ঠানিযো ধম্মধরো তথাগতো, তস্মা পরিনিব্বুতেপি তস্মিং তথাগতে তত্থ সোকং অকত্ৰা সক্কচ্চ ধম্মং পটিমানযন্তা নিসামেন্তূতি দস্সেতি. অথ ৰা ‘‘ধম্মকাযা তথাগতা’’তি (দী. নি. ৩.১১৮) ৰচনতো ধম্মো চ সো পদীপো চাতি ধম্মপ্পদীপো, ভগৰা.

যো ধম্মৰিনযো যথা বুদ্ধেন ৰুত্তো, সো তথেৰ বুদ্ধপুত্তেহি সাৰকেহি ঞাতো অৰবুদ্ধো, যেহি তেসং বুদ্ধপুত্তানং মতিং অধিপ্পাযং অচ্চজন্তা নিরৰসেসং গণ্হন্তা. পুরেতি পুরা, পোরাণত্থেরা ৰা. অট্ঠকথাতি অট্ঠকথাযো, উপযোগবহুৰচনং.

যং অত্থজাতং অট্ঠকথাসু ৰুত্তং, তং সব্বম্পি পমাদলেখকানং পমাদলেখমত্তং ৰজ্জযিত্ৰা. কিং সব্বেসম্পি পমাণং? ন, কিন্তু সিক্খাসু সগারৰানং ইধ ৰিনযম্হি পণ্ডিতানং, মহাঅট্ঠকথাযং পন সচ্চেপি অলিকেপি দুক্কটমেৰ ৰুত্তং, তং পমাদলেখন্তি ৰেদিতব্বং. পমাদলেখং ৰজ্জযিত্ৰা পমাণং হেস্সতীতি সম্বন্ধো.

ততো চাতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তঅত্থজাততো তন্তিক্কমং পাল়িক্কমং. সুত্তন্তা সুত্তাৰযৰা. অন্তোতি হিদং অব্ভন্তরাৰযৰসম্ভাৰনাদীসু দিস্সতি. সুত্তন্তেসু ভৰা সুত্তন্তিকা, তেসং সুত্তন্তিকানং, সুত্তন্তগন্থেসু আগতৰচনানন্তি অত্থো. অথ ৰা অমীযতীতি অন্তো, সাধীযতীতি অধিপ্পাযো. কেন সাধীযতি? সুত্তেন, সুত্তস্স অন্তো সুত্তন্তো, কো সো? সো সো অত্থৰিকপ্পো, তস্মিং সুত্তন্তে নিযুত্তানি ৰচনানি সুত্তন্তিকানি. তেসং সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং. তস্স তস্স আগমসুত্তস্স অভিধম্মৰিনযসুত্তস্স চানুরূপং পরিদীপযন্তী, অযং তাৰেত্থ সমাসতো অত্থৰিভাৰনা – ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদীনং (সং. নি. ২.৪১; ৫.৪৭৯; অ. নি. ৬.১০; পারা. ১) সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং আগমসুত্তন্তানুরূপং. ‘‘ৰিৰাদাধিকরণং সিযা কুসলং সিযা অকুসলং সিযা অব্যাকত’’ন্তি (চূল়ৰ. ২২০) এৰমাদীনং অভিধম্মসুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং অভিধম্মসুত্তন্তানুরূপন্তি এৰমাদি. হেস্সতীতি ভৰিস্সতি, করীযিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ৰণ্ণনাপীতি এত্থ অপি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, সো তস্মাতি পদেন যোজেতব্বো. কথং? পণ্ডিতানং পমাণত্তাপি ৰিত্থারমগ্গস্স সমাসিতত্তাপি ৰিনিচ্ছযস্স অসেসিতত্তাপি তন্তিক্কমস্স অৰোক্কমিতত্তাপি সুত্তন্তিকৰচনানং সুত্তন্তট্ঠকথানুরূপং দীপনতোপি তস্মাপি সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি. এত্থ ‘‘তন্তিক্কমং অৰোক্কমিত্ৰা’’তি ৰচনেন সিদ্ধেপি ‘‘অট্ঠকথাচরিযা ৰেরঞ্জকণ্ডাদীসু ‘সুত্তন্তিকানং ভারো’তি গতা, মযং পন ৰত্ৰাৰ গমিস্সামা’’তি দস্সেতুং ‘‘সুত্তন্তিকান’’ন্তি ৰুত্তং কির.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বাহিরনিদানকথাৰণ্ণনা

তদঙ্গৰিনযাদিভেদেন ৰিনযস্সবহুত্তা ৰিনযো তাৰ ৰৰত্থপেতব্বো. ‘‘বুদ্ধেন ধম্মো ৰিনযো চ ৰুত্তো’’তি পুব্বে ৰুত্তত্তা ইদানি ‘‘ৰুত্তং যেনা’’তি ন ৰত্তব্বন্তি চে? তস্স এৰমাদিৰচনং সন্ধায ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ধারিতং যেন চাভতং. যত্থপ্পতিট্ঠিতঞ্চেতন্তি ৰচনং সকলম্পি ৰিনযপিটকং সন্ধায ৰুত্তং. অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতীতি আহচ্চ ভাসিতং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি ভগৰতো অতীতাদীসু অপ্পচ্চক্খং কিঞ্চি অত্থি. যদি অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতি, পদসোধম্মাপত্তিং ন জনেয্যাতি চে? ন, সাৰকভাসিতস্সপি পদসোধম্মাপত্তিজননতো. নিযমাভাৰা অতিপ্পসঙ্গোতি চে? ন, পদসোধম্মসিক্খাপদট্ঠকথাযং ‘‘সঙ্গীতিত্তযং আরুল়্হো’’তি ৰিসেসিতত্তা. তথা অট্ঠকথাযম্পি সঙ্গীতিং আরুল়্হত্তা ‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি…পে… সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেস) এৰমাদিৰচনং, যঞ্চ সঙ্গীতিআরুল়্হক্কমানুগতং, তং পদসোধম্মাপত্তিং জনেতীতি আযস্মা উপতিস্সো.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা

পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চাতি এত্থ চ-সদ্দো অতিরেকত্থো, তেন অঞ্ঞাপি অত্থীতি দীপেতি. তম্পি সালৰনং উপগন্ত্ৰা মিত্তসুহজ্জে অপলোকেত্ৰা নিৰত্তনতো উপৰত্তনন্তি পাকটং জাতং কির. যমকসালানন্তি একা কির সালপন্তি সীসভাগে, একা পাদভাগে. তত্রাপি একো তরুণসালো সীসভাগস্স আসন্নে হোতি, একো পাদভাগস্স, মূলখন্ধৰিটপপত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বিত্ৰা ঠিতসালানন্তিপি ৰুত্তং. অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং ‘‘কতকিচ্চো পীতিজ হাস চেতো অৰেরমুখেনাভতকুণ্ডলেনা’’তিআদীসু ৰিয. পরিনিব্বানে পরিনিব্বানহেতু, তস্মিং ঠানে ৰা মা সোচিত্থ চিত্তেন, মা পরিদেৰিত্থ ৰাচায ‘‘পরিদেৰনং ৰিলাপ’’ন্তি ৰচনতো. মহাসমণেনাতি নিস্সক্কত্থে করণৰচনং. সূরিযং’সূভি পটুকরা’ভা’রিণস্স তাণা ইত্যত্রেৰ. যঞ্চ ভগৰতো অনুগ্গহং, তস্স অনুগ্গহস্সাতি আচরিযা. একচ্চে পন ‘‘যং যস্মা অহং অনুগ্গহিতো’’তি ৰদন্তি. নিব্বসনানীতি নিট্ঠিতৰসনকিচ্চানি, মযা পরিভুঞ্জিত্ৰা অপনীতানি. যদি সুযুত্তানি ধারেস্সসীতি পুচ্ছতি, কৰচসদিসানি সাণানি. ইস্সরিযসদিসা নৰ অনুপুব্বৰিহারাদযো. অট্ঠ সমাপত্তিযো নিরোধসমাপত্তি চ পটিলাভক্কমেন ‘‘অনুপুব্বৰিহারা’’তি ৰুত্তা.

অনাগতে সন্নিকট্ঠে, তথাতীতে চিরন্তনে;

কালদ্ৰযেপি কৰীহি, পুরাসদ্দো পযুজ্জতে.

সত্থুসাসনমেৰ পরিযত্তি সত্থুসাসনপরিযত্তি, সা সুত্তগেয্যাদিৰসেন নৰঙ্গা. তিপিটকমেৰ সব্বপরিযত্তিপ্পভেদং ধারেন্তীতি তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরা. ‘‘ৰিনা ন সক্কা’’তি ন ৰত্তব্বং ‘‘তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরে’’তি ৰুত্তত্তা, এৰং সন্তেপি অত্থি ৰিসেসো তেহি সম্মুখাপি অসম্মুখাপি সুতং, থেরেন পন অসম্মুখাপটিগ্গহিতং নাম নত্থীতি. ন ৰাযন্তি এত্থ ৰাতি ৰিভাসা, অঞ্ঞাসিপি ন অঞ্ঞাসিপীতি অত্থো. তত্র উচ্চিননে. বহুসদ্দো ৰিপুল্লত্থো ‘‘অনন্তপারং বহু ৰেদিতব্বমিত্য’’ত্রেৰ. পুব্বে ‘‘তিপিটকসব্বপঅযত্তিপ্পভেদধরে’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘বহু চানেন…পে… পরিযত্তো’’তি ন যুজ্জতীতি চে? ন, তিপিটকস্স অনন্তত্তা, তস্মা অম্হে উপাদায তেন বহু পরিযত্তোতি অধিপ্পাযো. ইতরথা আনন্দত্থেরো তেহি অপ্পস্সুতোতি আপজ্জতি, ‘‘অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থী’’তি ৰচনৰিরোধো চ. অড্ঢমাসো অতিক্কন্তোতি এত্থ একো দিৰসো নট্ঠো, সো পাটিপদদিৰসো, কোলাহলদিৰসো নাম সো, তস্মা ইধ ন গহিতো. সংৰেগৰত্থুং কিত্তেত্ৰা কীল়নতো সাধুকীল়নং নাম. স্ৰেপীতি অপি-সদ্দো অপেক্খামন্তানুঞ্ঞায. সুভসুত্তং ‘‘অচিরপরিনিব্বুতে ভগৰতী’’তি (দী. নি. ১.৪৪৪) ৰুত্তত্তা চতুরাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সেসু অন্তোগধং ন হোতীতি চে? ন, ভগৰতো কালে লদ্ধনযত্তা কথাৰত্থু ৰিয. ছড্ডিতা পতিতা উক্লাপা ছড্ডিতপতিতউক্লাপা. আণা এৰ অপ্পটিহতট্ঠেন চক্কন্তি আণাচক্কং. একতো এত্থ নিপতন্তীতি একনিপাতনং. আকাসেন আগন্ত্ৰা নিসীদীতি একেতি এতং দুতিযৰারে গমনং সন্ধাযাতি আযস্মা উপতিস্সো. পঠমং ৰা আকাসেন গন্ত্ৰা পরিসং পত্ৰা ভিক্খুপন্তিং অপীল়েন্তো পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা আসনে এৰ অত্তানং দস্সেসি. উভযথা চ আপাথং গতো, তেন উভযম্পি যুজ্জতি, অঞ্ঞথা দ্ৰীসু একং অভূতং আপজ্জতি.

অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং পুচ্ছি…পে… আযস্মা উপালিত্থেরো ৰিস্সজ্জেসীতি ইদং পুব্বে ‘‘পঠমং আৰুসো উপালী’’তিআদিনা (চূল়ৰ. ৪৩৯) ৰুত্তপুচ্ছাৰিস্সজ্জনং সঙ্খিপিত্ৰা সঙ্গীতিকারকেহি দস্সিতৰচনন্তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. তথা হোতু, কিমত্থং পনেত্থ ‘‘নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, ৰত্থুম্পি পুচ্ছী’’তি এৰং পুব্বে দস্সিতানুক্কমেন অৰত্ৰা ‘‘ৰত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছী’’তি এৰং অনুক্কমো কতোতি? ‘‘ৰত্থুমূলকত্তা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা উপ্পটিপাটিযা ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি একে. এত্থ পন ৰিচারণা ৰেরঞ্জকণ্ডে সম্পত্তে করীযতি. রাজাগারকেতি এৰংনামকে উয্যানে. অভিরমনারহং কির রাজাগারম্পি. তত্থ, যস্স ৰসেনেতং এৰং নামং লভতি. অথ খো ‘‘আযস্মা মহাকস্সপো’’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তমেৰ সঙ্খিপিত্ৰা দস্সেতি সঙ্গীতিকারকো ৰসীগণো. যদি এৰং যথা নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছীতি এত্থ পুচ্ছাক্কমো দস্সিতো, তথা আনন্দত্থেরস্স ৰিস্সজ্জনক্কমোপি কিমত্থং ন দস্সিতোতি চে? ইমিনানুক্কমেন সঙ্গহং পঞ্চপি নিকাযা অনারুল়্হাতি দস্সনত্থং. কথং পন আরুল়্হাতি? আযস্মা মহাকস্সপো পঞ্চপি নিকাযে অনুক্কমেনেৰ পুচ্ছি, আনন্দত্থেরো পন অনুক্কমেনেৰ পুচ্ছিতম্পি অপুচ্ছিতম্পি তস্স তস্স সুত্তস্স সভাৰং অন্তরা উপ্পন্নং ৰত্থুং উদ্দেসনিদ্দেসক্কমং মাতিকাৰিভঙ্গক্কমন্তি এৰমাদিসব্বং অনুরূপৰচনং পক্খিপিত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি, তেনেৰাহ ‘‘এতেনেৰ উপাযেন পঞ্চপি নিকাযে পুচ্ছী’’তি. অথ ৰা ‘‘অম্বলট্ঠিকাযং রাজাগারকে’’তি ৰত্তব্বে ‘‘রাজাগারকে অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি উপ্পটিপাটিৰচনেনপি ইমমত্থং দীপেতি. ‘‘অম্বলট্ঠিকাযং ৰিহরতি রাজাগারকে’’তি হি ৰুত্তং.

গহকারন্তি ইমস্স অত্তভাৰগেহস্স কারকং তণ্হাৰড্ঢকিং গৰেসন্তো যেন ঞাণেন সক্কা সো দট্ঠুং, তস্সত্থায দীপঙ্করপাদমূলে কতাভিনীহারো এত্তকং কালং অনেকজাতিসংসারং তং ঞাণং অৰিন্দন্তো ৰিচরিন্তি অত্থো. দুক্খা জাতি পুনপ্পুনন্তি ইদং গহকারকগৰেসনস্স কারণৰচনং. সব্বা তে ফাসুকাতি তৰ সব্বা অনৰসেসকিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা. গহকূটং নাম অৰিজ্জা. সোমনস্সসহগতং ঞাণং সোমনস্সমযং. ন হি সোমনস্সমযং ঞাণং খন্ধসভাৰভেদতো. দল়্হীকম্মসিথিলকরণপ্পযোজনাতি যেভুয্যতায ৰুত্তং, তং পন তত্থ তত্থ পকাসযিস্সাম. অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করৰিরহিতে ধম্মে চ ৰিনযে চাতি এত্থ পাণাতিপাতো অকুসলন্তি এৰমাদীসু মরণাধিপ্পাযস্স জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা অকুসলং, ন পাণসঙ্খাতজীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদকসঙ্খাতো অতিপাতো. তথা অদিন্নস্স পরসন্তকস্স আদানসঙ্খাতা ৰিঞ্ঞত্তি অব্যাকতো ধম্মো, তব্বিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অকুসলো ধম্মোতি (পট্ঠা. ১.১.২৭) এৰমাদিনা অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করৰিরহিতে ধম্মে পটিবলো ৰিনেতুং. জাতরূপরজতং পরসন্তকং থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তস্স যথাৰত্থুং পারাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটেসু অঞ্ঞতরং, ভণ্ডাগারিকসীসেন দিয্যমানং গণ্হন্তস্স পাচিত্তিযং, অত্তত্থায গণ্হন্তস্স নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং, কেৰলং লোলতায গণ্হন্তস্স অনামাসদুক্কটং, রূপিযছড্ডকসম্মতস্স অনাপত্তীতি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করৰিরহিতে ৰিনযেপি পটিবলো ৰিনেতুন্তি অত্থো. ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি, এতেন ফলৰসেন জৰনৰসেন চ চিত্তস্স ৰুদ্ধিং দস্সেতি. ‘‘অৰিসিট্ঠ’’ন্তি পাঠো, সাধারণন্তি অত্থো.

দেসেন্তস্স ৰসেনেত্থ, দেসনা পিটকত্তযং;

সাসিতব্বৰসেনেতং, সাসনন্তিপি ৰুচ্চতি.

কথেতব্বস্স অত্থস্স, ৰসেনাপি কথাতি চ;

দেসনা সাসনা কথা, ভেদম্পেৰং পকাসযে.

সাসনস্স নপুংসকত্তা ‘‘যথা…পে… ধম্মসাসনানী’’তি ৰুত্তং. দুচ্চরিতসংকিলেসং নাম অত্থতো চেতনা, তথাকারপ্পৰত্তচিত্তুপ্পাদো ৰা. অনিচ্চাদিলক্খণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পৰত্তত্তা ৰিপস্সনাচিত্তানি ৰিসযতো লোকিযা’ভিসমযো অসম্মোহতো লোকুত্তরো, লোকুত্তরো এৰ ৰা অভিসমযো ৰিসযতো নিব্বানসঙ্খাতস্স অত্থস্স, ইতরস্স মগ্গাদিকস্স অসম্মোহতোতিপি একে. এত্থ ‘‘পটিৰেধো’’তি ৰুত্তং ঞাণং, তং কথং গম্ভীরন্তি চে? গম্ভীরস্স উদকস্স পমাণগ্গহণকালে দীঘেন পমাণেন ভৰিতব্বং, এৰং অলব্ভনেয্যভাৰদস্সনত্থং ইদানীতি ৰুত্তন্তি একে. যস্স চত্থায মগ্গফলত্থায. তঞ্চ অত্থং নানুভোন্তি নাধিগচ্ছন্তি কঞ্চি অত্তনা অধিপ্পেতং, ইতিৰাদপমোক্খঞ্চ. কস্মা? অত্থস্স অনুপপরিক্খিত্ৰা গহিতত্তা. অধিগতফলত্তা পটিৰিদ্ধাকুপ্পো. পুন খীণাসৰগ্গহণেন অরহন্তমেৰ দস্সেতি, ন সেক্খং. সো হি যথা ভণ্ডাগারিকো রঞ্ঞো কটকমকুটাদিং গোপেত্ৰা ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে উপনেতি, এৰং সহেতুকানং সত্তানং মগ্গফলত্থায ধম্মং দেসেসি. তাসংযেৰ তত্থ ৰিনযপিটকে পভেদতো ৰুত্তত্তা, ৰাযমিত্ৰা তা এৰ পাপুণাতীতি আচরিযা. কিমত্থং তিস্সোৰ ৰিজ্জা তত্থ ৰিভত্তাতি? সীলসম্পত্তিযা এতপরমুপনিস্সযভাৰতো. ‘‘অপরেহিপি সত্তহঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ৰিনযধরো হোতি. আপত্তিং জানাতি, অনাপত্তিং, লহুকং আপত্তিং, গরুকং আপত্তিং, অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি…পে… দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি…পে… আসৰানঞ্চ খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (পরি. ৩২৭) সুত্তমেত্থ সাধকং. ৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা সীলসম্পত্তিং নিস্সায আসৰক্খযঞাণেন সহেৰ ৰিয দিব্বচক্খুপুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণানি পটিলভতি. ৰিসুং এতেসং পরিকম্মকিচ্চং নত্থীতি দস্সনত্থং তাসংযেৰাতি ৰুত্তন্তি চ ৰদন্তি একে. অভিধম্মে পন তিস্সোৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো চ পটিসম্ভিদা অঞ্ঞে চ সম্মপ্পধানাদযো গুণৰিসেসা ৰিভত্তা. কিঞ্চাপি ৰিভত্তা, তথাপি ৰিসেসতো পঞ্ঞাজাতিকত্তা চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণাতীতি দস্সনত্থং তাসং তত্থেৰাতি অৰধারণৰিপল্লাসো কতো. অত্তনা দুগ্গহিতেন ধম্মেনাতি পাঠসেসো. কত্তরি চেতং করণৰচনং, হেতুত্থে চ, অত্তনা দুগ্গহিতহেতূতি অধিপ্পাযো. কস্মা পনাতি ‘‘অনুলোমিকো’’তি ৰুত্তত্থং দীপেতি.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনানযো.

দুতিযসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা

পন্নভারাতি পতিতক্খন্ধভারা. ‘‘ভারা হৰে পঞ্চক্খন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.২২) হি ৰুত্তং. ‘‘সম্মুখা ভৰিস্সাম ন ভৰিস্সামা’’তি ৰত্তারো. তেসু দহরা কির. জম্মিন্তি লামকং.