নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

ৰিনযপিটকে

ৰিমতিৰিনোদনী-টীকা (পঠমো ভাগো)

গন্থারম্ভকথা

করুণাপুণ্ণহদযং, সুগতং হিতদাযকং;

নত্ৰা ধম্মঞ্চ ৰিমলং, সঙ্ঘঞ্চ গুণসম্পদং.

ৰণ্ণনা নিপুণাহেসুং, ৰিনযট্ঠকথায যা;

পুব্বকেহি কতা নেকা, নানানযসমাকুলা.

তত্থ কাচি সুৰিত্থিণ্ণা, দুক্খোগাহা চ গন্থতো;

ৰিরদ্ধা অত্থতো চাপি, সদ্দতো চাপি কত্থচি.

কাচি কত্থচি অপুণ্ণা, কাচি সম্মোহকারিনী;

তস্মা তাহি সমাদায, সারং সঙ্খেপরূপতো.

লীনত্থঞ্চ পকাসেন্তো, ৰিরদ্ধঞ্চ ৰিসোধযং;

উপট্ঠিতনযঞ্চাপি, তত্থ তত্থ পকাসযং.

ৰিনযে ৰিমতিং ছেতুং, ভিক্খূনং লহুৰুত্তিনং;

সঙ্খেপেন লিখিস্সামি, তস্সা লীনত্থৰণ্ণনং.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা

ৰিনযসংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযং নমস্সিতুকামো তস্স ৰিসিট্ঠগুণযোগসন্দস্সনত্থং যো কপ্পকোটীহিপীতিআদিমাহ. ৰিসিট্ঠগুণযোগেন হি ৰন্দনারহভাৰো, ৰন্দনারহে চ কতা ৰন্দনা যথাধিপ্পেতমত্থং সাধেতি. এত্থ চ সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামকরণপ্পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচরিযা, মযং পন ইধাধিপ্পেতমেৰ পযোজনং দস্সযিস্সাম. তস্মা সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামকরণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৰণ্ণনায অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘তস্সানুভাৰেন হতন্তরাযো’’তি. রতনত্তযপণামকরণেন হি রাগাদিদোসৰিগমতো পঞ্ঞাদিগুণপাটৰতো আযুআদিৰড্ঢনতো পুঞ্ঞাতিসযভাৰাদিতো চ হোতেৰ যথাপটিঞ্ঞাতসংৰণ্ণনায অনন্তরাযেন পরিসমাপনং.

তত্থ পঠমং তাৰ ভগৰতো ৰন্দনং কত্তুকামো ‘‘যো কপ্পকোটীহিপি…পে… তস্সা’’তি আহ. ইমিস্সা পন ৰিনযদেসনায করুণাপ্পধানঞাণসমুট্ঠিততায করুণাপ্পধানমেৰ থোমনং আরদ্ধং. এসা হি আচরিযস্স পকতি, যদিদং আরম্ভানুরূপথোমনা. করুণাগ্গহণেন চেত্থ অপরিমেয্যপ্পভাৰা সব্বেপি বুদ্ধগুণা নযতো সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা তংমূলকত্তা সেসবুদ্ধগুণানং. তত্থ যোতি ইমস্স অনিযমৰচনস্স নাথোতি ইমিনা সম্বন্ধো. কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কালন্তি কপ্পকোটিগণনাৰসেনপি ‘‘এত্তকা কপ্পকোটিযো’’তি পমেতুং অসক্কুণেয্যং কালং. অপি-সদ্দেন পগেৰ ৰস্সগণনাযাতি দস্সেতি. অপ্পমেয্যং কালন্তি চ অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং, তেন কপ্পকোটিগণনাৰসেন পরিচ্ছিন্দিতুমসক্কুণেয্যমপি, অসঙ্খ্যেয্যৰসেন পন পরিচ্ছিন্দিতব্বতো সলক্খং চতুরসঙ্খ্যেয্যকপ্পকালং অচ্চন্তমেৰ নিরন্তরং পঞ্চমহাপঅচ্চাগাদিঅতিদুক্করানি করোন্তো খেদং কাযিকং পরিস্সমং পত্তোতি দস্সেতি.

লোকহিতাযাতি সত্তলোকস্স হিতায. নাথতীতি নাথো, ৰেনেয্যানং হিতসুখং আসীসতীতি অত্থো. অথ ৰা নাথতি ৰেনেয্যগতে কিলেসে উপতাপেতি, নাথতি ৰা যাচতি ৰেনেয্যে অত্তনো হিতকরণে যাচিত্ৰাপি নিযোজেতীতি নাথো, লোকপটিসরণো লোকসামী লোকনাযকোতি ৰুত্তং হোতি. মহাকারুণিকস্সাতি যো করুণায কম্পিতহদযত্তা লোকহিতত্থং অতিদুক্করকিরিযায অনেকপ্পকারং তাদিসং দুক্খং অনুভৰিত্ৰা আগতো, তস্স মহাকারুণিকস্সাতি অত্থো. তত্থ কিরতীতি করুণা, পরদুক্খং ৰিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. দুক্খিতেসু ৰা কিরিযতি পসারিযতীতি করুণা. অথ ৰা কিণাতীতি করুণা, পরদুক্খে সতি কারুণিকং হিংসতি ৰিবাধেতি, ৰিনাসেতি ৰা পরস্স দুক্খন্তি অত্থো. পরদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং করোতীতি ৰা করুণা. অথ ৰা কমিতি সুখং, তং রুন্ধতীতি করুণা. এসা হি পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিরপেক্খতায কারুণিকানং সুখং রুন্ধতি ৰিবাধেতি. করুণায নিযুত্তো কারুণিকো, মহন্তো কারুণিকো মহাকারুণিকো, তস্স নমো অত্থূতি পাঠসেসো.

এৰং করুণামুখেন সঙ্খেপতো সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৰন্তং থোমেত্ৰা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং অসম্বুধন্তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধনিসেৰিতং যং অসম্বুধং জীৰলোকো ভৰা ভৰং গচ্ছতি, তস্স ধম্মৰরস্স নমোতি সম্বন্ধো. তত্থ অসম্বুধন্তি অসম্বুজ্ঝন্তো, যথাসভাৰং অপ্পটিৰিজ্ঝনতোতি ৰুত্তং হোতি. হেতুঅত্থো হেত্থ অন্তপচ্চযো. যন্তি অনিযমতো সপরিযত্তিকো নৰলোকুত্তরধম্মো কম্মভাৰেন নিদ্দিট্ঠো. বুদ্ধনিসেৰিতন্তি তস্সেৰ ৰিসেসনং, সম্মাসম্বুদ্ধেন, পচ্চেকবুদ্ধসাৰকবুদ্ধেহিপি ৰা গোচরাসেৰনভাৰনাসেৰনাহি যথারহং নিসেৰিতং, অজহিতন্তি অত্থো. তত্থ পরিযত্তিফলনিব্বানানি গোচরাসেৰনৰসেনেৰ নিসেৰিতানি, মগ্গো পন ভাৰনাসেৰনৰসেনাপি পচ্চৰেক্খণঞাণাদিৰসেন গোচরাসেৰনৰসেনাপি নিসেৰিতো. ভৰাভৰন্তি ভৰতো ভৰং. অথ ৰা হীনপণীতাদিৰসেন খুদ্দকং মহন্তঞ্চ ভৰন্তি অত্থো. ৰুড্ঢত্থোপি হি অ-কারো দিস্সতি অসেক্খা ধম্মাতিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১১) ৰিয. অথ ৰা ভৰোতি ৰুড্ঢি, অভৰোতি হানি. ভৰোতি ৰা সস্সতদিট্ঠি, অভৰোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. ৰুত্তপ্পকারো ভৰো চ অভৰো চ ভৰাভৰো, তং ভৰাভৰং. গচ্ছতীতি উপগচ্ছতি. জীৰলোকোতি সত্তলোকো. অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসিনোতি ধম্মৰিসেসনং. তত্থ ন ৰিদতি ধম্মানং যথাসভাৰং ন ৰিজানাতীতি অৰিজ্জা, অঞ্ঞাণং. সা আদি যেসং তণ্হাদীনং, তেযেৰ কিলিস্সন্তি এতেহি সত্তাতি কিলেসা, তেযেৰ চ সত্তানং ৰিবাধনট্ঠেন জালসদিসাতি জালং, তং ৰিদ্ধংসেতি সব্বসো ৰিনাসেতি সীলেনাতি অৰিজ্জাদিকিলেসজালৰিদ্ধংসী, তস্স.

ননু চেত্থ সপরিযত্তিকো নৰলোকুত্তরধম্মো অধিপ্পেতো, তত্থ চ মগ্গোযেৰ কিলেসে ৰিদ্ধংসেতি, নেতরেতি চে? ৰুচ্চতে – মগ্গস্সাপি নিব্বানমাগম্ম কিলেসৰিদ্ধংসনতো নিব্বানম্পি কিলেসে ৰিদ্ধংসেতি নাম, মগ্গস্স কিলেসৰিদ্ধংসনকিচ্চং ফলেন নিট্ঠিতন্তি ফলম্পি ‘‘কিলেসৰিদ্ধংসী’’তি ৰুচ্চতি, পরিযত্তিধম্মোপি কিলেসৰিদ্ধংসনস্স উপনিস্সযপচ্চযত্তা ‘‘কিলেসৰিদ্ধংসী’’তি ৰত্তুং অরহতীতি ন কোচি দোসো. ধম্মৰরস্স তস্সাতি পুব্বে অনিযমিতস্স নিযামকৰচনং. তত্থ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চতূসু অপাযেসু সংসারদুক্খে চ অপতমানে ধারেতীতি ধম্মো. ৰুত্তপ্পকারো ধম্মো এৰ অত্তনো উত্তরিতরাভাৰেন ৰরো পৰরো অনুত্তরোতি ধম্মৰরো, তস্স ধম্মৰরস্স নমো অত্থূতি অত্থো.

এৰং সঙ্খেপনযেনেৰ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং থোমেত্ৰা ইদানি অরিযসঙ্ঘং থোমেতুং গুণেহীতিআদিমাহ. তত্থ গুণেহি যো যুত্তো, তমরিযসঙ্ঘং নমামীতি সম্বন্ধো. সীলাদযো গুণা চেত্থ লোকিযলোকুত্তরা অধিপ্পেতা. ‘‘ৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণ’’ন্তি ৰত্তব্বে একদেসসরূপেকসেসনযেন ‘‘ৰিমুত্তিঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং, আদিসদ্দপরিযাযেন পভুতিসদ্দেন ৰা ৰিমুত্তিগ্গহণং ৰেদিতব্বং. তত্থ ৰিমুত্তীতি ফলং. ৰিমুত্তিঞাণন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণং. পভুতি-সদ্দেন ছল়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদাদযো গুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. কুসলত্থিকানং জনানং পুঞ্ঞাতিসযৰুড্ঢিযা খেত্তসদিসত্তা খেত্তন্তি আহ ‘‘খেত্তং জনানং কুসলত্থিকান’’ন্তি. খিত্তং বীজং মহপ্ফলভাৰকরণেন তাযতীতি হি খেত্তং. অরিযসঙ্ঘন্তি এত্থ আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো, সদেৰকেন লোকেন ‘‘সরণ’’ন্তি অরণীযতো উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অরিযা, অট্ঠ অরিযপুগ্গলা, অরিযানং সঙ্ঘো সমূহোতি অরিযসঙ্ঘো, তং অরিযসঙ্ঘং.

ইদানি রতনত্তযপণামজনিতং কুসলাভিসন্দং যথাধিপ্পেতে পযোজনে নিযোজেত্ৰা অত্তনা সংৰণ্ণিযমানস্স ৰিনযস্স সকলসাসনমূলভাৰদস্সনমুখেন সংৰণ্ণনাকরণস্সাপি সাসনমূলতং দস্সেতুং ইচ্চেৰমিচ্চাদিগাথাদ্ৰযমাহ. পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞোঘং, পুঞ্ঞপ্পৰাহং পুঞ্ঞরাসিন্তি অত্থো. তস্সানুভাৰেনাতি তস্স যথাৰুত্তস্স পুঞ্ঞপ্পৰাহস্স আনুভাৰেন বলেন হতন্তরাযো ৰিনযং ৰণ্ণযিস্সন্তি সম্বন্ধো.

অট্ঠিতস্স সুসণ্ঠিতস্স ভগৰতো সাসনং যস্মিং ঠিতে পতিট্ঠিতং হোতীতি যোজেতব্বং. তত্থ যস্মিন্তি যস্মিং ৰিনযপিটকে. ঠিতেতি পাল়িতো চ অত্থতো চ অনূনং হুত্ৰা লজ্জীপুগ্গলেসু পৰত্তনট্ঠেন ঠিতে. সাসনন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সাসনং. অট্ঠিতস্সাতি কামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতে অন্তদ্ৰযে অট্ঠিতস্স, ‘‘পরিনিব্বুতস্সপি ভগৰতো’’তিপি ৰদন্তি. সুসণ্ঠিতস্সাতি অন্তদ্ৰযৰিরহিতায মজ্ঝিমায পটিপদায সুট্ঠু ঠিতস্স. অমিস্সন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, নিকাযন্তরলদ্ধীহি অসম্মিস্সং কত্ৰা অনাকুলং কত্ৰা ৰণ্ণযিস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. নিস্সায পুব্বাচরিযানুভাৰন্তি পুব্বাচরিযেহি সংৰণ্ণিতং অট্ঠকথং নিস্সায, ন অত্তনো বলেনাতি অধিপ্পাযো.

অথ পোরাণট্ঠকথাসু ৰিজ্জমানাসু পুন ৰিনযসংৰণ্ণনা কিংপযোজনাতি? আহ কামঞ্চাতিআদি. তত্থ কামন্তি একন্তেন, যথিচ্ছকং ৰা, সব্বসোতি ৰুত্তং হোতি, তস্স সংৰণ্ণিতোযং ৰিনযোতি ইমিনা সম্বন্ধো. পুব্বাচরিযাসভেহীতি মহাকস্সপত্থেরাদযো পুব্বাচরিযা এৰ অকম্পিযট্ঠেন উত্তমট্ঠেন চ আসভা, তেহি পুব্বাচরিযৰরেহীতি ৰুত্তং হোতি. কীদিসা পন তে পুব্বাচরিযাতি? আহ ঞাণম্বূতিআদি. অগ্গমগ্গঞাণসঙ্খাতেন অম্বুনা সলিলেন নিদ্ধোতানি নিস্সেসতো আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন ধোতানি ৰিসোধিতানি রাগাদীনি তীণি মলানি কামাসৰাদযো চ চত্তারো আসৰা যেহি তে ঞাণম্বুনিদ্ধোতমলাসৰা, তেহি খীণাসৰেহীতি অত্থো. খীণাসৰভাৰেপি ন এতে সুক্খৰিপস্সকাতি আহ ‘‘ৰিসুদ্ধৰিজ্জাপটিসম্ভিদেহী’’তি. তত্থ ৰিজ্জাতি তিস্সো ৰিজ্জা, অট্ঠ ৰিজ্জা ৰা. পটিসম্ভিদাপ্পত্তেসুপি মহাকস্সপত্থেরাদীনং উচ্চিনিত্ৰা গহিততায তেসং সদ্ধম্মসংৰণ্ণনে সামত্থিযং সাতিসযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সদ্ধম্মসংৰণ্ণনকোৰিদেহী’’তি.

কিলেসজাতং, পরিক্খারবাহুল্লং ৰা সল্লিখতি তনুং করোতীতি সল্লেখো, অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমূহো, ইধ পন খীণাসৰাধিকারত্তা পরিক্খারবাহুল্লস্স সল্লিখনৰসেনেৰ অত্থো গহেতব্বো. সল্লেখেন নিব্বত্তং সল্লেখিযং, তস্মিং সল্লেখিযে, ধুতঙ্গপরিহরণাদিসল্লেখপঅপত্তিযন্তি ৰুত্তং হোতি. নোসুলভূপমেহীতি সল্লেখপটিপত্তিযা ‘‘অসুকসদিসা’’তি নত্থি সুলভা উপমা এতেসন্তি নোসুলভূপমা, তেহি. মহাৰিহারস্সাতি ইমিনা নিকাযন্তরং পটিক্খিপতি. ৰিহারসীসেন হেত্থ তত্থ নিৰাসীনঞ্চেৰ তেহি সমলদ্ধিকানঞ্চ সব্বেসং ভিক্খূনং গহণং দট্ঠব্বং. তস্মা তেসং মহাৰিহারৰাসীনং দিট্ঠিসীলৰিসুদ্ধিযা পভৰত্তেন সঞ্ঞাণভূতত্তা ধম্মসঙ্গাহকা মহাকস্সপত্থেরাদযো ‘‘মহাৰিহারস্স ধজূপমা’’তি ৰুত্তা, তেহি অযং ৰিনযো সংৰণ্ণিতো সম্মা অনূনং কত্ৰা ৰণ্ণিতো. কথন্তি আহ ‘‘চিত্তেহি নযেহী’’তি. ৰিচিত্তেহি নযেহি সম্বুদ্ধৰরন্ৰযেহি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৰরং অনুগতেহি, ভগৰতো অধিপ্পাযানুগতেহি নযেহীতি ৰুত্তং হোতি.

এৰং পোরাণট্ঠকথায অনূনভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনো সংৰণ্ণনায পযোজনৰিসেসং অজ্ঝেসকঞ্চ দস্সেতুং সংৰণ্ণনাতিআদিমাহ. তত্থ সঙ্খতত্তাতি রচিতত্তা. ন কঞ্চি অত্থং অভিসম্ভুণাতীতি ন কঞ্চি অত্থং সাধেতি.

সংৰণ্ণনং তঞ্চাতিআদিনা অত্তনো সংৰণ্ণনায করণপ্পকারং দস্সেতি. তত্থ তঞ্চ ইদানি ৰুচ্চমানং সংৰণ্ণনং সমারভন্তো সকলাযপি মহাঅট্ঠকথায ইধ গহেতব্বতো মহাঅট্ঠকথং তস্সা ইদানি ৰুচ্চমানায সংৰণ্ণনায সরীরং কত্ৰা মহাপচ্চরিযং যো ৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো, তথেৰ কুরুন্দীনামাদীসু ৰিস্সুতাসু অট্ঠকথাসু যো ৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো, ততোপি ৰিনিচ্ছযতো যুত্তমত্থং অপরিচ্চজন্তো অন্তোগধত্থেরৰাদং কত্ৰা সংৰণ্ণনং সম্মা সমারভিস্সন্তি পদত্থসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. এত্থ চ অত্থো কথীযতি এতাযাতি অট্ঠকথা ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা. মহাপচ্চরিযন্তি মহাপচ্চরীনামিকং. এত্থ চ পচ্চরীতি উল়ুম্পং ৰুচ্চতি, তস্মিং নিসীদিত্ৰা কতত্তা তমেৰ নামং জাতং. ‘‘কুরুন্দীৰল্লিৰিহারো নাম অত্থি, তত্থ কতত্তা ‘কুরুন্দী’তি নামং জাত’’ন্তি ৰদন্তি. আদিসদ্দেন অন্ধকট্ঠকথং সঙ্খেপট্ঠকথঞ্চ সঙ্গণ্হাতি.

যুত্তমত্থন্তি মহাঅট্ঠকথানযেন, চতুব্বিধৰিনযযুত্তিযা ৰা যুত্তমত্থং. ‘‘অট্ঠকথংযেৰ গহেত্ৰা সংৰণ্ণনং করিস্সামী’’তি ৰুত্তে অট্ঠকথাসু ৰুত্তত্থেরৰাদানং বাহিরভাৰো সিযাতি তেপি অন্তোকত্তুকামো ‘‘অন্তোগধথেরৰাদ’’ন্তি আহ, থেরৰাদেপি অন্তোকত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.

তং মেতি গাথায সোতূহি পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেতি. তত্থ ধম্মপ্পদীপস্সাতি ধম্মো এৰ মোহন্ধকারৰিদ্ধংসনতো পদীপসদিসত্তা পদীপো অস্সাতি ধম্মপ্পদীপো, ভগৰা, তস্স. পতিমানযন্তাতি পূজেন্তা মনসা গরুং করোন্তা নিসামেন্তু সুণন্তু.

বুদ্ধেনাতিআদিনা অত্তনো সংৰণ্ণনায আগমনসুদ্ধিদস্সনমুখেন পমাণভাৰং দস্সেত্ৰা অনুসিক্খিতব্বতং দস্সেতি. তত্থ যথেৰ বুদ্ধেন যো ধম্মো ৰিনযো চ ৰুত্তো, সো তস্স বুদ্ধস্স যেহি পুত্তেহি মহাকস্সপত্থেরাদীহি তথেৰ ঞাতো, তেসং বুদ্ধপুত্তানং মতিমচ্চজন্তা সীহল়ট্ঠকথাচরিযা যস্মা পুরে অট্ঠকথা অকংসূতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্থ ধম্মোতি সুত্তাভিধম্মে সঙ্গণ্হাতি. ৰিনযোতি সকলং ৰিনযপিটকং. ৰুত্তোতি পাল়িতো চ অত্থতো চ বুদ্ধেন ভগৰতা ৰুত্তো. ন হি ভগৰতা অব্যাকতং নাম তন্তিপদং অত্থি, তত্থ তত্থ ভগৰতা পৰত্তিতপকিণ্ণকদেসনাযেৰ হি অট্ঠকথা. তথেৰ ঞাতোতি যথেৰ বুদ্ধেন ৰুত্তো, তথেৰ একপদম্পি একক্খরম্পি অৰিনাসেত্ৰা অধিপ্পাযঞ্চ অৰিকোপেত্ৰা ঞাতো ৰিদিতোতি অত্থো. তেসং মতিমচ্চজন্তাতি তেসং বুদ্ধপুত্তানং মতিসঙ্খাতং থেরপরম্পরায উগ্গহেত্ৰা আভতং অব্বোচ্ছিন্নং পাল়িৰণ্ণনাৰসেন চেৰ পাল়িমুত্তকৰসেন চ পৰত্তং সব্বং অট্ঠকথাৰিনিচ্ছযং অপরিচ্চজন্তা. অট্ঠকথা অকংসূতি মহাঅট্ঠকথামহাপচ্চরিআদিকা সীহল়ট্ঠকথাযো অকংসু. ‘‘অট্ঠকথামকংসূ’’তিপি পাঠো, তত্থাপি সোযেৰত্থো.

তস্মাতি যস্মা তেসং বুদ্ধপুত্তানং অধিপ্পাযং অৰিকোপেত্ৰা পুরে অট্ঠকথা অকংসু, তস্মা. যং অট্ঠকথাসু ৰুত্তং, তং সব্বম্পি পমাণন্তি যোজনা. হীতি নিপাতমত্তং হেতুঅত্থস্স তস্মাতি ইমিনাযেৰ পকাসিতত্তা, অৰধারণত্থো ৰা, পমাণমেৰাতি. যদি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং সব্বম্পি পমাণং, এৰং সতি তত্থ পমাদলেখাপি পমাণং সিযাতি আহ ‘‘ৰজ্জযিত্ৰান পমাদলেখ’’ন্তি, অপরাপরং লিখন্তেহি পমাদেন সতিং অপচ্চুপট্ঠপেত্ৰা অঞ্ঞত্থ লিখিতব্বং অঞ্ঞত্থ লিখনাদিৰসেন পৰত্তিতা পমাদলেখা নাম, সা চ সমন্তপাসাদিকাযং তত্থ তত্থ সযমেৰ আৰিভৰিস্সতি. পুন যস্মাতি পদস্স সম্বন্ধদস্সনৰসেন অযং অত্থযোজনা – যস্মা অট্ঠকথাসু ৰুত্তং ইধ ইমস্মিং সাসনে সিক্খাসু সগারৰানং পণ্ডিতানং পমাণমেৰ, যস্মা চ অযং ৰণ্ণনাপি ভাসন্তরপরিচ্চাগাদিমত্তৰিসিট্ঠতায অত্থতো অভিন্না, ততো এৰ পমাণভূতাৰ হেস্সতি, তস্মা অনুসিক্খিতব্বাতি.

ততোতি তাহি অট্ঠকথাহি. ভাসন্তরমেৰ হিত্ৰাতি সীহল়ভাসংযেৰ অপনেত্ৰা. ৰিত্থারমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৰাতি পোরাণট্ঠকথাসু যথাঠানে ৰত্তব্বম্পি পদত্থৰিনিচ্ছযাদিকং অতিৰিত্থিণ্ণেন ৰচনক্কমেন চেৰ ৰুত্তমেৰ অত্থনযং অপ্পমত্তকৰিসেসেন পুনপ্পুনং কথনেন চ তত্থ তত্থ পপঞ্চিতং তাদিসং ৰিত্থারমগ্গং পহায সল্লহুকেন অত্থৰিঞ্ঞাপকেন পদক্কমেন চেৰ ৰুত্তনযসদিসং ৰত্তব্বং অতিদিসিত্ৰা চ সঙ্খেপনযেনেৰ ৰণ্ণযিস্সামাতি অধিপ্পাযো. সারত্থদীপনিযং পন ৰিনযটীকাযং ‘‘পোরাণট্ঠকথাসু উপরি ৰুচ্চমানম্পি আনেত্ৰা তত্থ তত্থ পপঞ্চিতং ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন…পে… উপসম্পন্নোতি ভিক্খূতি এত্থ অপলোকনাদীনং চতুন্নম্পি কম্মানং ৰিত্থারকথা ৰিয তাদিসং ৰিত্থারমগ্গং সঙ্খিপিত্ৰা’’তি ৰুত্তং, তং তন্তিক্কমং কঞ্চি অৰোক্কমিত্ৰাতি এত্থেৰ ৰত্তুং যুত্তং. অঞ্ঞত্থ পাল়িযা ৰত্তব্বং অঞ্ঞত্থ কথনঞ্হি তন্তিক্কমং ৰোক্কমিত্ৰা কথনং নাম. তথা হি ৰুত্তং ‘‘তথেৰ ৰণ্ণিতুং যুত্তরূপং হুত্ৰা অনুক্কমেন আগতং পাল়িং পরিচ্চজিত্ৰা সংৰণ্ণনতো সীহল়ট্ঠকথাসু অযুত্তট্ঠানে ৰণ্ণিতং যথাঠানেযেৰ ৰণ্ণনতো চ ৰুত্তং ‘তন্তিক্কমং কঞ্চি অৰোক্কমিত্ৰা’’’তি. তস্মা যথাৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো. কথং পন ৰিত্থারমগ্গস্স সঙ্খিপনে ৰিনিচ্ছযো ন হীযতীতি? আহ ‘‘ৰিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৰা’’তি. সঙ্খিপন্তোপি পুনপ্পুনং ৰচনাদিমেৰ সঙ্খিপন্তো, ৰিনিচ্ছযং পন অট্ঠকথাসু সব্বাসুপি ৰুত্তং সব্বম্পি অসেসযিত্ৰা, কিঞ্চিমত্তম্পি অপরিহাপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. তন্তিক্কমং কঞ্চি অৰোক্কমিত্ৰাতি কঞ্চি পাল়িক্কমং অনতিক্কমিত্ৰা, অনুক্কমেনেৰ পাল়িং ৰণ্ণযিস্সামাতি অত্থো.

সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থন্তি ৰেরঞ্জকণ্ডাদীসু আগতানং ঝানকথাদীনং সুত্তন্তৰচনানং সীহল়ট্ঠকথাসু ‘‘সুত্তন্তিকানং ভারো’’তি ৰত্ৰা অৰণ্ণিতব্বট্ঠানং অত্থং তংতংসুত্তানুরূপং সব্বসো পরিদীপযিস্সামাতি অধিপ্পাযো. হেস্সতীতি ভৰিস্সতি, করীযিস্সতীতি ৰা অত্থো. এত্থ চ পঠমস্মিং অত্থৰিকপ্পে ‘‘ভাসন্তরপরিচ্চাগাদিকং চতুব্বিধং কিচ্চং নিপ্ফাদেত্ৰা সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং পরিদীপযন্তী অযং ৰণ্ণনা ভৰিস্সতী’’তি ৰণ্ণনাৰসেন সমানকত্তুকতা ৰেদিতব্বা. পচ্ছিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে পন ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তভাসন্তরপরিচ্চাগাদিকং কত্ৰা সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং পরিদীপযন্তী অযং ৰণ্ণনা অম্হেহি করীযিস্সতী’’তি এৰং আচরিযৰসেন সমানকত্তুকতা ৰেদিতব্বা.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

বাহিরনিদানকথা

ইদানি সংৰরৰিনযপহানৰিনযাদীসু বহূসু ৰিনযেসু অত্তনা ‘‘তং ৰণ্ণযিস্সং ৰিনয’’ন্তি এৰং সংৰণ্ণেতব্বভাৰেন পটিঞ্ঞাতং ৰিনযং দস্সেন্তো আহ তত্থাতিআদি. তত্থ তত্থাতি যথাৰুত্তাসু গাথাসু. তাৰ-সদ্দো পঠমন্তি ইমস্মিং অত্থে দট্ঠব্বো, তেন পঠমং ৰিনযং ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্ছা তস্স ৰণ্ণনং করিস্সামাতি দীপেতি. ৰৰত্থপেতব্বোতি নিযমেতব্বো. তেনেতং ৰুচ্চতীতি যস্মা ৰৰত্থপেতব্বো, তেন হেতুনা এতং ৰিনযো নামাতিআদিকং নিযামকৰচনং ৰুচ্চতীতি অত্থো. অস্সাতি ৰিনযস্স. মাতিকাতি উদ্দেসো. সো হি নিদ্দেসপদানং জননীঠানে ঠিতত্তা মাতা ৰিযাতি ‘‘মাতিকা’’তি ৰুচ্চতি.

ইদানি সংৰণ্ণেতব্বমত্থং মাতিকং পট্ঠপেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ৰুত্তং যেনাতিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি – এতং তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতীতিআদিনিদানৰচনপটিমণ্ডিতং ৰিনযপিটকং যেন পুগ্গলেন ৰুত্তং, যস্মিং কালে ৰুত্তং, যস্মা কারণা ৰুত্তং, যেন ধারিতং, যেন চ আভতং, যেসু পতিট্ঠিতং, এতং যথাৰুত্তৰিধানং ৰত্ৰা ততো তেন সমযেনাতিআদিপাঠস্স অত্থং অনেকপ্পকারতো দস্সেন্তো ৰিনযস্স অত্থৰণ্ণনং করিস্সামীতি.

এত্থ চ ৰুত্তং যেন যদা যস্মাতি ইদং ৰচনং তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰাতিআদিনিদানৰচনমত্তং অপেক্খিত্ৰা ৰত্তুকামোপি ৰিসুং অৰত্ৰা ‘‘নিদানেন আদিকল্যাণং, ইদমৰোচাতি নিগমনেন পরিযোসানকল্যাণ’’ন্তি ৰচনতো নিদাননিগমনানিপি সত্থুদেসনায অনুৰিধানত্তা তদন্তোগধানেৰাতি নিদানস্সাপি ৰিনযপাল়িযংযেৰ অন্তোগধত্তা ৰুত্তং যেন যদা যস্মাতি ইদম্পি ৰিনযপিটকসম্বন্ধংযেৰ কত্ৰা মাতিকং ঠপেতি. মাতিকায হি এতন্তি ৰুত্তং ৰিনযপিটকংযেৰ সামঞ্ঞতো সব্বত্থ সম্বন্ধমুপগচ্ছতি.

ইদানি পন তং ৰিসুং নীহরিত্ৰা দস্সেন্তো তত্থ ৰুত্তং যেনাতিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু মাতিকাপদেসু. ইদন্তি তেন সমযেনাতিআদিনিদানৰচনং. হি-সদ্দো যস্মাতি অত্থো দট্ঠব্বো, যস্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি. অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতীতি অত্তনা পচ্চক্খং কত্ৰা ৰুত্তৰচনং ন হোতি. অথ ৰা অত্তনো পচ্চক্খকালে ধরমানকালে ৰুত্তৰচনং ন হোতি. তদুভযেনাপি ভগৰতো ৰুত্তৰচনং ন হোতীতি অত্থো.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা

পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসাতি এত্থ চ-সদ্দো ৰত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো, উপঞ্ঞাসত্থো ৰা, উপঞ্ঞাসোতি চ ৰাক্যারম্ভো ৰুচ্চতি. এসা হি গন্থকারানং পকতি, যদিদং কিঞ্চি ৰত্ৰা পুন অপরং ৰত্তুমারভন্তানং চ-সদ্দপ্পযোগো. যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা ৰিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৰিনযানং সভাগত্থৰসেন সঙ্গহেত্ৰা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, মহাৰিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি. দুতিযাদিং উপাদায চেসা ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতী’’তি ৰুত্তা. নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং, তত্থ কোসল্লত্থং.

ৰেনেয্যানং মগ্গফলুপ্পত্তিহেতুভূতাৰ কিরিযা নিপ্পরিযাযেন বুদ্ধকিচ্চন্তি আহ ‘‘ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্হি আদিং কত্ৰা’’তি. তত্থ সতিপট্ঠানাদিধম্মো এৰ পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং, চক্কন্তি ৰা আণা, তং ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মচক্কং, ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. কতবুদ্ধকিচ্চেতি নিট্ঠিতবুদ্ধকিচ্চে ভগৰতি লোকনাথেতি সম্বন্ধো. কুসিনারাযন্তি সমীপত্থে এতং ভুম্মৰচনং. উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনেতি তস্স নগরস্স উপৰত্তনভূতং মল্লরাজূনং সালৰনুয্যানং দস্সেতি. তত্থ নগরং পৰিসন্তা উয্যানতো উপেচ্চ ৰত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি ‘‘উপৰত্তন’’ন্তি উয্যানস্স চ নগরস্স চ মজ্ঝে সালৰনং ৰুচ্চতি. কুসিনারায হি দক্খিণপচ্ছিমদিসায তং উয্যানং হোতি, ততো উয্যানতো সালৰনরাজিৰিরাজিতো মগ্গো পাচীনাভিমুখো গন্ত্ৰা নগরস্স দক্খিণদ্ৰারাভিমুখো উত্তরেন নিৰত্তো, তেন মগ্গেন মনুস্সা নগরং পৰিসন্তি, তস্মা তং ‘‘উপৰত্তন’’ন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ কির উপৰত্তনে অঞ্ঞমঞ্ঞসংসট্ঠৰিটপানং সম্পন্নছাযানং সালপন্তীনমন্তরে ভগৰতো পরিনিব্বানমঞ্চো পঞ্ঞত্তো, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যমকসালানমন্তরে’’তি. উপাদীযতি কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৰিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ রূপং. তদেৰ কম্মকিলেসেহি সম্মা অপ্পহীনতায সেসো, নত্থি এত্থ উপাদিসেসোতি অনুপাদিসেসা, নিব্বানধাতু, তায. ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং করণনিদ্দেসো. পরিনিব্বানেতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, পরিনিব্বানহেতু তস্মিং ঠানে সন্নিপতিতানন্তি অত্থো. সঙ্ঘস্স থেরো জেট্ঠো সঙ্ঘত্থেরো. এত্থ চ সঙ্ঘসদ্দস্স ভিক্খুসতসহস্সসদ্দসাপেক্খত্তেপি গমকত্তা থেরসদ্দেন সমাসো যথা দেৰদত্তস্স গরুকুলন্তি. আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো.

তথা উস্সাহং জননস্স কারণমাহ সত্তাহপরিনিব্বুতেতিআদি. সত্ত অহানি সমাহটানি সত্তাহং, সত্তাহং পরিনিব্বুতস্স অস্সাতি সত্তাহপরিনিব্বুতো, সত্তাহপরিনিব্বুতে সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন ৰুত্তৰচনমনুস্সরন্তোতি সম্বন্ধো. অলং, আৰুসোতিআদিনা তেন ৰুত্তৰচনং দস্সেতি. তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৰচনং. তেন মহাসমণেনাতি নিস্সক্কে করণৰচনং, ততো মহাসমণতো সুট্ঠু মুত্তা মযন্তি অত্থো, উপদ্দুতা চ হোম তদাতি অধিপ্পাযো, হোমাতি ৰা অতীতত্থে ৰত্তমানৰচনং, অহুম্হাতি অত্থো. ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতীতি তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, হেতু. খোতি অৰধারণে, এতং কারণং ৰিজ্জতেৰ, নো ন ৰিজ্জতীতি অত্থো. কিং তং কারণন্তি? আহ যং পাপভিক্খূতিআদি. এত্থ যন্তি নিপাতমত্তং, কারণনিদ্দেসো ৰা, যেন কারণেন অন্তরধাপেয্যুং, তদেতং কারণং ৰিজ্জতীতি অত্থো. অতীতো অতিক্কন্তো সত্থা এত্থ, এতস্সাতি ৰা অতীতসত্থুকং, পাৰচনং. পধানং ৰচনং পাৰচনং, ধম্মৰিনযন্তি ৰুত্তং হোতি. পক্খং লভিত্ৰাতি অলজ্জীপক্খং লভিত্ৰা. ন চিরস্সেৰাতি ন চিরেনেৰ. যাৰ চ ধম্মৰিনযো তিট্ঠতীতি যত্তকং কালং ধম্মো চ ৰিনযো চ লজ্জীপুগ্গলেসু তিট্ঠতি.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতাতি পরিনিব্বানমঞ্চে নিপন্নেন ভগৰতা ৰুত্তন্তি অত্থো. দেসিতো পঞ্ঞত্তোতি সুত্তাভিধম্মপিটকসঙ্গহিতস্স ধম্মস্স চেৰ ৰিনযপিটকসঙ্গহিতস্স ৰিনযস্স চ অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা. তস্সেৰ পকারতো ঞাপনং অসঙ্করতো ঠপনং পঞ্ঞাপনং. সো ৰো মমচ্চযেন সত্থাতি সো ধম্মৰিনযো তুম্হাকং মমচ্চযেন সত্থা মযি পরিনিব্বুতে সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি. সাসনন্তি পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধৰসেন তিৰিধং সাসনং, নিপ্পরিযাযতো পন সত্তত্তিংস বোধিপক্খিযধম্মা. অদ্ধনিযন্তি অদ্ধানক্খমং, তদেৰ চিরট্ঠিতিকং অস্স ভৰেয্যাতি সম্বন্ধো.

ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধেন অত্তনো কতং অনুগ্গহৰিসেসং ৰিভাৰেন্তো আহ যঞ্চাহং ভগৰতাতিআদি. তত্থ যঞ্চাহন্তি এতস্স অনুগ্গহিতোতি এতেন সম্বন্ধো. তত্থ যন্তি যস্মা, যেন কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি. কিরিযাপরামসনং ৰা এতং, তেন অনুগ্গহিতোতি এত্থ অনুগ্গহণং পরামসতি. ধারেস্সসীতিআদিকং ভগৰতা মহাকস্সপত্থেরেন সদ্ধিং চীৰরপরিৰত্তনং কাতুকামেন ৰুত্তৰচনং. ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং কস্সপাতি ‘‘কস্সপ, ত্ৰং ইমানি পরিভোগজিণ্ণানি পংসুকূলানি পারুপিতুং সক্খিস্সসী’’তি ৰদতি, তঞ্চ খো ন কাযবলং সন্ধায, পটিপত্তিপূরণং পন সন্ধায এৰমাহ. সাণানি পংসুকূলানীতি মতকল়েৰরং পলিৰেঠেত্ৰা ছড্ডিতানি তুম্বমত্তে কিমযো পপ্ফোটেত্ৰা গহিতানি সাণৰাকমযানি পংসুকূলচীৰরানি. রথিকাদীনং যত্থ কত্থচি পংসূনং উপরি ঠিতত্তা অব্ভুগ্গতট্ঠেন তেসু কূলমিৰাতি পংসুকূলং. অথ ৰা পংসু ৰিয কুচ্ছিতভাৰং উলতি গচ্ছতীতি পংসুকূলন্তি পংসুকূলসদ্দস্স অত্থো দট্ঠব্বো. নিব্বসনানীতি নিট্ঠিতৰসনকিচ্চানি, পরিভোগজিণ্ণানীতি অত্থো. একমেৰ তং চীৰরং অনেকাৰযৰত্তা বহুৰচনং কতং. সাধারণপরিভোগেনাতি অত্তনা সমানপরিভোগেন, সাধারণপরিভোগেন চ সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতোতি সম্বন্ধো.

ইদানি নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনত্থায ভগৰতা ৰুত্তং কস্সপসংযুত্তে (সং. নি. ২.১৫২) আগতং পাল়িং পেয্যালমুখেন আদিগ্গহণেন চ সঙ্খিপিত্ৰা দস্সেন্তো আহ অহং, ভিক্খৰেতিআদি. তত্থ যাৰদে আকঙ্খামীতি যাৰদেৰ আকঙ্খামি, যত্তকং কালং ইচ্ছামীতি অত্থো, ‘‘যাৰদেৰা’’তিপি পাঠো. নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদেতি এত্থ নৰানুপুব্বৰিহারো নাম অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বভাৰতো এৰংসঞ্ঞিতা নিরোধসমাপত্তিযা সহ অট্ঠ রূপারূপসমাপত্তিযো. ছল়ভিঞ্ঞা নাম আসৰক্খযঞাণেন সদ্ধিং পঞ্চাভিঞ্ঞাযো. অত্তনা সমসমট্ঠপনেনাতি ‘‘অহং যত্তকং কালং যত্তকে সমাপত্তিৰিহারে অভিঞ্ঞাযো চ ৰল়ঞ্জেমি, তথা কস্সপোপী’’তি এৰং যথাৰুত্তউত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমং কত্ৰা ঠপনেন, ইদঞ্চ উত্তরিমনুস্সধম্মসামঞ্ঞেন থেরস্স পসংসামত্তেন ৰুত্তং, ন ভগৰতা সদ্ধিং সব্বথা সমতায. ভগৰতো হি গুণৰিসেসং উপাদায সাৰকা পচ্চেকবুদ্ধা চ কলম্পি কলভাগম্পি ন উপেন্তি, তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতি অঞ্ঞত্র ধম্মৰিনযসঙ্গাযনাতি অধিপ্পাযো. তত্থ তস্সাতি তস্স অনুগ্গহস্স, তস্স মেতি ৰা অত্থো গহেতব্বো. পোত্থকেসু হি কেসুচি ‘‘তস্স মে’’তি পাঠো দিস্সতি. আণণ্যং অণণভাৰো. সককৰচইস্সরিযানুপ্পদানেনাতি এত্থ চীৰরস্স নিদস্সনৰসেন কৰচস্সেৰ গহণং কতং, সমাপত্তিযা নিদস্সনৰসেন ইস্সরিযং গহিতং.

ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাল়িযা ৰিভাৰেন্তো আহ যথাহাতিআদি. তত্থ একমিদাহন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং. একং সমযন্তি একস্মিং সমযেতি অত্থো. পাৰাযাতি পাৰানগরতো. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নোতি দীঘমগ্গপ্পটিপন্নো. দীঘপরিযাযো হেত্থ অদ্ধানসদ্দো. সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বন্তি পঞ্চসতিকক্খন্ধকে আগতং সুভদ্দকণ্ডং ইধ আনেত্ৰা ৰিত্থারেতব্বং.

ততো পরন্তি সুভদ্দকণ্ডতো পরং. সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বন্তি ইমিনা ‘‘যং ন ইচ্ছিস্সাম, ন তং করিস্সামা’’তি এতং পরিযন্তং সুভদ্দকণ্ডপাল়িং দস্সেত্ৰা ইদানি অৰসেসং উস্সাহজননপ্পকারপ্পৰত্তং পাল়িমেৰ দস্সেন্তো হন্দ মযং আৰুসোতিআদিমাহ. তত্থ পুরে অধম্মো দিপ্পতীতি এত্থ ‘‘অধম্মো নাম দসকুসলকম্মপথপটিপক্খভূতো অধম্মো’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) ৰুত্তং. ধম্মসঙ্গহণত্থং উস্সাহজননপ্পসঙ্গত্তা পন ধম্মৰিনযানং অসঙ্গাযনহেতুদোসগণো সম্ভৰতি, সো এৰ এত্থ অধম্মো দিপ্পতি তপ্পটিপক্খো ধম্মো চ পটিবাহীযতীতি ৰত্তব্বং. অপি চ ‘‘অধম্মৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি ধম্মৰাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি ৰুচ্চমানত্তা যেন অধম্মেন তে সুভদ্দৰজ্জিপুত্তকাদযো অধম্মৰাদিনো, যেন চ ধম্মেন ইতরে ধম্মৰাদিনোৰ হোন্তি. তেযেৰ ইধ ‘‘অধম্মো’’ ‘‘ধম্মো’’তি চ ৰত্তব্বা. তস্মা সীলৰিপত্তিআদিহেতুকো পাপিচ্ছতাদিদোসগণো অধম্মো, তপ্পটিপক্খো সীলসম্পদাদিহেতুকো অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমূহো ধম্মোতি চ গহেতব্বং. পুরে দিপ্পতীতি অপি নাম দিপ্পতি. অথ ৰা যাৰ অধম্মো ধম্মং পটিবাহিতুং সমত্থো হোতি, ততো পুরেতরমেৰাতি অত্থো. দিপ্পতীতি দিপ্পিস্সতি. পুরেসদ্দযোগেন হি অনাগতত্থে অযং ৰত্তমানপ্পযোগো, যথা পুরা ৰস্সতি দেৰোতি. অৰিনযোতি পহানৰিনযাদীনং পটিপক্খভূতো অৰিনযো.

তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপরিযত্তিধরেতি সকলং সুত্তগেয্যাদিনৰঙ্গং এত্থ, এতস্স ৰা অত্থীতি সকলনৰঙ্গং, সত্থুসাসনং. অত্থকামেন পরিযাপুণিতব্বতো দিট্ঠধম্মিকাদিপুরিসত্থপরিযত্তিভাৰতো চ ‘‘পরিযত্তী’’তি তীণি পিটকানি ৰুচ্চন্তি, তং সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনসঙ্খাতং পরিযত্তিং ধারেন্তীতি সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপঅযত্তিধরা, তাদিসেতি অত্থো. সমথভাৰনাসিনেহাভাৰেন সুক্খা লূখা অসিনিদ্ধা ৰিপস্সনা এতেসন্তি সুক্খৰিপস্সকা. তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরেতি তিণ্ণং পিটকানং সমাহারো তিপিটকং, তদেৰ নৰঙ্গাদিৰসেন অনেকভেদভিন্নং সব্বং পরিযত্তিপ্পভেদং ধারেন্তীতি তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরা.

কিস্স পনাতি কস্মা পন. সিক্খতীতি সেক্খো. তমেৰাহ ‘‘সকরণীযো’’তি. উপরিমগ্গত্তযকিচ্চস্স অপরিযোসিতত্তা সকিচ্চোতি অত্থো. অস্সাতি অনেন. বহুকারত্তাতি বহুপকারত্তা. অস্সাতি ভৰেয্য. অতিৰিয ৰিস্সত্থোতি অতিৰিয ৰিস্সাসিকো. নন্তি আনন্দত্থেরং ওৰদতীতি সম্বন্ধো. আনন্দত্থেরস্স কদাচি অসঞ্ঞতায নৰকায সদ্ধিৰিহারিকপরিসায জনপদচারিকাচরণং, তেসঞ্চ সদ্ধিৰিহারিকানং একক্খণে উপ্পব্বজ্জনঞ্চ পটিচ্চ মহাকস্সপত্থেরো তং নিগ্গণ্হন্তো এৰমাহ ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি. এত্থ চ ৰা-সদ্দো পদপূরণো, অযং কুমারো অত্তনো পমাণং ন পটিজানাতীতি থেরং তজ্জেন্তো আহ. তত্রাতি এৰং সতি.

কিঞ্চাপি সেক্খোতি ইদং ন সেক্খানং অগতিগমনসব্ভাৰেন ৰুত্তং, অসেক্খানঞ্ঞেৰ পন উচ্চিনিত্ৰা গহিতত্তাতি দট্ঠব্বং. তস্মা ‘‘কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি থেরো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’’তি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো, ন পন কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি অভব্বো অগতিং গন্তুন্তি যোজেতব্বং. অভব্বোতিআদি পনস্স সভাৰকথনং. তত্থ ছন্দাতি ছন্দেন সিনেহেন. অগতিং গন্তুন্তি অকত্তব্বং কাতুং. পরিযত্তোতি অধীতো উগ্গহিতো.

রাজগহং খো মহাগোচরন্তি এত্থ গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গুন্নং গোচরট্ঠানং. গোচরো ৰিযাতি গোচরো, ভিক্খাচরণট্ঠানং. সো মহন্তো অস্সাতি মহাগোচরং, রাজগহং. উক্কোটেয্যাতি নিৰারেয্য.

সত্তসু সাধুকীল়নদিৰসেসূতি এত্থ সংৰেগৰত্থুং কিত্তেত্ৰা কিত্তেত্ৰা সাধুকং এৰ পূজাৰসেন কীল়নতো সাধুকীল়নং. উপকট্ঠাতি আসন্না. ৰস্সং উপনেতি উপগচ্ছতি এত্থাতি ৰস্সূপনাযিকা.

তত্র সুদন্তি তস্সং সাৰত্থিযং, সুদন্তি নিপাতমত্তং. উস্সন্নধাতুকন্তি উপচিতপিত্তসেম্হাদিধাতুকং. সমস্সাসেতুন্তি সন্তপ্পেতুং. দুতিযদিৰসেতি জেতৰনৰিহারং পৰিট্ঠদিৰসতো দুতিযদিৰসেতি ৰদন্তি. ৰিরিচ্চতি এতেনাতি ৰিরেচনং. ওসধপরিভাৰিতং খীরমেৰ ৰিরেচনন্তি খীরৰিরেচনং. যং সন্ধাযাতি যং ভেসজ্জপানং সন্ধায ৰুত্তং. ভেসজ্জমত্তাতি অপ্পমত্তকং ভেসজ্জং. অপ্পত্থো হি অযং মত্তা-সদ্দো মত্তা সুখপরিচ্চাগাতিআদীসু (ধ. প. ২৯০) ৰিয.

খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণন্তি এত্থ খণ্ডন্তি ছিন্নং, ফুল্লন্তি ভিন্নং, তেসং পটিসঙ্খরণং অভিনৰকরণং.

পরিচ্ছেদৰসেন ৰেদিযতি দিস্সতীতি পরিৰেণং. তত্থাতি তেসু ৰিহারেসু খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণন্তি সম্বন্ধো. পঠমং মাসন্তি ৰস্সানস্স পঠমং মাসং, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. সেনাসনৰত্তানং বহূনং পঞ্ঞত্তত্তা, সেনাসনক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ২৯৪ আদযো) সেনাসনপটিবদ্ধানং বহূনং কম্মানং ৰিহিতত্তা ‘‘ভগৰতা…পে… ৰণ্ণিত’’ন্তি ৰুত্তং.

দুতিযদিৰসেতি ‘‘খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং করোমা’’তি চিন্তিতদিৰসতো দুতিযদিৰসে. ৰস্সূপনাযিকদিৰসেযেৰ তে এৰং চিন্তেসুং. সিরিযা নিকেতনমিৰাতি সিরিযা নিৰাসনট্ঠানং ৰিয. একস্মিং পানীযতিত্থে সন্নিপতন্তা পক্খিনো ৰিয সব্বেসং জনানং চক্খূনি মণ্ডপেযেৰ নিপতন্তীতি ৰুত্তং ‘একনিপাততিত্থমিৰ চ দেৰমনুস্সনযনৰিহঙ্গান’’ন্তি. লোকরামণেয্যকন্তি লোকে রমণীযভাৰং, রমণং অরহতীতি ৰা লোকরামণেয্যকং. দট্ঠব্বসারমণ্ডন্তি দট্ঠব্বেসু সারং দট্ঠব্বসারং, ততো ৰিপ্পসন্নন্তি দট্ঠব্বসারমণ্ডং. অথ ৰা দট্ঠব্বো সারভূতো ৰিসিট্ঠতরো মণ্ডো মণ্ডনং অলঙ্কারো এতস্সাতি দট্ঠব্বসারমণ্ডো, মণ্ডপো. মণ্ডং সূরিযরস্মিং পাতি নিৰারেতীতি মণ্ডপো. ৰিৰিধানি কুসুমদামানি চেৰ মুত্তোলম্বকানি চ ৰিনিগ্গলন্তং ৰমেন্তং নিক্খামেন্তমিৰ চারু সোভনং ৰিতানং এত্থাতি ৰিৰিধকুসুমদামোলম্বকৰিনিগ্গলন্তচারুৰিতানো. নানাপুপ্ফূপহারৰিচিত্তসুপরিনিট্ঠিতভূমিকম্মত্তা এৰ ‘‘রতনৰিচিত্তমণিকোট্টিমতলমিৰা’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ মণিযো কোট্টেত্ৰা কততলং মণিকোট্টিমতলং নাম, তমিৰাতি ৰুত্তং হোতি. আসনারহন্তি নিসীদনারহং. দন্তখচিতন্তি দন্তেহি খচিতং.

আৰজ্জেসীতি উপনামেসি. অনুপাদাযাতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন কঞ্চি ধম্মং অগ্গহেত্ৰা. কথাদোসোতি কথায অসচ্চং নাম নত্থি.

যথাৰুড্ঢন্তি ৰুড্ঢপটিপাটিং অনতিক্কমিত্ৰা. একেতি মজ্ঝিমভাণকানংযেৰ একে. পুব্বে ৰুত্তম্পি হি সব্বং মজ্ঝিমভাণকা ৰদন্তিযেৰাতি ৰেদিতব্বং. দীঘভাণকা পন ‘‘পদসাৰ থেরো সন্নিপাতমাগতো’’তি ৰদন্তি. তেসু কেচি ‘‘আকাসেনা’’তি, ‘‘তে সব্বেপি তথা তথা আগতদিৰসানম্পি অত্থিতায একমেকং গহেত্ৰা তথা তথা ৰদিংসূ’’তি ৰদন্তি.

কং ধুরং কত্ৰাতি কং জেট্ঠকং কত্ৰা. বীজনিং গহেত্ৰাতি এত্থ বীজনীগহণং পরিসায ধম্মকথিকানং হত্থকুক্কুচ্চৰিনোদনমুখৰিকারপটিচ্ছাদনত্থং ধম্মতাৰসেন আচিণ্ণন্তি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ হি অচ্চন্তসঞ্ঞতপ্পত্তা বুদ্ধাপি সাৰকাপি ধম্মকথিকানং ধম্মতাদস্সনত্থমেৰ চিত্তবীজনিং গণ্হন্তি. পঠমং, আৰুসো উপালি, পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্তন্তি এত্থ কথং সঙ্গীতিযা পুব্বে পঠমভাৰো সিদ্ধোতি? পাতিমোক্খুদ্দেসানুক্কমাদিনা পুব্বে পঠমভাৰস্স সিদ্ধত্তা. যেভুয্যেন হি তীণি পিটকানি ভগৰতো ধরমানকালেযেৰ ইমিনা অনুক্কমেন সজ্ঝাযিতানি, তেনেৰ কমেন পচ্ছাপি সঙ্গীতানি ৰিসেসতো ৰিনযাভিধম্মপিটকানীতি দট্ঠব্বং. কিস্মিং ৰত্থুস্মিন্তি নিমিত্তত্থে ভুম্মং. অন্তরা চ, ভন্তে, রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দন্তি রাজগহস্স চ নাল়ন্দায চ অন্তরা, ৰিৰরে মজ্ঝেতি অত্থো. অন্তরা-সদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কতং. রাজাগারকেতি রঞ্ঞো কীল়নত্থায কতে অগারকে. অম্বলট্ঠিকাযন্তি রঞ্ঞো এৰংনামকং উয্যানং. কেন সদ্ধিন্তি ইধ কস্মা ৰুত্তন্তি? যস্মা পনেতং ন ভগৰতা এৰ ৰুত্তং, রঞ্ঞাপি কিঞ্চি কিঞ্চি ৰুত্তমত্থি, তস্মা ‘‘কমারব্ভা’’তি অৰত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৰেদেহিপুত্তেনাতি অযং কোসলরঞ্ঞো ধীতায পুত্তো, ন ৰিদেহরঞ্ঞো ধীতায. যস্মা মাতা পনস্স পণ্ডিতা, তস্মা সা ৰেদেন ঞাণেন ঈহতি ঘটতি ৰাযমতীতি ‘‘ৰেদেহী’’তি পাকটনামা জাতাতি ৰেদিতব্বা.

এৰং নিমিত্তপযোজনকালদেসদেসককারককরণপ্পকারেহি পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ ৰৰত্থাপিতেসু ধম্মৰিনযেসু নানপ্পকারকোসল্লত্থং একৰিধাদিভেদে দস্সেতুং তদেতং সব্বম্পীতিআদিমাহ. তত্থ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি এত্থ অনাৰরণঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৰরণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৰুচ্চতি. পচ্চৰেক্খন্তেন ৰাতি উদানাদিৰসেন পৰত্তধম্মং সন্ধাযাহ. ৰিমুত্তিরসন্তি অরহত্তফলস্সাদং, ৰিমুত্তিসম্পত্তিকং ৰা অগ্গফলনিপ্ফাদনতো, ৰিমুত্তিকিচ্চং ৰা কিলেসানং অচ্চন্তৰিমুত্তিসম্পাদনতো. অৰসেসং বুদ্ধৰচনং ধম্মোতি এত্থ যদিপি ধম্মো এৰ ৰিনযোপি পরিযত্তিযাদিভাৰতো, তথাপি ৰিনযসদ্দসন্নিধানেন ভিন্নাধিকরণভাৰেন পযুত্তো ধম্ম-সদ্দো ৰিনযতন্তিৰিরহিতং তন্তিং দীপেতি, যথা পুঞ্ঞঞাণসম্ভারো গোবলিবদ্দন্তিআদি.

অনেকজাতিসংসারন্তি ইমিস্সা গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – অহং ইমস্স অত্তভাৰগেহস্স কারকং তণ্হাৰড্ঢকিং গৰেসন্তো যেন ঞাণেন তং দট্ঠুং সক্কা, তং বোধিঞাণং অনিব্বিসং অলভন্তো এৰ অভিনীহারতো পভুতি এত্তকং কালং অনেকজাতিসতসহস্সসঙ্খ্যং ইমং সংসারৰট্টং সন্ধাৰিস্সং সংসরিং, যস্মা জরাব্যাধিমরণমিস্সতায জাতি নামেসা পুনপ্পুনং উপগন্তুং দুক্খা, ন চ সা তস্মিং অদিট্ঠে নিৰত্ততি, তস্মা তং গৰেসন্তো সন্ধাৰিস্সন্তি অত্থো. দিট্ঠোসীতি ইদানি মযা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তেন দিট্ঠো অসি. পুন গেহন্তি পুন ইমং অত্তভাৰসঙ্খাতং মম গেহং. ন কাহসীতি ন করিস্সসি. কারণমাহ সব্বা তেতিআদি. তৰ সব্বা অৰসেসকিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা. ইমস্স তযা কতস্স অত্তভাৰগেহস্স অৰিজ্জাসঙ্খাতং কূটং কণ্ণিকমণ্ডলং ৰিসঙ্খতং ৰিদ্ধংসিতং. ৰিসঙ্খারং নিব্বানং আরম্মণকরণৰসেন গতং মম চিত্তং. অহঞ্চ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অরহত্তমগ্গফলং অজ্ঝগা পত্তোস্মীতি অত্থো. কেচি পন ‘‘ৰিসঙ্খারগতং চিত্তমেৰ তণ্হানং খযং অজ্ঝগা’’তি এৰম্পি অত্থং ৰদন্তি.

কেচীতি খন্ধকভাণকা. পাটিপদদিৰসেতি ইদং পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্নাতি এতেন সম্বন্ধিতব্বং, ন সব্বঞ্ঞুভাৰপ্পত্তস্সাতি এতেন. সোমনস্সমযঞাণেনাতি সোমনস্সসম্পযুত্তঞাণেন. আমন্তযামীতি নিৰেদযামি, বোধেমীতি অত্থো. অন্তরেতি অন্তরাল়ে, ৰেমজ্ঝেতি অত্থো.

সুত্তন্তপিটকন্তি যথা কম্মমেৰ কম্মন্তং, এৰং সুত্তমেৰ সুত্তন্তন্তি ৰেদিতব্বং. অসঙ্গীতন্তি সঙ্গীতিক্খন্ধক (চূল়ৰ. ৪৩৭ আদযো) কথাৰত্থুপ্পকরণাদিকং. সোল়সহি ৰারেহি উপলক্খিতত্তা ‘‘সোল়স পরিৰারা’’তি ৰুত্তং. তথা হি পরিৰারপাল়িযং (পরি. ১ আদযো) পঠমং পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্তন্তিআদিনা ৰুত্তং. পঞ্ঞত্তিৰারো কথাপত্তিৰারো ৰিপত্তিৰারো সঙ্গহৰারো সমুট্ঠানৰারো অধিকরণৰারো সমথৰারো সমুচ্চযৰারোতি ইমে অট্ঠ ৰারা, তদনন্তরং ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰনপচ্চযা পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি (পরি. ১৮৮) এৰং পচ্চযমত্তৰিসেসেন পুন ৰুত্তা তেযেৰ অট্ঠ ৰারা চাতি ইমেসং সোল়সন্নং ৰারানং ৰসেন ভিক্খুৰিভঙ্গস্স চ ভিক্খুনীৰিভঙ্গস্স চ পকাসিতত্তা সোল়সহি ৰারেহি উপলক্খিতো পরিৰারো ‘‘সোল়সপরিৰারো’’তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

দল়্হীকম্মসিথিলকরণপ্পযোজনাতি ইদং লোকৰজ্জপণ্ণত্তিৰজ্জেসু যথাক্কমং যোজেতব্বং. সঞ্ঞমৰেলং অভিভৰিত্ৰা পৰত্তো আচারো অজ্ঝাচারো, ৰীতিক্কমো. তেনাতি ৰিৰিধনযত্তাদিহেতুনা. এতন্তি ৰিৰিধৰিসেসনযত্তাতিআদিগাথাৰচনং. এতস্সাতি ৰিনযস্স.

ইতরং পনাতি সুত্তং. অত্তত্থপরত্থাদিভেদেতি এত্থ আদি-সদ্দেন দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থে লোকিযলোকুত্তরাদিঅত্থে চ সঙ্গণ্হাতি. ৰেনেযজ্ঝাসযানুলোমেন ৰুত্তত্তাতি ৰিনযং ৰিয ইস্সরভাৰতো আণাপতিট্ঠাপনৰসেন অদেসেত্ৰা ৰেনেয্যানং অজ্ঝাসযানুলোমেন চরিতানুরূপং ৰুত্তত্তা. অনুপুব্বসিক্খাদিৰসেন অদেসেত্ৰা ৰেনেয্যানং কালন্তরে অভিনিব্বত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘সস্সমিৰ ফল’’ন্তি. উপাযসমঙ্গীনংযেৰ নিপ্পজ্জনভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ধেনু ৰিয খীর’’ন্তি আহ. ন হি ধেনুং ৰিসাণাদীসু, অকালে ৰা অৰিজাতং ৰা দোহন্তো খীরং পটিলভতি.

যন্তি যস্মা. এত্থাতি অভিধম্মে. অভিধম্মেতি সুপিনন্তেন সুক্কৰিস্সট্ঠিযা অনাপত্তিভাৰেপি অকুসলচেতনা উপলব্ভতীতিআদিনা ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা সঙ্করৰিরহিতে ধম্মে, ‘‘পুব্বাপরৰিরোধাভাৰতো সঙ্করৰিরহিতে ধম্মে’’তিপি ৰদন্তি. আরম্মণাদীহীতি আরম্মণসম্পযুত্তকম্মদ্ৰারপটিপদাদীহি. লক্খণীযত্তাতি সঞ্জানিতব্বত্তা. যং পনেত্থ অৰিসিট্ঠন্তি এত্থ ৰিনযপিটকন্তিআদীসু তীসু সদ্দেসু যং অৰিসিট্ঠং সমানং, তং পিটকসদ্দন্তি অত্থো. মা পিটকসম্পদানেনাতি পাল়িসম্পদানৰসেন মা গণ্হিত্থাতি ৰুত্তং হোতি. যথাৰুত্তেনাতি এৰং দুৰিধত্থেনাতিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন.

দেসনাসাসনকথাভেদন্তি এত্থ দেসনাভেদং সাসনভেদং কথাভেদন্তি ভেদসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ভেদন্তি চ নানত্তন্তি অত্থো. তেসূতি পিটকেসু. সিক্খা চ পহানানি চ গম্ভীরভাৰো চ সিক্খাপহানগম্ভীরভাৰো, তঞ্চ যথারহং পরিদীপযেতি অত্থো. পরিযত্তিভেদন্তি পরিযাপুণনভেদং ৰিভাৰযেতি সম্বন্ধো. যহিং যস্মিং ৰিনযাদিকে যং সম্পত্তিঞ্চ ৰিপত্তিঞ্চ যথা পাপুণাতি, তম্পি সব্বং ৰিভাৰযেতি সম্বন্ধো. অথ ৰা যং পরিযত্তিভেদং সম্পত্তিং ৰিপত্তিঞ্চ যহিং যথা পাপুণাতি, তম্পি সব্বং ৰিভাৰযেতি যোজেতব্বং. পরিদীপনা ৰিভাৰনা চাতি হেট্ঠা গাথাসু ৰুত্তস্স অনুরূপতো ৰুত্তং, অত্থতো পন একমেৰ.

আণারহেনাতি আণং পণেতুং অরহতীতি আণারহো, ভগৰা সম্মাসম্বুদ্ধত্তা. সো হি মহাকারুণিকতায চ অৰিপরীততো দেসকভাৰেন পমাণৰচনত্তা চ আণং পণেতুং অরহতি. ৰোহারপরমত্থানম্পি সম্ভৰতো আহ ‘‘আণাবাহুল্লতো’’তি. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. পঠমন্তি ৰিনযপিটকং. পচুরাপরাধা সেয্যসকত্থেরাদযো. তে হি দোসবাহুল্লতো ‘‘পচুরাপরাধা’’তি ৰুত্তা. পচুরো বহুকো বহুলো অপরাধো দোসো ৰীতিক্কমো যেসন্তে পচুরাপরাধা. অনেকজ্ঝাসযাতিআদীসু আসযোৰ অজ্ঝাসযো, সো চ অত্থতো দিট্ঠি ঞাণঞ্চ. চরিযাতি রাগচরিযাদিকা ছ মূলচরিযা. অথ ৰা চরিযাতি চরিতং, তং সুচরিতদুচ্চরিতৰসেন দুৰিধং. অধিমুত্তি নাম সত্তানং পুব্বপরিচযৰসেন অভিরুচি, সা দুৰিধা হীনপণীতভেদেন. যথানুলোমন্তি অজ্ঝাসযাদীনং অনুরূপং. যথাধম্মন্তি ধম্মসভাৰানুরূপং.

সংৰরাসংৰরোতি এত্থ খুদ্দকো মহন্তো চ সংৰরোতি অত্থো. ৰুড্ঢিঅত্থো হেত্থ অ-কারো. দিট্ঠিৰিনিৰেঠনাতি দিট্ঠিযা ৰিমোচনং. সুত্তন্তপাল়িযং ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতিআদিনা (দী. নি. ১.২২৬; সং. নি. ২.১৫২) সমাধিদেসনাবাহুল্লতো সুত্তন্তপিটকে ‘‘অধিচিত্তসিক্খা’’তি ৰুত্তং. ৰীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানন্তি সংকিলেসধম্মানং, কম্মকিলেসানং ৰা যো কাযৰচীদ্ৰারেহি ৰীতিক্কমো, তস্স পহানং. অনুসযৰসেন সন্তানমনুৰত্তন্তা কিলেসা পরিযুট্ঠিতাপি সীলভেদৰসেন ৰীতিক্কমিতুং ন লভন্তীতি আহ ‘‘ৰীতিক্কমপটিপক্খত্তা সীলস্সা’’তি. পরিযুট্ঠানপ্পহানন্তি ওকাসদানৰসেন চিত্তে কুসলপ্পৰত্তিং পরিযাদিযিত্ৰা সমুপ্পত্তিৰসেন ঠানং পরিযুট্ঠানং, তস্স পহানং. অনুসযপ্পহানন্তি অরিযমগ্গেন অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে কারণলাভে উপ্পজ্জনারহা থামগতা কামরাগাদযো সত্ত কিলেসা সন্তানে অনু অনু সযনতো অনুসযা নাম, তেসং পহানং.

তদঙ্গপ্পহানন্তি তেন তেন দানসীলাদিকুসলঙ্গেন তস্স তস্স অকুসলঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. দুচ্চরিতসংকিলেসস্স পহানন্তি কাযৰচীদুচ্চরিতমেৰ যত্থ উপ্পজ্জতি, তং সন্তানং সম্মা কিলেসেতি উপতাপেতীতি সংকিলেসো, তস্স তদঙ্গৰসেন পহানং. সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা সুত্তন্তপিটকে তণ্হাসংকিলেসস্স পহানং ৰুত্তং. অত্তাদিসুঞ্ঞসভাৰধম্মপ্পকাসনতো অভিধম্মপিটকে দিট্ঠিসংকিলেসস্স পহানং ৰুত্তং.

একমেকস্মিঞ্চেত্থাতি এত্থ এতেসু তীসু পিটকেসু একেকস্মিং পিটকেতি অত্থো. ধম্মোতি পাল়ীতি এত্থ ধম্মস্স সীলাদিৰিসিট্ঠত্থযোগতো, বুদ্ধানং সভাৰনিরুত্তিভাৰতো চ পকট্ঠানং উক্কট্ঠানং ৰচনপ্পবন্ধানং আল়ি পন্তীতি পাল়ি, পরিযত্তিধম্মো. সম্মুতিপরমত্থভেদস্স অত্থস্স অনুরূপৰাচকভাৰেন পরমত্থসদ্দেসু একন্তেন ভগৰতা মনসা ৰৰত্থাপিতো নামপঞ্ঞত্তিপ্পবন্ধো পাল়িধম্মো নাম. দেসনায ধম্মস্স চ কো ৰিসেসোতি চে? যথাৰুত্তনযেন মনসা ৰৰত্থাপিতধম্মস্স পরেসং বোধনভাৰেন অতিসজ্জনা ৰাচায পকাসনা ‘‘দেসনা’’তি ৰেদিতব্বা. তেনাহ – ‘‘দেসনাতি তস্সা মনসা ৰৰত্থাপিতায পাল়িযা দেসনা’’তি. তদুভযম্পি পন পরমত্থতো সদ্দো এৰ পরমত্থৰিনিমুত্তায সম্মুতিযা অভাৰা. ইমমেৰ নযং গহেত্ৰা কেচি আচরিযা ‘‘ধম্মো চ দেসনা চ পরমত্থতো সদ্দো এৰা’’তি ৰোহরন্তি, তেপি অনুপৰজ্জাযেৰ. যথা ‘‘কামাৰচরপটিসন্ধিৰিপাকা পরিত্তারম্মণা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. ন হি ‘‘কামাৰচরপটিসন্ধিৰিপাকা নিব্বত্তিতপরমত্থৰিসযাযেৰা’’তি সক্কা ৰত্তুং ইত্থিপুরিসাদিআকারপরিৰিতক্কপুব্বকানং রাগাদিঅকুসলানং মেত্তাদিকুসলানঞ্চ আরম্মণং গহেত্ৰাপি সমুপ্পজ্জনতো. পরমত্থধম্মমূলকত্তা পনস্স পরিকপ্পস্স পরমত্থৰিসযতা সক্কা পঞ্ঞপেতুং, এৰমিধাপীতি দট্ঠব্বং. তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধা গম্ভীরাতি সম্বন্ধো. এত্থ চ পিটকাৰযৰানং ধম্মাদীনং ৰুচ্চমানো গম্ভীরভাৰো তংসমুদাযস্স পিটকস্সাপি ৰুত্তো যেৰাতি দট্ঠব্বো. দুক্খেন ওগয্হন্তি, দুক্খো ৰা ওগাহো ওগাহনং অন্তোপৰিসনমেতেসূতি দুক্খোগাহা. এত্থাতি এতেসু পিটকেসু, নিদ্ধারণে চেতং ভুম্মৰচনং.

হেতুনো ফলং হেতুফলং. ধম্মাভিলাপোতি অত্থব্যঞ্জনকো অৰিপরীতাভিলাপো. ৰিসযতো অসম্মোহতো চাতি লোকিযলোকুত্তরানং যথাক্কমং অৰবোধপ্পকারদস্সনং, এতস্স অৰবোধোতি ইমিনা সম্বন্ধো. লোকিযো হি ধম্মত্থাদিং আলম্বিত্ৰাৰ পৰত্তনতো ৰিসযতো অৰবোধোতি ৰুচ্চতি. লোকুত্তরো পন নিব্বানারম্মণতায তং অনালম্বমানোপি তব্বিসযমোহৰিদ্ধংসনেন ধম্মাদীসু পৰত্তনতো অসম্মোহতো অৰবোধোতি ৰুচ্চতি. অত্থানুরূপং ধম্মেসূতি কারিযানুরূপং কারণেসূতি অত্থো. পঞ্ঞত্তিপথানুরূপং পঞ্ঞত্তীসূতি ছব্বিধনামপঞ্ঞত্তিযা পথো পঞ্ঞত্তিপথো, তস্স অনুরূপং পঞ্ঞত্তীসূতি অত্থো.

ধম্মজাতন্তি কারণপ্পভেদো কারণমেৰ ৰা. অত্থজাতন্তি কারিযপ্পভেদো, কারিযমেৰ ৰা. যা চাযং দেসনাতি সম্বন্ধো. যো চেত্থাতি এতাসু ধম্মত্থদেসনাসু যো পটিৰেধোতি অত্থো. এত্থাতি এতেসু তীসু পিটকেসু.

অলগদ্দূপমাতি এত্থ অলগদ্দসদ্দেন অলগদ্দগ্গহণং ৰুচ্চতি ৰীণাৰাদনং ৰীণাতিআদীসু ৰিয, গহণঞ্চেত্থ যথা ডংসতি, তথা দুগ্গহণং দট্ঠব্বং, ইতরগ্গহণে ৰিরোধাভাৰা. তস্মা অলগদ্দস্স গহণং উপমা এতিস্সাতি অলগদ্দূপমা. অলগদ্দোতি চেত্থ আসিৰিসো ৰুচ্চতি. সো হি অলং পরিযত্তো, জীৰিতহরণসমত্থো ৰা ৰিসসঙ্খাতো গদো অস্সাতি ‘‘অলংগদো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘অলগদ্দো’’তি ৰুচ্চতি.

ৰট্টতো নিস্সরণং অত্থো পযোজনং এতিস্সাতি নিস্সরণত্থা. ভণ্ডাগারিকো ৰিযাতি ভণ্ডাগারিকো, ধম্মরতনানুপালকো, তস্স অত্থনিরপেক্খস্স পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি. দুগ্গহিতানীতি দুট্ঠু গহিতানি. তেনাহ ‘‘উপারম্ভাদিহেতু পরিযাপুটা’’তি. এত্থ চ উপারম্ভো নাম পরিযত্তিং নিস্সায পরৰম্ভনং. আদি-সদ্দেন ইতিৰাদপ্পমোক্খলাভসক্কারাদিং সঙ্গণ্হাতি. যং সন্ধাযাতি যং পরিযত্তিদুগ্গহণং সন্ধায. ৰুত্তন্তি অলগদ্দূপমসুত্তে (ম. নি. ১.২৩৮) ৰুত্তং. তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তীতি তঞ্চ অস্স ধম্মস্স সীলপরিপূরণাদিসঙ্খাতং অত্থং এতে দুগ্গহিতগাহিনো নানুভোন্তি ন ৰিন্দন্তি. পটিৰিদ্ধাকুপ্পোতি পটিৰিদ্ধঅরহত্তফলো.

ইদানি তীসু পিটকেসু যথারহং সম্পত্তিৰিপত্তিযো নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ৰিনযে পনাতিআদি. তত্থ তাসংযেৰাতি অৰধারণং ছল়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদানং ৰিনযে পভেদৰচনাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. ৰেরঞ্জকণ্ডে (পারা. ১২) হি তিস্সো ৰিজ্জাৰ ৰিভত্তা. দুতিযে তাসংযেৰাতি অৰধারণং চতস্সো পটিসম্ভিদা অপেক্খিত্ৰা কতং তিস্সন্নম্পি ৰিজ্জানং ছসু অভিঞ্ঞাসু অন্তোপৰিট্ঠত্তা. তাসঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দেন সেসানম্পি তত্থ অত্থিভাৰং দীপেতি. অভিধম্মপিটকে হি তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদা চ ৰুত্তা এৰ. পটিসম্ভিদানং তত্থেৰ সম্মা ৰিভত্তভাৰং দীপেতুং তত্থেৰাতি অৰধারণং কতং. উপাদিন্নফস্সোতি মগ্গেন মগ্গপটিপাদনফস্সো. তেসন্তি তেসং পিটকানং. এতন্তি এতং বুদ্ধৰচনং.

চতুত্তিংসেৰ সুত্তন্তাতি গাথায অযমত্থযোজনা – যস্স নিকাযস্স সুত্তগণনতো চতুত্তিংসেৰ সুত্তন্তা ৰগ্গসঙ্গহৰসেন তযো ৰগ্গা যস্স সঙ্গহস্সাতি তিৰগ্গো সঙ্গহো, এস পঠমো নিকাযো ইধ দীঘনিকাযোতি. অনুলোমিকোতি অপচ্চনীকো, অত্থানুলোমনতো অন্ৰত্থনামোতি ৰুত্তং হোতি. একনিকাযম্পীতি একসমূহম্পি. এৰং চিত্তন্তি এৰং ৰিচিত্তং. যথযিদন্তি যথা ইমে. পোণিকচিক্খল্লিকা খত্তিযা, তেসং নিৰাসো ‘‘পোণিকনিকাযো চিক্খল্লিকনিকাযো’’তি ৰুচ্চতি. পঞ্চদসৰগ্গপরিগ্গহোতি পঞ্চদসহি ৰগ্গেহি পরিগ্গহিতো. সুত্তন্তানং সহস্সানি সত্ত সুত্তসতানি চাতি পাঠে সুত্তন্তানং সত্তসহস্সানি সত্ত সুত্তসতানি চাতি যোজেতব্বং. কত্থচি পন ‘‘সত্ত সুত্তসহস্সানি, সত্ত সুত্তসতানি চা’’তি পাঠো. পুব্বে নিদস্সিতাতি সুত্তন্তপিটকনিদ্দেসে নিদস্সিতা.

ৰেদন্তি ঞাণং. তুট্ঠিন্তি পীতিং. ধম্মক্খন্ধৰসেনাতি ধম্মরাসিৰসেন. দ্ৰাসীতিসহস্সানি বুদ্ধতো গণ্হিন্তি সম্বন্ধো. দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতোতি ধম্মসেনাপতিআদীনং ভিক্খূনং সন্তিকা তেহিযেৰ দেসিতানি দ্ৰে সহস্সানি গণ্হিং. মেতি মম হদযে, ইতি আনন্দত্থেরো অত্তানং নিদ্দিসতি. যে ধম্মা মম হদযে পৰত্তিনো, তে চতুরাসীতিসহস্সানীতি যোজনা. ইদঞ্চ ভগৰতো ধরমানকালে উগ্গহিতধম্মক্খন্ধৰসেন ৰুত্তং, পরিনিব্বুতে পন ভগৰতি আনন্দত্থেরেন দেসিতানং সুভসুত্ত(দঈ. নি. ১.৪৪৪ আদযো) গোপকমোগ্গল্লানসুত্তানং (ম. নি. ৩.৭৯ আদযো), ততিযসঙ্গীতিযং মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরেন কথিতকথাৰত্থুপ্পকরণস্স চ ৰসেন ধম্মক্খন্ধানং চতুরাসীতিসহস্সতোপি অধিকতা ৰেদিতব্বা.

একানুসন্ধিকং সুত্তন্তি সতিপট্ঠানাদি (দী. নি. ২.৩৭২ আদযো; ম. নি. ১.১০৫ আদযো). অনেকানুসন্ধিকন্তি পরিনিব্বানসুত্তাদি (দী. নি. ২.১৩৪ আদযো). তঞ্হি নানাঠানেসু নানাধম্মদেসনানং ৰসেন পৰত্তং. তিকদুকভাজনং ধম্মসঙ্গণিযং নিক্খেপকণ্ড(ধ. স. ৯৮৫ আদযো) অট্ঠকথাকণ্ডৰসেন (ধ. স. ১৩৮৪ আদযো) গহেতব্বং. চিত্তৰারভাজনন্তি ইদং চিত্তুপ্পাদকণ্ডৰসেন (ধ. স. ১ আদযো) ৰুত্তং. অত্থি ৰত্থূতিআদীসু ৰত্থু নাম সুদিন্নকণ্ডাদি (পারা. ২৪ আদযো). মাতিকাতি সিক্খাপদং. অন্তরাপত্তীতি সিক্খাপদন্তরেসু অঞ্ঞস্মিং ৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তা আপত্তি. তিকচ্ছেদোতি তিকপাচিত্তিযাদিতিকপরিচ্ছেদো. বুদ্ধৰচনং সঙ্গহিতন্তি সম্বন্ধো. অস্সাতি বুদ্ধৰচনস্স. সঙ্গীতিপরিযোসানে সাধুকারং দদমানা ৰিযাতি সম্বন্ধো. অচ্ছরং পহরিতুং যুত্তানি অচ্ছরিযানি, পুপ্ফৰস্সচেলুক্খেপাদীনি. যা ‘‘পঞ্চসতা’’তি চ ‘‘থেরিকা’’তি চ পৰুচ্চতি, অযং পঠমমহাসঙ্গীতি নামাতি সম্বন্ধো.

ইতি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায ৰিমতিৰিনোদনিযং

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

দুতিযসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা

এৰং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেত্ৰা যদত্থং সা ইধ দস্সিতা, তং নিগমনৰসেন দস্সেন্তো ইমিস্সাতিআদিমাহ. তত্রাযং আচরিযপরম্পরাতি তস্মিং জম্বুদীপে অযং আচরিযানং পৰেণী পটিপাটি. ৰিজিতাৰিনোতি ৰিজিতসব্বকিলেসপটিপক্খত্তা ৰিজিতৰন্তো. জম্বুসিরিৰ্হযেতি জম্বুসদিসো সিরিমন্তো অৰ্হযো নামং যস্স দীপস্স, তস্মিং জম্বুদীপেতি ৰুত্তং হোতি. মহন্তেন হি জম্বুরুক্খেন অভিলক্খিতত্তা দীপোপি ‘‘জম্বূ’’তি ৰুচ্চতি. অচ্ছিজ্জমানং অৰিনস্সমানং কত্ৰা. ৰিনযৰংসন্তিআদীহি তীহি ৰিনযপাল়িযেৰ কথিতা পরিযাযৰচনত্তা তেসং. পকতঞ্ঞুতন্তি ৰেয্যত্তিযং, পটুভাৰন্তি ৰুত্তং হোতি. ধুরগ্গাহোতি পধানগ্গাহী, সব্বেসং পামোক্খো হুত্ৰা গণ্হীতি ৰুত্তং হোতি. ভিক্খূনং সমুদাযো সমূহো ভিক্খুসমুদাযো.

যদাতি নিব্বাযিংসূতি সম্বন্ধো. জোতযিত্ৰা চ সব্বধীতি তমেৰ সদ্ধম্মং সব্বত্থ পকাসযিত্ৰা. জুতিমন্তোতি পঞ্ঞাজুতিযা যুত্তা, তেজৰন্তো ৰা, মহানুভাৰাতি অত্থো. নিব্বাযিংসূতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিব্বাযিংসু. অনালযাতি অসঙ্গা.

অথাতি পচ্ছা, যদা পরিনিব্বাযিংসু, ততো পরন্তি অত্থো. কপ্পতি সিঙ্গীলোণকপ্পোতি এত্থ কপ্প-সদ্দো ৰিকপ্পত্থো, তেন সিঙ্গীলোণৰিকপ্পোপি কপ্পতি. ইদম্পি পক্খন্তরং কপ্পতীতি অত্থো, এৰং সব্বত্থ. তত্থ সিঙ্গেন লোণং পরিহরিত্ৰা অলোণকপিণ্ডপাতেন সদ্ধিং ভুঞ্জিতুং কপ্পতি, সন্নিধিং ন করোতীতি অধিপ্পাযো. কপ্পতি দ্ৰঙ্গুলকপ্পোতি দ্ৰঙ্গুলং অতিক্কন্তায ছাযায ৰিকালে ভোজনং ভুঞ্জিতুং কপ্পতীতি অত্থো. কপ্পতি গামন্তরকপ্পোতি ‘‘গামন্তরং গমিস্সামী’’তি পৰারিতেন অনতিরিত্তভোজনং ভুঞ্জিতুং কপ্পতীতি অত্থো. কপ্পতি আৰাসকপ্পোতি একসীমায নানাসেনাসনেসু ৰিসুং ৰিসুং উপোসথাদীনি সঙ্ঘকম্মানি কাতুং ৰট্টতীতি অত্থো. কপ্পতি অনুমতিকপ্পোতি ‘‘অনাগতানং আগতকালে অনুমতিং গহেস্সামা’’তি তেসু অনাগতেসুযেৰ ৰগ্গেন সঙ্ঘেন কম্মং কত্ৰা পচ্ছা অনুমতিং গহেতুং কপ্পতি, ৰগ্গকম্মং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. কপ্পতি আচিণ্ণকপ্পোতি আচরিযুপজ্ঝাযেহি আচিণ্ণো কপ্পতীতি অত্থো. সো পন একচ্চো কপ্পতি ধম্মিকো, একচ্চো ন কপ্পতি অধম্মিকোতি ৰেদিতব্বো. কপ্পতি অমথিতকপ্পোতি যং খীরং খীরভাৰং ৰিজহিতং দধিভাৰং অসম্পত্তং, তং ভুত্তাৰিনা পৰারিতেন অনতিরিত্তং ভুঞ্জিতুং কপ্পতীতি অত্থো. কপ্পতি জল়োগিং পাতুন্তি এত্থ জল়োগীতি তরুণসুরা, যং মজ্জসম্ভারং একতো কতং মজ্জভাৰমসম্পত্তং, তং পাতুং ৰট্টতীতি অধিপ্পাযো. জাতরূপরজতন্তি এত্থ সরসতো ৰিকারং অনাপজ্জিত্ৰা সব্বদা জাতরূপমেৰ হোতীতি জাতং রূপং এতস্সাতি জাতরূপং, সুৰণ্ণং. ধৰলসভাৰতায রাজতীতি রজতং, রূপিযং. সুসুনাগপুত্তোতি সুসুনাগস্স পুত্তো. কাকণ্ডকপুত্তোতি কাকণ্ডকস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো. ৰজ্জীসূতি জনপদনামত্তা বহুৰচনং কতং.

তদহুপোসথেতি এত্থ তদহূতি তস্মিং অহনি. উপৰসন্তি এত্থাতি উপোসথো, উপৰসন্তীতি চ সীলসমাদানেন ৰা অনসনাদিনা ৰা উপেতা হুত্ৰা ৰসন্তীতি অত্থো. কংসপাতিন্তি সুৰণ্ণপাতিং. মাসকরূপন্তি মাসকো এৰ. সব্বং তাৰ ৰত্তব্বন্তি ইমিনা সত্তসতিকক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৪৪৬ আদযো) আগতা সব্বাপি পাল়ি ইধ আনেত্ৰা ৰত্তব্বাতি দস্সেতি. সঙ্গাযিতসদিসমেৰ সঙ্গাযিংসূতি সম্বন্ধো.

সা পনাযং সঙ্গীতীতি সম্বন্ধো. তেসূতি তেসু সঙ্গীতিকারকেসু থেরেসু. ৰিস্সুতা এতে সদ্ধিৰিহারিকা ঞেয্যাতি সম্বন্ধো. সাণসম্ভূতোতি সাণদেসৰাসী সম্ভূতত্থেরো. দুতিযো সঙ্গহোতি সম্বন্ধিতব্বং. পন্নভারাতি পতিতক্খন্ধভারা.

অব্বুদন্তি উপদ্দৰং ৰদন্তি. ‘‘ভগৰতো ৰচনং থেনেত্ৰা অত্তনো ৰচনস্স দীপনতো অব্বুদন্তি চোরকম্ম’’ন্তি একে. ইদন্তি ৰক্খমাননিদস্সনং. সন্দিস্সমানা মুখা সম্মুখা. ভাৰিতমগ্গন্তি উপ্পাদিতজ্ঝানং. সাধু সপ্পুরিসাতি এত্থ সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো, তং যাচামীতি অত্থো. হট্ঠপহট্ঠোতি পুনপ্পুনং সন্তুট্ঠো. উদগ্গুদগ্গোতি সরীরৰিকারুপ্পাদনপীতিৰসেন উদগ্গুদগ্গো, পীতিমা হি পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গুদগ্গো’’তি ৰুচ্চতি.

তেন খো পন সমযেনাতি যস্মিং সমযে দুতিযং সঙ্গীতিং অকরিংসু, তস্মিং সমযেতি অত্থো. তং অধিকরণং ন সম্পাপুণিংসূতি তং ৰজ্জিপুত্তকেহি উপ্পাদিতং অধিকরণং ৰিনিচ্ছিনিতুং ন সম্পাপুণিংসু নাগমিংসু. নো অহুৰত্থাতি সম্বন্ধো. যাৰতাযুকং ঠত্ৰা পরিনিব্বুতাতি সম্বন্ধো. কিং পন কত্ৰা থেরা পরিনিব্বুতাতি? আহ দুতিযং সঙ্গহং কত্ৰাতিআদি. অনিচ্চতাৰসন্তি অনিচ্চতাধীনতং. জম্মিন্তি লামকং. দুরভিসম্ভৰং অনভিভৰনীযং অতিক্কমিতুং অসক্কুণেয্যং অনিচ্চতং এৰং ঞত্ৰাতি সম্বন্ধো.

দুতিযসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

ততিযসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা

সত্ত ৰস্সানীতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. অতিচ্ছথাতি অতিক্কমিত্ৰা ইচ্ছথ, ইতো অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৰা ভিক্খং পরিযেসথাতি অত্থো. ভত্তৰিস্সগ্গকরণত্থাযাতি ভত্তস্স অজ্ঝোহরণকিচ্চত্থায, ভুঞ্জনত্থাযাতি অত্থো. ‘‘সোল়সৰস্সো’’তি উদ্দেসো কথনং অস্স অত্থীতি সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো, ‘‘সোল়সৰস্সিকো’’তি অত্থো.

তীসু ৰেদেসূতিআদীসু ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদসঙ্খাতেসু তীসু ৰেদেসু. তযো এৰ কির ৰেদা অট্ঠকাদীহি ধম্মিকেহি ইসীহি লোকস্স সগ্গমগ্গৰিভাৰনত্থায কতা. তেনেৰ হি তে তেহি ৰুচ্চন্তি. আথব্বণৰেদো পন পচ্ছা অধম্মিকেহি ব্রাহ্মণেহি পাণৰধাদিঅত্থায কতো. পুরিমেসু চ তীসু ৰেদেসু তেহেৰ ধম্মিকসাখাযো অপনেত্ৰা যাগৰধাদিদীপিকা অধম্মিকসাখা পক্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা. নিঘণ্ডূতি রুক্খাদীনং ৰেৰচনপ্পকাসকং পরিযাযনামানুরূপং সত্থং. তঞ্হি লোকে ‘‘নিঘণ্ডূ’’তি ৰুচ্চতি. কেটুভন্তি কিটতি গমেতি কিরিযাদিৰিভাগন্তি কেটুভং, কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো কৰীনং উপকারসত্থং. এত্থ চ কিরিযাকপ্পৰিকপ্পোতি ৰচীভেদাদিলক্খণা কিরিযা কপ্পীযতি ৰিকপ্পীযতি এতেনাতি কিরিযাকপ্পো, সো পন ৰণ্ণপদবন্ধপদত্থাদিৰিভাগতো বহুৰিকপ্পোতি ‘‘কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো’’তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্চ মূলকিরিযাকপ্পগন্থং সন্ধায ৰুত্তং. সহ নিঘণ্ডুনা কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভা, তযো ৰেদা, তেসু সনিঘণ্ডুকেটুভেসু. ঠানকরণাদিৰিভাগতো চ নিব্বচনৰিভাগতো চ অক্খরা পভেদীযন্তি এতেনাতি অক্খরপ্পভেদো, সিক্খা চ নিরুত্তি চ. সহ অক্খরপ্পভেদেনাতি সাক্খরপ্পভেদা, তেসু সাক্খরপ্পভেদেসু. আথব্বণৰেদং চতুত্থং কত্ৰা ‘‘ইতিহ আস ইতিহ আসা’’তি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তো পোরাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা, তযো ৰেদা, তেসু ইতিহাসপঞ্চমেসু.

যস্স চিত্তন্তিআদি পঞ্হদ্ৰযং খীণাসৰানং চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ পঠমপঞ্হে উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায উপ্পজ্জতি. ন নিরুজ্ঝতীতি নিরোধক্খণং অপ্পত্ততায ন নিরুজ্ঝতি. তস্স চিত্তন্তি তস্স পুগ্গলস্স তং চিত্তং কিং নিরুজ্ঝিস্সতি আযতিঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতীতি পুচ্ছা, তস্সা চ ৰিভজ্জব্যাকরণীযতায এৰমেত্থ ৰিস্সজ্জনং ৰেদিতব্বং. অরহতো পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিরুজ্ঝতি, আযতিঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতি, অৰস্সমেৰ নিরোধক্খণং পত্ৰা নিরুজ্ঝিস্সতি, ততো অপ্পটিসন্ধিকত্তা অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ঠপেত্ৰা পন পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং খীণাসৰং ইতরেসং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিচিত্তং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায উপ্পজ্জতি ভঙ্গং অপ্পত্ততায ন নিরুজ্ঝতি, ভঙ্গং পন পত্ৰা নিরুজ্ঝিস্সতেৰ, অঞ্ঞং পন তস্মিং ৰা অঞ্ঞস্মিং ৰা অত্তভাৰে উপ্পজ্জিস্সতি চেৰ নিরুজ্ঝিস্সতি চাতি. যস্স ৰা পনাতিআদি দুতিযপঞ্হে পন নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি যস্স চিত্তং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায ভঙ্গক্খণং পত্ৰা নিরুজ্ঝিস্সতি অপ্পটিসন্ধিকতায নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স খীণাসৰস্স তং চিত্তং কিং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতীতি পুচ্ছা, তস্সা একংসব্যাকরণীযতায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং ৰেদিতব্বং. উদ্ধং ৰা অধো ৰা হরিতুং অসক্কোন্তোতি উপরিমপদে ৰা হেট্ঠিমপদং হেট্ঠিমপদে ৰা উপরিমপদং অত্থতো সমন্নাহরিতুং ঘটেতুং পুব্বেনাপরং যোজেত্ৰা অত্থং পরিচ্ছিন্দিতুং অসক্কোন্তোতি অত্থো.

সোতাপন্নানং সীলেসু পরিপূরকারিতায সমাদিন্নসীলতো নত্থি পরিহানীতি আহ ‘‘অভব্বো দানি সাসনতো নিৰত্তিতু’’ন্তি. ৰড্ঢেত্ৰাতি উপরিমগ্গত্থায কম্মট্ঠানং ৰড্ঢেত্ৰা. দন্তে পুনন্তি ৰিসোধেন্তি এতেনাতি দন্তপোনং ৰুচ্চতি দন্তকট্ঠং. অভিনৰানং আগন্তুকানং লজ্জীসভাৰং খন্তিমেত্তাদিগুণসমঙ্গিতঞ্চ কতিপাহং সুট্ঠু ৰীমংসিত্ৰাৰ হত্থকম্মাদিসম্পটিচ্ছনং সঙ্গহকরণঞ্চ যুত্তন্তি সামণেরস্স চেৰ অঞ্ঞেসঞ্চ ভিক্খূনং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তানং ঞাপনত্থং থেরো তস্স ভব্বরূপতং অভিঞ্ঞায ঞত্ৰাপি পুন সম্মজ্জনাদিং অকাসি. ‘‘তস্স চিত্তদমনত্থ’’ন্তিপি ৰদন্তি. বুদ্ধৰচনং পট্ঠপেসীতি বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হাপেতুং আরভি. সকলৰিনযাচারপটিপত্তি উপসম্পন্নানমেৰ ৰিহিতাতি তপ্পরিযাপুণনমপি তেসঞ্ঞেৰ অনুরূপন্তি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা ৰিনযপিটক’’ন্তি. তস্স চিত্তে ঠপিতম্পি বুদ্ধৰচনং সঙ্গোপনত্থায নিয্যাতিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘হত্থে পতিট্ঠাপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং.

একরজ্জাভিসেকন্তি সকলজম্বুদীপে একাধিপচ্চৰসেন করিযমানং অভিসেকং. রাজিদ্ধিযোতি রাজানুভাৰানুগতপ্পভাৰা. যতোতি যতো সোল়সঘটতো. দেৰতা এৰ দিৰসে দিৰসে আহরন্তীতি সম্বন্ধো. দেৰসিকন্তি দিৰসে দিৰসে. অগদামলকন্তি অপ্পকেনেৰ সরীরসোধনাদিসমত্থং সব্বদোসহরং ওসধামলকং. ছদ্দন্তদহতোতি ছদ্দন্তদহসমীপে ঠিতদেৰৰিমানতো, কপ্পরুক্খতো ৰা, তত্থ তাদিসা কপ্পরুক্খৰিসেসা সন্তি, ততো ৰা আহরন্তীতি অত্থো. অসুত্তমযিকন্তি সুত্তেহি অবদ্ধং দিব্বসুমনপুপ্ফেহেৰ কতং সুমনপুপ্ফপটং. উট্ঠিতস্স সালিনোতি সযংজাতসালিনো, সমুদাযাপেক্খঞ্চেত্থ একৰচনং, সালীনন্তি অত্থো. নৰ ৰাহসহস্সানীতি এত্থ চতস্সো মুট্ঠিযো একো কুডুৰো, চত্তারো কুডুৰা একো পত্থো, চত্তারো পত্থা একো আল়্হকো, চত্তারো আল়্হকা একং দোণং, চত্তারি দোণানি একা মানিকা, চতস্সো মানিকা একা খারী, ৰীসতি খারিকা একো ৰাহো, তদেৰ ‘‘একং সকট’’ন্তি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ২.কোকালিকসুত্তৰণ্ণনা) ৰুত্তং. নিত্থুসকণে করোন্তীতি থুসকুণ্ডকরহিতে করোন্তি. তেন নিম্মিতং বুদ্ধরূপং পস্সন্তোতি সম্বন্ধো. পুঞ্ঞপ্পভাৰনিব্বত্তগ্গহণং নাগরাজনিম্মিতানং পুঞ্ঞপ্পভাৰনিব্বত্তেহি সদিসতায কতং. ৰিমলকেতুমালাতি এত্থ কেতুমালা নাম সীসতো নিক্খমিত্ৰা উপরিমুদ্ধনি পুঞ্জো হুত্ৰা দিস্সমানরস্মিরাসীতি ৰদন্তি.

বাহিরকপাসণ্ডন্তি বাহিরকপ্পৰেদিতং সমযৰাদং. পরিগ্গণ্হীতি ৰীমংসমানো পরিগ্গহেসি. ভদ্দপীঠকেসূতি ৰেত্তমযপীঠেসু. সারোতি গুণসারো. সীহপঞ্জরেতি মহাৰাতপানসমীপে. কিলেসৰিপ্ফন্দরহিতচিত্ততায দন্তং. নিচ্চং পচ্চুপট্ঠিতসতারক্খতায গুত্তং. খুরগ্গেযেৰাতি কেসোরোপনাৰসানে. অতিৰিয সোভতীতি সম্বন্ধো. ৰাণিজকো অহোসীতি মধুৰাণিজকো অহোসি.

পুব্বে ৰ সন্নিৰাসেনাতি পুব্বে ৰা পুব্বজাতিযং ৰা সহৰাসেনাতি অত্থো. পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৰাতি ৰত্তমানভৰে হিতচরণেন ৰা. এৰং ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি তং সিনেহসঙ্খাতং পেমং জাযতে. কিং ৰিযাতি? আহ ‘‘উপ্পলং ৰ যথোদকে’’তি. উপ্পলং ৰাতি রস্সকতো ৰা-সদ্দো অৰুত্তসম্পিণ্ডনত্থো. যথা-সদ্দো উপমাযং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা উপ্পলঞ্চ সেসঞ্চ পদুমাদি উদকে জাযমানং দ্ৰে কারণানি নিস্সায জাযতি উদকঞ্চেৰ কললঞ্চ, এৰং পেমম্পীতি (জা. অট্ঠ. ২.২.১৭৪).

ধুৰভত্তানীতি নিচ্চভত্তানি. ৰজ্জাৰজ্জন্তি খুদ্দকং মহন্তঞ্চ ৰজ্জং. মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স ভারমকাসীতি থেরস্স মহানুভাৰতং, তদা সাসনকিচ্চস্স নাযকভাৰেন সঙ্ঘপরিণাযকতঞ্চ রঞ্ঞো ঞাপেতুং সঙ্ঘো তস্স ভারমকাসীতি ৰেদিতব্বং, ন অঞ্ঞেসং অজাননতায. সাসনস্স দাযাদোতি সাসনস্স অব্ভন্তরো ঞাতকো হোমি ন হোমীতি অত্থো. যে সাসনে পব্বজিতুং পুত্তধীতরো পরিচ্চজন্তি, তে বুদ্ধসাসনে সালোহিতঞাতকা নাম হোন্তি, সকলসাসনধারণে সমত্থানং অত্তনো ওরসপুত্তানং পরিচ্চত্তত্তা ন পচ্চযমত্তদাযকাতি ইমমত্থং সন্ধায থেরো ‘‘ন খো, মহারাজ, এত্তাৰতা সাসনস্স দাযাদো হোতী’’তি আহ. কথঞ্চরহীতি এত্থ চরহীতি নিপাতো অক্খন্তিং দীপেতি. তিস্সকুমারস্সাতি রঞ্ঞো একমাতুকস্স কনিট্ঠস্স. সক্খসীতি সক্খিস্সসি. সিক্খায পতিট্ঠাপেসুন্তি পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদীসু ৰিকালভোজনা ৰেরমণিপরিযোসানাসু ছসু সিক্খাসু পাণাতিপাতা ৰেরমণিং দ্ৰে ৰস্সানি অৰীতিক্কম্ম সমাদানং সমাদিযামীতিআদিনা (পাচি. ১০৭৯) সমাদানৰসেন সিক্খাসম্মুতিদানানন্তরং সিক্খায পতিট্ঠাপেসুং. ছ ৰস্সানি অভিসেকস্স অস্সাতি ছৰস্সাভিসেকো.

সব্বং থেরৰাদন্তি দ্ৰে সঙ্গীতিযো আরুল়্হা পাল়ি. সা হি মহাসঙ্ঘিকাদিভিন্নলদ্ধিকাহি ৰিৰেচেতুং ‘‘থেরৰাদো’’তি ৰুত্তা. অযঞ্হি ৰিভজ্জৰাদো মহাকস্সপত্থেরাদীহি অসঙ্করতো রক্খিতো আনীতো চাতি ‘‘থেরৰাদো’’তি ৰুচ্চতি, ‘‘সথেরৰাদ’’ন্তিপি লিখন্তি. তত্থ ‘‘অট্ঠকথাসু আগতথেরৰাদসহিতং সাট্ঠকথং তিপিটকসঙ্গহিতং বুদ্ধৰচন’’ন্তি আনেত্ৰা যোজেতব্বং. তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰাতি তেজোকসিণারম্মণং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা.

সভাযন্তি নগরমজ্ঝে ৰিনিচ্ছযসালাযং. দিট্ঠিগতানীতি দিট্ঠিযোৰ. ন খো পনেতং সক্কা ইমেসং মজ্ঝে ৰসন্তেন ৰূপসমেতুন্তি তেসঞ্হি মজ্ঝে ৰসন্তো তেসুযেৰ অন্তোগধত্তা আদেয্যৰচনো ন হোতি, তস্মা এৰং চিন্তেসি. অহোগঙ্গপব্বতন্তি এৰংনামকং পব্বতং. ‘‘অধোগঙ্গাপব্বত’’ন্তিপি লিখন্তি, তং ন সুন্দরং. পঞ্চাতপেন তপ্পেন্তীতি চতূসু ঠানেসু অগ্গিং জালেত্ৰা মজ্ঝে ঠত্ৰা সূরিযমণ্ডলং উল্লোকেন্তা সূরিযাতপেন তপ্পেন্তি. আদিচ্চং অনুপরিৰত্তন্তীতি উদযকালতো পভুতি সূরিযং ওলোকযমানা যাৰ অত্থঙ্গমনা সূরিযাভিমুখাৰ পরিৰত্তন্তি. ৰোভিন্দিস্সামাতি পগ্গণ্হিংসূতি ৰিনাসেস্সামাতি উস্সাহমকংসু.

ৰিস্সট্ঠোতি মরণসঙ্কারহিতো, নিব্ভযোতি অত্থো. মিগৰং নিক্খমিত্ৰাতি অরঞ্ঞে ৰিচরিত্ৰা মিগমারণকীল়া মিগৰং, তং উদ্দিস্স নিক্খমিত্ৰা মিগৰধত্থং নিক্খমিত্ৰাতি অত্থো. অহিনাগাদিতো ৰিসেসনত্থং ‘‘হত্থিনাগেনা’’তি ৰুত্তং. তস্স পস্সন্তস্সেৰাতি অনাদরে সামিৰচনং, তস্মিং পস্সন্তেযেৰাতি অত্থো. আকাসে উপ্পতিত্ৰাতি এত্থ অযং ৰিকুব্বনিদ্ধি ন হোতীতি গিহিস্সাপি ইমং ইদ্ধিং দস্সেসি অধিট্ঠানিদ্ধিযা অপ্পটিক্খিত্তত্তা. পকতিৰণ্ণঞ্হি ৰিজহিত্ৰা নাগৰণ্ণাদিদস্সনং ৰিকুব্বনিদ্ধি. ছণৰেসন্তি উস্সৰৰেসং. পধানঘরন্তি ভাৰনানুযোগৰসেন ৰীরিযারম্ভস্স অনুরূপং ৰিৰিত্তসেনাসনং. সোপীতি রঞ্ঞো ভাগিনেয্যং সন্ধায ৰুত্তং.

কুসলাধিপ্পাযোতি মনাপজ্ঝাসযো. দ্ৰেল়্হকজাতোতি সংসযমাপন্নো. একেকং ভিক্খুসহস্সপরিৰারন্তি এত্থ ‘‘গণ্হিত্ৰা আগচ্ছথা’’তি আণাকারেন ৰুত্তেপি থেরা ভিক্খূ সাসনহিতত্তা গতা. কপ্পিযসাসনঞ্হেতং, ন গিহীনং গিহিকম্মপটিসংযুত্তং. থেরো নাগচ্ছীতি কিঞ্চাপি ‘‘রাজা পক্কোসতী’’তি ৰুত্তেপি ধম্মকম্মত্থায আগন্তুং ৰট্টতি, দ্ৰিক্খত্তুং পন পেসিতেপি ‘‘অননুরূপা যাচনা’’তি নাগতো, ‘‘মহানুভাৰো থেরো যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিকো পমাণভূতো’’তি রঞ্ঞো চেৰ উভযপক্খিকানঞ্চ অত্তনি বহুমানুপ্পাদনৰসেন উদ্ধং কত্তব্বকম্মসিদ্ধিং আকঙ্খন্তো অসারুপ্পৰচনলেসেন নাগচ্ছি. একতো সঙ্ঘটিতা নাৰা নাৰাসঙ্ঘাটং. সাসনপচ্চত্থিকানং বহুভাৰতো আহ ‘‘আরক্খং সংৰিধাযা’’তি. যন্তি যস্মা. অব্বাহিংসূতি আকড্ঢিংসু. বাহিরতোতি উয্যানস্স বাহিরতো. পস্সন্তানং অতিদুক্করভাৰেন উপট্ঠানং সন্ধায ‘‘পদেসপথৰীকম্পনং দুক্কর’’ন্তি আহ. অধিট্ঠানে পনেত্থ ৰিসুং দুক্করতা নাম নত্থি.

দীপকতিত্তিরোতি সাকুণিকেহি সমজাতিকানং গহণত্থায পোসেত্ৰা সিক্খেত্ৰা পাসট্ঠানে ঠপনকতিত্তিরো. ন পটিচ্চ কম্মং ফুসতীতি গাথায যদি তৰ পাপকিরিযায মনো নপ্পদুস্সতি, লুদ্দেন তং নিস্সায কতম্পি পাপকম্মং তং ন ফুসতি. পাপকিরিযায হি অপ্পোস্সুক্কস্স নিরালযস্স ভদ্রস্স সতো তৰ তং পাপং ন উপলিম্পতি, তৰ চিত্তং ন অল্লীযতীতি অত্থো.

কিং ৰদতি সীলেনাতি কিংৰাদী. অথ ৰা কো কতমো ৰাদো কিংৰাদো, সো এতস্স অত্থীতি কিংৰাদী. অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ সস্সতোতি ৰাদো এতেসন্তি সস্সতৰাদিনো. সত্তেসু সঙ্খারেসু ৰা একচ্চং সস্সতন্তি পৰত্তো ৰাদো একচ্চসস্সতো, তস্মিং নিযুত্তা একচ্চসস্সতিকা. ‘‘অন্তো, অনন্তো, অন্তানন্তো, নেৰন্তো নানন্তো’’তি এৰং অন্তানন্তং আরব্ভ পৰত্তা চত্তারো ৰাদা অন্তানন্তা, তেসু নিযুত্তা অন্তানন্তিকা. ন মরতি ন উপচ্ছিজ্জতীতি অমরা, এৰন্তিপি মে নো, তথাতিপি মে নোতিআদিনা (দী. নি. ১.৬২) পৰত্তা দিট্ঠি চেৰ ৰাচা চ, তস্সা ৰিক্খেপো এতেসন্তি অমরাৰিক্খেপিকা. অথ ৰা অমরা নাম মচ্ছজাতি দুগ্গহা হোতি, তস্সা অমরায ৰিয ৰিক্খেপো এতেসন্তি অমরাৰিক্খেপিকা. অধিচ্চ যদিচ্ছকং যং কিঞ্চি কারণং অনপেক্খিত্ৰা সমুপ্পন্নো অত্তা চ লোকো চাতি ৰাদে নিযুত্তা অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা. সঞ্ঞী অত্তাতি ৰাদো যেসন্তে সঞ্ঞীৰাদা. এৰং অসঞ্ঞীৰাদা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদাতি এত্থাপি. ‘‘কাযস্স ভেদা সত্তো উচ্ছিজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.৮৫-৮৬) এৰং উচ্ছেদং ৰদন্তীতি উচ্ছেদৰাদা. দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খো যথাসকং অত্তভাৰো, তস্মিংযেৰ যথাকামং পঞ্চকামগুণপরিভোগেন নিব্বানং দুক্খূপসমং ৰদন্তীতি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা. ৰিভজিত্ৰা ৰাদো এতস্সাতি ৰিভজ্জৰাদী, ভগৰা. সব্বং একরূপেন অৰত্ৰা যথাধম্মং ৰিভজিত্ৰা নিজ্জটং নিগুম্বং কত্ৰা যথা দিট্ঠিসন্দেহাদযো ৰিগচ্ছন্তি, সম্মুতিপরমত্থা চ ধম্মা অসঙ্করা পটিভন্তি, এৰং একন্তৰিভজনসীলোতি ৰুত্তং হোতি. পরপ্পৰাদং মদ্দমানোতি তস্মিং কালে উপ্পন্নং, আযতিং উপ্পজ্জনকঞ্চ সব্বং পরৰাদং কথাৰত্থুমাতিকাৰিৰরণমুখেন নিম্মদ্দনং করোন্তোতি অত্থো.

ততিযসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

আচরিযপরম্পরকথাৰণ্ণনা

কেনাভতন্তি ইমং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তেন জম্বুদীপে তাৰ যাৰ ততিযসঙ্গীতি, তাৰ দস্সেত্ৰা ইদানি সীহল়দীপে আচরিযপরম্পরং দস্সেতুং ততিযসঙ্গহতো পন উদ্ধন্তিআদি আরদ্ধং. ইমং দীপন্তি তম্বপণ্ণিদীপং. তস্মিং দীপে নিসীদিত্ৰা আচরিযেন অট্ঠকথায কতত্তা ‘‘ইমং দীপ’’ন্তি ৰুত্তং. কঞ্চি কালন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং, কিস্মিঞ্চি কালেতি অত্থো. পোরাণাতি সীহল়দীপে সীহল়ট্ঠকথাকারকা. ভদ্দনামোতি ভদ্দসালত্থেরো. আগুং পাপং ন করোন্তীতি নাগা. ৰিনযপিটকং ৰাচযিংসূতি সম্বন্ধো. তম্বপণ্ণিযাতি ভুম্মৰচনং. নিকাযে পঞ্চাতি ৰিনযাভিধম্মানং ৰিসুং গহিতত্তা তব্বিনিমুত্তা পঞ্চ নিকাযা গহেতব্বা. পকরণেতি অভিধম্মপকরণে ৰাচেসুন্তি যোজনা. তীণি পিটকানি স্ৰাগতানি অস্সাতি ‘‘তেপিটকো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘তিপেটকো’’তি ছন্দানুরক্খণত্থং ৰুত্তং. তারকরাজাতি চন্দিমা. পুপ্ফনামোতি এত্থ মহাপদুমত্থেরো সুমনত্থেরো চ ঞাতব্বোতি দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘পুপ্ফনামো’’তি ৰুত্তং.

ৰনৰাসিন্তি ৰনৰাসীরট্ঠং. করকৰস্সন্তি হিমপাতনকৰস্সং, করকধারাসদিসং ৰা ৰস্সং. হরাপেত্ৰাতি উদকোঘেন হরাপেত্ৰা. ছিন্নভিন্নপটধরোতি সত্থকেন ছিন্নং রঙ্গেন ভিন্নং পটং ধারণকো. ভণ্ডূতি মুণ্ডকো. মক্খং অসহমানোতি থেরস্স আনুভাৰং পটিচ্চ অত্তনো উপ্পন্নং পরেসং গুণমক্খনলক্খণং মক্খং তথা পৰত্তং কোধং অসহমানো. অসনিযো ফলন্তীতি গজ্জন্তা পতন্তি. মে মম ভযভেরৰং জনেতুং পটিবলো ন অস্স ন ভৰেয্যাতি যোজনা. অঞ্ঞদত্থূতি একংসেন. কস্মীরগন্ধারাতি কস্মীরগন্ধাররট্ঠৰাসিনো. ইসিৰাতপটিৰাতাতি ভিক্খূনং চীৰরচলনকাযচলনেহি সঞ্জনিতৰাতেহি পরিতো সমন্ততো বীজযমানা অহেসুং. ধম্মচক্খুন্তি হেট্ঠামগ্গত্তযে ঞাণং. অনমতগ্গিযন্তি অনমতগ্গসংযুত্তং (সং. নি. ২.১২৪ আদযো). সমধিকানীতি সাধিকানি. পঞ্চ রট্ঠানীতি পঞ্চ চিনরট্ঠানি. ৰেগসাতি ৰেগেন. সমন্ততো রক্খং ঠপেসীতি তেসং অপ্পৰেসনত্থায অধিট্ঠানৰসেন রক্খং ঠপেসি. অড্ঢুড্ঢানি সহস্সানীতি অড্ঢেন চতুত্থানি অড্ঢুড্ঢানি, অতিরেকপঞ্চসতানি তীণি সহস্সানীতি অত্থো. দিযড্ঢসহস্সন্তি অড্ঢেন দুতিযং দিযড্ঢং, অতিরেকপঞ্চসতিকং সহস্সন্তি অত্থো. নিদ্ধমেত্ৰানাতি পলাপেত্ৰা.

রাজগহনগরপরিৰত্তকেনাতি রাজগহনগরং পরিৰত্তেত্ৰা ততো বহি তং পদক্খিণং কত্ৰা গতমগ্গেন, গমনেন ৰা. আরোপেসীতি পটিপাদেসি. পল়িনাতি আকাসং পক্খন্দিংসু. নগুত্তমেতি চেতিযগিরিমাহ. পুরতোতি পাচীনদিসাভাগে. পুরসেট্ঠস্সাতি সেট্ঠস্স অনুরাধপুরস্স. সিলকূটম্হীতি এৰংনামকে পব্বতকূটে. সীহকুমারস্স পুত্তোতি এত্থ ‘‘কলিঙ্গরাজধীতু কুচ্ছিস্মিং সীহস্স জাতো সীহকুমারো’’তি ৰদন্তি. জেট্ঠমাসস্স পুণ্ণমিযং জেট্ঠনক্খত্তং ৰা মূলনক্খত্তং ৰা হোতীতি আহ ‘‘জেট্ঠমূলনক্খত্তং নাম হোতী’’তি. মিগানং ৰানতো হিংসনতো বাধনতো মিগৰং, মিগৰিজ্ঝনকীল়া. রোহিতমিগরূপন্তি গোকণ্ণমিগৰেসং. রথযট্ঠিপ্পমাণাতি রথপতোদপ্পমাণা. একা লতাযট্ঠি নামাতি একা রজতমযা কঞ্চনলতায পটিমণ্ডিতত্তা এৰং লদ্ধনামা. পুপ্ফযট্ঠিযং নীলাদীনি পুপ্ফানি, সকুণযট্ঠিযং নানপ্পকারা মিগপক্খিনো ৰিচিত্তকম্মকতা ৰিয খাযন্তীতি দট্ঠব্বং. রাজককুধভণ্ডানীতি রাজারহউত্তমভণ্ডানি. সঙ্খন্তি দক্খিণাৰট্টং অভিসেকসঙ্খং. ৰড্ঢমানন্তি অলঙ্কারচুণ্ণং, ‘‘নহানচুণ্ণ’’ন্তি কেচি. ৰটংসকন্তি কণ্ণপিল়ন্ধনং ৰটংসকন্তি ৰুত্তং হোতি. নন্দিযাৰট্টন্তি নন্দিযাৰট্টপুপ্ফাকারেন মঙ্গলত্থং সুৰণ্ণেন কতং. কঞ্ঞন্তি খত্তিযকুমারিং. হত্থপুঞ্ছনন্তি পীতৰণ্ণং মহগ্ঘহত্থপুঞ্ছনৰত্থং. অরুণৰণ্ণমত্তিকন্তি নাগভৰনসম্ভৰং. ৰত্থকোটিকন্তি ৰত্থযুগমেৰ. নাগমাহটন্তি নাগেহি আহটং. অমতোসধন্তি এৰংনামিকা গুল়িকজাতি. অমতসদিসকিচ্চত্তা এৰং ৰুচ্চতি. ভূমত্থরণসঙ্খেপেনাতি ভূমত্থরণাকারেন. উপ্পাতপাঠকাতি নিমিত্তপাঠকা. অলং গচ্ছামাতি ‘‘পুরস্স অচ্চাসন্নত্তা সারুপ্পং ন হোতী’’তি পটিক্খিপন্তো আহ. অড্ঢনৰমানং পাণসহস্সানন্তি (অ. নি. ৬.৫৩) পঞ্চসতাধিকানং অট্ঠন্নং পাণসহস্সানং. অপ্পমাদসুত্তন্তি অঙ্গুত্তরনিকাযে মহাঅপ্পমাদসুত্তং, রাজোৰাদসুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি.

মহচ্চাতি মহতা. উপসঙ্কমন্তোতি অতিৰিয কিলন্তরূপো হুত্ৰা উপসঙ্কমীতি অত্থো. তুম্হে জাননত্থন্তি সম্বন্ধো. পঞ্চপণ্ণাসাযাতি এত্থ ‘‘চতুপঞ্ঞাসাযাতি ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি সতি উপরি ৰুচ্চমানং দ্ৰাসট্ঠি অরহন্তোতি ৰচনং সমেতী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ১.আচরিযপরম্পরকথাৰণ্ণনা) ৰুত্তং. দসভাতিকসমাকুলন্তি মুটসিৰস্স পুত্তেহি দেৰানংপিযতিস্সাদীহি দসহি ভাতিকেহি সমাকিণ্ণং. চিরদিট্ঠো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ধাতুযো সন্ধাযাহ. সব্বতাল়াৰচরেতি সব্বানি তুরিযভণ্ডানি, তংসহচরিতে ৰা ৰাদকে. উপট্ঠাপেত্ৰাতি উপহারকারাপনৰসেন সন্নিপাতেত্ৰা. ৰড্ঢমানকচ্ছাযাযাতি পচ্ছাভত্তং. পোক্খরৰস্সন্তি পোক্খরপত্তে ৰিয অতেমিতুকামানং উপরি অতেমেত্ৰা পৰত্তনকৰস্সং. মহাৰীরোতি সত্থুৰোহারেন ধাতু এৰ ৰুত্তা. পচ্ছিমদিসাভিমুখোৰ হুত্ৰা অপসক্কন্তোতি এত্থ পুরত্থাভিমুখো ঠিতোৰ পিট্ঠিতো অপসক্কনেন পচ্ছিমদিসায গচ্ছন্তো তাদিসোপসঙ্কমনং সন্ধায ‘‘পচ্ছিমদিসাভিমুখো’’তি ৰুত্তো. ‘‘মহেজৰত্থু নাম এৰংনামকং দেৰট্ঠান’’ন্তি ৰদন্তি.

পজ্জরকেনাতি অমনুস্সসমুট্ঠাপিতেন পজ্জরকরোগেন. দেৰোতি মেঘো. অনুপ্পৰেচ্ছীতি ৰিমুচ্চি. ৰিৰাদো হোতীতি এত্থ কিরিযাকালমপেক্খিত্ৰা ৰত্তমানপ্পযোগো দট্ঠব্বো. এৰং ঈদিসেসু সব্বত্থ. তদেতন্তি ঠানং তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ছন্নং ৰণ্ণানং সম্বন্ধভূতানং রংসিযো চা’’তি অজ্ঝাহরিতব্বং, ‘‘ছন্নং ৰণ্ণানং উদকধারা চা’’তি এৰম্পেত্থ সম্বন্ধং ৰদন্তি. পরিনিব্বুতেপি ভগৰতি তস্সানুভাৰেন এৰরূপং পাটিহারিযং অহোসি এৰাতি দস্সেতুং এৰং অচিন্তিযাতিআদিগাথমাহ. রক্খং করোন্তোতি অত্তনা উপাযেন পলাপিতানং যক্খানং পুন অপ্পৰিসনত্থায পরিত্তানং করোন্তো. আৰিজ্জীতি পরিযাযি.

রঞ্ঞো ভাতাতি রঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা. অনুল়াদেৰী নাম রঞ্ঞো জেট্ঠভাতু জাযা. সরসরংসিজালৰিস্সজ্জনকেনাতি সিনিদ্ধতায রসৰন্তং ওজৰন্তং রংসিজালং ৰিস্সজ্জেন্তেন. একদিৰসেন অগমাসীতি সম্বন্ধো. অপ্পেসীতি লেখসাসনং পতিট্ঠাপেসি. উদিক্খতীতি অপেক্খতি পত্থেতি. ভারিযন্তি গরুকং, অনতিক্কমনীযন্তি অত্থো. মং পটিমানেতীতি মং উদিক্খতি. কম্মারৰণ্ণন্তি রঞ্ঞো পকতিসুৰণ্ণকারৰণ্ণং. তিহত্থৰিক্খম্ভন্তি তিহত্থৰিত্থারং. সকলজম্বুদীপরজ্জেনাতি এত্থ রঞ্ঞো ইদন্তি রজ্জং, সকলজম্বুদীপতো উপ্পজ্জনকআযো চেৰ আণাদযো চ, তেন পূজেমীতি অত্থো, ন সকলপথৰীপাসাদাদিৰত্থুনা তস্স সত্তাহং দেমীতিআদিনা কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা দাতুং অযুত্তত্তা. এৰঞ্হি দেন্তো তাৰকালিকং দেতি নাম ৰত্থুপরিচ্চাগলক্খণত্তা দানস্স, পথৰাদিৰত্থুপরিচ্চাগেন চ পুন গহণস্স অযুত্তত্তা. নিযমিতকালে পন আযাদযো পরিচ্চত্তা এৰাতি ততো পরং অপরিচ্চত্তত্তা গহেতুং ৰট্টতি. তস্মা ৰুত্তনযেনেত্থ ইতো পরম্পি আযাদিদানৰসেনেৰ রজ্জদানং ৰেদিতব্বং. পুপ্ফুল়কা হুত্ৰাতি কেতকীপারোহঙ্কুরা ৰিয উদকপুপ্ফুল়কাকারা হুত্ৰা. গৰক্খজালসদিসন্তি ভাৰনপুংসকং, ৰাতপানেসু জালাকারেন ঠপিতদারুপটসদিসন্তি অত্থো, গৰক্খেন চ সুত্তাদিমযজালেন চ সদিসন্তি ৰা অত্থো.

দেৰদুন্দুভিযোতি এত্থ দেৰোতি মেঘো, তস্স অচ্ছসুক্খতায আকাসমিৰ খাযমানস্স অনিমিত্তগজ্জিতং দেৰদুন্দুভি নাম, যং ‘‘আকাসদুন্দুভী’’তিপি ৰদন্তি. ফলিংসূতি থনিংসু. পব্বতানং নচ্চেহীতি পথৰীকম্পেন ইতো চিতো চ ভমন্তানং পব্বতানং নচ্চেহি. ৰিম্হযজাতা যক্খা ‘‘হি’’ন্তিসদ্দং নিচ্ছারেন্তীতি আহ ‘‘যক্খানং হিঙ্কারেহী’’তি. সকসকপটিভানেহীতি অত্তনো অত্তনো সিপ্পকোসল্লেহি. অভিসেকং দত্ৰাতি অনোতত্তদহোদকেন অভিসেকং দত্ৰা.

দেৰতাকুলানীতি মহাবোধিং পরিৰারেত্ৰা ঠিতনাগযক্খাদিদেৰতাকুলানি দত্ৰাতি সম্বন্ধো. গোপকরাজকম্মিনো তথা ‘‘তরচ্ছা’’তি ৰদন্তি. ইমিনা পরিৰারেনাতি সহত্থে করণৰচনং, ইমিনা পরিৰারেন সহাতি অত্থো. তামলিত্তিন্তি এৰংনামকং সমুদ্দতীরে পট্টনং. ইদমস্স ততিযন্তি সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠিতসাখাবোধিযা রজ্জসম্পদানং সন্ধায ৰুত্তং. ততো পন পুব্বে একৰারং রজ্জসম্পদানং অচ্ছিন্নায সাখায মহাবোধিযা এৰ কতং, তেন সদ্ধিং চতুক্খত্তুং রাজা রজ্জেন পূজেসি. রজ্জেন পূজিতদিৰসেসু কির সকলদীপতো উপ্পন্নং আযং গহেত্ৰা মহাবোধিমেৰ পূজেসি.

পঠমপাটিপদদিৰসেতি সুক্কপক্খপাটিপদদিৰসে. তঞ্হি কণ্হপক্খপাটিপদদিৰসং অপেক্খিত্ৰা ‘‘পঠমপাটিপদদিৰস’’ন্তি ৰুত্তং, ইদঞ্চ তস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ৰোহারং গহেত্ৰা ৰুত্তং, ইধ পন পুণ্ণমিতো পট্ঠায যাৰ অপরা পুণ্ণমী, তাৰ একো মাসোতি ৰোহারো. তস্মা ইমিনা ৰোহারেন ‘‘দুতিযপাটিপদদিৰসে’’তি ৰত্তব্বং সিযা কণ্হপক্খপাটিপদস্স ইধ পঠমপাটিপদত্তা. গচ্ছতি ৰতরেতি এত্থ অরেতি খেদে. সমন্তাযোজনন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং, যোজনপ্পমাণে পদেসে সব্বত্থাতি অত্থো. সুপণ্ণরূপেনাতি মহাবোধিং বলক্কারেন গহেত্ৰা নাগভৰনং নেতুকামানি নাগরাজকুলানি ইদ্ধিযা গহিতেন গরুল়রূপেন সন্তাসেতি. তং ৰিভূতিং পস্সিত্ৰাতি দেৰতাদীহি করীযমানং পূজামহত্তং, মহাবোধিযা চ আনুভাৰমহত্তং দিস্ৰা সযম্পি তথা পূজেতুকামা থেরিং যাচিত্ৰাতি যোজনা. সমুদ্দসালৰত্থুস্মিন্তি যস্মিং পদেসে ঠত্ৰা রাজা সমুদ্দে আগচ্ছন্তং বোধিং থেরানুভাৰেন অদ্দস, যত্থ চ পচ্ছা সমুদ্দস্স দিট্ঠট্ঠানন্তি পকাসেতুং সমুদ্দসালং নাম সালং অকংসু, তস্মিং সমুদ্দসালায ৰত্থুভূতে পদেসে. থেরস্সাতি মহামহিন্দত্থেরস্স. পুপ্ফঅগ্ঘিযানীতি কূটাগারসদিসানি পুপ্ফচেতিযানি. আগতো ৰতরেতি এত্থ অরেতি পমোদে. অট্ঠহি অমচ্চকুলেহি অট্ঠহি ব্রাহ্মণকুলেহি চাতি সোল়সহি জাতিসম্পন্নকুলেহি. রজ্জং ৰিচারেসীতি রজ্জং ৰিচারেতুং ৰিস্সজ্জেসি. রাজৰত্থুদ্ৰারকোট্ঠকট্ঠানেতি রাজুয্যানস্স দ্ৰারকোট্ঠকট্ঠানে. অনুপুব্বৰিপস্সনন্তি উদযব্বযাদিঅনুপুব্বৰিপস্সনং. ‘‘সহ বোধিপতিট্ঠানেনা’’তি করণৰচনেন ৰত্তব্বে ৰিভত্তিপরিণামেন ‘‘সহ বোধিপতিট্ঠানা’’তি নিস্সক্কৰচনং কতং. সতি হি সহসদ্দপ্পযোগে করণৰচনেনেৰ ভৰিতব্বং. দস্সিংসূতি পঞ্ঞাযিংসু. মহাআসনট্ঠানেতি পুব্বপস্সে মহাসিলাসনেন পতিট্ঠিতট্ঠানে. পূজেত্ৰা ৰন্দীতি আগামিনং মহাচেতিযং ৰন্দি. পুরিমে পন মহাৰিহারট্ঠানে পূজামত্তস্সেৰ কতত্তা অনাগতে সঙ্ঘস্সপি নৰকতা অৰন্দিতব্বতা চ পকাসিতাতি ৰেদিতব্বা. অনাগতে পন মেত্তেয্যাদিবুদ্ধা পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধভাৰক্খণং উদ্দিস্স ৰন্দিতব্বাৰ সভাৰেন ৰিসিট্ঠপুগ্গলত্তাতি গহেতব্বং.

মহাঅরিট্ঠোতি পঞ্চপঞ্ঞাসায ভাতুকেহি সদ্ধিং চেতিযগিরিম্হি পব্বজিতং সন্ধায ৰুত্তং. মেঘৰণ্ণাভযঅমচ্চস্স পরিৰেণট্ঠানেতি মেঘৰণ্ণঅভযস্স রঞ্ঞো অমচ্চেন কত্তব্বস্স পরিৰেণস্স ৰত্থুভূতে ঠানে. মঙ্গলনিমিত্তভাৰেন আকাসে সমুপ্পন্নো মনোহরসদ্দো আকাসস্স রৰো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘আকাসং মহাৰিরৰং রৰী’’তি. ন হি আকাসো নাম কোচি ধম্মো অত্থি, যো সদ্দং সমুট্ঠাপেয্য, আকাসগতউতুৰিসেসসমুট্ঠিতোৰ সো সদ্দোতি গহেতব্বো. পঠমকত্তিকপৰারণদিৰসে…পে… ৰিনযপিটকং পকাসেসীতি ইদং ৰিনযং ৰাচেতুং আরদ্ধদিৰসং সন্ধায ৰুত্তং. অনুসিট্ঠিকরানন্তি অনুসাসনীকরানং. রাজিনোতি উপযোগত্থে সামিৰচনং, দেৰানংপিযতিস্সরাজানন্তি অত্থো. অঞ্ঞেপীতি মহিন্দাদীহি অট্ঠসট্ঠিমহাথেরেহি অঞ্ঞেপি, তেসং সরূপং দস্সেন্তো আহ তেসং থেরানন্তিআদি. তত্থ তেসং থেরানং অন্তেৰাসিকাতি মহিন্দত্থেরাদীনং অট্ঠসট্ঠিমহাথেরানং অরিট্ঠাদযো অন্তেৰাসিকা চ মহাঅরিট্ঠত্থেরস্স অন্তেৰাসিকা তিস্সদত্তকাল়সুমনাদযো চাতি যোজেতব্বং. অন্তেৰাসিকানং অন্তেৰাসিকাতি উভযত্থ ৰুত্তঅন্তেৰাসিকানং অন্তেৰাসিকপরম্পরা চাতি অত্থো. পুব্বে ৰুত্তপ্পকারাতি মহিন্দো ইট্টিযো উত্তিযোতিআদিগাথাহি (পারা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা) পকাসিতা আচরিযপরম্পরা.

ন পগ্ঘরতীতি ন গল়তি, ন পমুস্সতীতি অত্থো. সতিগতিধিতিমন্তেসূতি এত্থ সতীতি উগ্গহধারণে সতি. গতীতি সদ্দত্থৰিভাগগ্গহণে ঞাণং. ধিতীতি উগ্গহপরিহরণাদীসু ৰীরিযং. কুক্কুচ্চকেসূতি ‘‘কপ্পতি ন কপ্পতী’’তি ৰীমংসকুক্কুচ্চকারীসু. মাতাপিতুট্ঠানিযোতি ৰত্ৰা তমেৰত্থং সমত্থেতুং আহ তদাযত্তাহীতিআদি. ৰিনযপরিযত্তিং নিস্সাযাতি ৰিনযপিটকপরিযাপুণনং নিস্সায. অত্তনো সীলক্খন্ধো সুগুত্তোতি লজ্জিনো ৰিনযধারণস্স অলজ্জিঅঞ্ঞাণতাদীহি ছহি আকারেহি আপত্তিযা অনাপজ্জনতো অত্তনো সীলক্খন্ধো খণ্ডাদিদোসৰিরহিতো সুগুত্তো সুরক্খিতো হোতি. কুক্কুচ্চপকতানন্তি কপ্পিযাকপ্পিযং নিস্সায উপ্পন্নেন কুক্কুচ্চেন পকতানং উপদ্দুতানং অভিভূতানং যথাৰিনযং কুক্কুচ্চং ৰিনোদেত্ৰা সুদ্ধন্তে পতিট্ঠাপনেন পটিসরণং হোতি. ৰিগতো সারদো ভযমেতস্সাতি ৰিসারদো. ‘‘এৰং কথেন্তস্স দোসো এৰং ন দোসো’’তি ঞত্ৰাৰ কথনতো নিব্ভযোৰ সঙ্ঘমজ্ঝে ৰোহরতি . পচ্চত্থিকেতি অত্তপচ্চত্থিকে চেৰ ৰজ্জিপুত্তকাদিসাসনপচ্চত্থিকে চ. সহধম্মেনাতি সকারণেন ৰচনেন সিক্খাপদং দস্সেত্ৰা যথা তে অসদ্ধম্মং পতিট্ঠাপেতুং ন সক্কোন্তি, এৰং সুনিগ্গহিতং কত্ৰা নিগ্গণ্হাতি. সদ্ধম্মট্ঠিতিযাতি পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধসঙ্খাতস্স তিৰিধস্সাপি সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা, পৰত্তিযাতি অত্থো.

ৰিনযো সংৰরত্থাযাতিআদীসু ৰিনযপরিযাপুণনং ৰিনযো, ৰিনযপঞ্ঞত্তি ৰা কাযৰচীদ্ৰারসংৰরত্থায. অৰিপ্পটিসারোতি কতাকতং নিস্সায ৰিপ্পটিসারাভাৰো সন্তাপাভাৰো. পামোজ্জং তরুণপীতি. পীতি নাম বলৰপীতি. পস্সদ্ধীতি কাযচিত্তপস্সদ্ধি. যথাভূতঞাণদস্সনন্তি সপ্পচ্চযনামরূপপরিগ্গহো. নিব্বিদাতি ৰিপস্সনা. ৰিরাগোতি অরিযমগ্গো. ৰিমুত্তীতি অগ্গফলং. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণং. অনুপাদাতি কঞ্চি ধম্মং অনুপাদিযিত্ৰা পরিচ্চজিত্ৰা. পরিনিব্বানত্থাযাতি পচ্চৰেক্খণঞাণে অনুপ্পন্নে অন্তরা পরিনিব্বানাভাৰেন তংপরিনিব্বানত্থাযাতি পচ্চযত্তেন ৰুত্তং অনন্তরাদিপচ্চযত্তা. এতদত্থা কথাতি অযং ৰিনযকথা নাম এতস্স অনুপাদাপরিনিব্বানস্স অত্থাযাতি অত্থো. মন্তনাতি ৰিনযমন্তনাযেৰ, ভিক্খূনং ‘‘এৰং করিস্সাম, এৰং ন করিস্সামা’’তি ৰিনযপটিবদ্ধমন্তনা. উপনিসাতি উপনিসীদতি এত্থ ফলন্তি উপনিসা, কারণং. ৰিনযো সংৰরত্থাযাতিআদিকারণপরম্পরাপি এতদত্থাতি অত্থো. সোতাৰধানন্তি ইমিস্সা পরম্পরপচ্চযকথায অত্তানং সমনত্থায সোতাৰধানং, তম্পি এতমত্থং. যদিদন্তি নিপাতো. যো অযং চতূহি উপাদানেহি অনুপাদিযিত্ৰা চিত্তস্স অরহত্তমগ্গসঙ্খাতো, তপ্ফলসঙ্খাতো ৰা ৰিমোক্খো, সোপি এতদত্থায অনুপাদাপরিনিব্বানত্থায. অথ ৰা যো অযং কঞ্চি ধম্মং অনুপাদাচিত্তস্স ৰিমোক্খো ৰিমুচ্চনং ৰিগমো পরিনিব্বানং এতদত্থা কথাতি এৰং উপসংহরণৰসেন যোজেতুম্পি ৰট্টতি মগ্গফলৰিমোক্খস্স পুব্বে ৰুত্তত্তা. আযোগোতি উগ্গহণাদিৰসেন পুনপ্পুনং অভিযোগো.

আচরিযপরম্পরকথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

ইতি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায ৰিমতিৰিনোদনিযং

বাহিরনিদানকথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা

সেয্যথিদন্তি তং কতমং, তং কথন্তি ৰা অত্থো. অনিযমনিদ্দেসৰচনন্তি অত্তনো অত্থং সরূপেন নিযমেত্ৰা নিদ্দিসতীতি নিযমনিদ্দেসো, ন নিযমনিদ্দেসো অনিযমনিদ্দেসো. সোৰ ৰুচ্চতে অনেনাতি ৰচনন্তি অনিযমনিদ্দেসৰচনং. তস্সাতি তেনাতিপদস্স. পরিৰিতক্কোতি ‘‘কতমেসানং খো বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ব্রহ্মচরিযং ন চিরট্ঠিতিকং অহোসী’’তিআদিনা (পারা. ১৮) পৰত্তো. পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰাতি তেনাতিপদতো হেট্ঠা ৰুত্তপাঠে ৰা উপরি ৰক্খমানপাঠে ৰাতি অত্থো. অত্থতো সিদ্ধেনাতি সামত্থিযতো সিদ্ধেন. তত্রিদং মুখমত্তনিদস্সনন্তি তস্সা যথাৰুত্তযুত্তিযা পরিদীপনে ইদং উপাযমত্তনিদস্সনং. মুখং দ্ৰারং উপাযোতি হি অত্থতো একং.

সমযসদ্দো দিস্সতীতি সম্বন্ধো. অস্সাতি সমযসদ্দস্স সমৰাযো অত্থোতি সম্বন্ধো. কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি এত্থ কালো নাম উপসঙ্কমনস্স যুত্তকালো, সমযো নাম সরীরবলাদিকারণসমৰাযো, তে উপাদায পটিচ্চাতি অত্থো. খণোতি ওকাসো. বুদ্ধুপ্পাদাদযো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো. সো এৰ সমযো. তেনেৰ ‘‘একোৰা’’তি ৰুত্তং. মহাসমযোতি মহাসমূহো. পৰনস্মিন্তি ৰনসণ্ডে. সমযোপি খো তে ভদ্দালীতি এত্থ সমযোতি সিক্খাপদাৰিলঙ্ঘনস্স হেতু, কো সো? অত্তনো ৰিপ্পটিপত্তিযা ভগৰতো জাননং, সো সমযসঙ্খাতো হেতু তস্সা অপ্পটিৰিদ্ধোতি অত্থো. ভগৰাতিআদি তস্স পটিৰিজ্ঝনাকারদস্সনং. উগ্গহমানোতি কিঞ্চি কিঞ্চি উগ্গহেতুং সমত্থতায উগ্গহমানো, সুমনপরিব্বাজকস্সেৰেতং নামং. সমযং দিট্ঠিং পৰদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৰাদকো, মল্লিকায আরামো. স্ৰেৰ তিন্দুকাচীরসঙ্খাতায তিম্বরুরুক্খপন্তিযা পরিক্খিত্তত্তা ‘‘তিন্দুকাচীর’’ন্তি চ, একাৰ নিৰাসা সালা এত্থাতি ‘‘একসালকো’’তি চ ৰুচ্চতি. অত্থাভিসমযাতি যথাৰুত্তস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকস্স অত্থস্স হিতস্স পটিলাভতো. মানাভিসমযাতি মানপ্পহানা. পীল়নট্ঠোতি পীল়নং তংসমঙ্গিনো হিংসনং, অৰিপ্ফারিকতাকরণং, পীল়নমেৰ অত্থো পীল়নট্ঠো. সন্তাপোতি দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং. ৰিপরিণামোতি জরায মরণেন চাতি দ্ৰিধা ৰিপরিণামেতব্বতা অভিসমেতব্বো পটিৰিজ্ঝিতব্বোতি অভিসমযো, সোৰ অভিসমযট্ঠো, পীল়নাদীনি.

এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারেপি সউপসগ্গো অভিসমযসদ্দো উদ্ধটো. তত্থ সঙ্গমৰসেন পচ্চযানং ফলুপ্পাদনং পটি অযনং একতো পৰত্তি এত্থাতি সমযো, সমৰাযো. ৰিৰট্টূপনিস্সযসঙ্গমে সতি এন্তি এত্থ সত্তা পৰত্তন্তীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ সঙ্খতধম্মো, সযং ৰা এতি আগচ্ছতি ৰিগচ্ছতি চাতি সমযো, কালো. সমেন্তি অৰযৰা এতস্মিং, সযং ৰা তেসূতি সমযো, সমূহো. পচ্চযন্তরসঙ্গমে এতি আগচ্ছতি এতস্মা ফলন্তি সমযো, হেতু. সঞ্ঞাৰসেন ৰিপল্লাসতো ধম্মেসু এতি অভিনিৰিসতীতি সমযো, দিট্ঠি. সমীপং অযনং উপগমনং সমযো, পটিলাভো. সম্মদেৰ সহিতানং ৰাচানং অযনং ৰিগমোতি সমযো, পহানং. সম্মদেৰ, সহিতানং ৰা সচ্চানং অযনং জাননন্তি সমযো, পটিৰেধো. এৰং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

এত্থ চ সমযসদ্দস্স সামঞ্ঞেন অনেকত্থতা ৰুত্তা. ন হি একস্মিং অত্থৰিসেসে ৰত্তমানো সদ্দো তদঞ্ঞেপি ৰত্ততি. তস্মা অত্থা ৰিয তংতংৰাচকা সমযসদ্দাপি ভিন্না এৰাতি গহেতব্বা. এৰং সব্বত্থ অত্থুদ্ধারেসু.

তত্থ তথাতি তেসু সুত্তাভিধম্মেসু উপযোগভুম্মৰচনেহি. ইধাতি ৰিনযে, অঞ্ঞথাতি করণৰচনেন. অচ্চন্তমেৰাতি নিরন্তরমেৰ. ভাৰো নাম কিরিযা, কিরিযায কিরিযন্তরূপলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং, যথা উদযে সতি চন্দে জাতো রাজপুত্তোতি. অধিকরণঞ্হীতিআদি অভিধম্মে সমযসদ্দো কালসমূহখণসমৰাযহেতুসঙ্খাতেসু পঞ্চসু অত্থেসু ৰত্ততি, ন ৰিনযে ৰিয কালে এৰ, তেসু চ কালসমূহত্থা দ্ৰে তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং অধিকরণভাৰেন নিদ্দিসিতুং যুত্তা. খণসমৰাযহেতুঅত্থা পন তযোপি অত্তনো ভাৰেন ফস্সাদীনং ভাৰস্স উপলক্খণভাৰেন নিদ্দিসিতুং যুত্তাতি ৰিভাৰনমুখেন যথাৰুত্তমত্থং সমত্থেতুং ৰুত্তং. তত্থ যস্মিঞ্হি কালে, ধম্মসমূহে ৰা সমযে অধিকরণভূতে কুসলং উপ্পন্নং, তস্মিঞ্ঞেৰ কালে, ধম্মসমূহে ৰা সমযে ফস্সাদযো হোন্তীতি এৰং অধিকরণত্থযোজনা, যস্মিং পন খণে, সমৰাযে হেতুম্হি ৰা সমযে সতি ৰিজ্জমানে কুসলং উপ্পন্নং, তস্মিঞ্ঞেৰ খণাদিম্হি সমযেপি ৰিজ্জমানে ফস্সাদযো হোন্তীতি ভাৰেনভাৰলক্খণত্থযোজনা চ ৰেদিতব্বা.

হোতি চেত্থাতি এত্থ যথাৰুত্তঅত্থৰিসযে সঙ্গহগাথা হোতি. অঞ্ঞত্রাতি সুত্তাভিধম্মেসু. অভিলাপমত্তভেদোতি দেসনাৰিলাসতো সদ্দমত্তেনেৰ ভেদো, ন অত্থতো.

অৰিসেসেনাতি সামঞ্ঞেন. ইরিযাপথোতিআদীসু ইরিযায সব্বদ্ৰারিককিরিযায পথো পৰত্তনট্ঠানং তব্বিনিমুত্তকম্মস্স অভাৰাতি ঠানাদযো ইরিযাপথো, সোৰ ৰিহারো. ব্রহ্মভূতা সেট্ঠভূতা পরহিতচিত্তাদিৰসপ্পৰত্তিতো মেত্তাদযো ব্রহ্মৰিহারো নাম. তদৰসেসা পন মহগ্গতা সব্বনীৰরণৰিগমনাদিসিদ্ধেন জোতনাদিঅত্থেন দিব্বৰিহারো নাম. ব্রহ্মৰিহারভাৰেন ৰিসুং গহিতত্তা মেত্তাদযো ইধ অসঙ্গহিতা. অরিযানমেৰ ৰিহারোতি ফলসমাপত্তিযো অরিযৰিহারো নাম.

রুক্খাদিমূলেযেৰ মূলসদ্দস্স নিরুল়্হভাৰং দস্সেতুং অপরেন মূলসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘মূলমূলে’’তি ৰুত্তং, যথা দুক্খদুক্খন্তি (ৰিভ. অট্ঠ. ১৯০). লোভাদীনং দোসমূলাদিচিত্তাসাধারণত্তা ‘‘অসাধারণহেতুম্হী’’তি ৰুত্তং.

তত্থ সিযাতি তত্থ ৰেরঞ্জাযন্তিআদীসু পদেসু কস্সচি চোদনা সিযাতি অত্থো. উভযথা নিদানকিত্তনস্স পন কিং পযোজনন্তি? আহ গোচরগামনিদস্সনত্থন্তিআদি. তত্থ অস্সাতি ভগৰতো.

কিলমোৰ কিলমথো, অত্তনো অত্তভাৰস্স কিলমথো অত্তকিলমথো, তস্স অনু অনু যোগো পুনপ্পুনং পৰত্তনং অত্তকিলমথানুযোগো. ৰত্থুকামারম্মণে সুখে সম্পযোগৰসেন লীনা যুত্তা, কামতণ্হা, তংসহচরিতে কামে সুখে ৰা আরম্মণভূতে অল্লীনা পৰত্ততীতি কামসুখল্লিকা তণ্হা, তস্সা কামসুখল্লিকায অনু অনু যোগো কামসুখল্লিকানুযোগো. লোকে সংৰড্ঢভাৰন্তি আমিসোপভোগেন সংৰড্ঢিতভাৰং. উপ্পজ্জমানো বহুজনহিতাদিঅত্থাযেৰ উপ্পজ্জতীতি যোজনা.

দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ দিট্ঠীতিআদি. এত্থ চ ‘‘যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তায দিট্ঠিযা. ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকানি, তথারূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তানঞ্চ সীলানং সামঞ্ঞসঙ্খাতেন সঙ্ঘাতো সঙ্ঘটিতো সমণগণো, তেনাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্ঘাতেনা’’তি ৰা পাঠেনেত্থ ভৰিতব্বং, তস্স দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞভূতেন সংহননেন সঙ্ঘাতো সমণগণো, তেনাতি অত্থো. এৰঞ্হি পাঠে সদ্দতো অত্থো যুত্ততরো হোতি. অস্সাতি মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স.

ব্রহ্মং অণতীতি এত্থ ব্রহ্ম-সদ্দেন ৰেদো ৰুচ্চতি, সো মন্তব্রহ্মকপ্পৰসেন তিৰিধো. তত্থ ইরুৰেদাদযো তযো ৰেদা মন্তা, তে চ পধানা, ইতরে পন সন্নিস্সিতা, তেন পধানস্সেৰ গহণং. মন্তে সজ্ঝাযতীতি ইরুৰেদাদিকে মন্তসত্থে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইরুৰেদাদযো হি গুত্তভাসিতব্বতায ‘‘মন্তা’’তি ৰুচ্চন্তি. ‘‘বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণো, সমিতপাপত্তা সমণো’’তি যথাৰুত্তমত্থদ্ৰযং উদাহরণদ্ৰযেন ৰিভাৰেতুং ৰুত্তঞ্হেতন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং ‘সমণো’তি পৰুচ্চতী’’তি হি ইদং ৰচনং গহেত্ৰা ‘‘সমিতপাপত্তা ‘সমণো’তি ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তং, বাহিতপাপোতি ইদং পন অঞ্ঞস্মিং গাথাবন্ধে ৰুত্তৰচনং. যথাভুচ্চগুণাধিগতন্তি যথাভূতগুণাধিগতং. সকিঞ্চনোতি সদোসো.

গোত্তৰসেনাতি এত্থ গং তাযতীতি গোত্তং, গো-সদ্দেন চেত্থ অভিধানং বুদ্ধি চ ৰুচ্চতি. কেনচি পারিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপারিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পারিজুঞ্ঞেন, পরিহানিযাতি অত্থো. ততো পরন্তি ৰেরঞ্জাযন্তিআদিৰচনং. ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনন্তি ইত্থং ইমং পকারং ভূতো আপন্নোতি ইত্থম্ভূতো, তস্স আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, সোযেৰত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো. অথ ৰা ‘‘ইত্থং এৰংপকারো ভূতো জাতো’’তি এৰং কথনত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো, তস্মিং উপযোগৰচনন্তি অত্থো. এত্থ চ অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো অভিভৰিত্ৰা উগ্গমনপ্পকারস্স দীপনতো, তেন যোগতো তং খো পন ভৰন্তং গোতমন্তি ইদং উপযোগৰচনং সামিঅত্থেপি সমানে ইত্থম্ভূতাখ্যানদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৰুত্তং, তেনেৰাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি.

ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা সাধু দেৰদত্তো মাতরমভীতি এত্থ অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৰচনং কতং, এৰমিধাপি তং খো পন ভৰন্তং গোতমং অভি এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো উগ্গতোতি অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৰচনন্তি. সাধু দেৰদত্তো মাতরমভীতি এত্থ হি ‘‘দেৰদত্তো মাতরমভি মাতরি ৰিসযে মাতুযা ৰা সাধূ’’তি এৰং অধিকরণত্থে ৰা সামিঅত্থে ৰা ভুম্মৰচনস্স সামিৰচনস্স ৰা পসঙ্গে ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকেন অভিসদ্দেন যোগে উপযোগৰচনং কতং, যথা চেত্থ দেৰদত্তো মাতুৰিসযে মাতুসম্বন্ধী ৰা সো ৰুত্তপ্পকারপ্পত্তোতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, এৰমিধাপি ভোতো গোতমস্স সম্বন্ধী কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো অভিভৰিত্ৰা উগ্গমনপকারপ্পত্তোতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. তত্থ হি দেৰদত্তগ্গহণং ৰিয ইধ কিত্তিসদ্দগ্গহণং, তত্থ মাতরন্তি ৰচনং ৰিয ইধ তং খো পন ভৰন্তং গোতমন্তি ৰচনং, তত্থ সাধুসদ্দগ্গহণং ৰিয ইধ উগ্গতসদ্দগ্গহণং ৰেদিতব্বং. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিভূতো সদ্দো, ন কেৰলোতি দস্সনত্থং ৰিসেসিতন্তি আহ ‘‘কিত্তি এৰা’’তি. ততো কিত্তীতি থুতি, তস্সা পকাসকো সদ্দো কিত্তিসদ্দোতি দস্সেতুং ‘‘থুতিঘোসো ৰা’’তি ৰুত্তং.

সো ভগৰাতি এত্থ সোতি পসিদ্ধিযং, যো সো সমত্তিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা দসসহস্সিলোকধাতুং কম্পেন্তো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, সো লোকে অতিপাকটোতি ‘‘সো ভগৰা’’তি ৰুত্তং. ভগৰাতি চ ইদং সত্থু নামকিত্তনং, ন গুণকিত্তনং. পরতো পন ভগৰাতি গুণকিত্তনমেৰ. ইমিনা চ ইমিনা চাতি এতেন অরহন্তিআদিপদানং পচ্চেকং অনেকগুণগণং পটিচ্চ পৰত্তভাৰং দস্সেতি.

সুৰিদূরৰিদূরেতি দ্ৰীহি সদ্দেহি অতিৰিয দূরেতি দস্সেতি, সুৰিদূরতা এৰ হি ৰিদূরতা. সৰাসনানং কিলেসানং ৰিদ্ধংসিতত্তাতি ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধাদীহি অসাধারণং ভগৰতো অরহত্তন্তি দস্সেতি তেসং ৰাসনায অপ্পহীনত্তা, ৰাসনা চ নাম নিক্কিলেসস্সাপি সকলঞেয্যানৰবোধাদিদ্ৰারত্তযপ্পযোগৰিগুণতাহেতুভূতো কিলেসনিহিতো আকারো চিরনিগল়িতপাদানং নিগল়মোক্খেপি সঙ্কুচিততাগমনহেতুকো নিগল়নিহিতো আকারো ৰিয. যায পিলিন্দৰচ্ছাদীনং ৰসলৰোহারাদিৰিগুণতা হোতি, অযং ৰাসনাতি গহেতব্বা. আরকাতি এত্থ আকারস্স রস্সত্তং ক-কারস্স চ হ-কারং সানুস্সরং কত্ৰা নিরুত্তিনযেন ‘‘অরহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰং উপরিপি যথারহং নিরুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যঞ্চেতং সংসারচক্কন্তি সম্বন্ধো. পুঞ্ঞাদীতি আদি-সদ্দেন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারআনেঞ্জাভিসঙ্খারে সঙ্গণ্হাতি. আসৰা এৰ অৰিজ্জাদীনং কারণত্তা সমুদযোতি আহ ‘‘আসৰসমুদযমযেনা’’তি. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) হি ৰুত্তং. ৰিপাককটত্তারূপপ্পভেদো তিভৰো এৰ রথো, তস্মিং তিভৰরথে. সংসারচক্কন্তি যথাৰুত্তকিলেসকম্মৰিপাকসমুদযো.

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, ‘সংসারো’তি পৰুচ্চতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৮; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেস; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৰু. অট্ঠ. ১৪, ৫৮; থেরগা. অট্ঠ. ১.৬৭, ৯৯; বু. ৰং. অট্ঠ. ৫৮; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৭; চূল়নি. অট্ঠ. ৬) –

এৰং ৰুত্তো সংসারোৰ চক্কং ৰিয পরিব্ভমনতো চক্কং, তস্স চক্কস্স সব্বে অরা হতাতি সম্বন্ধো. অনেনাতি ভগৰতা. বোধীতি ঞাণং, তং এত্থ মণ্ডং পসন্নং জাতন্তি বোধিমণ্ডো. কম্মক্খযকরং ঞাণফরসুন্তি অরহত্তমগ্গঞাণং ৰুত্তং, তং ছিন্দিতব্বং অভিসঙ্খারসঙ্খাতং কম্মং পরিচ্ছিন্দতীতি দস্সেতুং কম্মক্খযকরৰিসেসনৰিসিট্ঠং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

এৰং কতিপযঙ্গেহি সংসারচক্কং তদৰসেসঙ্গেহি ফলভূতনামরূপধম্মেহি তিভৰরথঞ্চ তস্মিং রথে যোজিতসংসারচক্কারানং হননপ্পকারঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সব্বেহিপি দ্ৰাদসহি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি রথৰিরহিতমেৰ কেৰলং সংসারচক্কং, তস্স অরঘাতনপ্পকারভেদঞ্চ দস্সেতুং অথৰাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনমতগ্গন্তি অনু অনু অমতগ্গং, সব্বথা অনুগচ্ছন্তেহিপি অৰিঞ্ঞাতকোটিকন্তি অত্থো. অৰিজ্জামূলকত্তা জরামরণপরিযোসানত্তাতি ইদং সঙ্খারাদীনং দসন্নং অরভাৰেন একত্তং সমারোপেত্ৰাতি ৰুত্তং. ন হি তেসং পচ্চেকং অৰিজ্জামূলকতা জরামরণপরিযোসানতা চ অত্থি তথা পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িযং অৰুত্তত্তা. অথ ৰা তেসম্পি যথারহং অত্থতো অৰিজ্জামূলকত্তং, অত্তনো অত্তনো লক্খণভূতখণিকজরামরণৰসেন তপ্পরিযোসানতঞ্চ সন্ধাযেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ তেসং পচ্চেকং অরভাৰো সিদ্ধো হোতি.

এৰং সব্বাকারং সংসারচক্কমেৰ দস্সেত্ৰা ইদানি যেন ঞাণেন ইমস্স সংসারচক্কস্স অরানং ছেদো ভগৰতো সিদ্ধো, তস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৪; ১.৪৫) মাতিকা ৰুত্তত্তা ভৰচক্কাৰযৰেসু অৰিজ্জাদীসু পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নত্তা পরিগ্গহৰসেন পৰত্তিআকারং দস্সেত্ৰা পরতো তস্স অত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তেন এৰমযং অৰিজ্জাহেতূতিআদিকেন পটিসম্ভিদাপাল়িসহিতেন (পটি. ম. ১.৪৫) পাঠেন সরূপতো ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তস্স চ তেসুযেৰ অৰিজ্জাদীসু চতুসঙ্খেপাদিৰসেন পৰত্তিৰিভাগঞ্চ দস্সেত্ৰা ততো পরং ইতি ভগৰাতিআদিপাঠেন ভগৰতো তেন ধম্মট্ঠিতিঞাণেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স সব্বাকারতো পটিৰিদ্ধভাৰং দস্সেত্ৰা পুন ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেনাতিআদিনা ভগৰতো তেন ঞাণেন সংসারচক্কারানং ৰিদ্ধংসিতভাৰং দস্সেতুং তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ তিণ্ণং আযতনানন্তি চক্খুসোতমনাযতনানং তিণ্ণং. এস নযো তিণ্ণং ফস্সানন্তিআদীসুপি. রূপতণ্হাদিৰসেন ছ তণ্হাকাযা এৰ ৰেদিতব্বা.

সগ্গসম্পত্তিন্তি কামসুগতীসু সম্পত্তিং. তথেৰাতি কামুপাদানপচ্চযা এৰ. ব্রহ্মলোকসম্পত্তিন্তি রূপীব্রহ্মলোকসম্পত্তিং. তেভূমকধম্মৰিসযস্স সব্বস্সাপি রাগস্স কিলেসকামভাৰতো ভৰরাগোপি কামুপাদানমেৰাতি আহ ‘‘কামুপাদানপচ্চযাযেৰ মেত্তং ভাৰেতী’’তি. সেসুপাদানমূলিকাসুপীতি দিট্ঠুপাদানসীলব্বতুপাদানঅত্তৰাদুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু. তত্রাযং যোজনানযো – ইধেকচ্চো ‘‘নত্থি পরলোকো উচ্ছিজ্জতি অত্তা’’তি (দী. নি. ১.৮৫-৮৬ অত্থতো সমানং) দিট্ঠিং গণ্হাতি, সো দিট্ঠুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতীতিআদিনা, অপরো ‘‘অসুকস্মিং ভৰে অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি দিট্ঠিং গহেত্ৰা কামরূপারূপভৰূপপত্তিযা তং তং কুসলং করোতীতিআদিনা চ দিট্ঠুপাদানমূলিকা যোজনা, ইমিনাৰ নযেন অত্তৰাদুপাদানমূলিকা যোজনা ৰেদিতব্বা. অপরো ‘‘সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধী’’তি অসুদ্ধিমগ্গং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি পরামসন্তো সীলব্বতুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতীতিআদিনা সব্বভৰেসু সীলব্বতুপাদানমূলিকা যোজনা ৰেদিতব্বা.

ইদানি যস্স সংসারচক্কারানং ঘাতনসমত্থস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স অৰিজ্জাদিপচ্চযপঅগ্গহাকারং দস্সেতুং কামভৰে চ অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতীতিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰো দস্সিতো, তমেৰ ঞাণং অৰিজ্জাদীসু পৰত্তিআকারেন সদ্ধিং পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িং আনেত্ৰা নিগমনৰসেন দস্সেন্তো এৰমযন্তিআদিমাহ. ৰিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং পন ‘‘ইদানি য্ৰাযং সংসারচক্কং দস্সেন্তেন কামভৰে অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতীতিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযভাৰো সঙ্খারাদীনং পচ্চযুপ্পন্নভাৰো দস্সিতো, তমেৰ পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িং আনেত্ৰা নিগমনৰসেন দস্সেন্তো এৰমযন্তিআদিমাহা’’তি ৰুত্তং. সারত্থদীপনিযা ৰিনযটীকাযপি অযমেৰ পাঠো লিখিতো. তত্থ চ কামভৰে চ অৰিজ্জাতিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰো সংসারচক্কং দস্সেন্তেন ৰুত্তো ন হোতি তস্স চ অৰিজ্জা নাভি, মূলত্তাতিআদিনা পুব্বেৰ দস্সিতত্তা উপরি চক্করূপতো পযোগত্তেন উপসংহারাভাৰা চ. ‘‘অপি চ তমেৰ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰং নিগমনৰসেন দস্সেন্তো’’তি চ ৰুত্তং, ন চেত্থ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰো নিগমনৰসেন পধানত্তেন দস্সিতো, অথ খো পচ্চযপরিগ্গহৰসপ্পৰত্তং ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৰ যথাৰুত্তপচ্চযপরিগ্গহাকারস্স নিগমনৰসেন দস্সিতং. তথা হি ‘‘এৰমযং অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে ধম্মা হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং. অনাগতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জা হেতু…পে… ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৬) ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৰ পধানত্তেন দস্সিতং. ‘‘অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না’’তিআদি পন পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪; ১.৪৫) ৰুচ্চমানত্তা তস্স পচ্চযপরিগ্গহাকারপরিদীপনত্থং ৰিসযত্তেন ৰুত্তং, ন পধানত্তেন.

অযঞ্হেত্থ অত্থো – এৰন্তি অনন্তরে ৰুত্তনযেন অযং অৰিজ্জা সঙ্খারানং হেতু, সঙ্খারা চ তেন হেতুনা সমুপ্পন্না. উভোপেতেতি যস্মা অযং অৰিজ্জা পরপরিকপ্পিতপকতিইস্সরাদি ৰিয অহেতুকা নিচ্চা ধুৰা ন হোতি, অথ খো ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো সযম্পি সহেতুকা সঙ্খতা অনিচ্চাযেৰ হোতি, তস্মা উভোপেতে অৰিজ্জাসঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্নাযেৰ. ইতীতি এৰং যথাৰুত্তনযেন পচ্চযপরিগ্গণ্হনে যা পঞ্ঞা, তং ধম্মানং ঠিতিসঙ্খাতে কারণে যাথাৰতো পৰত্তত্তা ধম্মট্ঠিতিঞাণং নামাতি.