১. পঠমকথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা

৪৫৯. সমিতাৰিনাতি সমিতা’নেন কিলেসাতি সমিতাৰী, তেন সমিতাৰিনা. ‘‘তীণি চীৰরানী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘তিচীৰর’’ন্তি ৰুত্তং. সঙ্খ্যাপুব্বো দিগুনেকৰচনন্তি এত্থ লক্খণং ৰেদিতব্বং. তং পন অধিট্ঠিতস্সপি অনধিট্ঠিতস্সপি নামং ‘‘একরত্তম্পি চে ভিক্খু তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসেয্যা’’তিআদীসু তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতস্স নামং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) এত্থ অনধিট্ঠিতস্স নামং, ইধ তদুভযম্পি সম্ভৰতি. ‘‘ভগৰতা ভিক্খূনং তিচীৰরং অনুঞ্ঞাতং হোতী’’তি এত্থ অধিট্ঠিতমেৰ. ‘‘অঞ্ঞেনেৰ তিচীৰরেন গামং পৰিসন্তী’’তি এত্থ অনধিট্ঠিতমেৰ. একস্মিংযেৰ হি চীৰরে তিচীৰরাধিট্ঠানং রুহতি, ন ইতরস্মিং পত্তাধিট্ঠানং ৰিয, তস্মা ইতরং অতিরেকট্ঠানে তিট্ঠতি. তেন ৰুত্তং ‘‘কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ অতিরেকচীৰরং ধারেস্সন্তী’’তিআদি.

৪৬০-১. পঠমপঞ্ঞত্তিযা পনেত্থ একরত্তম্পি অতিরেকচীৰরং ধারেয্য, নিস্সগ্গিযং ৰুত্তং হোতি, ততো পরং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতুং. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ ‘দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্বং, তং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’’ন্তি এৰং ভগৰা পরিপুণ্ণং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি. অথ পচ্ছিমবোধিযং অজাতসত্তুকালে কথিনং অনুঞ্ঞাতং, ততো পট্ঠায ভিক্খূ ইদং সিক্খাপদং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে দসাহ…পে… পাচিত্তিয’’ন্তি উদ্দিসন্তি, এস নযো দুতিযততিযকথিনেসুপি. তথাপি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘দসাহপরমন্তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তী’’তি এত্তকংযেৰ ৰুত্তং, তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰচনং ন পঞ্ঞত্তি, ন চ অনুপঞ্ঞত্তীতি সিদ্ধং. ন হি পঞ্ঞত্তিৰত্থুস্মিং, অনুপঞ্ঞত্তিৰত্থুম্হি ৰা কথিনাধিকারো দিস্সতীতি যথাৰুত্তনযোৰ সারোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. অথাপি সিযা ‘‘কথিনস্সুপ্পত্তিকালতো পট্ঠায ভগৰতো ৰচনং অনুপঞ্ঞত্তিভাৰেন ৰুত্ত’’ন্তি. যদি এৰং দ্ৰে অনুপঞ্ঞত্তিযো সিযুং, ততো পরিৰারে (পরি. ২৪) ‘‘একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তিৰচনৰিরোধো. অপিচ যথাৰুত্তনযদীপনত্থং ইধ তং ৰচনং পঠমপঞ্ঞত্তিকালে অৰত্ৰা পচ্ছা ৰুত্তং. এত্থ সাধিতত্তা দুতিযততিযেসু পচ্ছা ৰুত্তপঠমপঞ্ঞত্তীসু এৰং ৰুত্তং. অঞ্ঞথা তত্থপি তং ৰচনং পচ্ছা ৰত্তব্বং সিযা. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘পচ্ছা ৰুত্তভাৰং সন্ধায নিট্ঠিতচীৰরস্মিন্তিআদীসু অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তং. সেক্খপুথুজ্জনানং পেমং, অরহন্তানং গারৰো. দসমং ৰা নৰমং ৰাতি এত্থ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং.

৪৬২-৩. নিট্ঠিতচীৰরস্মিন্তি ইদং কেৰলং চীৰরপলিবোধাভাৰমত্তদীপনত্থং ৰুত্তং, তস্মা ‘‘নট্ঠং ৰা ৰিনট্ঠং ৰা দড্ঢং ৰা চীৰরাসা ৰা উপচ্ছিন্না’’তি ৰুত্তং. যদি দসাহপরমং ধারেতব্বচীৰরদস্সনত্থং ৰুত্তং সিযা, নট্ঠাদিকং সো ধারেয্য. ধারণঞ্চেত্থ ঠপনং, পরিভোগো ৰা. তং দ্ৰযং কতেপি যুজ্জতি, অকতেপি যুজ্জতি, তস্মা ‘‘কতং ৰা হোতী’’তিপি ন ৰত্তব্বং. ন হি কতমেৰ অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযন্তি, তস্মা যং চীৰরং উপাদায ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি উব্ভতস্মিং কথিনে দসাহপরমং কালং ধারেতব্বন্তি অত্থো ন গহেতব্বো. তঞ্হি চীৰরং সন্তঞ্চে, উব্ভতস্মিং কথিনে একদিৰসম্পি পরিহারং ন লব্ভতি. অপিচ ‘‘চীৰরং নাম ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ চ কতং নাম হোতি, তস্মাপি ন তং সন্ধায ধারেতব্বন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং অসম্ভৰতো.

অনুগণ্ঠিপদে পনেতং ৰুত্তং ‘‘তত্থ সিযা – তস্স ভিক্খুনো চীৰরং নট্ঠাদীসু অঞ্ঞতরং যদি ভৰেয্য, কতমং চীৰরং দসাহপরমং ধারেয্য. যস্মা ধারেতব্বচীৰরং নত্থি, তস্মা অত্থুদ্ধারৰসেন করণপলিবোধদস্সনত্থং ‘নট্ঠং ৰা’তিআদিপদানি ৰুত্তানি. অযং পনত্থো ‘নট্ঠং ৰা’তিআদিনা নযেন ৰুত্তচীৰরানং অঞ্ঞতরস্মিং চীৰরে অসতি গহেতব্বো, সতি তং দসাহপরমং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং. এস নযো সব্বত্থ. ‘কতং ৰা হোতী’তি ৰুত্তচীৰরমেৰাধিপ্পেতং. কস্মা পন কতচীৰরং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতন্তি ন ৰুত্তন্তি চে? পাকটত্তা. কথং? নট্ঠৰিনট্ঠচীৰরাদীনং ধারণস্স অভাৰতো কতচীৰরমেৰ ইধাধিপ্পেতন্তি পাকটং. যথা কিং? যথা পঠমানিযতে মেথুনকাযসংসগ্গরহোনিসজ্জানমেৰাগতত্তা সোতস্স রহো অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তোতি পাকটো, তস্মা ‘চক্খুস্স রহো ইতরস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো’তি ন ৰুত্তো. এৰংসম্পদমিদন্তি ৰেদিতব্বং. ‘কতং ৰা হোতী’তি ইদং ন ৰত্তব্বং, কস্মা? অকতং অতিক্কামযতোপি নিস্সগ্গিযত্তা, কিঞ্চাপি নিস্সগ্গিযং হোতি, ইধ পন তিচীৰরাধিট্ঠানমধিপ্পেতং. তস্মিং তিচীৰরাধিট্ঠানে অকতং, অরজিতং, অকপ্পিযকতঞ্চ ‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’তিআদিনা নযেন অধিট্ঠাতুং ন ৰট্টতি, তদত্থদীপনত্থং ‘কতং ৰা হোতী’তি ৰুত্তং. ইতরথা ‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং পটিলদ্ধে’তি ৰদেয্য, এৰং সন্তে তিচীৰরং দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযন্তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ৰচনপ্পমাণতো. ‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতু’ন্তি ৰুত্তত্তা ইধাপি ‘অতিরেকচীৰরং নাম অনধিট্ঠিত’ন্তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং সিযা. যস্মা ‘কতং ৰা হোতী’তি ৰচনেন ইধাধিপ্পেতচীৰরেন সদ্ধিং সেসম্পি দসাহপরমতো উত্তরি ধারেতুং ন লব্ভতীতি অনুজানন্তো ‘অতিরেকচীৰরং নাম অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিত’ন্তি আহ. তত্থ সিযা – যথা ‘অৰিকপ্পিত’ন্তি অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তং, তথা ‘ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’ন্তিপি. কস্মা? যস্মা তিচীৰরমেৰ দসাহপরমং ধারেতব্বং ‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’ন্তিআদিঅনুপঞ্ঞত্তিৰসেন. ইতরথা একাহাতিক্কমেপি নিস্সগ্গিযং হোতি ‘যো পন, ভিক্খু, অতিরেকচীৰরং ধারেয্য, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’ন্তি ৰচনতো. ন তিচীৰরতো অঞ্ঞম্পি চীৰরং দসাহপরমং ধারেতব্বং, ততো পরং নিস্সগ্গিযং ‘অন্তোদসাহ’ন্তি ৰুত্তত্তা. যথাহ ‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতী’তি, ইতরথা ‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতী’তি ৰচনমত্তমেৰ ভৰেয্য, তস্মা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো. ইদং সব্বং অপরে ৰদন্তী’’তি. এত্থ অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৰরং কতমেৰ সন্তঞ্চে, দসাহপরমং ধারেতব্বন্তি ইদঞ্চিমস্স সাধনত্থং ৰুত্তৰচনঞ্চ পরতো ইধেৰ ৰুত্তৰিচারণায যথাৰুত্তযুত্তিযা চ ৰিরুজ্ঝতীতি ন গহেতব্বং.

ইধেৰ ৰুত্তৰিচারণা নাম – ‘‘স্ৰে কথিনুদ্ধারো ভৰিস্সতী’’তি অজ্জ উপ্পন্নচীৰরং তদহেৰ অনধিট্ঠহন্তস্স অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং. কস্মা? ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তিআদিনা সিক্খাপদস্স ৰুত্তত্তা. অন্তোকথিনে অতিরেকদসাহম্পি পরিহারং লভতি, কথিনতো উদ্ধং একদিৰসম্পি ন লভতি. যথা কিং? যথা অত্থতকথিনো সঙ্ঘো অত্থতদিৰসতো পট্ঠায যাৰ উব্ভারা একদিৰসাৰসেসেপি কথিনুব্ভারে আনিসংসং লভতি, পুনদিৰসে ন লভতি. সচে সতিসম্মোসা ভাজনীযচীৰরং ন ভাজিতং, পুনদিৰসে অনত্থতকথিনানম্পি সাধারণং হোতি. দিৰসা চে সাৰসেসা, অত্থতকথিনস্সেৰ সঙ্ঘস্স পাপুণাতি, এৰমেৰ অত্থতদিৰসতো পট্ঠায যাৰ উব্ভারা অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিতং ৰট্টতি অনুঞ্ঞাতদিৰসব্ভন্তরত্তা. কথিনদিৰসো গণনুপগো হোতি, উব্ভতদিৰসতো পট্ঠায দসাহপরমং কালং উপ্পন্নচীৰরং পরিহারং লভতি, ততো পরং ন লভতি. কস্মা? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতু’’ন্তি ৰচনতো. অন্তোকথিনেপি একাদসে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযপ্পসঙ্গং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি ৰারেত্ৰা ঠিতা, ন চ তে দিৰসে অদিৰসে অকাসীতি. তথা ততিযকথিনে চ ৰিচারিতং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৰ অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’তি ৰদন্তেন ভগৰতা যং মযা হেট্ঠা পঠমসিক্খাপদে ‘দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্ব’ন্তি অনুঞ্ঞাতং, তম্পি কথিনমাসতো বহি উপ্পন্নমেৰ, ন অন্তোতি দীপিতং হোতী’’তি চ, ‘‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং এতং অকালচীৰর’ন্তি (পারা. ৫০০) ৰচনতো কথিনুব্ভারতো উদ্ধং দসাহপরিহারং ন লভতীতি দীপিতং হোতি, তেহি সদ্ধিং পুন কথিনুব্ভারতো উদ্ধং পঞ্চ দিৰসানি লভতীতি পসঙ্গোপি ‘নিট্ঠিতচীৰর…পে… খিপ্পমেৰ কারেতব্ব’ন্তি অকালচীৰরস্স উপ্পত্তিকালং নিযমেত্ৰা ৰুত্তত্তা ৰারিতো হোতি. তদুভযেন কথিনব্ভন্তরে উপ্পন্নচীৰরং কথিনুব্ভারতো উদ্ধং একদিৰসম্পি পরিহারং ন লভতীতি সিদ্ধং হোতী’’তি চ. তস্মা দুৰিধম্পেতং ৰিচারণং সন্ধায অম্হেহি ‘‘ইধেৰ ৰুত্তৰিচারণায যথাৰুত্তযুত্তিযা চ ৰিরুজ্ঝতীতি ন গহেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

এত্থাহ – ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইদং ভুম্মং কিং চীৰরস্স উপ্পত্তি নিযমেতি, উদাহু ধারণং, উদাহু উভযন্তি, কিঞ্চেত্থ, যদি উপ্পত্তিং নিযমেতি, পচ্ছিমকত্তিকমাসে এৰ উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নচীৰরং ততো পট্ঠায দসাহং ধারেতব্বং অনিট্ঠিতেপি তস্মিং মাসেতি আপজ্জতি. অথ ধারণং নিযমেতি, অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৰরং উব্ভতেপি দসাহপরমং ধারেতব্বন্তি আপজ্জতি. অথ উভযং নিযমেতি, ততিযকথিনে ৰিয ৰিসেসেত্ৰা ৰত্তব্বন্তি? ৰুচ্চতে – কামং উভযং নিযমেতি, ন পন ৰিসেসনে পযোজনং অত্থি. যং অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৰরং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি ৰুত্তং, ন তং সন্ধায ‘‘ধারেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, সাধিতঞ্হেতং. ‘‘কতং ৰা হোতী’’তিআদিৰচনতো তদত্থসিদ্ধি, তেন পুন ৰিসেসনে পযোজনং নত্থি, ন হি কতমেৰ নিস্সগ্গিযং করোতি, ন চ নট্ঠাদিকং ধারেতুং সক্কাতি. যেন ৰা অধিপ্পাযেন ভগৰতা ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, সো অধিপ্পাযো ততিযকথিনে পকাসিতোতি ৰেদিতব্বো. কস্মা তত্থ পকাসিতোতি চে? ৰিসেসৰিধানদস্সনাধিপ্পাযতো. ৰিসেসৰিধানঞ্হি ‘‘নো চস্স পারিপূরী’’তিআদি. তত্থাপি ‘‘চীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’’তি অৰত্ৰা ‘‘অকালচীৰরং উপ্পজ্জেয্যা’’তি ৰিসেসনেন উব্ভতেপি কথিনে কালচীৰরং অত্থীতি দীপেতি. কিঞ্চেতং? পচ্ছিমকত্তিকমাসে উপ্পন্নচীৰরং, তেনেৰ তত্থ ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা উপ্পত্তিনিযমে ৰুত্তদোসাভাৰসিদ্ধি. যঞ্চ তত্থ ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং এতং অকালচীৰরং নামা’’তি ৰুত্তং, তস্স দ্ৰে অত্থৰিকপ্পা. আদেসৰসেন ‘‘অকালচীৰর’’ন্তি লদ্ধসঙ্খ্যম্পি কালে উপ্পন্নত্তা কালপরিহারং লভতি, পগেৰানাদেসন্তি অযং পঠমো ৰিকপ্পো উপ্পত্তিনিযমে ৰুত্তদোসাভাৰমেৰ উপত্থম্ভেতি. তথা আদেসৰসেন অকালচীৰরসঙ্খ্যং গতং চীৰরকালে উপ্পন্নত্তা চীৰরকালতো পরং দসাহপরিহারং ন লভতি, পগেৰানাদেসন্তি অযং দুতিযো ধারণনিযমে ৰুত্তদোসাভাৰমেৰ উপত্থম্ভেতি. যদি এৰং আদেসৰসেন অকালচীৰরস্স অকালচীৰরতা কিমত্থিকাতি চে? সঙ্ঘুদ্দেসিকস্স তস্স অত্থতকথিনস্সপি ভিক্খুসঙ্ঘস্স সাধারণভাৰত্থিকাতি ৰেদিতব্বা.

অপিচ পুগ্গলস্স কথিনদিৰসাপি দিৰসাৰ. এৰং গণনুপগত্তা অকালচীৰরসঙ্খযাপটিলাভানুভাৰেন ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰচনাপেক্খস্স অনিস্সগ্গিযত্তা তদনুলোমত্তা ‘‘কালচীৰরস্সপী’’তি এৰং সব্বথা চতুব্বিধং এত্থ ৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. অপিচ অত্থি একচ্চেন কথিনুদ্ধারেন উব্ভতে কথিনে উপ্পন্নং একচ্চস্স ভিক্খুনো কালচীৰরং হোতি, একচ্চস্স অকালচীৰরং, তং সীমাতিক্কন্তস্স, নো উব্ভারগতং. তং দ্ৰিন্নং ৰসেন উব্ভতে উপ্পন্নং ঠপেত্ৰা ইতরেসং অঞ্ঞতরেন উব্ভতে উপ্পন্নন্তি ৰেদিতব্বং. তঞ্হি যস্স উব্ভতং, তস্স অকালচীৰরং, ইতরস্স কালচীৰরং. তথা অত্থি একচ্চেন কথিনুদ্ধারেন উব্ভতে কথিনে উপ্পন্নং সব্বস্সপি অকালচীৰরমেৰ হোতি. তং যথাঠপিতং ৰেদিতব্বং. তথা অত্থি উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নং ঠপেত্ৰা ৰস্সানস্স পচ্ছিমে মাসে উপ্পন্নং. তথা অত্থি উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নং অকালচীৰরং, তং হেমন্তে, গিম্হে ৰা উপ্পন্নন্তি ৰেদিতব্বং. এৰং পুগ্গলকালভেদতো বহুৰিধত্তা উপ্পন্নস্স ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্ন’’ন্তি ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অনেকংসিকত্তা ইমম্পি অত্থৰিকপ্পং দস্সেতুং ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনেতি ভিক্খুনো কথিনং উব্ভতং হোতী’’তি. এত্তাৰতা সিদ্ধেপি ‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানং অঞ্ঞতরাযা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ধারযামী’’তি ভিক্খুনীৰিভঙ্গে আগতোতি ৰত্তব্বো. ‘‘এৰ’’ন্তি ৰচনেন ৰচনভেদো তত্থ নত্থীতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ইদং সব্বসঙ্গাহিকত্তা ৰুত্তং. ‘‘অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিম’’ন্তি অসব্বসঙ্গাহিকং. ন হি যত্তকং সঙ্ঘাটি অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিমং, তত্তকং অন্তরৰাসকাদি অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিমং হোতি অধিট্ঠানস্স বহুৰিধত্তা. ন এৰং ৰিকপ্পনায ভেদো তস্সা একৰিধত্তাতি ৰেদিতব্বং. ‘‘একাদসে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিয’’ন্তি অন্তিমং ঠপেত্ৰা ততো পুরিমতরস্মিন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. অন্তিমং নাম অপরকত্তিকায পঠমারুণুগ্গমনং. তঞ্হি কালত্তা নিস্সগ্গিযং ন করোতি, তেনেৰাহ অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদট্ঠকথাযং ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠায পন উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৰরম্পি পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ঠপিতচীৰরম্পি এতং পরিহারং লভতিযেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৬৪৬-৯). ইমংযেৰ নযং সন্ধায ‘‘অচ্চেকচীৰরস্স অনত্থতে কথিনে একাদসদিৰসাধিকো মাসো, অত্থতে কথিনে একাদসদিৰসাধিকা পঞ্চ মাসা, ততো পরং একদিৰসম্পি পরিহারো নত্থী’’তি তত্থেৰাহ. ইমস্মিং নযে সিদ্ধে অনচ্চেকচীৰরং দ্ৰাদসাহে ন লভতীতি সিদ্ধমেৰ হোতি. ততো ‘‘অনচ্চেকচীৰরে অনচ্চেকচীৰরসঞ্ঞী, অনাপত্তী’’তি (পারা. ৬৫০) এত্থ অচ্চেকচীৰরসদিসে অঞ্ঞস্মিং অনধিট্ঠিতেতি সিদ্ধং হোতি. তত্থ পন ‘‘পঞ্চ মাসা’’তি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰচনং. ৰস্সিকসাটিকঞ্চ অৰস্সিকসাটিকভাৰং পত্ৰা একাদসমাসে পরিহারং লভতীতি ৰেদিতব্বং.

দসাহাতিক্কন্তং নিস্সগ্গিযন্তি এত্থ আপত্তিৰুট্ঠানে ‘‘দসাহপ্পটিচ্ছন্নং পক্খঅতিরেকপক্খমাসঅতিরেকমাসপটিচ্ছন্ন’’ন্তিআদিৰচনভেদো ৰিয, ন ইধ ৰচনভেদো, তস্মা সংৰচ্ছরাতিক্কন্তম্পি দসাহাতিক্কন্তমেৰ নাম, তথা দুতিযকথিনেপি সংৰচ্ছরৰিপ্পৰুত্থম্পি রত্তিৰিপ্পৰুত্থমেৰ. ততিযে সংৰচ্ছরাতিক্কন্তম্পি মাসাতিক্কন্তমেৰ নামাতি ৰেদিতব্বং. ‘‘অনধিট্ঠিতে অধিট্ঠিতসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি ইদমেকস্স তিকপাচিত্তিযস্স আদিপদদীপনং. এস নযো অৰিকপ্পিতেতিআদীসুপি, তস্মা এত্থ অট্ঠসু তিকচ্ছেদেসু একং ৰিত্থারেত্ৰা ইতরেসং একেকমাদিপদং ৰিত্থারেহ্ৰা দ্ৰে দ্ৰে ভগৰতাৰ সঙ্খিত্তত্তাতি বহূসুপি তিকচ্ছেদেসু সম্ভৰন্তেসু একো এৰ ৰুচ্চতি, ‘‘অযং ৰিনযস্স ধম্মতা’’তি ৰদন্তি. দুক্কটৰারেসু পন একং দুক্কটং ৰিত্থারেত্ৰা সেসানি সত্ত তথেৰ সঙ্খিত্তানি. তথা অন্তিমন্তিমো একেকো অনাপত্তিকোট্ঠাসোতি ৰেদিতব্বং.

অনাপত্তি অন্তোদসাহন্তি অযং সঙ্খেপত্থো – তং দসাহপরমং ধারেতব্বং. তং অতিরেকচীৰরং যথাসকং অধিট্ঠানং অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৰা ৰিকপ্পেতি ৰা ৰিস্সজ্জেতি ৰা অত্তনো ধম্মতায নস্সতি ৰা ৰিনস্সতি ৰা ডয্হতি ৰা অঞ্ঞো ৰা তং অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হাতি ৰিস্সাসন্তো ৰা গণ্হাতি পাচিত্তিযতো অনাপত্তি. দুক্কটতো পন সিযা আপত্তি সিযা অনাপত্তি সঞ্ঞাভেদেন. অন্তিমানং পনেত্থ দ্ৰিন্নং পদানং ৰসেন অনচ্ছিন্নে অচ্ছিন্নসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. অৰিস্সাসগ্গাহে ৰিস্সাসগ্গাহসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তিআদিকা দ্ৰে তিকপাচিত্তিযা, দ্ৰে চ দুক্কটা সঙ্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা. এত্থ হি যদি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, দসাহপরমং অরুণং অতিক্কমিত্ৰা তস্স দিৰসভাগে অধিট্ঠহতীতি ৰেদিতব্বং. অযং তাৰ পাল়িৰিনিচ্ছযো.

অট্ঠকথাযং পন ইতো গরুকতরানীতিআদিম্হি অযং চোদনাপুব্বঙ্গমো ৰিনিচ্ছযো – গণ্ঠিপদে পনস্স ইতো নিস্সট্ঠচীৰরদানতো গরুকম্পি ঞত্তিদুতিযকম্মং যথা অপলোকনেন করোন্তি, এৰমিদং ঞত্তিযা কত্তব্বম্পি পকতিৰচনেন ৰট্টতীতি. যদি এৰং পরিৰারে কম্মৰগ্গস্স অট্ঠকথাযং ‘‘ঞত্তিকম্মম্পি একং ঞত্তিং ঠপেত্ৰাৰ কাতব্বং, অপলোকনকম্মাদিৰসেন ন কাতব্ব’’ন্তি (পরি. অট্ঠ. ৪৮২) যং ৰুত্তং, তেন ৰিরুজ্ঝেয্য. তেনেতং ৰুচ্চতি ‘‘তেসং এতং অনুলোম’’ন্তি, তস্মা অনুলোমনযেনেৰ তং ৰুত্তং. নিযমং পন যথা দ্ৰিন্নং পারিসুদ্ধিউপোসথো ৰিনা ঞত্তিযা হোতি, এৰং দ্ৰিন্নং নিস্সট্ঠচীৰরদানম্পীতি ৰদাম, তস্মা ‘‘আযস্মতো দেমা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. কথং পনেতং ঞাতব্বন্তি? তদনুলোমত্তাতি. একদেৰেদং ঞত্তিকম্মং অপলোকনেনাপি কাতুং ৰট্টতীতি সাধনন্তি ৰেদিতব্বন্তি আচরিযো. অনুগণ্ঠিপদে পনেত্থ চোদনং কত্ৰা ‘‘এতং সাধিতং. ঞত্তিকম্মং একং ঞত্তিং ঠপেত্ৰাৰ কাতব্ব’’ন্তি পাল়িযা আগতং সন্ধায ৰুত্তং, ইদং পন পাল়িযং নাগতং, লেসতো আহরিত্ৰা ৰুত্তন্তি কত্ৰা এতং অপলোকনেনাপি ৰট্টতীতি.

৪৬৮. এস নযোতি অঞ্ঞেসং চীৰরেসু উপচিকাদীহি খাযিতেসু মমপি খাযিতানীতিআদি. ‘‘অঞ্ঞেন কতং…পে… সাধক’’ন্তি ৰচনতো সমানজাতিকং, একত্থজাতিকঞ্চ ততিযকথিনং পঠমসমানমেৰাতি সিদ্ধং হোতি.

৪৬৯. তিচীৰরং অধিট্ঠাতুন্তি এত্থ তিচীৰরং তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বযুত্তকং, যং ৰা তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতুং অৰিকপ্পেতুং অনুজানামি, তস্স অধিট্ঠানকালপরিচ্ছেদাভাৰতো সব্বকালং ইচ্ছন্তস্স অধিট্ঠাতুংযেৰ অনুজানামি, তং কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা ৰিকপ্পেতুং নানুজানামি. সতি পন পচ্চযে যদা তদা ৰা পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতুং ৰট্টতীতি ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতী’’তি ৰচনতো সিদ্ধং হোতীতি ৰুত্তমেতং. ৰস্সিকসাটিকং ততো পরং ৰিকপ্পেতুংযেৰ নাধিট্ঠাতুং. ৰত্থঞ্হি কতপরিযোসিতং অন্তোচতুমাসে ৰস্সানদিৰসং আদিং কত্ৰা অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতুং অনুজানামি, চতুমাসতো উদ্ধং অত্তনো সন্তকং কত্ৰা ঠপিতুকামেন ৰিকপ্পেতুং অনুজানামীতি অত্থো. সুগতচীৰরতো ঊনকন্তি তিণ্ণম্পি চীৰরানং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো. ‘‘তিচীৰরং পন পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুং ৰট্টতী’’তি ৰাদে পন সতি তথারূপপচ্চযে ৰট্টতি. যথা সতি পচ্চযে ৰিকপ্পেতুং ৰট্টতীতি সাধিতমেতং, পগেৰ অঞ্ঞেন অধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতুং. ‘‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতী’’তি অনিযমতো ৰুত্তন্তি সঙ্ঘাটি, উত্তরাসঙ্গো, অন্তরৰাসকন্তি অধিট্ঠিতানধিট্ঠিতানং সমানমেৰ নামং. ‘‘অযং সঙ্ঘাটী’’তিআদীসু (মহাৰ. ১২৬) হি অনধিট্ঠিতা ৰুত্তা. ‘‘তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসেয্যা’’তি এত্থ অধিট্ঠিতা ৰুত্তা. সামন্তৰিহারে ৰাতি গোচরগামতো ৰিহারেতি ধম্মসিরিত্থেরো. দূরতরেপি লব্ভতেৰাতি আচরিযো. অনুগণ্ঠিপদেপি ‘‘সামন্তৰিহারে ৰাতি দেসনাসীসমত্তং, তস্মা ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. সামন্তৰিহারো নাম যত্থ তদহেৰ গন্ত্ৰা নিৰত্তিতুং সক্কা. রত্তিৰিপ্পৰাসং রক্খন্তেন ততো দূরে ঠিতং অধিট্ঠাতুং ন ৰট্টতি, এৰং কির মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি. কেচি ‘‘চীৰরৰংসে ঠপিতং অঞ্ঞো পরিৰত্তিত্ৰা নাগদন্তে ঠপেতি, তং অজানিত্ৰা অধিট্ঠহন্তস্সপি রুহতি চীৰরস্স সল্লক্খিতত্তা’’তি ৰদন্তি. অধিট্ঠহিত্ৰাতি পরিক্খারচোল়াদিৰসেন. মহন্ততরমেৰাতিআদি সব্বাধিট্ঠানসাধারণলক্খণং. তত্থ পুন অধিট্ঠাতব্বমেৰাতি অধিট্ঠিতচীৰরস্স একদেসভূতত্তা. অনধিট্ঠিতঞ্চে, অধিট্ঠিতস্স অপ্পভাৰেন একদেসভূতং অধিট্ঠিতসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি. তথা অধিট্ঠিতঞ্চে, অনধিট্ঠিতস্স একদেসভূতং অনধিট্ঠিতসঙ্খ্যং গচ্ছতীতি হি লক্খণং, ন কেৰলঞ্চেত্থ দুতিযপট্টমেৰ, ততিযপট্টাদিকম্পি. যথাহ ‘‘অনুজানামি…পে… উতুদ্ধটানং দুস্সানং চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং…পে… পংসুকূলে যাৰদত্থ’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৮).

অৰসেসা ভিক্খূতি ৰক্খমানকালে নিসিন্না ভিক্খূ. তস্মা ৰট্টতীতি যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং পরিক্খারচোল়ম্পি ৰুত্তং, ন তস্স উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো ৰুত্তো, ন চ সঙ্খ্যাপরিচ্ছেদো, তস্মা তীণিপি চীৰরানি পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ‘‘ইমানি চীৰরানি পরিক্খারচোল়ানি অধিট্ঠামী’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি অত্থো. ‘‘নিধানমুখমেত’’ন্তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পরিপুণ্ণং হোতি তিচীৰরং, অত্থো চ হোতি পরিস্সাৰনেহিপি থৰিকাহিপী’’তি এতস্মিং ৰত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পরিক্খারচোল়’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) অনুঞ্ঞাতত্তা. ভিক্খূনঞ্চ একমেৰ পরিস্সাৰনং, থৰিকা ৰা ৰট্টতি, ন দ্ৰে ৰা তীণি ৰাতি পটিক্খেপাভাৰতো ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমপ্পমাণানি, অতিরেকপ্পমাণানি ৰা পরিস্সাৰনাদীনি পরিক্খারানি কপ্পন্তীতি সিদ্ধং. যদি এৰং ‘‘যংনূনাহং ভিক্খূনং চীৰরে সীমং বন্ধেয্যং মরিযাদং ঠপেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৬) ৰচনৰিরোধোতি চে? ন, অনুসন্ধিযা অজাননতো, ৰিরোধতো চ. কিং ৰুত্তং হোতি? চীৰরক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩২৬ আদযো) পঠমং গহপতিচীৰরং অনুঞ্ঞাতং, ততো পাৰারকোসিযকোজৰকম্বলাদি. ততো ‘‘তেন খো পন সমযেন সঙ্ঘস্স উচ্চাৰচানি চীৰরানি উপ্পন্নানি হোন্তি. অথ খো ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কিং নু খো ভগৰতা চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, কিং অননুঞ্ঞাত’’’ন্তি এতস্মিং ৰত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ছ চীৰরানি খোম’’ন্তিআদিনা (মহাৰ. ৩৩৯) কপ্পিযচীৰরজাতি অনুঞ্ঞাতা, ন পন সঙ্খ্যাপমাণং. ততো ‘‘অদ্দস ভগৰা…পে… সম্বহুলে ভিক্খূ চীৰরেহি উব্ভণ্ডিতে সীসেপি চীৰরভিসিং করিত্ৰা খন্ধেপি চীৰরভিসিং করিত্ৰা কটিযাপি চীৰরভিসিং করিত্ৰা আগচ্ছন্তে, দিস্ৰান ভগৰতো এতদহোসি…পে… যেপি খো তে কুলপুত্তা ইমস্মিং ধম্মৰিনযে সীতালুকা সীতভীরুকা, তেপি সক্কোন্তি তিচীৰরেন যাপেতুং, যংনূনাহং ভিক্খূনং চীৰরে সীমং বন্ধেয্যং মরিযাদং ঠপেয্যং তিচীৰরং অনুজানেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৬) চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, তঞ্চ খো একমেৰ. ছব্বগ্গিযা পন মিচ্ছা গহেত্ৰা বহূনি পরিহরিংসু. তানি নেসং অতিরেকট্ঠানে ঠিতানি হোন্তি. ততো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৭) অনুঞ্ঞাতং, তেনেতং পঞ্ঞাযতি. অতিরেকানি বহূনি চীৰরানি তে পরিহরিংসু, ‘‘তানি দসাহপরমমেৰ ধারেতুং অনুজানামি, ন তমেৰেক’’ন্তি ৰদন্তেন যা পুব্বে তিচীৰরাধিট্ঠানসঙ্খাতা চীৰরে সীমাবদ্ধা, মরিযাদা চ ঠপিতা, তায সতিপি তিচীৰরবাহুল্লপরিহরণক্কমো দস্সিতো দিৰসপরিচ্ছেদৰসেন. ততো পরং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অতিরেকচীৰরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৭) অনুজানন্তেন ৰিনাপি দিৰসপরিচ্ছেদেন অতিরেকচীৰরপরিহরণক্কমো দস্সিতোতি দ্ৰেপি তানি নিধানমুখানীতি সিদ্ধং. তথা পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানম্পি সিযা, অঞ্ঞথা ইতরচীৰরাধিট্ঠানানুজাননৰিরোধো সিযা সীমামরিযাদট্ঠপনৰিরোধতো. তিচীৰরাধিট্ঠানপঞ্ঞত্তিযেৰ তিচীৰরমরিযাদা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পাটেক্কং নিধানমুখমেত’’ন্তি. ‘‘পঠমং তিচীৰরং তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বং, পুন পরিহরিতুং অসক্কোন্তেন পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতব্বং, ন ত্ৰেৰ আদিতোৰ ইদং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘যথা তিচীৰরং পরিহরিতুং অসক্কোন্তস্স গিলানস্স ৰিপ্পৰাসসম্মুতি অনুঞ্ঞাতা, অগিলানস্সপি সাসঙ্কসিক্খাপদে (পারা. ৬৫২) তস্স অন্তরঘরে নিক্খেপো চ, ততোপি সতি পচ্চযে ছারত্তৰিপ্পৰাসো, ততোপি অসক্কোন্তস্স পচ্চুদ্ধারো, পচ্চুদ্ধটম্পি অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতুং, অসক্কোন্তস্স ৰিকপ্পনা চ অনুঞ্ঞাতা. তথেৰ দ্ৰিন্নম্পি সম্মুখাপরম্মুখাৰিকপ্পনানং পরসন্তকত্তা ৰিকপ্পনপচ্চযে অসতি ‘পরিক্খারচোল়’ন্তি অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ভগৰতা অনুঞ্ঞাতং সিযা, যতো তদধিপ্পাযঞ্ঞূ এৰং ৰদন্তী’’তি মহাপচ্চরিযম্পি ৰুত্তং. পুব্বেতিআদি ‘‘পাটেক্কং নিধানমুখ’’ন্তি ৰুত্তস্স পযোগদস্সনত্থং ৰুত্তং. অবদ্ধসীমাযং দুপ্পরিহারন্তি ৰিকপ্পনাদিঅত্থায উপচারং অতিক্কমিত্ৰাপি গমনসম্ভৰতো.

ৰস্সিকসাটিকা অনতিরিত্তপ্পমাণাতি তস্সা উক্কট্ঠপরিচ্ছেদস্স ৰুত্তত্তা ৰুত্তং. পচ্চত্থরণম্পি অধিট্ঠাতব্বমেৰাতি ‘‘ইদং, ভন্তে, অম্হাকং সেনাসনস্স উপরি অত্থরিতব্ব’’ন্তিআদিনা দিন্নং নাধিট্ঠাতব্বং, ‘‘ইদং তুম্হাক’’ন্তি দিন্নং সযং অধিপ্পেতংৰ অধিট্ঠাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘সকিং অধিট্ঠিতং অধিট্ঠিতমেৰ হোতি, ন পুন পচ্চুদ্ধরীযতি কালপরিচ্ছেদাভাৰতো’’তি লিখিতং. ‘‘একৰচনেনপি ৰট্টতীতি অপরে’’তি ৰুত্তং. ভেসজ্জনৰকম্মমাতাপিতুআদীনং অত্থাযাতি এত্থ ‘‘ইমিনা ভেসজ্জং চেতাপেস্সামি, ইদং মাতুযা দস্সামী’’তি ঠপেন্তেন অধিট্ঠাতব্বং. ‘‘‘ইদং ভেসজ্জস্স, ইমং মাতুযা’তি ৰিভজন্তেন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি অপরে’’তি ৰুত্তং. ‘‘সকভাৰং মোচেত্ৰা ঠপনং সন্ধাযাহা’’তি লিখিতং.

‘‘পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি অযং সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতঅট্ঠকথাৰাদো. ততো পরং আচরিযানং তত্থ তত্থ যুত্তিৰিচারণা’’তি ৰুত্তং. পমাণচীৰরস্সাতি পচ্ছিমপ্পমাণস্স. দ্ৰে চীৰরানীতি সহ উত্তরাসঙ্গেন. এস নযোতি পমাণযুত্তেসু যত্থ কত্থচীতিআদিনযোৰ. ‘‘তং অতিক্কামযতো ছেদনক’’ন্তি (পাচি. ৫৩৩) ৰচনতো উত্তরি পটিসিদ্ধং, ততো হেট্ঠা অপ্পটিসিদ্ধত্তা ৰট্টতি. তত্থ সিযা – তিচীৰরস্স পচ্ছিমপ্পমাণং ৰিসুং সুত্তে নত্থীতি, ন ৰত্তব্বং, সিক্খাকরণীযেহি সিদ্ধত্তা. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘‘পরিমণ্ডলং নিৰাসেস্সামি, পারুপিস্সামি, সুপ্পটিচ্ছন্নো অন্তরঘরে গমিস্সামী’তি (পাচি. ৫৭৬-৫৭৯) ৰচনতো যত্তকেন পমাণেন পরিমণ্ডলতা, সুপ্পটিচ্ছন্নতা চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তক্কমেন সম্পজ্জতী’’তি ৰত্তব্বং. তেসং ৰসেন পচ্ছিমপ্পমাণন্তি সিদ্ধং, তঞ্চ খো মুট্ঠিপঞ্চকাদি যথাৰুত্তমেৰ ৰুচ্চতে. তেনেৰাহ লেসং ঠপেত্ৰা ‘‘ৰিসুং সুত্তে নত্থী’’তি.

অপিচেত্থ অধিপ্পেতং, তথাপি ন সমেতিযেৰাতি অত্থো, তস্মা ‘‘যদী’’তিআদিসম্বন্ধো অদ্ধা ৰুত্তো. যস্মা পরিচ্ছিন্নো সমেতি চ. ইতরেসু পন একচ্চস্মিং আচরিযৰাদে নেৰ পরিচ্ছেদো অত্থি. একচ্চস্মিং ন পুব্বাপরং সমেতীতি সম্বন্ধো. অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৰ, পরিভোগকালে পন অরজিতং ন ৰট্টতি. ইদং সব্বং তিচীৰরে এৰ. ইমস্স পন সিক্খাপদস্স অযং সঙ্খেপৰিনিচ্ছযো – অনত্থতে কথিনে হেমন্তানং পঠমদিৰসতো পট্ঠায অত্থতে কথিনে গিম্হানং পঠমদিৰসতো পট্ঠায উপ্পন্নচীৰরং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি.

এত্থাহ – ‘‘রজকেহি ধোৰাপেত্ৰা সেতং কারাপেন্তস্সাপি অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৰা’’তি ৰচনতো অরজিতেপি অধিট্ঠানং রুহতি, তেন সূচিকম্মং কত্ৰা রজিত্ৰা কপ্পবিন্দুং দত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি নিযমো ন কাতব্বোতি? ৰুচ্চতে, কাতব্বোৰ পত্তো ৰিয অধিট্ঠিতো. যথা পুন সেতভাৰং, তম্বভাৰং ৰা পত্তো অধিট্ঠানং ন ৰিজহতি, ন চ পন তাদিসো অধিট্ঠানং উপগচ্ছতি, এৰমেতং দট্ঠব্বন্তি. ‘‘যতো পট্ঠায পরিভোগাদযো ৰট্টন্তি, ততো পট্ঠায অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি.

অৰিসেসেন ৰুত্তৰচনন্তি অধিট্ঠাতব্বং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতব্বং ৰিকপ্পেতীতি এৰং সৰিসেসং কত্ৰা অৰচনং ‘‘ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) ইমিনা ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি. ইদানি ইদং অধিট্ঠানৰিকপ্পননযপটিবদ্ধং খন্ধকং, পরিৰারঞ্চ মিস্সেত্ৰা পকিণ্ণকং ৰুচ্চতি – খন্ধকে তাৰ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতুং, ৰস্সিকসাটিকং ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পরিৰারে ‘‘ন নৰ চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন নৰ চীৰরানি ৰিকপ্পেতব্বানী’’তি (পরি. ৩২৯), ‘‘দসকে দস, একাদসকে একাদস চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৰিকপ্পেতব্বানী’’তি (পরি. ৩৩১) চ অনেকক্খত্তুং ৰচনেন সুট্ঠু দল়্হং কত্ৰা ‘‘সব্বানি চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৰিকপ্পেতব্বানী’’তি ৰুত্তং, তস্মা উভোপি তে ৰিরুদ্ধা ৰিয দিস্সন্তি, খন্ধকে এৰ চ ‘‘ৰস্সিকসাটিকং ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) ৰুত্তং. তদট্ঠকথাযং ‘‘ৰস্সিকসাটিকা অনতিরিত্তপ্পমাণা নামং গহেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ চত্তারো ৰস্সিকে মাসে অধিট্ঠাতব্বা, ততো পরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা’’তি ৰুত্তং. ইদঞ্চ ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি অঞ্ঞমঞ্ঞং হেমন্তে পচ্চুদ্ধারসম্ভৰতো, ৰস্সানে ৰিকপ্পনাসম্ভৰতো চ. তথা ইধ ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৰিকপ্পেতী’’তি ৰচনপ্পমাণতো সব্বত্থ ৰিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধভাৰো ৰেদিতব্বোতি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথাৰচনং পরিৰারৰচনেন ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি, ন হি ৰিরুদ্ধং তথাগতা ভাসন্তি, তস্মা অট্ঠকথানযোৰেত্থ পটিসরণং, যেন সব্বম্পি তং একরসং হোতি. পরিৰারট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তং ‘‘ন ৰিকপ্পেতব্বানীতি অধিট্ঠিতকালতো পট্ঠায ন ৰিকপ্পেতব্বানী’’তি (পরি. অট্ঠ. ৩২৯). তিচীৰরানি অধিট্ঠিতকালতো পট্ঠায, ৰস্সিকসাটিকাদীনি চ অত্তনো অত্তনো অধিট্ঠানখেত্তে ন অকামা ৰিকপ্পেতব্বানীতি অত্থো, অৰসেসপাল়ি, অত্থো চ ইধ অট্ঠকথাযং ৰুত্তো, তস্মা সব্বম্পেতং একরসন্তি.

এত্থাহ – যদি এৰং ‘‘নৰ চীৰরানি নাধিট্ঠাতব্বানী’’তি চ ৰত্তব্বং. ৰিকপ্পিতকালতো পট্ঠায হি নাধিট্ঠাতব্বানীতি? এত্থ ৰুচ্চতে – ‘‘তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতুং…পে… পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি এত্থ সব্বত্থ অধিট্ঠানে পটিসেধাদস্সনতো, ৰিকপ্পনায অদস্সনতো চ ‘‘ততো পর’’ন্তি দ্ৰীস্ৰেৰ পরিচ্ছেদদস্সনতো চ ‘‘নৰ চীৰরানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৰিকপ্পেতব্বানি চেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অপরো নযো – অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং অকামা. কস্মা? কালে উপ্পন্নং অনধিট্ঠহন্তস্স কালাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৰতো, অকালে উপ্পন্নং অনধিট্ঠহন্তস্স দসাহাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৰতো চ. তত্থ যং কালে উপ্পন্নং অপ্পহোন্তেপি দসাহে কালাতিক্কমে আপত্তিকরং, তং নিস্সজ্জনকালে ‘‘ইদং মে, ভন্তে, অতিরেকচীৰরং ধারিতং নিস্সগ্গিযং, ইমাহং সঙ্ঘস্সা’’তিআদিনা নিস্সজ্জিতব্বং, ইতরং যথাপাল়িমেৰ. তত্থ পঠমনযো ‘‘যো পন, ভিক্খু, অতিরেকচীৰরং ধারেয্য নিস্সগ্গিয’’ন্তি ইমায পঠমপঞ্ঞত্তিযা ৰসেন ৰুত্তো, দুতিযো অনুপঞ্ঞত্তিযা ৰসেন ৰুত্তো.

যথা চ নিস্সজ্জিতব্বৰত্থুম্হি অসতি যথাপাল়িং অৰত্ৰা কেৰলং আপত্তি এৰ দেসেতব্বা, যথা চ ৰস্সিকসাটিকনিস্সজ্জনে কেৰলং পরিযিট্ঠমত্তে যথাপাল়িং অৰত্ৰা যথাসম্ভৰং নিস্সজ্জিতব্বং, তথা ইদম্পীতি ৰেদিতব্বং. যথা সংৰচ্ছরাতিক্কন্তং অতিরেকচীৰরং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’মিচ্চেৰ ৰুচ্চতি. সংৰচ্ছরৰিপ্পৰুত্থতিচীৰরং, মাসাতিক্কন্তঞ্চ ‘‘রত্তিৰিপ্পৰুত্থ’’ন্তি চ ‘‘ছারত্তৰিপ্পৰুত্থ’’ন্তি চ ৰুচ্চতি, তথা ইদম্পি ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’মিচ্চেৰ ৰুচ্চতীতি একে, তস্মা সিদ্ধমিদং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং অকামা’’তি, তথা অকামা ন ৰিকপ্পেতুন্তি অত্থো. ইচ্ছায হি সতি ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিপ্পৰাসসুখত্থং ৰিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতি, দসাহাতিক্কমে চ অনাপত্তী’’তি ৰচনতো ৰিকপ্পেতুং অনুজানামীতি ৰুত্তং হোতি. তথা ৰস্সিকসাটিকা অকামা অধিট্ঠাতুং দসাহাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৰতো. কিত্তকং কালন্তি চে? ৰস্সানং চাতুমাসং, ইচ্ছায পন সতি উদ্ধংযেৰ ৰিকপ্পেতব্বং. ‘‘সব্বত্থ ৰিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধভাৰো ৰেদিতব্বো’’তি হি ৰুত্তং. ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতি, নো গিম্হে, নো ৰস্সে’’তি (পরি. ৩২৩) চ ৰুত্তং, তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ততো পরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা’’তি.

তত্রাযং ৰিচারণা – কদা পচ্চুদ্ধরিতব্বা, কদা ৰিকপ্পেতব্বা, কিঞ্চেত্থ যস্মা ‘‘ততো পর’’ন্তি ৰুত্তং. হেমন্তঞ্চ পত্তমত্তে সা অধিট্ঠানং ৰিজহতি, তস্মা ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰা’’তি ন ৰত্তব্বং অধিট্ঠানস্স নত্থিতায, অথ ‘‘অন্তোচাতুমাসে ৰিকপ্পেতব্বা’’তি ন ৰত্তব্বং. ‘‘ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি হি ৰুত্তন্তি? এত্থ একচ্চে ৰদন্তি ‘‘ৰত্তব্বমেত’’ন্তি. যথা পরিৰুত্থপরিৰাসো, চিণ্ণমানত্তো চ সন্তো নিট্ঠিতেসুপি পরিৰাসমানত্তদিৰসেসু, তথা নিট্ঠিতেসুপি অধিট্ঠানদিৰসেসু সাধিট্ঠানমেতন্তি একে. অট্ঠকথাচরিযানং ইদং সন্নিট্ঠানং ‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পাটিপদদিৰসে ৰিকপ্পেতব্বা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারট্ঠকথাযং ‘‘কত্তিকপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমে পাটিপদদিৰসে ৰিকপ্পেত্ৰা ঠপিতং ৰস্সিকসাটিকং নিৰাসেন্তো হেমন্তে আপজ্জতি. কুরুন্দিযং পন ‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে অপচ্চুদ্ধরিত্ৰা হেমন্তে আপজ্জতী’তি ৰুত্তং, তম্পি সুৰুত্তং. ‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতু’ন্তি হি ৰুত্ত’’ন্তি (পরি. অট্ঠ. ৩২৩). তত্থ কুরুন্দিনযো পচ্ছা ৰুত্তত্তা সারতো দট্ঠব্বো, ন পুরিমো. নিৰাসেন্তো হি গিম্হেপি ওরেনদ্ধমাসং আপজ্জতি এৰ. ইধ চ ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতি, নো গিম্হেতি ৰুত্ত’’ন্তি কুরুন্দিৰচনস্সাযমত্থো দিস্সতি.

‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে অপচ্চুদ্ধরিত্ৰা তস্মিংযেৰ দিৰসে অৰিকপ্পেন্তো পচ্ছিমপাটিপদদিৰসে অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি, ন, অৰিকপ্পনপচ্চযা দসাহপরিহারসম্ভৰতো’’তি কারণমেকে ৰদন্তি. এৰং সতি হেমন্তে পত্তমত্তে অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি আপজ্জতি, তঞ্চ অযুত্তং. অধিট্ঠানঞ্হি ‘‘অঞ্ঞস্স দানেন…পে… ছিদ্দভাৰেনাতি ইমেহি নৰহি কারণেহি ৰিজহতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৰুত্তং, ন ‘‘অধিট্ঠানখেত্তাতিক্কমেন ৰা’’তি. অসাধারণত্তা ন ৰুত্তন্তি চে? ন, ‘‘ছিদ্দভাৰেনা’’তি ন ৰত্তব্বপ্পসঙ্গতো, ছিদ্দভাৰেন পন তিচীৰরস্সেৰ সব্বট্ঠকথাসু অধিট্ঠানৰিজহনস্স ৰুত্তত্তা. তস্মা হেমন্তস্স পঠমদিৰসে অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি, ন পচ্চুদ্ধরিত্ৰা অৰিকপ্পনপচ্চযা. ‘‘ৰিকপ্পেতু’’ন্তি ৰচনতো ততো অধিট্ঠানং ন ৰিজহতীতি পঞ্ঞাযতি. ন হি কত্তিকপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমে পাটিপদদিৰসে অৰিকপ্পেত্ৰা হেমন্তে আপজ্জতীতি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো, যস্মা তং অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা দুক্কটং হেমন্তস্স পঠমঅরুণক্খণে এৰ আপজ্জতি, তস্মা ‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে অপচ্চুদ্ধরিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. পচ্চুদ্ধটং পন হেমন্তে দসাহপরিহারং লভতি. ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৰরকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৬৩০) হি ৰুত্তং, তঞ্চ খো সমযে উপ্পন্নং চে, নাসমযে. তথা চ সাধিতং অপচ্চুদ্ধটং ন নিস্সগ্গিযং হোতি, নো চ তং পরিদহিতং, তস্মা কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে এৰ পচ্চুদ্ধরণঞ্চ ৰিকপ্পনঞ্চ কত্তব্বন্তি সিদ্ধং, এত্থ চ যথা অতিরেকচীৰরং দসমে দিৰসে ৰিকপ্পেন্তেন দসাহপরমং ধারিতং হোতি, অন্তোদসাহে চ ৰিকপ্পিতং হোতি, তথা কত্তিকপুণ্ণমায ৰিকপ্পেন্তেন ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠিতঞ্চ হোতি, ততো পরং অনাপত্তিখেত্তে এৰ ৰিকপ্পনা চ হোতীতি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা অত্থি ৰিকপ্পনাখেত্তে অধিট্ঠানং, অধিট্ঠানখেত্তে চ ৰিকপ্পনাতি দীপিতং হোতি. অঞ্ঞথা ‘‘অত্থাপত্তি অধিট্ঠানেন আপজ্জতি, অনধিট্ঠানেন আপজ্জতি. অত্থাপত্তি ৰিকপ্পনায আপজ্জতি, অৰিকপ্পনায আপজ্জতী’’তি দুকেসু দ্ৰে দুকানি ৰত্তব্বানি সিযুং. তত্থ পঠমদুকে পঠমপদং সম্ভৰতি. ৰিকপ্পনখেত্তে হি ৰস্সিকসাটিকাদীনং অধিট্ঠানেন ৰিনযাতিসারদুক্কটং আপজ্জতি. এতেনেৰ দুতিযদুক্কটস্স দুতিযপদং ৰুত্তং হোতি. অনধিট্ঠানেন আপজ্জতীতি নত্থি. অন্তোদসাহে অনাপজ্জনতো, ৰিকপ্পনাদিসম্ভৰতো চ ৰিকপ্পনায আপজ্জতীতি নত্থি সব্বত্থ ৰিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধত্তা, তস্মা তানি দুকানি ‘‘ন লব্ভন্তী’’তি ন ৰুত্তানি. এত্থাহ – যা সা ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতী’’তি (পরি. ৩২৩) ৰচনপ্পমাণতো দুক্কটাপত্তি সাধিতা, সা সঞ্চিচ্চ অপচ্চুদ্ধরন্তস্স যুজ্জতি, অসতিযা চে, কঞ্চি, অনাপত্তি. কত্তিকপুণ্ণমায পচ্চুদ্ধটং সঞ্চিচ্চ অৰিকপ্পযতো দুক্কটেন সহ পুনদিৰসে নিস্সগ্গিযং, অসতিযা অৰিকপ্পযতো নিস্সগ্গিযমেৰ ইধ পঠমপঞ্ঞত্তিযা. যং পন ৰুত্তং মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপি, কণ্ডুপটিচ্ছাদি আবাধৰূপসমেনাপি অধিট্ঠানং ৰিজহতি, তস্মা সা ততো পরং ৰিকপ্পেতব্বা’’তি, তেনেতং ৰিরুজ্ঝতি, ন কেৰলং ইদমেৰ, ‘‘ততো পরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা’’তি অট্ঠকথাৰচনঞ্চ ৰিরুজ্ঝতি. ততো পরং নাম হি হেমন্তং, তত্থ চে পচ্চুদ্ধারো, ‘‘ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপী’’তিআদি ন যুত্তং অধিট্ঠানাভাৰেন পচ্চুদ্ধারাভাৰতো. অৰিরোধো চ ইচ্ছিতব্বো, তস্মা ‘‘পচ্চুদ্ধরণং ৰত্তমত্ত’’ন্তিৰাদো এত্থাপি সম্ভৰতীতি চে? ন, কুরুন্দি ৰচনৰিরোধতো. তত্থ হি কত্তিকপুণ্ণমায পচ্চুদ্ধারো ৰুত্তো, তস্মা ৰস্সানদিৰসত্তা সাধিট্ঠানাৰসা পচ্চুদ্ধরীযতীতি ন পচ্চুদ্ধারো ৰত্তমত্তং, তস্মা ‘‘ততো পর’’ন্তি যাৰ পুণ্ণমা অধিপ্পেতা সিযা. যথা চাযং ৰিকপ্পো, তথা ‘‘ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপি আবাধৰূপসমেনাপী’’তি ইদম্পি অৰস্সং পচ্চুদ্ধরিতব্বতায ৰুত্তং সিযা. এৰঞ্চ সতি ইধ সমন্তপাসাদিকায তদৰচনেন সমেতি. অঞ্ঞথা ইধপি তং ৰত্তব্বং সিযাতি যথাৰুত্তোৰ ৰিধি এত্থ সম্ভৰতি, কিঞ্চাপি সম্ভৰতি, দুৰিঞ্ঞাপযস্স পন লোকস্স সুৰিঞ্ঞাপনত্থং ৰুত্তা. যস্মা পন সা ৰস্সানাতিক্কমেন অধিট্ঠানং ৰিজহতি, হেমন্তপঠমারুণে চ অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা দুক্কটা সাধিতা, তস্মা কত্তিকপুণ্ণমাযমেৰ পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা, অৰিকপ্পিতায ‘‘নিস্সগ্গিযাপজ্জনমেৰা’’তি ৰত্তব্বং. এত্তাৰতাপি সন্তোসং অকত্ৰা ৰিনিচ্ছযো পরিযেসিতব্বো. হোতি চেত্থ –

‘‘এৰং অভাৰং ৰিনযস্স পাল়ি,

ভিন্নং অভিন্নঞ্চ তদত্থযুত্তিং;

ৰিঞ্ঞাতুকামেন তদত্থৰিঞ্ঞূ,

পরিযেসিতব্বা ৰিনযে ৰিঞ্ঞাযা’’তি.

‘‘তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৰুত্তে ৰিনাপি ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৰচনেন সুদিন্নং হোতি. ইতরো চে অধিৰাসেতি, তেনাপি সুগ্গহিতং হোতি, নো চে অধিৰাসেতি, দেন্তেন সুদিন্নং. তং পন ৰত্থু ন কস্সচি হোতি. তথা ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৰদতি, সামিকো চে অধিৰাসেতি, ৰিনাপি ‘‘গণ্হাহী’’তি ৰচনেন সুগ্গহিতং. নো চে অধিৰাসেতি, সামিকস্সেৰ তং, ন হি তস্সেতং ৰিনযকম্মন্তি এত্থ ৰিনযকম্মস্সত্থায চে গণ্হাতি, ন ৰট্টতি. ন কেৰলং অত্তনো অত্থায গহিতং, পুন তস্সপি দেতি, ৰট্টতীতি চ. তথা অনপেক্খো হুত্ৰা পরস্স ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুন তেন দিন্নং ৰা তস্স ৰিস্সাসন্তো ৰা পরিভুঞ্জতি, ৰট্টতি. তত্থাপি ৰিনযকম্মৰসেন ন ৰট্টতীতি একে. তে এৰ ‘‘মহন্তং ৰা খুদ্দকং করোতী’’তি এত্থ ‘‘তিচীৰরে দীঘতো ৰিদত্থি অনতিক্কমিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা করোতি, এৰং সেসেসুপী’’তি ৰদন্তি. এৰরূপেসু ঠানেসু পোরাণাচরিযানং কথামগ্গং সুট্ঠু আচরিযকুলসেৰনায সঞ্জানিত্ৰা তেন সংসন্দিত্ৰা সতো সম্পজানো হুত্ৰা সোতূনঞ্চ চিত্তং অৰিমোহেত্ৰা কথেতব্বং. এসা অম্হাকং আযাচনা.

পঠমকথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.