১. সুক্কৰিস্সট্ঠিসিক্খাপদৰণ্ণনা
২৩৫. ‘‘ওক্কমন্তান’’ন্তি পাঠো. এত্থাহ – ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি কারকো ইধ কস্মা ন নিদ্দিট্ঠোতি? অভি-নিদ্দেসেন ইমস্স সাপেক্খাভাৰদস্সনত্থং. কথং? কণ্ডুৰনাদিঅধিপ্পাযচেতনাৰসেন চেতেন্তস্স কণ্ডুৰনাদিউপক্কমেন উপক্কমন্তস্স, মেথুনরাগৰসেন ঊরুআদীসু দুক্কটৰত্থূসু, ৰণাদীসু থুল্লচ্চযৰত্থূসু চ উপক্কমন্তস্স সুক্কৰিস্সট্ঠিযা সতিপি ন সঙ্ঘাদিসেসো. মোচনস্সাদসঙ্খাতাধিপ্পাযাপেক্খাৰ সুক্কৰিস্সট্ঠি সতি উপক্কমে, ন অঞ্ঞথা ‘‘অনাপত্তি ন মোচনাধিপ্পাযস্সা’’তি ৰচনতো. তস্মা তদত্থদস্সনত্থং ইধ কারকো ন নিদ্দিট্ঠো, অঞ্ঞথা ‘‘যো পন ভিক্খু সঞ্চেতনিকং সুক্কৰিস্সট্ঠিং আপজ্জেয্যা’’তি কারকে নিদ্দিট্ঠে ‘‘চেতেতি ন উপক্কমতি মুচ্চতি, অনাপত্তী’’তি ৰুত্তৰচনৰিরোধো. ‘‘সঞ্চেতনিকায সুক্কৰিস্সট্ঠিযা অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি ভুম্মে নিদ্দিট্ঠেপি সোৰ ৰিরোধো আপজ্জতি, তস্মা তদুভযৰচনক্কমং অৰত্ৰা ‘‘সঞ্চেতনিকা সুক্কৰিস্সট্ঠি অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি ৰুত্তং. তত্থ নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনাভাৰতো হেতুত্থনিযমো ন কতো হোতি. তস্মিং অকতে সঞ্চেতনিকা সুক্কৰিস্সট্ঠি অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা সঙ্ঘাদিসেসাপত্তি, উপক্কমে অসতি অনাপত্তীতি অযমত্থো দীপিতোতি ৰেদিতব্বং.
২৩৬-৭. সঞ্চেতনিকাতি এত্থ পঠমৰিগ্গহেন উপসগ্গস্স সাত্থকতা দস্সিতা, দুতিযেন ইকপচ্চযস্স. ৰাতপিত্তসেম্হরুহিরাদিআসযভেদতোতি অত্থো. ধাতূতি এত্থ ‘‘পথৰীধাতুআদযো চতস্সো, চক্খুধাতুআদযো ৰা অট্ঠারসা’’তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. ৰত্থিসীসন্তি ৰত্থিপুটস্স সীসং. ‘‘অঙ্গজাতস্স মূলং অধিপ্পেতং, ন অগ্গসীস’’ন্তি ৰদন্তি. তথেৰাতি ‘‘নিমিত্তে উপক্কমতো’’তিআদিং গণ্হাতি. ততো মুচ্চিত্ৰাতি ‘‘ন সকলকাযতো, তস্মা পন ঠানা চুতমত্তে হোতূ’’তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. ‘‘দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে’’তি ইমিনা ন সমেতীতি চে? ততো দকসোতোরোহণঞ্চেত্থাতিআদি ৰুচ্চতি. তস্সত্থো – নিমিত্তে উপক্কমং কত্ৰা সুক্কং ঠানা চাৰেত্ৰা পুন ৰিপ্পটিসারৰসেন দকসোতোরোহণং নিৰারেতুং অধিৰাসেমীতি. ততো বহি নিক্খমন্তে অধিৰাসেতুং ন সক্কা, তথাপি অধিৰাসনাধিপ্পাযেন অধিৰাসেত্ৰা অন্তরা দকসোততো উদ্ধং নিৰারেতুং অসক্কুণেয্যতায ‘‘অনিক্খন্তে ৰা’’তি ৰুত্তং. কস্মা? ঠানা চুতঞ্হি অৰস্সং দকসোতং ওতরতীতি অট্ঠকথাধিপ্পাযো গণ্ঠিপদাধিপ্পাযেন সমেতি. ততো মুচ্চিত্ৰাতি সকট্ঠানতো. সকসরীরতো হি বহি নিক্খন্তমেৰ হোতি, ততো ‘‘বহি নিক্খন্তে ৰা অনিক্খন্তে ৰা’’তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্য. যস্মা পন তম্হা তম্হা সরীরপদেসা চুতং অৰস্সং দকসোতং ওতরতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে’’তি, ইমিনা চ আপত্তিযা পাকটকালং দস্সেতি, কিং ৰুত্তং হোতি? মোচনস্সাদেন নিমিত্তে উপক্কমতো সুক্কং বহুতরম্পি সরীরপদেসা চুতং তত্থ তত্থ লগ্গাৰসেসং যত্তকং একা খুদ্দকমক্খিকা পিৰেয্য, তত্তকে দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে সঙ্ঘাদিসেসাপত্তি. ৰুত্তঞ্হি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. সুক্কৰিস্সট্ঠিসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘দকসোতং অনোতিণ্ণেপি সঙ্ঘাদিসেসো’’তিআদি. তত্তকস্স বহি নিক্খমনং অসল্লক্খেন্তো ‘‘চেতেতি উপক্কমতি ন মুচ্চতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৰচনতো থুল্লচ্চযন্তি সঞ্ঞায দেসেন্তোপি ন মুচ্চতি, পস্সাৰম্পি ৰণ্ণতং পস্সিত্ৰা ৰত্থিকোসগতস্স পিচ্ছিলতায ৰা ঞত্ৰা সঙ্ঘাদিসেসতো ৰুট্ঠাতব্বং. অযমেত্থ ততিযত্থেরৰাদে যুত্তি. সব্বাচরিযা ইমে এৰ তযো থেরা, তেসম্পি দকসোতোরোহণং নিমিত্তে উপক্কমনন্তি অযং দুতিযো ৰিনিচ্ছযো সাধারণতো এত্থ, এৰং উপতিস্সত্থেরো ৰদতি কির.
ঠানা চুতঞ্হি অৰস্সং দকসোতং ওতরতীতি কত্ৰা ‘‘ঠানা চাৰনমত্তেনেৰেত্থ আপত্তি ৰেদিতব্বা’’তি ৰুত্তং. দকসোতং ওতিণ্ণে এৰ আপত্তি. সুক্কস্স হি সকলং সরীরং ঠানং, অনোতিণ্ণে ঠানা চুতং নাম ন হোতীতি ৰীমংসিতব্বং. আভিধম্মিকত্তা থেরস্স ‘‘সুক্কৰিস্সট্ঠি নাম রাগসমুট্ঠানা হোতী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৩০৭) কথাৰত্থুট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা সম্ভৰো চিত্তসমুট্ঠানো, ‘‘তং অসুচিং একদেসং মুখেন অগ্গহেসি, একদেসং অঙ্গজাতে পক্খিপী’’তি (পারা. ৫০৩) ৰচনতো উতুসমুট্ঠানো চ দিস্সতি, সো চ খো অৰীতরাগস্সেৰ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো যং অরহতো অসুচি মুচ্চেয্যা’’তি (মহাৰ. ৩৫৩; কথা. ৩১৩) ৰচনতো. পরূপাহারট্ঠকথাযং ‘‘অত্থি তস্স আসযোতি তস্স সুক্কস্স উচ্চারপস্সাৰানং ৰিয পতিট্ঠানোকাসো অত্থী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৩০৯) চনতো তস্স আসযোতি সিদ্ধং. পাকতিকচিত্তসমুট্ঠানরূপং ৰিয অসংসট্ঠত্তা, নিক্খমনতো চ ‘‘ৰত্থিসীসং, কটি, কাযো’’তি তিধা সুক্কস্স ঠানং পকপ্পেন্তি আচরিযা. সপ্পৰিসং ৰিয তং দট্ঠব্বং, ন চ ৰিসস্স ঠাননিযমো, কোধৰসেন ফুসন্তস্স হোতি, এৰমস্স ন চ ঠাননিযমো, রাগৰসেন উপক্কমন্তস্স হোতীতি তক্কো.
খোভকরণপচ্চযো নাম ভেসজ্জসেনাসনাহারাদিপচ্চযো. সংসগ্গভেদতোপীতি এতেসু দ্ৰীহিপি তীহিপি. পহীনৰিপল্লাসত্তাতি এত্থ যং কিঞ্চি সুপিনন্তেন সেক্খপুথুজ্জনা পস্সন্তি, তং সব্বং ৰিপল্লত্থং অভূতমেৰাতি আপজ্জতি. ততো ‘‘যং পন পুব্বনিমিত্ততো পস্সতি. তং একন্তসচ্চমেৰ হোতী’’তি ইদং ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা ন ৰিসযং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি সচ্চো ৰা হোতি, অলিকো ৰাতি কত্ৰা তঞ্চে সন্ধায ৰুত্তং সিযা, ‘‘অসেক্খা পহীনৰিপল্লাসত্তা সচ্চমেৰ পস্সন্তি, নাসচ্চ’’ন্তি ৰত্তব্বং সিযা. কিন্তু দস্সনং সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি অভূতং, অপস্সন্তোপি হি পস্সন্তো ৰিয অসুণন্তোপি সুণন্তো ৰিয অমুনন্তোপি মুনন্তো ৰিয হোতি. সচ্চম্পি ৰিপস্সতীতি নো তক্কোতি আচরিযো. তং রূপনিমিত্তাদিআরম্মণং ন হোতি, আগন্তুকপচ্চুপ্পন্নং রূপনিমিত্তাদিআরম্মণং সন্ধায ৰুত্তং. কম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তভূতানি হি রূপনিমিত্তাদীনি ভৰঙ্গস্স আরম্মণানি হোন্তি এৰ. তত্থ কম্মনিমিত্তমতীতমেৰ, গতিনিমিত্তং থোকং কালং পচ্চুপ্পন্নং সিযা.
ঈদিসানীতি পচ্চক্খতো অনুভূতপুব্বপরিকপ্পিতাগন্তুকপচ্চুপ্পন্নরূপনিমিত্তাদিআরম্মণানি, রাগাদিসম্পযুত্তানি চাতি অত্থো. মক্কটস্স নিদ্দা লহুপরিৰত্তা হোতি. সো হি রুক্খসাখতো পতনভযা অভিক্খণং উম্মীলতি চ সুপতি চ. মনুস্সা কিঞ্চাপি পুনপ্পুনং উম্মীলন্তি সুব্যত্ততরং পটিবুদ্ধা ৰিয পস্সন্তি, অথ খো পটিবুদ্ধানং পুনপ্পুনং ভৰঙ্গোতরণং ৰিয সুপিনকালেপি তেসং ভৰঙ্গোতরণং হোতি, যেন ‘‘সুপতী’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘ভৰঙ্গচিত্তেন হি সুপতী’’তি ৰচনতো ভৰঙ্গোতরণং করজকাযস্স নিরুস্সাহসন্তভাৰূপনিস্সযত্তা ‘‘নিদ্দা’’তি ৰুচ্চতি. সা করজকাযস্স দুব্বলভাৰেন সুপিনদস্সনকালে ভৰঙ্গতো উত্তরণে সতিপি নিরুস্সাহসন্তভাৰপ্পত্তিযা ‘‘পৰত্ততী’’তি চ ৰুচ্চতি, যতো সত্তা ‘‘পটিবুদ্ধা’’তি ন ৰুচ্চন্তি, করজকাযস্স নিরুস্সাহসন্তসভাৰপ্পত্তিতো চ তন্নিস্সিতং হদযৰত্থু ন সুপ্পসন্নং হোতি, ততো তন্নিস্সিতাপি চিত্তপ্পৰত্তি অসুপ্পসন্নৰট্টিনিস্সিতদীপপ্পভা ৰিয. তেনেৰ অট্ঠকথাযং ‘‘স্ৰাযং দুব্বলৰত্থুকত্তা চেতনায পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং অসমত্থো’’তিআদি ৰুত্তং.
গণ্ঠিপদে পন ‘‘দুব্বলৰত্থুকত্তাতি সুপিনে উপট্ঠিতং নিমিত্তম্পি দুব্বল’’ন্তি লিখিতং. তং অনেকত্থং সব্বম্পি নিমিত্তং হোতি, ন চ দুব্বলারম্মণৰত্থুকত্তা চেতনা, তায চিত্তপ্পৰত্তি দুব্বলা অতীতানাগতারম্মণায, পঞ্ঞত্তারম্মণায ৰা অদুব্বলত্তা, অৰত্থুকায দুব্বলভাৰো ন যুজ্জতি চেতনায অৰত্থুকায ভাৰনাপভাৰাযাতিরেকবলসব্ভাৰতো. ভাৰনাবলসমপ্পিতঞ্হি চিত্তং অরূপম্পি সমানং অতিভারিযম্পি করজকাযং গহেত্ৰা একচিত্তক্খণেনেৰ ব্রহ্মলোকং পাপেত্ৰা ঠপেতি. তপ্পটিভাগং অনপ্পিতম্পি কামাৰচরচিত্তং করজকাযং আকাসে লঙ্ঘনসমত্থং করোতি, পগেৰেতরং. কিং পনেত্থ তং অনুমানকারণং, যেন চিত্তস্সেৰ আনুভাৰোতি পঞ্ঞাযেয্য চিত্তানুভাৰেন ৰা লদ্ধাসেৰনাদিকিরিযাৰিসেসনিব্বত্তিদস্সনতো, তস্মা দুব্বলৰত্থুকত্তাতি দুব্বলহদযৰত্থুকত্তাতি আচরিযস্স তক্কো. অত্তনো মন্দতিক্খাকারেন তন্নিস্সিতস্স চিত্তস্স মন্দতিক্খভাৰনিপ্ফাদনসমত্থঞ্চে, হদযৰত্থু চক্খুসোতাদিৰত্থু ৰিয ইন্দ্রিযং ভৰেয্য, ন চেতং ইন্দ্রিযং. যতো ধম্মসঙ্গহে উপাদাযরূপপাল়িযং উদ্দেসারহং ন জাতং. অনিন্দ্রিযত্তা হি তং কাযিন্দ্রিযস্স অনন্তরং ন উদ্দিট্ঠং, ৰত্থুরূপত্তা চ অৰত্থুরূপস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স অনন্তরম্পি ন উদ্দিট্ঠং, তস্মা যং ৰুত্তং ‘‘তস্স অসুপ্পসন্নত্তা তন্নিস্সিতা চ চিত্তপ্পৰত্তি অসুপ্পসন্না হোতী’’তি, তং ন সিদ্ধন্তি চে? সিদ্ধমেৰ অনিন্দ্রিযানম্পি সপ্পাযাসপ্পাযউতুআহারাদীনং পচ্চযানং সমাযোগতো, চিত্তপ্পৰত্তিযা ৰিকারদস্সনতো, পচ্চক্খত্তা চ. যস্মা অপ্পটিবুদ্ধোপি পটিবুদ্ধং ৰিয অত্তানং মঞ্ঞতীতি. এত্তাৰতা করজকাযস্স নিরুস্সাহসন্তভাৰাকারৰিসেসো নিদ্দা নাম. সা চিত্তস্স ভৰঙ্গোতরণাকারৰিসেসেন হোতি, তায সমন্নাগতো সত্তো ভৰঙ্গতো উত্তিণ্ণো সুপিনং পস্সতি, সো ‘‘কপিমিদ্ধপরেতো’’তি ৰুচ্চতি, সো সুত্তো অপ্পটিবুদ্ধো হোতীতি অযমত্থো সাধিতো হোতি.
যস্মা ভৰঙ্গৰারনিরন্তরতায অচ্চন্তসুত্তো নাম হোতি, তস্মা ‘‘যদি তাৰ সুত্তো পস্সতি, অভিধম্মৰিরোধো আপজ্জতী’’তিআদি ৰুত্তং. যস্মা পন নিদ্দাক্খণে ন পটিবুদ্ধো নাম হোতি, তস্মা ‘‘অথ পটিবুদ্ধো পস্সতি, ৰিনযৰিরোধো’’তিআদি ৰুত্তং, যস্মা চ অখীণনিদ্দো, অনোতিণ্ণভৰঙ্গো চ অত্থি, তস্মা ‘‘কপিমিদ্ধপরেতো পস্সতী’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা অযং নেৰ সুত্তো ন পটিবুদ্ধো, অত্তনা তং নিদ্দং অনোক্কন্তো আপজ্জেয্য. এত্তাৰতা চ অভিধম্মো, ৰিনযো, নাগসেনত্থেরৰচনং যুত্তি চাতি সব্বং অঞ্ঞমঞ্ঞসংসন্দিতং হোতি. তত্থ কপিমিদ্ধপরেতোতি ভৰঙ্গতো উত্তিণ্ণনিদ্দাপরেতো. সা হি ইধ কপিমিদ্ধং নাম. ‘‘তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা…পে… সুপনং, ইদং ৰুচ্চতি মিদ্ধ’’ন্তি (ধ. স. ১১৬৩) এৰমাগতং. ইদঞ্হি অরূপং, ইমস্স ফলভূতো করজকাযস্স অকল্যতা’পচলাযিকাসুপি নিদ্দাৰিসেসো কারণোপচারেন ‘‘কপিমিদ্ধ’’ন্তি পৰুচ্চতি. যঞ্চেৰ ‘‘কপিমিদ্ধপরেতো খো, মহারাজ, সুপিনং পস্সতী’’তি (মি. প. ৫.৩.৫ থোকং ৰিসদিসং) ৰুত্তন্তি.
যং তং আপত্তিৰুট্ঠানন্তি এত্থ যেন ৰিনযকম্মেন ততো ৰুট্ঠানং হোতি, তং ইধ আপত্তিৰুট্ঠানং নাম. অৰযৰে সমূহৰোহারেন ৰাতি এত্থ সাখচ্ছেদকো রুক্খচ্ছেদকোতি ৰুচ্চতীতিআদি নিদস্সনং, ৰেদনাক্খন্ধাদি রুল়্হীসদ্দস্স নিদস্সনং. ন চ মযাতি ৰীমংসনপদস্স তস্স কিরিযং সন্ধায, মোচনে চ সন্নিট্ঠানং সন্ধায মুচ্চনপকতিযা চাতি ৰুত্তং.
২৪০. গেহন্তি পঞ্চকামগুণা. ৰনভঙ্গিযন্তি পাভতিকং. সম্পযুত্তসুখৰেদনামুখেন রাগোৰ ‘‘অস্সাদো’’তি ৰুত্তো. সুপন্তস্স চাতি ইদং কপিমিদ্ধপরেতো ৰিয ভৰঙ্গসন্ততিং অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা সুপন্তং সন্ধায ৰুত্তন্তি, ৰীমংসিতব্বং. জগ্গনত্থাযাতি সোধনত্থায.
২৬৬. ‘‘দারুধীতলিকলেপচিত্তানং অঙ্গজাতপটিনিজ্ঝানেপি দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তি. ‘‘উপ্পন্নে পরিল়াহে মোচনরাগজো’’তি লিখন্তি. ৰালিকায ৰা ‘‘হত্থিকামং নস্সতী’’তি এত্থ ৰিয ‘‘আপত্তি ত্ৰ’’ন্তি সব্বত্থ পাঠো. ‘‘এহি মে ত্ৰং, আৰুসো সামণের, অঙ্গজাতং গণ্হাহী’’তি আগতত্তা ‘‘ৰচীকম্ম’’ন্তিপি ৰত্তুং যুত্তং ৰিয দিস্সতি. এৰং সন্তে অঞ্ঞং ‘‘এৰং করোহী’’তি আণত্তিযাপি আপত্তি সিযাতি সঙ্করং হোতি. তস্মা ন ৰুত্তন্তি গহেতব্বন্তি কেচি.
২৬৭. ‘‘পুপ্ফাৰলিযং সাসৰল়িয’’ন্তি দুৰিধো কির.
সুক্কৰিস্সট্ঠিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.