৪. চতুত্থপারাজিকং
ৰগ্গুমুদাতীরিযভিক্খুৰত্থুৰণ্ণনা
১৯৩. চতুত্থে ৰগ্গু চ সা মোদযতি চ সত্তেতি ৰগ্গুমুদা. ‘‘ৰগ্গুমদা’’তিপি পাঠো, তস্স ৰগ্গু চ সা পসন্নসুদ্ধতরঙ্গসমিদ্ধত্তা সুখুমা চাতি অত্থো জীৰিতৰগ্গুত্থনিতা জীৰিতত্থন্তি নীলুপ্পলন্তিআদীসু ৰিয. মদস্সাতি চ বহুখজ্জভোজ্জপানাদিসমিদ্ধা নদী ছণদিৰসেসূতি নিরুত্তি ৰেদিতব্বা. ৰগ্গু পরিসুদ্ধাতি লোকেন সম্মতাতি কির অত্থো. ভাসিতো ভৰিস্সতীতি পাঠসেসো.
১৯৪-৫. ৰণ্ণৰা ৰণ্ণৰন্তো ৰণ্ণৰন্তানীতিপি সিজ্ঝতি কির বহুৰচনেন. যস্মা ইন্দ্রিযানং ঊনত্তং, পূরত্তং ৰা নত্থি, তস্মা ‘‘অভিনিৰিট্ঠোকাসস্স পরিপুণ্ণত্তা’’তি ৰুত্তং. ছট্ঠস্স অভিনিৰিট্ঠোকাসো হদযৰত্থু. চতুইরিযাপথচক্কে পাকতিন্দ্রিযে. অত্তনো দহতীতি অত্তনা দহতি, অত্তনা পটিৰিদ্ধং কত্ৰা পৰেদেতীতি অধিপ্পাযো. সন্তন্তি ৰত্তমানং. গোত্রভুনোতি গোত্তমত্তং অনুভৰত্তা নামমত্তকমেৰাতি অত্থো.
সৰিভঙ্গসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৯৭. পদভাজনে ‘‘তিস্সো ৰিজ্জা’’তি ৰুত্তত্তা অরূপাৰচরজ্ঝানানি পটিক্খিত্তানীতি চে? ন, তত্থেৰ ‘‘যং ঞাণং, তং দস্সনং, যং দস্সনং, তং ঞাণ’’ন্তি দস্সনপদেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা, তস্মা এৰ অট্ঠকথাযং ‘‘ৰিজ্জাসীসেন পদভাজনং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ধুরং কত্ৰাতি পুরিমং কত্ৰা.
পদভাজনীযৰণ্ণনা
১৯৯. অনাগতে উপ্পজ্জনকরাগাদীনং কারণত্তা রাগাদযোৰ নিমিত্তং নাম. তিস্সন্নঞ্চ ৰিজ্জানং অঞ্ঞতরং সন্ধায ‘‘ৰিজ্জানং লাভীম্হী’’তি ভণতি, পারাজিকং, ন ৰত্থুৰিজ্জাদীনং কিলেসনহানমেৰ ৰুত্তং, তংখণত্তা উত্তরিমনুস্সধম্মপ্পৰত্তি ন হোতীতি চে? ন, মগ্গকিচ্চদীপনতো. তেনেৰ ‘‘মগ্গেন ৰিনা নত্থী’’তিআদি ৰুত্তং. চিত্তন্তি চিত্তস্স ৰিগতনীৰরণতাতি অত্থো. ‘‘যাৰঞ্চ ৰিজ্জা অনাগতা, তাৰ ৰিপস্সনাঞাণস্স লাভীম্হী’তি ৰদন্তো যদি লোকুত্তরং সন্ধায ৰদতি, সোপি চ তথা জানাতি, পারাজিকমেৰ লোকুত্তরস্সপি তংনামত্তা’’তি ৰদন্তি. ‘‘অৰিসেসেনাপি ৰদতো পারাজিকং ৰুত্তন্তি লোকুত্তরং সন্ধায ৰদতো ‘পারাজিক’ন্তি ৰত্তুং যুজ্জতি. যথা কিং ‘ৰিজ্জানং লাভীম্হী’তি ভণন্তোপি পারাজিকমেৰা’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰত্থুৰিজ্জাদীনং সম্ভৰেপি তাসং অনধিপ্পেতত্তা পারাজিকং হোতি, এৰমিধাপি. ন সক্কা অঞ্ঞং পমাণং কাতুন্তি অত্তনো গুণমারোচেতুকামো লোকিযেন সম্মিস্সং অত্থপটিসম্ভিদং ৰদতো পারাজিকন্তি পমাণং কাতুং ন সক্কা, ইতরথা হোতী’’তি অপরেহি ৰুত্তং, ‘‘তং পুব্বাপরৰিরুদ্ধং, তস্মা ৰিজ্জানিদস্সনং ইধ অনিদস্সনং সাসনে ৰত্থুৰিজ্জাদীনং ৰিজ্জাৰিধানাভাৰা. ভগৰতা ৰিভত্তখেত্তপদে ৰা তেসং পরিযাযৰচনানং অনামট্ঠত্তা ন সক্কা অঞ্ঞং পমাণং কাতু’’ন্তি লিখিতং. ‘‘পটিসম্ভিদানং লাভীম্হী’তি ৰুত্তে পরিযাযেন ৰুত্তত্তা থুল্লচ্চযং যুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, ৰিচারেতব্বং. ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বন্তি ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসতী’’তিআদীহি সংসন্দনতো পরিযাযৰচনত্তা থুল্লচ্চযং ৰুত্তং. ‘‘নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জামী’তি ৰা ‘লাভীম্হাহং তস্সা’তি ৰা ৰদতোপী’’তি ৰুত্তৰচনম্পি ‘‘সচে পনস্সেৰং হোতী’’তিআদিৰচনম্পি অত্থতো একমেৰ, সোপি হি অত্তনো ৰিসেসং আরোচেতুমেৰ ৰদতি. ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসতী’তিআদীসু অহং-ৰচনাভাৰা পরিযাযো যুজ্জতি, ইধ পন ‘লাভীম্হাহং তস্সা’তি অত্তানং নিদ্দিসতি, তস্মা পারাজিকং আপজ্জিতুং যুত্তং ৰিযা’’তি ৰদন্তি. ‘‘মহাপচ্চরিযাদিৰচনং উত্তরিমনুস্সধম্মেসু একোপি ন হোতি, তস্মা পরিযাযেন ৰুত্তত্তা ন হোতী’’তি ৰদন্তি, সুট্ঠু উপপরিক্খিতব্বং. ফলসচ্ছিকিরিযা-পদতো পট্ঠায এৰ পাঠো গহেতব্বো, ফলসচ্ছিকিরিযাযপি একেকম্পি একেকফলৰসেন পারাজিকং ৰেদিতব্বং.
রাগস্স পহানন্তিআদিত্তিকে কিলেসপ্পহানমেৰ ৰুত্তং, তং পন যস্মা মগ্গেন ৰিনা নত্থি. ততিযমগ্গেন হি রাগদোসানং পহানং, চতুত্থেন মোহস্স, তস্মা ‘‘রাগো মে পহীনো’’তিআদীনি ৰদতোপি পারাজিকং. রাগা চিত্তং ৰিনীৰরণতাতিআদিত্তিকে লোকুত্তরমেৰ ৰুত্তং, তস্মা ‘‘রাগা মে চিত্তং ৰিনীৰরণ’’ন্তিআদীনি ৰদতো পারাজিকমেৰাতি. অকুপ্পধম্মত্তাতি কেচি উত্তরৰিহারৰাসিনো. কস্মা ন হোতীতি চে? ‘‘ইতি জানামি, ইতি পস্সামী’’তি ৰত্তমানৰচনেনেৰ মাতিকাযং ৰুত্তত্তা. যদি এৰং পদভাজনে ‘‘সমাপজ্জিং, সমাপন্নো’’তিআদিনা ৰুত্তত্তা ‘‘অতীতত্তভাৰে সোতাপন্নোম্হী’’তি ৰদতোপি হোতূতি চে? ন, অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৰতো. কথং? অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৰসেন ৰত্তমানতা গহেতব্বাতি ঞাপনত্থং ৰুত্তং, ন অতীতত্তভাৰং. অতীতত্তভাৰো হি পরিযাযেন ৰুত্তত্তা ‘‘থুল্লচ্চয’’ন্তি ৰুত্তন্তি আচরিযা.
২০০. ‘‘সচেপি ন হোতি, পারাজিকমেৰা’’তি অট্ঠানপরিকপ্পৰসেন ৰুত্তং কির. ‘‘ইতি ৰাচা তিৰঙ্গিকা’’তি ৰক্খতি. নত্থেতন্তি পুরিমে সতি পচ্ছিমস্সাভাৰা সমাপজ্জিং, সমাপন্নোতি ইমেসং কিঞ্চাপি অত্থতো কালৰিসেসো নত্থি, ৰচনৰিসেসো পন অত্থি এৰ.
২০৭. উক্খেটিতোতি উত্তাসিতো. খিট উত্রাসনে.
সুদ্ধিকৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰত্তুকামৰারকথাৰণ্ণনা
ৰিঞ্ঞত্তিপথেতি ৰিজাননট্ঠানে, তেন ‘‘ৰিঞ্ঞত্তিপথমতিক্কমিত্ৰা ঠিতো ভিক্খু দিব্বায সোতধাতুযা সুত্ৰা জানাতি, ন পারাজিকন্তি দীপেতী’’তি ৰুত্তং. ঝানং কির সমাপজ্জিন্তি এত্থ সো চে ‘‘এস ভিক্খু অত্তনো গুণদীপনাধিপ্পাযেন এৰং ৰদতী’’তি জানাতি, পারাজিকমেৰ. অঞ্ঞথা জানাতীতি চে? পারাজিকচ্ছাযা ন দিস্সতীতি আচরিযো.
ৰত্তুকামৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনাপত্তিভেদকথাৰণ্ণনা
অনুল্লপনাধিপ্পাযোতি যদি উল্লপনাধিপ্পাযো ভৰেয্য, দুক্কটমেৰাতি অপরে. ‘‘তং পরতো ‘নাৰুসো, সক্কা পুথুজ্জনেন অধিৰাসেতু’ন্তি ৰত্থুনা সংসন্দিত্ৰা গহেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
পদভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা
২২৫-৬. দুক্কর আগার আৰটকাম অভিরতিৰত্থূসু ‘‘যদি উল্লপনাধিপ্পাযো ভৰেয্য, পারাজিক’’ন্তি ৰদন্তি, কারণং পন দুদ্দসং, থুল্লচ্চযং ৰুত্তং ৰিয, ৰীমংসিতব্বং. যানেন ৰা ইদ্ধিযা ৰা গচ্ছন্তোপি পারাজিকং নাপজ্জতীতি পদসা গমনৰসেনেৰ কতিকায কতায যুজ্জতি. ‘‘অপুব্বংঅচরিমং গচ্ছন্তোতি হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থং গণ্হন্তো ৰিয গচ্ছন্তো’’তি ৰুত্তং. উট্ঠেথ এথ গচ্ছামাতি এৰং সহগমনে পুব্বাপরা গচ্ছন্তোপি নাপজ্জতীতি আচরিযস্স তক্কো. ৰসন্তস্সাতি তথা ৰসন্তো চে উপাসকেন দিস্সতি, পারাজিকো হোতি. ‘‘রত্তিং ৰসিত্ৰা গচ্ছন্তো ন পারাজিকো’’তি ৰুত্তং. নানাৰেরজ্জকাতি নানাজনপদৰাসিনো. সঙ্ঘলাভোতি যথাৰুড্ঢং অত্তনো পাপুণনকোট্ঠাসো.
২২৮. ইধাতি ‘‘কো নু খো’’তিআদিনা ৰুত্তে পঞ্হাকম্মে. ধম্মধাতু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং.
২৩২. ন উপ্পটিপাটিযাতি ন সীহোক্কন্তৰসেন অনুস্সরি. তস্মা অন্তরাভৰভূতা একা এৰ জাতীতি পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো.
নিগমনৰণ্ণনা
২৩৩. চতুৰীসতীতি এত্থ মাতুঘাতকপিতুঘাতকঅরহন্তঘাতকা ততিযপারাজিকং আপন্না. ভিক্খুনিদূসকো, লম্বিআদযো চ চত্তারো পঠমপারাজিকং আপন্না এৰাতি কত্ৰা কুতো চতুৰীসতীতি চে? ন, অধিপ্পাযাজাননতো. মাতুঘাতকাদযো হি চত্তারো ইধানুপসম্পন্না এৰ অধিপ্পেতা, লম্বিআদযো চত্তারো কিঞ্চাপি পঠমপারাজিকেন সঙ্গহিতা, যস্মা একেন পরিযাযেন মেথুনধম্মপটিসেৰিনো ন হোন্তি, তস্মা ৰিসুং ৰুত্তা. ‘‘এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতা’’তি এৰং ৰুত্তসংৰাসস্স অভব্বতামত্তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যথা পুরে তথা পচ্ছা’’তি. অঞ্ঞথা নেসং সমঞ্ঞাযপটিঞ্ঞাযভিক্খুভাৰোপি নত্থীতি আপজ্জতি.
চতুত্থপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পারাজিককণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সঙ্ঘাদিসেসকণ্ডো
১. সুক্কৰিস্সট্ঠিসিক্খাপদৰণ্ণনা
২৩৫. ‘‘ওক্কমন্তান’’ন্তি পাঠো. এত্থাহ – ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি কারকো ইধ কস্মা ন নিদ্দিট্ঠোতি? অভি-নিদ্দেসেন ইমস্স সাপেক্খাভাৰদস্সনত্থং. কথং? কণ্ডুৰনাদিঅধিপ্পাযচেতনাৰসেন চেতেন্তস্স কণ্ডুৰনাদিউপক্কমেন উপক্কমন্তস্স, মেথুনরাগৰসেন ঊরুআদীসু দুক্কটৰত্থূসু, ৰণাদীসু থুল্লচ্চযৰত্থূসু চ উপক্কমন্তস্স সুক্কৰিস্সট্ঠিযা সতিপি ন সঙ্ঘাদিসেসো. মোচনস্সাদসঙ্খাতাধিপ্পাযাপেক্খাৰ সুক্কৰিস্সট্ঠি সতি উপক্কমে, ন অঞ্ঞথা ‘‘অনাপত্তি ন মোচনাধিপ্পাযস্সা’’তি ৰচনতো. তস্মা তদত্থদস্সনত্থং ইধ কারকো ন নিদ্দিট্ঠো, অঞ্ঞথা ‘‘যো পন ভিক্খু সঞ্চেতনিকং সুক্কৰিস্সট্ঠিং আপজ্জেয্যা’’তি কারকে নিদ্দিট্ঠে ‘‘চেতেতি ন উপক্কমতি মুচ্চতি, অনাপত্তী’’তি ৰুত্তৰচনৰিরোধো. ‘‘সঞ্চেতনিকায সুক্কৰিস্সট্ঠিযা অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি ভুম্মে নিদ্দিট্ঠেপি সোৰ ৰিরোধো আপজ্জতি, তস্মা তদুভযৰচনক্কমং অৰত্ৰা ‘‘সঞ্চেতনিকা সুক্কৰিস্সট্ঠি অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি ৰুত্তং. তত্থ নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনাভাৰতো হেতুত্থনিযমো ন কতো হোতি. তস্মিং অকতে সঞ্চেতনিকা সুক্কৰিস্সট্ঠি অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা সঙ্ঘাদিসেসাপত্তি, উপক্কমে অসতি অনাপত্তীতি অযমত্থো দীপিতোতি ৰেদিতব্বং.
২৩৬-৭. সঞ্চেতনিকাতি এত্থ পঠমৰিগ্গহেন উপসগ্গস্স সাত্থকতা দস্সিতা, দুতিযেন ইকপচ্চযস্স. ৰাতপিত্তসেম্হরুহিরাদিআসযভেদতোতি অত্থো. ধাতূতি এত্থ ‘‘পথৰীধাতুআদযো চতস্সো, চক্খুধাতুআদযো ৰা অট্ঠারসা’’তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. ৰত্থিসীসন্তি ৰত্থিপুটস্স সীসং. ‘‘অঙ্গজাতস্স মূলং অধিপ্পেতং, ন অগ্গসীস’’ন্তি ৰদন্তি. তথেৰাতি ‘‘নিমিত্তে উপক্কমতো’’তিআদিং গণ্হাতি. ততো মুচ্চিত্ৰাতি ‘‘ন সকলকাযতো, তস্মা পন ঠানা চুতমত্তে হোতূ’’তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. ‘‘দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে’’তি ইমিনা ন সমেতীতি চে? ততো দকসোতোরোহণঞ্চেত্থাতিআদি ৰুচ্চতি. তস্সত্থো – নিমিত্তে উপক্কমং কত্ৰা সুক্কং ঠানা চাৰেত্ৰা পুন ৰিপ্পটিসারৰসেন দকসোতোরোহণং নিৰারেতুং অধিৰাসেমীতি. ততো বহি নিক্খমন্তে অধিৰাসেতুং ন সক্কা, তথাপি অধিৰাসনাধিপ্পাযেন অধিৰাসেত্ৰা অন্তরা দকসোততো উদ্ধং নিৰারেতুং অসক্কুণেয্যতায ‘‘অনিক্খন্তে ৰা’’তি ৰুত্তং. কস্মা? ঠানা চুতঞ্হি অৰস্সং দকসোতং ওতরতীতি অট্ঠকথাধিপ্পাযো গণ্ঠিপদাধিপ্পাযেন সমেতি. ততো মুচ্চিত্ৰাতি সকট্ঠানতো. সকসরীরতো হি বহি নিক্খন্তমেৰ হোতি, ততো ‘‘বহি নিক্খন্তে ৰা অনিক্খন্তে ৰা’’তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্য. যস্মা পন তম্হা তম্হা সরীরপদেসা চুতং অৰস্সং দকসোতং ওতরতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে’’তি, ইমিনা চ আপত্তিযা পাকটকালং দস্সেতি, কিং ৰুত্তং হোতি? মোচনস্সাদেন নিমিত্তে উপক্কমতো সুক্কং বহুতরম্পি সরীরপদেসা চুতং তত্থ তত্থ লগ্গাৰসেসং যত্তকং একা খুদ্দকমক্খিকা পিৰেয্য, তত্তকে দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে সঙ্ঘাদিসেসাপত্তি. ৰুত্তঞ্হি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. সুক্কৰিস্সট্ঠিসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘দকসোতং অনোতিণ্ণেপি সঙ্ঘাদিসেসো’’তিআদি. তত্তকস্স বহি নিক্খমনং অসল্লক্খেন্তো ‘‘চেতেতি উপক্কমতি ন মুচ্চতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৰচনতো থুল্লচ্চযন্তি সঞ্ঞায দেসেন্তোপি ন মুচ্চতি, পস্সাৰম্পি ৰণ্ণতং পস্সিত্ৰা ৰত্থিকোসগতস্স পিচ্ছিলতায ৰা ঞত্ৰা সঙ্ঘাদিসেসতো ৰুট্ঠাতব্বং. অযমেত্থ ততিযত্থেরৰাদে যুত্তি. সব্বাচরিযা ইমে এৰ তযো থেরা, তেসম্পি দকসোতোরোহণং নিমিত্তে উপক্কমনন্তি অযং দুতিযো ৰিনিচ্ছযো সাধারণতো এত্থ, এৰং উপতিস্সত্থেরো ৰদতি কির.
ঠানা চুতঞ্হি অৰস্সং দকসোতং ওতরতীতি কত্ৰা ‘‘ঠানা চাৰনমত্তেনেৰেত্থ আপত্তি ৰেদিতব্বা’’তি ৰুত্তং. দকসোতং ওতিণ্ণে এৰ আপত্তি. সুক্কস্স হি সকলং সরীরং ঠানং, অনোতিণ্ণে ঠানা চুতং নাম ন হোতীতি ৰীমংসিতব্বং. আভিধম্মিকত্তা থেরস্স ‘‘সুক্কৰিস্সট্ঠি নাম রাগসমুট্ঠানা হোতী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৩০৭) কথাৰত্থুট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা সম্ভৰো চিত্তসমুট্ঠানো, ‘‘তং অসুচিং একদেসং মুখেন অগ্গহেসি, একদেসং অঙ্গজাতে পক্খিপী’’তি (পারা. ৫০৩) ৰচনতো উতুসমুট্ঠানো চ দিস্সতি, সো চ খো অৰীতরাগস্সেৰ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো যং অরহতো অসুচি মুচ্চেয্যা’’তি (মহাৰ. ৩৫৩; কথা. ৩১৩) ৰচনতো. পরূপাহারট্ঠকথাযং ‘‘অত্থি তস্স আসযোতি তস্স সুক্কস্স উচ্চারপস্সাৰানং ৰিয পতিট্ঠানোকাসো অত্থী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৩০৯) চনতো তস্স আসযোতি সিদ্ধং. পাকতিকচিত্তসমুট্ঠানরূপং ৰিয অসংসট্ঠত্তা, নিক্খমনতো চ ‘‘ৰত্থিসীসং, কটি, কাযো’’তি তিধা সুক্কস্স ঠানং পকপ্পেন্তি আচরিযা. সপ্পৰিসং ৰিয তং দট্ঠব্বং, ন চ ৰিসস্স ঠাননিযমো, কোধৰসেন ফুসন্তস্স হোতি, এৰমস্স ন চ ঠাননিযমো, রাগৰসেন উপক্কমন্তস্স হোতীতি তক্কো.
খোভকরণপচ্চযো নাম ভেসজ্জসেনাসনাহারাদিপচ্চযো. সংসগ্গভেদতোপীতি এতেসু দ্ৰীহিপি তীহিপি. পহীনৰিপল্লাসত্তাতি এত্থ যং কিঞ্চি সুপিনন্তেন সেক্খপুথুজ্জনা পস্সন্তি, তং সব্বং ৰিপল্লত্থং অভূতমেৰাতি আপজ্জতি. ততো ‘‘যং পন পুব্বনিমিত্ততো পস্সতি. তং একন্তসচ্চমেৰ হোতী’’তি ইদং ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা ন ৰিসযং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি সচ্চো ৰা হোতি, অলিকো ৰাতি কত্ৰা তঞ্চে সন্ধায ৰুত্তং সিযা, ‘‘অসেক্খা পহীনৰিপল্লাসত্তা সচ্চমেৰ পস্সন্তি, নাসচ্চ’’ন্তি ৰত্তব্বং সিযা. কিন্তু দস্সনং সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি অভূতং, অপস্সন্তোপি হি পস্সন্তো ৰিয অসুণন্তোপি সুণন্তো ৰিয অমুনন্তোপি মুনন্তো ৰিয হোতি. সচ্চম্পি ৰিপস্সতীতি নো তক্কোতি আচরিযো. তং রূপনিমিত্তাদিআরম্মণং ন হোতি, আগন্তুকপচ্চুপ্পন্নং রূপনিমিত্তাদিআরম্মণং সন্ধায ৰুত্তং. কম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তভূতানি হি রূপনিমিত্তাদীনি ভৰঙ্গস্স আরম্মণানি হোন্তি এৰ. তত্থ কম্মনিমিত্তমতীতমেৰ, গতিনিমিত্তং থোকং কালং পচ্চুপ্পন্নং সিযা.
ঈদিসানীতি পচ্চক্খতো অনুভূতপুব্বপরিকপ্পিতাগন্তুকপচ্চুপ্পন্নরূপনিমিত্তাদিআরম্মণানি, রাগাদিসম্পযুত্তানি চাতি অত্থো. মক্কটস্স নিদ্দা লহুপরিৰত্তা হোতি. সো হি রুক্খসাখতো পতনভযা অভিক্খণং উম্মীলতি চ সুপতি চ. মনুস্সা কিঞ্চাপি পুনপ্পুনং উম্মীলন্তি সুব্যত্ততরং পটিবুদ্ধা ৰিয পস্সন্তি, অথ খো পটিবুদ্ধানং পুনপ্পুনং ভৰঙ্গোতরণং ৰিয সুপিনকালেপি তেসং ভৰঙ্গোতরণং হোতি, যেন ‘‘সুপতী’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘ভৰঙ্গচিত্তেন হি সুপতী’’তি ৰচনতো ভৰঙ্গোতরণং করজকাযস্স নিরুস্সাহসন্তভাৰূপনিস্সযত্তা ‘‘নিদ্দা’’তি ৰুচ্চতি. সা করজকাযস্স দুব্বলভাৰেন সুপিনদস্সনকালে ভৰঙ্গতো উত্তরণে সতিপি নিরুস্সাহসন্তভাৰপ্পত্তিযা ‘‘পৰত্ততী’’তি চ ৰুচ্চতি, যতো সত্তা ‘‘পটিবুদ্ধা’’তি ন ৰুচ্চন্তি, করজকাযস্স নিরুস্সাহসন্তসভাৰপ্পত্তিতো চ তন্নিস্সিতং হদযৰত্থু ন সুপ্পসন্নং হোতি, ততো তন্নিস্সিতাপি চিত্তপ্পৰত্তি অসুপ্পসন্নৰট্টিনিস্সিতদীপপ্পভা ৰিয. তেনেৰ অট্ঠকথাযং ‘‘স্ৰাযং দুব্বলৰত্থুকত্তা চেতনায পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং অসমত্থো’’তিআদি ৰুত্তং.
গণ্ঠিপদে পন ‘‘দুব্বলৰত্থুকত্তাতি সুপিনে উপট্ঠিতং নিমিত্তম্পি দুব্বল’’ন্তি লিখিতং. তং অনেকত্থং সব্বম্পি নিমিত্তং হোতি, ন চ দুব্বলারম্মণৰত্থুকত্তা চেতনা, তায চিত্তপ্পৰত্তি দুব্বলা অতীতানাগতারম্মণায, পঞ্ঞত্তারম্মণায ৰা অদুব্বলত্তা, অৰত্থুকায দুব্বলভাৰো ন যুজ্জতি চেতনায অৰত্থুকায ভাৰনাপভাৰাযাতিরেকবলসব্ভাৰতো. ভাৰনাবলসমপ্পিতঞ্হি চিত্তং অরূপম্পি সমানং অতিভারিযম্পি করজকাযং গহেত্ৰা একচিত্তক্খণেনেৰ ব্রহ্মলোকং পাপেত্ৰা ঠপেতি. তপ্পটিভাগং অনপ্পিতম্পি কামাৰচরচিত্তং করজকাযং আকাসে লঙ্ঘনসমত্থং করোতি, পগেৰেতরং. কিং পনেত্থ তং অনুমানকারণং, যেন চিত্তস্সেৰ আনুভাৰোতি পঞ্ঞাযেয্য চিত্তানুভাৰেন ৰা লদ্ধাসেৰনাদিকিরিযাৰিসেসনিব্বত্তিদস্সনতো, তস্মা দুব্বলৰত্থুকত্তাতি দুব্বলহদযৰত্থুকত্তাতি আচরিযস্স তক্কো. অত্তনো মন্দতিক্খাকারেন তন্নিস্সিতস্স চিত্তস্স মন্দতিক্খভাৰনিপ্ফাদনসমত্থঞ্চে, হদযৰত্থু চক্খুসোতাদিৰত্থু ৰিয ইন্দ্রিযং ভৰেয্য, ন চেতং ইন্দ্রিযং. যতো ধম্মসঙ্গহে উপাদাযরূপপাল়িযং উদ্দেসারহং ন জাতং. অনিন্দ্রিযত্তা হি তং কাযিন্দ্রিযস্স অনন্তরং ন উদ্দিট্ঠং, ৰত্থুরূপত্তা চ অৰত্থুরূপস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স অনন্তরম্পি ন উদ্দিট্ঠং, তস্মা যং ৰুত্তং ‘‘তস্স অসুপ্পসন্নত্তা তন্নিস্সিতা চ চিত্তপ্পৰত্তি অসুপ্পসন্না হোতী’’তি, তং ন সিদ্ধন্তি চে? সিদ্ধমেৰ অনিন্দ্রিযানম্পি সপ্পাযাসপ্পাযউতুআহারাদীনং পচ্চযানং সমাযোগতো, চিত্তপ্পৰত্তিযা ৰিকারদস্সনতো, পচ্চক্খত্তা চ. যস্মা অপ্পটিবুদ্ধোপি পটিবুদ্ধং ৰিয অত্তানং মঞ্ঞতীতি. এত্তাৰতা করজকাযস্স নিরুস্সাহসন্তভাৰাকারৰিসেসো নিদ্দা নাম. সা চিত্তস্স ভৰঙ্গোতরণাকারৰিসেসেন হোতি, তায সমন্নাগতো সত্তো ভৰঙ্গতো উত্তিণ্ণো সুপিনং পস্সতি, সো ‘‘কপিমিদ্ধপরেতো’’তি ৰুচ্চতি, সো সুত্তো অপ্পটিবুদ্ধো হোতীতি অযমত্থো সাধিতো হোতি.
যস্মা ভৰঙ্গৰারনিরন্তরতায অচ্চন্তসুত্তো নাম হোতি, তস্মা ‘‘যদি তাৰ সুত্তো পস্সতি, অভিধম্মৰিরোধো আপজ্জতী’’তিআদি ৰুত্তং. যস্মা পন নিদ্দাক্খণে ন পটিবুদ্ধো নাম হোতি, তস্মা ‘‘অথ পটিবুদ্ধো পস্সতি, ৰিনযৰিরোধো’’তিআদি ৰুত্তং, যস্মা চ অখীণনিদ্দো, অনোতিণ্ণভৰঙ্গো চ অত্থি, তস্মা ‘‘কপিমিদ্ধপরেতো পস্সতী’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা অযং নেৰ সুত্তো ন পটিবুদ্ধো, অত্তনা তং নিদ্দং অনোক্কন্তো আপজ্জেয্য. এত্তাৰতা চ অভিধম্মো, ৰিনযো, নাগসেনত্থেরৰচনং যুত্তি চাতি সব্বং অঞ্ঞমঞ্ঞসংসন্দিতং হোতি. তত্থ কপিমিদ্ধপরেতোতি ভৰঙ্গতো উত্তিণ্ণনিদ্দাপরেতো. সা হি ইধ কপিমিদ্ধং নাম. ‘‘তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা…পে… সুপনং, ইদং ৰুচ্চতি মিদ্ধ’’ন্তি (ধ. স. ১১৬৩) এৰমাগতং. ইদঞ্হি অরূপং, ইমস্স ফলভূতো করজকাযস্স অকল্যতা’পচলাযিকাসুপি নিদ্দাৰিসেসো কারণোপচারেন ‘‘কপিমিদ্ধ’’ন্তি পৰুচ্চতি. যঞ্চেৰ ‘‘কপিমিদ্ধপরেতো খো, মহারাজ, সুপিনং পস্সতী’’তি (মি. প. ৫.৩.৫ থোকং ৰিসদিসং) ৰুত্তন্তি.
যং তং আপত্তিৰুট্ঠানন্তি এত্থ যেন ৰিনযকম্মেন ততো ৰুট্ঠানং হোতি, তং ইধ আপত্তিৰুট্ঠানং নাম. অৰযৰে সমূহৰোহারেন ৰাতি এত্থ সাখচ্ছেদকো রুক্খচ্ছেদকোতি ৰুচ্চতীতিআদি নিদস্সনং, ৰেদনাক্খন্ধাদি রুল়্হীসদ্দস্স নিদস্সনং. ন চ মযাতি ৰীমংসনপদস্স তস্স কিরিযং সন্ধায, মোচনে চ সন্নিট্ঠানং সন্ধায মুচ্চনপকতিযা চাতি ৰুত্তং.
২৪০. গেহন্তি পঞ্চকামগুণা. ৰনভঙ্গিযন্তি পাভতিকং. সম্পযুত্তসুখৰেদনামুখেন রাগোৰ ‘‘অস্সাদো’’তি ৰুত্তো. সুপন্তস্স চাতি ইদং কপিমিদ্ধপরেতো ৰিয ভৰঙ্গসন্ততিং অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা সুপন্তং সন্ধায ৰুত্তন্তি, ৰীমংসিতব্বং. জগ্গনত্থাযাতি সোধনত্থায.
২৬৬. ‘‘দারুধীতলিকলেপচিত্তানং অঙ্গজাতপটিনিজ্ঝানেপি দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তি. ‘‘উপ্পন্নে পরিল়াহে মোচনরাগজো’’তি লিখন্তি. ৰালিকায ৰা ‘‘হত্থিকামং নস্সতী’’তি এত্থ ৰিয ‘‘আপত্তি ত্ৰ’’ন্তি সব্বত্থ পাঠো. ‘‘এহি মে ত্ৰং, আৰুসো সামণের, অঙ্গজাতং গণ্হাহী’’তি আগতত্তা ‘‘ৰচীকম্ম’’ন্তিপি ৰত্তুং যুত্তং ৰিয দিস্সতি. এৰং সন্তে অঞ্ঞং ‘‘এৰং করোহী’’তি আণত্তিযাপি আপত্তি সিযাতি সঙ্করং হোতি. তস্মা ন ৰুত্তন্তি গহেতব্বন্তি কেচি.
২৬৭. ‘‘পুপ্ফাৰলিযং সাসৰল়িয’’ন্তি দুৰিধো কির.
সুক্কৰিস্সট্ঠিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কাযসংসগ্গসিক্খাপদৰণ্ণনা
২৭০. ‘‘ওতিণ্ণো’’তি ইমিনাস্স সেৰনাধিপ্পাযতা দস্সিতা. ‘‘ৰিপরিণতেন চিত্তেন মাতুগামেন সদ্ধি’’ন্তি ইমিনাস্স ৰাযামো দস্সিতো. ‘‘সদ্ধি’’ন্তি হি পদং সংযোগং দীপেতি, সো চ পযোগো সমাগমো অল্লীযনং. কেন চিত্তেন? ৰিপরিণতেন চিত্তেন, ন পত্তপটিগ্গহণাধিপ্পাযাদিনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কাযসংসগ্গং সমাপজ্জেয্যা’’তি ইমিনাস্স ৰাযমতো ফস্সপটিৰিজাননা দস্সিতা হোতি. ৰাযমিত্ৰা ফস্সং পটিৰিজানন্তো হি সমাপজ্জতি নাম. এৰমস্স তিৰঙ্গসম্পত্তি দস্সিতা হোতি. অথ ৰা ওতিণ্ণো. কেন? ৰিপরিণতেন চিত্তেন যক্খাদিনা সত্তো ৰিয. উপযোগত্থে ৰা এতং করণৰচনং. ওতিণ্ণো ৰিপরিণতং চিত্তং কূপাদিং ৰিয সত্তো. অথ ৰা ‘‘রাগতো উত্তিণ্ণো ভৰিস্সামী’’তি ভিক্খুভাৰং উপগতো, ততো উত্তিণ্ণাধিপ্পাযতো ৰিপরিণতেন চিত্তেন হেতুভূতেন তমেৰ রাগং ওতিণ্ণো. মাতুগামেন অত্তনো সমীপং আগতেন, অত্তনা উপগতেন ৰা. এতেন মাতুগামস্স সারত্ততা ৰা হোতু ৰিরত্ততা ৰা, সা ইধ অপ্পমাণা, ন ভিক্খুনীনং কাযসংসগ্গে ৰিয উভিন্নং সারত্ততায পযোজনং অত্থি.
কাযসংসগ্গন্তি উভিন্নং কাযানং সম্পযোগং. পদভাজনে পন ‘‘সমাপজ্জেয্যাতি অজ্ঝাচারো ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তং, তং সমাপজ্জনং সন্ধায, ন কাযসংসগ্গং. কাযসংসগ্গস্স সমাপজ্জনা হি ‘‘অজ্ঝাচারো’’তি ৰুচ্চতি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যো সো কাযসংসগ্গো নাম, সো অত্থতো অজ্ঝাচারো হোতী’’তি ৰুত্তং, তং পরতো পাল়িযং ‘‘সেৰনাধিপ্পাযো, ন চ কাযেন ৰাযমতি, ফস্সং পটিৰিজানাতি, অনাপত্তী’’তি (পারা. ২৭৯) ৰুত্তলক্খণেন ৰিরুজ্ঝতীতি. ফস্সপটিৰিজাননায হি সংসগ্গো দীপিতো. সো চে অজ্ঝাচারো হোতি, কথং অনাপত্তি হোতীতি. সুৰুত্তমেতং, কিন্তু ‘‘কাযসংসগ্গং সমাপজ্জেয্যা’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘অজ্ঝাচারো ৰুচ্চতী’’তি উভিন্নম্পি পদানং সামঞ্ঞভাজনীযত্তা, সমাপজ্জিতব্বাভাৰে সমাপজ্জনাভাৰেন ‘‘সো অত্থতো অজ্ঝাচারো হোতী’’তি ৰুত্তং সিযা.
‘‘হত্থগ্গাহং ৰা’’তি এত্থ হত্থেন সব্বোপি উপাদিন্নকো কাযো সঙ্গহিতো, ন ভিন্নসন্তানো তপ্পটিবদ্ধো হত্থালঙ্কারাদি. ৰেণিগ্গহণেন অনুপাদিন্নকো অভিন্নসন্তানো কেসলোমনখদন্তাদিকো কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানো গহিতোতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অনুপাদিন্নকেনপি কেনচি কেসাদিনা উপাদিন্নকং ৰা অনুপাদিন্নকং ৰা ফুসন্তোপি সঙ্ঘাদিসেসং আপজ্জতিযেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৭৪). তেন অনুপাদিন্নকানম্পি কেসলোমাদীনং অঙ্গভাৰো ৰেদিতব্বো. এৰং সন্তেপি ‘‘ফস্সং পটিজানাতীতি তিৰঙ্গসম্পত্তিযা সঙ্ঘাদিসেসো. ফস্সস্স অপ্পটিৰিজাননতো দুৰঙ্গসম্পত্তিযা দুক্কট’’ন্তি ইমিনা পাল়িঅট্ঠকথানযেন ৰিরুজ্ঝতীতি চে? ন, তদত্থজাননতো. ফুট্ঠভাৰঞ্হি পটিৰিজানন্তোপি ফস্সং পটিৰিজানাতি নাম, অযমেকো অত্থো, তস্মা মাতুগামস্স, অত্তনো চ কাযপরিযাপন্নানং কেসাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুট্ঠভাৰং ফুসিত্ৰা তং সাদিযনং ফস্সং পটিৰিজানাতি নাম, ন কাযৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা এৰ. অনেকন্তিকঞ্হেত্থ কাযৰিঞ্ঞাণং. মাতুগামস্স উপাদিন্নকেন কাযেন, অনুপাদিন্নকেন ৰা কাযেন ভিক্খুনো উপাদিন্নককাযে ফুট্ঠে পসন্নকাযিন্দ্রিযো চে হোতি, তস্স কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তেনেৰ ফস্সং পটিৰিজানাতি নাম সো হোতি. অনুপাদিন্নককাযো, লোলুপ্পো অপ্পসন্নকাযিন্দ্রিযো ৰা হোতি, তিমিরৰাতেন উপহতকাযো ৰা তস্স কাযৰিঞ্ঞাণং নুপ্পজ্জতি. ন চ তেন ফস্সং পটিৰিজানাতি নাম, কেৰলং সেৰনাধিপ্পাযেন ৰাযমিত্ৰা কাযসংসগ্গং সমাপজ্জন্তো ফস্সং পটিৰিজানাতি নাম মনোৰিঞ্ঞাণেন, তেন ৰুত্তং ‘‘কাযসংসগ্গং সমাপজ্জেয্যাতি ইমিনাস্স ৰাযমতো ফস্সপটিৰিজাননা দস্সিতা’’তি. অপরোপি ভিক্খু মাতুগামস্স কাযপটিবদ্ধেন ৰা নিস্সগ্গিযেন ৰা ফুট্ঠো কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পাদেন্তেন ফস্সং পটিৰিজানাতি নাম, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অনেকন্তিকঞ্হেত্থ কাযৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি. অপরো ৰত্থং পারুপিত্ৰা নিদ্দাযন্তং মাতুগামং কাযসংসগ্গরাগেন ৰত্থস্স উপরিভাগে সণিকং ফুসন্তো ৰত্থন্তরেন নিক্খন্তলোমসম্ফস্সং অপ্পটিৰিজানন্তোপি সেৰনাধিপ্পাযো কাযেন ৰাযমিত্ৰা ফস্সং পটিৰিজানাতি নাম, সঙ্ঘাদিসেসং আপজ্জতি. ‘‘নীলং ঘট্টেস্সামীতি কাযং ঘট্টেতি, সঙ্ঘাদিসেসো’’তি হি ৰুত্তং. অযং দুতিযো অত্থো. এৰং অনেকত্থত্তা, এৰং দুৰিঞ্ঞেয্যাধিপ্পাযতো চ মাতিকাট্ঠকথাযং ফস্সপটিৰিজাননং অঙ্গন্ত্ৰেৰ ন ৰুত্তং. তস্মিঞ্হি ৰুত্তে ঠানমেতং ৰিজ্জতি, যং ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসং আপজ্জিত্ৰাপি নখেন লোমেন সংসগ্গো দিট্ঠো, ন চ মে লোমঘট্টনেন কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং, তিমিরৰাতথদ্ধগত্তো চাহং ন ফস্সং পটিৰিজানামীতি অনাপন্নসঞ্ঞী সিযাতি ন ৰুত্তং, অপিচ ‘‘ফস্সং পটিৰিজানাতি, ন চ ফস্সং পটিৰিজানাতী’’তি চ এতেসং পদানং অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযং দস্সেত্ৰা সো পঞ্ঞাপেতব্বো. এত্তাৰতা ন তদত্থজাননতোতি কারণং ৰিত্থারিতং হোতি.
পদভাজনীযৰণ্ণনা
২৭১. ‘‘রত্তং চিত্তং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতং ৰিপরিণত’’ন্তি কিঞ্চাপি সামঞ্ঞেন ৰুত্তং, ৰিনীতৰত্থূসু ‘‘মাতুযা মাতুপেমেন আমসতি…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তত্তা কাযসংসগ্গরাগেনেৰ রত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তথা ‘‘মাতুগামো নাম মনুস্সিত্থী’’তি কিঞ্চাপি অৰিসেসেন ৰুত্তং, অথ খো অৰিনট্ঠিন্দ্রিযাৰ মনুস্সিত্থী ইধাধিপ্পেতা ‘‘মতিত্থিযা কাযসংসগ্গং সমাপজ্জি…পে… আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৰুত্তত্তা. ‘‘মনুস্সিত্থী’’তি এত্তাৰতা সিদ্ধে ‘‘ন যক্খী ন পেতী ন তিরচ্ছানগতা’’তি ৰচনং অৰিনট্ঠিন্দ্রিযাপি ন সব্বা মনুস্সৰিগ্গহা ইত্থী ইধ মনুস্সিত্থী নাম. যক্খিআদযো হি অত্তনো জাতিসিদ্ধেন ইদ্ধিৰিসেসেন ইজ্ঝন্তিযো মনুস্সৰিগ্গহাপি হোন্তীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. তাসু যক্খী থুল্লচ্চযৰত্থু হোতি ৰিনীতৰত্থূসু যক্খিযা কাযসংসগ্গেন থুল্লচ্চযস্স ৰুত্তত্তা. তদনুলোমত্তা পেতিত্থী, দেৰিত্থী চ থুল্লচ্চযৰত্থু. তিরচ্ছানগতিত্থী দুক্কটৰত্থু. তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহিত্থী চ থুল্লচ্চযৰত্থুমেৰাতি একে. ৰিভঙ্গে পন ‘‘মনুস্সিত্থী চ হোতি মনুস্সিত্থিসঞ্ঞী’’তি পাল়িযা অভাৰেন ‘‘ইত্থী চ হোতি যক্খিসঞ্ঞী’’তিআদিৰচনে সতি যক্খিআদীনং অনিত্থিতাপসঙ্গতো, ‘‘ইত্থী চ হোতি ইত্থিসঞ্ঞী’’তিআদিম্হি যক্খিআদীনং অন্তোকরণে সতি তাসং সঙ্ঘাদিসেসৰত্থুভাৰপ্পসঙ্গতো চ যক্খিআদযো ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. একে পন ‘‘ৰিনীতৰত্থুম্হি ‘অঞ্ঞতরো ভিক্খু তিরচ্ছানগতিত্থিযা কায…পে… দুক্কটস্সা’তি এত্থ অমনুস্সৰিগ্গহা পাকতিকতিরচ্ছানগতিত্থী অধিপ্পেতা, তস্মা দুক্কটং ৰুত্তং. ‘ইত্থী চ হোতি তিরচ্ছানগতসঞ্ঞীতি তিরচ্ছানগতা চ হোতি ইত্থিসঞ্ঞী’তিআদিৰারেসুপি পাকতিকতিরচ্ছানগতোৰ অধিপ্পেতো, সো চ তিরচ্ছানগতপুরিসোৰ. তেনেৰ দুট্ঠুল্লৰাচাঅত্তকআমপারিচরিযসিক্খাপদেসু মনুস্সপুরিসপটিসংযুত্তৰারা ৰিয তিরচ্ছানপটিসংযুত্তৰারাপি নাগতা’’তি ৰদন্তি. তথা পণ্ডকোতি ইধ মনুস্সপণ্ডকোৰ, পুরিসোতি চ ইধ মনুস্সপুরিসোৰ আগতো, তস্মা অমনুস্সিত্থী অমনুস্সপণ্ডকো অমনুস্সপুরিসো তিরচ্ছানগতিত্থী তিরচ্ছানগতপণ্ডকো মনুস্সামনুস্সতিরচ্ছানগতউভতোব্যঞ্জনকা চাতি অট্ঠ জনা ইধ নাগতা, তেসং ৰসেন ৰত্থুসঞ্ঞাৰিমতিভেদৰসেন আপত্তিভেদাভেদৰিনিচ্ছযো, অনাগতৰারগণনা চ অসম্মুয্হন্তেন ৰেদিতব্বা, তথা তেসং দুকমিস্সকাদিৰারা, আপত্তিঅনাপত্তিভেদৰিনিচ্ছযো চ. ‘‘তত্থ অমনুস্সপণ্ডকঅমনুস্সপুরিসতিরচ্ছানগতিত্থিতিরচ্ছানগতপণ্ডকাতি চত্তারো দুক্কটৰত্থুকা, অমনুস্সিত্থিমনুস্সউভতোব্যঞ্জনকা থুল্লচ্চযৰত্থুকা, অমনুস্সউভতোব্যঞ্জনকা তিরচ্ছানগতউভতোব্যঞ্জনকা দুক্কটৰত্থুকা, পাল়িযং পন অমনুস্সিত্থিযা অনাগতত্তা অমনুস্সপণ্ডকা, উভতোব্যঞ্জনকা পুরিসা চ নাগতা. তিরচ্ছানগতিত্থিপণ্ডকউভতোব্যঞ্জনকা তিরচ্ছানগতপুরিসেন সমানগতিকত্তা নাগতা, মনুস্সউভতোব্যঞ্জনকো মনুস্সপণ্ডকেন সমানগতিকত্তা অনাগতো’’তি ৰদন্তি. অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.২৮১) পন ‘‘নাগমাণৰিকাযপি সুপণ্ণমাণৰিকাযপি কিন্নরিযাপি গাৰিযাপি দুক্কটমেৰা’’তি ৰুত্তত্তা তদেৰ পমাণতো গহেতব্বং.
তত্রাযং ৰিচারণা – ‘‘ন, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতস্স নিসিন্নপরিসায পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ১৮৩) এত্থ ‘‘তিরচ্ছানগতোতি যস্স উপসম্পদা পটিক্খিত্তা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহো পাকতিকতিরচ্ছানগততো ৰিসিট্ঠো, তথা যক্খপেততিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহানং ‘‘তিরচ্ছানগতস্স চ দুক্খুপ্পত্তিযং অপিচ দুক্কটমেৰা’’তি এত্থ ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা চ ‘‘পতনরূপং পমাণং, ন মরণরূপ’’ন্তি এত্থ আপত্তিৰিসেসৰচনতো চ ‘‘উভতো অৰস্সুতে যক্খস্স ৰা পেতস্স ৰা পণ্ডকস্স ৰা তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহস্স ৰা অধক্খকং উব্ভজাণুমণ্ডলং কাযেন কাযং আমসতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পাচি. ৬৬১) সামঞ্ঞেন ৰচনতো চ সো ৰিসিট্ঠোতি সিদ্ধং. ৰিসিট্ঠত্তা চ তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহিত্থিযা কাযসংসগ্গং সমাপজ্জন্তস্সাতি ৰিসেসো হোতি, তস্মা তত্থ আপত্তিৰিসেসেন ভৰিতব্বং. যদি কাযসংসগ্গসিক্খাপদে তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহিত্থীপি অধিপ্পেতা, রূপসামঞ্ঞেন সঞ্ঞাৰিরাগত্তাসম্ভৰতো দুট্ঠুল্লৰাচাঅত্তকামপারিচরিযসিক্খাপদেসুপি সা ৰত্তব্বা ভৰেয্য, সা চানাগতা. সরূপেন সংখিত্তৰারত্তা নাগতাতি চে? ইত্থী চ হোতি তিরচ্ছানগতো চ উভিন্নং ইত্থিসঞ্ঞীতি ইধ আগতত্তা পুরিসলিঙ্গনিদ্দেসো ন যুজ্জতি, তস্মা তিরচ্ছানগতপুরিসো চ ইধ আগতো, তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহিত্থিযা পাল়িযং অনাগতাযপি দুক্কটমেৰ অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তাতি ইমস্স ৰচনস্স কারণচ্ছাযা পরিযেসিতব্বাতি অধিপ্পাযো. ইদং ন যুজ্জতি. কস্মা? ইত্থীনং, পুরিসানঞ্চ একতো ৰচনে পুরিসলিঙ্গসব্ভাৰতো. ইধ তিরচ্ছানগতপুরিসপণ্ডকিত্থিযো তিস্সোপি একতো সম্পিণ্ডেত্ৰা ‘‘তিরচ্ছানগতো’’তি ৰুত্তং.
তত্থ চ মনুস্সৰিগ্গহামনুস্সৰিগ্গহেসু ইত্থিপণ্ডকপুরিসসঞ্ঞিতা যথাসম্ভৰং ৰেদিতব্বা. দুট্ঠুল্লৰাচাদিসিক্খাপদদ্ৰযে ৰারানং সংখিত্তত্তা পুরিসতিরচ্ছানগতাদযো নাগতা. যথাৰুত্তেসু আপত্তি, তথা তত্থাপি. অঞ্ঞথা পুরিসং ওভাসন্তস্স চ অনাপত্তীতি পণ্ডকং ওভাসন্তস্স চ থুল্লচ্চযন্তি মাতিকাট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তস্মা তে ৰারা সংখিত্তাতি পঞ্ঞাযন্তীতি. ৰিসেসো চ পণ্ডকে, পুরিসে, তিরচ্ছানগতে চ ইত্থিসঞ্ঞিস্স অত্থি, তথাপি তত্থ দুক্কটং ৰুত্তং, তস্মা অট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰ পমাণন্তি দ্ৰিন্নমেতেসং ৰাদানং যত্থ যুত্তি ৰা কারণং ৰা অতিরেকং দিস্সতি, তং ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বন্তি আরিচযো. এৰরূপেসু ঠানেসু সুট্ঠু ৰিচারেত্ৰা কথেতব্বং.
তত্থ পাল়িযং আগতৰারগণনা তাৰ এৰং সঙ্খেপতো ৰেদিতব্বা – ইত্থিমূলকা পঞ্চ ৰারা পণ্ডকপুরিসতিরচ্ছানগতমূলকা চ পঞ্চ পঞ্চাতি ৰীসতি ৰারা একমূলকা, তথা দুমূলকা ৰীসতি, মিস্সকমূলকা ৰীসতীতি সট্ঠি ৰারা, তানি তীণি ৰীসতিকানি হোন্তি. একেকস্মিং ৰীসতিকে একেকমূলৰারং গহেত্ৰা কাযেন কাযপটিবদ্ধৰারা তযো ৰুত্তা. সেসা সত্তপঞ্ঞাস ৰারা সংখিত্তা, তথা কাযপটিবদ্ধেন কাযৰারা তযো ৰুত্তা, সেসা সংখিত্তা, এৰং কাযপটিবদ্ধেন কাযপটিবদ্ধৰারেপি নিস্সগ্গিযেন কাযৰারেপি নিস্সগ্গিযেন কাযপটিবদ্ধৰারেপি নিস্সগ্গিযেন নিস্সগ্গিযৰারেপি তযো তযো ৰারা ৰুত্তা, সেসা সংখিত্তা. এৰং ছন্নং তিকানং ৰসেন অট্ঠারস ৰারা আগতাতি সরূপতো ৰুত্তা, সেসা দ্ৰেচত্তালীসাধিকানি তীণি ৰারসতানি সংখিত্তানি. ততো পরং মাতুগামস্স সারত্তপক্খে কাযেন কাযন্তি একমেকং ৰড্ঢেত্ৰা পুব্বে ৰুত্তা অট্ঠারস ৰারা আগতাতি একৰীসতি ৰারা সরূপেন আগতা, নৰনৰুতাধিকানি তীণি ৰারসতানি সংখিত্তানি. ততো পরং আপত্তানাপত্তিদীপকা চত্তারো সেৰনাধিপ্পাযমূলকা চত্তারো মোক্খাধিপ্পাযমূলকাতি দ্ৰে চতুক্কা আগতা.
তত্থাযং ৰিসেসো – যদিদং মাতিকায পরামসনপদং, তেন যস্মা আমসনাদীনি ছুপনপরিযোসানানি দ্ৰাদসপি পদানি গহিতানি, তস্মা পদুদ্ধারং অকত্ৰা ‘‘আমসনা পরামসনং ছুপন’’ন্তি আহ. পরামসনং নাম আমসনা. ‘‘ছুপন’’ন্তি হি ৰুত্তে পরামসনম্পি ৰিসুং একত্তং ভৰেয্যাতি ৰেদিতব্বং. ইত্থী চ হোতি ইত্থিসঞ্ঞী চাতি ইমস্মিং পঠমৰারে এৰ দ্ৰাদসপি আমসনাদীনি যোজেত্ৰা দস্সিতানি. ততো পরং আদিম্হি দ্ৰে পদানীতি চত্তারি পদানি আগতানি, ইতরানি সংখিত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. নিস্সগ্গিযেন কাযৰারাদীসু পন সব্বাকারেন অলাভতো আমসনমেৰেকং আগতং, নেতরানি. ‘‘সঞ্চোপেতি হরতী’’তি পাঠো, সঞ্চোপেতি চ. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘পুরিমনযেনেৰাতি রজ্জুৰত্থাদীহি পরিক্খিপনে’’তি চ পচ্ছা ‘‘পুরিমনযেনেৰাতি সম্মসনা হোতী’’তি চ ‘‘ৰেণিগ্গাহে আপত্তিযা পঞ্ঞত্তত্তা লোমফুসনেপি সঙ্ঘাদিসেসো’’তি চ ‘‘তং পকাসেতুং উপাদিন্নকেন হীতিআদি ৰুত্ত’’ন্তি চ লিখিতং.
যথানিদ্দিট্ঠনিদ্দেসেতি ইমস্মিংযেৰ যথানিদ্দিট্ঠে নিদ্দেসে. ‘‘সদিসং অগ্গহেসী’’তি ৰুত্তে তাদিসং অগ্গহেসীতি গরুকং তত্থ কারযেতি অত্থো, কাযসংসগ্গৰিভঙ্গে ৰাতি অত্থো. ইতরোপি কাযপটিবদ্ধছুপনকো. গহণে চাতি গহণং ৰা. ৰিরাগিতেতি ৰিরদ্ধে. সারত্তন্তি কাযসংসগ্গরাগেন রত্তং, অত্তনা অধিপ্পেতন্তি অত্থো. ‘‘মাতুভগিনিআদিৰিরত্তং গণ্হিস্সামী’’তি ৰিরত্তং ঞাতিপেমৰসেন গণ্হি, এত্থ দুক্কটং যুত্তং. ‘‘কাযসংসগ্গরাগং ৰা সারত্তং গণ্হিস্সামী’’তি ৰিরত্তং মাতরং গণ্হি, অনধিপ্পেতং গণ্হি. এত্থ মহাসুমত্থেরৰাদেন থুল্লচ্চযং ‘‘কাযং গণ্হিস্সামী’’তি কাযপ্পটিবদ্ধং গণ্হাতি, থুল্লচ্চযন্তি লদ্ধিকত্তা. ‘‘ইত্থী চ হোতি ইত্থিসঞ্ঞী সারত্তো চ, ভিক্খু চ নং ইত্থিযা কাযেন কাযং আমসতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পারা. ২৭৩) ৰচনতো সঙ্ঘাদিসেসোপি খাযতি. ‘‘ৰিরত্তং গণ্হিস্সামী’’তি সারত্তং গণ্হাতি, এত্থপি সঙ্ঘাদিসেসোৰ খাযতি ‘‘নীলং ঘট্টেস্সামী’তি কাযং ঘট্টেতি, সঙ্ঘাদিসেসো’’তি ৰচনতো. এত্থ পন ‘‘ন পুব্বভাগে কাযসংসগ্গরাগত্তা’’তি অনুগণ্ঠিপদে কারণং ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘গরুকাপত্তিভযেন ‘নীলমেৰ ঘট্টেস্সামী’তি ৰাযামন্তো কাযং ঘট্টেতি, পুব্বভাগে তস্স ‘কাযপটিবদ্ধং ঘট্টেস্সামী’তি পৰত্তত্তা দুক্কটেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. ধম্মসিরিত্থেরো ‘‘এৰরূপে সঙ্ঘাদিসেসো’’তি ৰদতি কির. ‘‘ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকইত্থিযা পুরিসউভতোব্যঞ্জনকপুরিসে ৰুত্তনযেন আপত্তিভেদো, ইত্থিলিঙ্গস্স পটিচ্ছন্নকালেপি ইত্থিৰসেনেৰ আপত্তী’’তি ৰদন্তি.
ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা
২৮১. তিণণ্ডুপকন্তি হিরিৰেরাদিমূলানি গহেত্ৰা কত্তব্বং. তালপণ্ণমুদ্দিকন্তি তালপণ্ণমযং অঙ্গুলিমুদ্দিকং, তেন তালপণ্ণমযং কটং, কটিসুত্তকং, কণ্ণপিল়ন্ধনাদি সব্বং ন ৰট্টতীতি সিদ্ধং. তম্বপণ্ণিৰাসিনো ইত্থিরূপং লিখিতং, কটিকপটঞ্চ ন ছুপন্তি কির. আকরতো মুত্তমত্তো. রতনমিস্সোতি অলঙ্কারত্থং কতো কঞ্চনলতাদিৰিনদ্ধো. সুৰণ্ণেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা পচিত্ৰাতি সুৰণ্ণরসং পক্খিপিত্ৰা পচিত্ৰা. বীজতো ধাতুপাসাণতো পট্ঠায. থেরো ন কপ্পতীতি ‘‘তুম্হাকং পেসিত’’ন্তি ৰুত্তত্তা. ‘‘চেতিযস্স পূজং করোথা’’তি ৰুত্তে ৰট্টতি কির. বুব্বুল়কং তারকং. আরকূটলোহম্পি জাতরূপগতিকমেৰ.
ৰুত্তঞ্হেতং অন্ধকট্ঠকথাযং –
‘‘আরকূটলোহং সুৰণ্ণসদিসমেৰ, সুৰণ্ণং অনুলোমেতি, অনামাস’’ন্তি.
‘‘ভেসজ্জত্থায পন ৰট্টতী’’তি ৰচনতো মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেকদেসোপি অনুঞ্ঞাতো হোতীতি তত্থ তত্থ অধিপ্পাযং ঞত্ৰা ৰিভাৰেতব্বং.
কাযসংসগ্গসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. দুট্ঠুল্লৰাচাসিক্খাপদৰণ্ণনা
২৮৩. ততিযে তযো সঙ্ঘাদিসেসৰারা তযো থুল্লচ্চযৰারা তযো দুক্কটৰারা তযো কাযপটিবদ্ধৰারাতি দ্ৰাদস ৰারা সরূপেন আগতা. তত্থ তযো সঙ্ঘাদিসেসৰারা দুতিযসিক্খাপদে ৰুত্তাতি তিণ্ণং ৰীসতিকানং একেকমূলা ৰারাতি ৰেদিতব্বা, তস্মা ইধ ৰিসেসাতি পণ্ণাস ৰারা সংখিত্তা হোন্তি, অঞ্ঞথা ইত্থী চ হোতি ৰেমতিকো সারত্তো চ, ভিক্খু চ নং ইত্থিযা ৰচ্চমগ্গং পস্সাৰমগ্গং আদিস্স ৰণ্ণম্পি ভণতি…পে… আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. ইত্থী চ হোতি পণ্ডকপুরিসসঞ্ঞী তিরচ্ছানগতসঞ্ঞী সারত্তো চ, ভিক্খু চ নং ইত্থিযা ৰচ্চমগ্গং পস্সাৰমগ্গং আদিস্স ৰণ্ণম্পি ভণতি অক্কোসতিপি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. পণ্ডকো চ হোতি পণ্ডকসঞ্ঞী সারত্তো চ, ভিক্খু চ নং পণ্ডকস্স ৰচ্চমগ্গং আদিস্স ৰণ্ণম্পি ভণতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সাতি এৰমাদীনং আপত্তিট্ঠানানং অনাপত্তিট্ঠানতা আপজ্জেয্য, ন চাপজ্জতি, পণ্ডকে ইত্থিসঞ্ঞিস্স দুক্কটন্তি দীপেতুং ‘‘ইত্থী চ পণ্ডকো চ উভিন্নং ইত্থিসঞ্ঞী আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসেন দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘পণ্ডকে পণ্ডকসঞ্ঞিস্স থুল্লচ্চয’’ন্তি ৰুত্তমেৰ হোতি, তস্মা সব্বত্থ সংখিত্তৰারেসু থুল্লচ্চযট্ঠানে থুল্লচ্চযং, দুক্কটট্ঠানে দুক্কটম্পি ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. তথা ‘‘ইত্থী চ হোতি ৰেমতিকো সারত্তো চ, ভিক্খু চ নং ইত্থিযা ৰচ্চমগ্গং পস্সাৰমগ্গং ঠপেত্ৰা অধক্খকং উব্ভজাণুমণ্ডলং আদিস্স ৰণ্ণম্পি ভণতি…পে… থুল্লচ্চযস্সা’’তিআদিনা নযেন থুল্লচ্চযখেত্তেপি যথাসম্ভৰং উদ্ধরিতব্বা. তথা ‘‘ইত্থী চ হোতি ৰেমতিকো সারত্তো চ, ভিক্খু চ নং ইত্থিযা কাযপটিবদ্ধং আদিস্স ৰণ্ণম্পি ভণতি…পে… দুক্কটস্সা’’তিআদিনা নযেন কাযপটিবদ্ধৰারাপি যথাসম্ভৰং উদ্ধরিতব্বা. কাযপ্পটিবদ্ধৰারত্তিকং ৰিয নিস্সগ্গিযৰারত্তিকং লব্ভমানম্পি আপত্তিৰিসেসাভাৰতো ন উদ্ধটং. কাযপ্পটিবদ্ধৰারত্তিকে পন দিন্ননযত্তা তম্পি তদনুলোমা ৰারা চ উদ্ধরিতব্বা. সব্বত্থ ন-ৰিঞ্ঞূ তরুণদারিকা, মহল্লিকা উম্মত্তিকাদিকা চ অনধিপ্পেতা, পগেৰ পাকতিকা তিরচ্ছানগতিত্থীনং, তথা পণ্ডকাদযোপীতি ৰেদিতব্বা. সেসং দুতিযে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
পদভাজনীযৰণ্ণনা
২৮৫. ৰুত্তনযমেৰাতি ‘‘কাযসংসগ্গে ইত্থিলক্খণেনা’’তি লিখিতং. ‘‘ইত্থিলক্খণেনা’’তি কির মহাঅট্ঠকথাপাঠো. সীসং ন এতীতি অক্কোসনং ন হোতি, ঘটিতে পন হোতি. তত্রাযং ৰিসেসো – ইমেহি তীহি ঘটিতে এৰ সঙ্ঘাদিসেসো ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গানং নিযতৰচনত্তা, অচ্চোল়ারিকত্তা ৰা, ন অঞ্ঞেহি অনিমিত্তাসীতিআদীহি অট্ঠহি. তত্থ অলোহিতাসি, ধুৰলোহিতাসি, ধুৰচোল়াসি, পগ্ঘরণীসি, ইত্থিপণ্ডকাসি, ৰেপুরিসিকাসীতি এতানি ছ মগ্গানং অনিযতৰচনানি, অনিমিত্তাসি, নিমিত্তমত্তাসীতি দ্ৰে পদানি অনচ্চোল়ারিকানি চ, যতো অট্ঠপদানি ‘‘সঙ্ঘাদিসেসং ন জনেন্তী’’তি ৰুত্তানি, তস্মা তানি থুল্লচ্চযৰত্থূনি. পরিব্বাজকৰত্থুম্হি ৰিয অক্কোসমত্তত্তা দুক্কটৰত্থূনীতি একে. ইত্থিপণ্ডকাসি, ৰেপুরিসিকাসীতি এতানেৰ পদানি সকলসরীরসণ্ঠানভেদদীপকানি সুদ্ধানি সঙ্ঘাদিসেসং ন জনেন্তি সকলসরীরসামঞ্ঞত্তা, ইতরানি জনেন্তি অসামঞ্ঞত্তা. তানি হি পস্সাৰমগ্গমেৰ দীপেন্তি সিখরণী-পদং ৰিয. উভতোব্যঞ্জনাসীতি ৰচনং পন পুরিসনিমিত্তেন অসঙ্ঘাদিসেসৰত্থুনা মিস্সৰচনং. পুরিসউভতোব্যঞ্জনকস্স চ ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং, পুরিসনিমিত্তং পাকটং হোতি. যদি তম্পি জনেতি, কথং অনিমিত্তাসীতিআদিপদানি ন সঙ্ঘাদিসেসং জনেন্তীতি একে, তং ন যুত্তং. পুরিসস্সপি নিমিত্তাধিৰচনতো, ‘‘মেথুনুপসংহিতাহি সঙ্ঘাদিসেসো’’তি মাতিকায লক্খণস্স ৰুত্তত্তা চ মেথুনুপসংহিতাহিপি ওভাসনে পটিৰিজানন্তিযা সঙ্ঘাদিসেসো, অপ্পটিৰিজানন্তিযা থুল্লচ্চযং, ইতরেহি ওভাসনে পটিৰিজানন্তিযা থুল্লচ্চযং, অপ্পটিৰিজানন্তিযা দুক্কটন্তি একে, সব্বং সুট্ঠু ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.
২৮৭. হসন্তোতি যং উদ্দিস্স ভণতি, সা চে পটিৰিজানাতি, সঙ্ঘাদিসেসো.
ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা
২৮৯. ‘‘পটিৰুত্তং নামা’’তি পাঠো. নো-সদ্দো অধিকো. ‘‘অক্খরলিখনেনপি হোতী’’তি ৰদন্তি, তং আৰজ্জনসমনন্তরৰিধিনা সমেতি চে, গহেতব্বং.
দুট্ঠুল্লৰাচাসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অত্তকামপারিচরিযসিক্খাপদৰণ্ণনা
২৯০. চতুত্থে তযো সঙ্ঘাদিসেসৰারা আগতা, সেসা সত্তপঞ্ঞাস ৰারা থুল্লচ্চযদুক্কটাপত্তিকায সংখিত্তাতি ৰেদিতব্বা, ততো অঞ্ঞতরো অসম্ভৰতো ইধ ন উদ্ধটো. সেসযোজনক্কমো ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. নগরপরিক্খারেহীতি পাকারপরিখাদীহি নগরপরিৰারেহি. সেতপরিক্খারোতি সেতালঙ্কারো, সীলালঙ্কারোতি অত্থো (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৪). চক্কৰীরিযোতি ৰীরিযচক্কো. ৰসলং দুগ্গন্ধন্তি নিমিত্তং সন্ধাযাহ, তদেৰ সন্ধায ‘‘কিং মে পাপকং, কিং মে দুগ্গন্ধ’’ন্তি ৰুত্তং.
২৯১. সন্তিকেতি যত্থ ঠিতো ৰিঞ্ঞাপেতি. ‘‘পঠমৰিগ্গহে সচে পাল়িৰসেন যোজেতীতি কামহেতুপারিচরিযাঅত্থো. সেসন্তি ‘অধিপ্পাযো’তি পদং ব্যঞ্জনং অত্থাভাৰতো. দুতিযে পাল়িৰসেন কামহেতু-পদানি ব্যঞ্জনানি তেসং তত্থ অত্থাভাৰতো. এৰং চত্তারি পদানি দ্ৰিন্নং ৰিগ্গহানং ৰসেন যোজিতানীতি অপরে ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং.
২৯৫. এতেসু সিক্খাপদেসু মেথুনরাগেন ৰীতিক্কমে সতি সঙ্ঘাদিসেসেন অনাপত্তি. তস্মা ‘‘কিং ভন্তে অগ্গদানন্তি. মেথুনধম্ম’’ন্তি ইদং কেৰলং মেথুনধম্মস্স ৰণ্ণভণনত্থং ৰুত্তং, ন মেথুনধম্মাধিপ্পাযেন তদত্থিযা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, পরস্স ভিক্খুনো কামপারিচরিযায ৰণ্ণভণনে দুক্কটং. ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসতি, তস্স অগ্গদানং দেহী’’তি পরিযাযৰচনেনপি দুক্কটং. ‘‘অত্তকামপারিচরিযায ৰণ্ণং ভাসেয্য. যা মাদিসং সীলৰন্ত’’ন্তি চ ৰুত্তত্তাতি একে. পঞ্চসু অঙ্গেসু সব্ভাৰা সঙ্ঘাদিসেসোৰাতি একে. ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘ইমস্মিং সিক্খাপদদ্ৰযে কাযসংসগ্গে ৰিয যক্খিপেতীসু দুট্ঠুল্লত্তকামৰচনে থুল্লচ্চয’ন্তি ৰদন্তি. অট্ঠকথাসু পন নাগত’’ন্তি লিখিতং. ‘‘উভতোব্যঞ্জনকো পন পণ্ডকগতিকোৰা’’তি ৰদন্তি.
অত্তকামপারিচরিযসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সঞ্চরিত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা
২৯৭. অহম্হি দুগ্গতাতি অহং অম্হি দুগ্গতা. অহং খ্ৰয্যোতি এত্থ অয্যোতি বহুৰচনং হোতি.
২৯৮. ওযাচন্তীতি নীচং কত্ৰা দেৰে যাচন্তি. আযাচন্তীতি উচ্চং কত্ৰা আদরেন যাচন্তি. অলঙ্কারাদীহি মণ্ডিতো কেসসংৰিধানাদীহি পসাধিতো. ‘‘মণ্ডিতকরণে দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তি.
পদভাজনীযৰণ্ণনা
৩০৩. সহ পরিদণ্ডেন ৰত্তমানাতি অত্থো. ছন্দৰাসিনী নাম ‘‘পিযা পিযং ৰসেতী’’তি পাল়ি, পুরিসং ৰাসেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘পিযো পিযং ৰাসেতী’’তি অট্ঠকথা.
তং কিরিযং সম্পাদেস্সতীতি অৰস্সং আরোচেন্তিযা চে আরোচেতীতি অত্থো. দ্ৰিন্নং মাতাপিতূনং চে আরোচেতি, সঙ্ঘাদিসেসোতি ৰিনযৰিনিচ্ছযে ‘‘ৰত্থু ওলোকেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ৰত্থুম্হি চ ‘‘উদাযিত্থেরো গণিকায আরোচেসী’’তি ৰুত্তং. তং ‘‘মাতাদীনম্পি ৰদতো ৰিসঙ্কেতো নত্থী’’তি অট্ঠকথাৰচনতো নিপ্পযোজনং. তং পনেতন্তি আচরিযস্স ৰচনং. মাতুরক্খিতং ব্রূহীতি পেসিতস্স গন্ত্ৰা মাতাপিতুরক্খিতং ৰদতো তস্স তস্সা মাতুরক্খিতভাৰেপি সতি ৰিসঙ্কেতমেৰ, কস্মা? ‘‘পিতুরক্খিতাদীসু অঞ্ঞতরং ৰদন্তস্স ৰিসঙ্কেত’’ন্তি ৰুত্তত্তা ইতরথা আদি-সদ্দো নিরত্থকো সিযা. একং দসকং ইতরেন দসকেন যোজেত্ৰা পুব্বে সুক্কৰিস্সট্ঠিযং ৰুত্তনযত্তা মাতুরক্খিতায মাতা অত্তনো ধীতুসন্তিকং পহিণতীতি গহেতব্বং.
৩৩৮. অনভিনন্দিত্ৰাতি ৰচনমত্তমেৰ, যদিপি অভিনন্দতি, যাৰ সাসনং নারোচেতি, তাৰ ‘‘ৰীমংসিতো’’তি ন ৰুচ্চতি. সাসনারোচনকালেতি আণাপকস্স সাসনৰচনক্খণে. ততিযপদে ৰুত্তনযেনাতি একঙ্গসম্পত্তিযা দুক্কটন্তি অত্থো. ৰত্থুগণনায সঙ্ঘাদিসেসোতি উভযৰত্থুগণনায কির.
৩৩৯. চতুত্থে অনাপত্তীতি এত্থ পন ‘‘পটিগ্গণ্হাতি ন ৰীমংসতি ন পচ্চাহরতি, অনাপত্তীতি এত্থ ৰিয ‘গচ্ছন্তো ন সম্পাদেতি, আগচ্ছন্তো ৰিসংৰাদেতী’তি অনাপত্তিপাল়িযাপি ভৰিতব্বন্তি দস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, একচ্চেসু পোত্থকেসু ‘‘অত্থী’’তিপি.
ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা
৩৪১. অলংৰচনীযাতি ন ৰচনীযা, নিৰারণে অলং-সদ্দো. থেরপিতা ৰদতীতি জিণ্ণপিতা ৰদতীতি অত্থো. কিঞ্চাপি এত্থ ‘‘ইত্থী নাম মনুস্সিত্থী ন যক্খী ন পেতী ন তিরচ্ছানগতা, পুরিসো নাম মনুস্সপুরিসো ন যক্খো’’তিআদি নত্থি, তথাপি কাযসংসগ্গাদীসু ‘‘মনুস্সিত্থী’’তি ইত্থীৰৰত্থানস্স কতত্তা ইধাপি মনুস্সিত্থী এৰাতি পঞ্ঞাযতি. মেথুনপুব্বভাগত্তা মনুস্সউভতোব্যঞ্জনকো চ থুল্লচ্চযৰত্থুকোৰ হোতি, সেসা মনুস্সপণ্ডকউভতোব্যঞ্জনকতিরচ্ছানগতপুরিসাদযো দুক্কটৰত্থুকাৰ মিচ্ছাচারসাসনঙ্গসম্ভৰতোতি ৰেদিতব্বং. যথাসম্ভৰং পন ৰারা উদ্ধরিতব্বা. পঞ্ঞত্তিঅজাননে ৰিয অলংৰচনীযভাৰাজাননেপি অচিত্তকতা ৰেদিতব্বা. দুট্ঠুল্লাদীসুপীতি ‘‘ইমস্মিম্পী’’তি ৰুত্তমেৰ হোতি. ‘‘লেখং নেত্ৰা পটিলেখং আরোচিতস্সাপি সঞ্চরিত্তং নত্থি সঞ্চরিত্তভাৰমজানন্তস্সা’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.
সঞ্চরিত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. কুটিকারসিক্খাপদৰণ্ণনা
৩৪২. যাচনাতি ‘‘দেথ দেথা’’তি চোদনা. ৰিঞ্ঞত্তীতি ইমিনা নো অত্থোতি ৰিঞ্ঞাপনা. ‘‘হত্থকম্মং যাচিতো উপকরণং, মূলং ৰা দস্সতী’’তি যাচতি, ন ৰট্টতীতি. ৰট্টতি সেনাসনে ওভাসপরিকথাদীনং লদ্ধত্তাতি একে. অনজ্ঝাৰুত্থকন্তি অস্সামিকং. ন আহটং পরিভুঞ্জিতব্বন্তি ‘‘সূপোদনৰিঞ্ঞত্তিদুক্কটং হোতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘কিঞ্চাপি গরুভণ্ডপ্পহোনকেসূতি ৰুত্তং, তথাপি যং ৰত্থুৰসেন অপ্পং হুত্ৰা অগ্ঘৰসেন মহা হরিতালহিঙ্গুলিকাদি, তং যাচিতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি.
৩৪৪. সো কিরাতি ইসি. তদা অজ্ঝগমা তদজ্ঝগমা.
৩৪৮-৯. ন হি সক্কা যাচনায কাতুং, তস্মা সযং যাচিতকেহি উপকরণেহীতি অধিপ্পাযো. ব্যঞ্জনং সমেতি, ন অত্থো. কস্মা? ইধ উভযেসং অধিপ্পেতত্তা, তং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. ইধ ৰুত্তনযেনাতি ইমস্মিং সিক্খাপদৰিভঙ্গে ৰুত্তনযেন. ‘‘সঞ্ঞাচিকাযা’’তি ৰচনতো করোন্তেনাপি, ‘‘পরেহি পরিযোসাপেতী’’তি ৰচনতো কারাপেন্তেনাপি পটিপজ্জিতব্বং. উভোপেতে কারককারাপকা. ব্যঞ্জনং ৰিলোমিতং ভৰেয্য, ‘‘কারযমানেনা’’তি হি ব্যঞ্জনং ‘‘করোন্তেনা’’তি ৰুত্তে ৰিলোমিতং হোতি অতদত্থত্তা. ন হি কারাপেন্তো নাম হোতি. ‘‘ইধ ৰুত্তনযেনাতি দেসিতৰত্থুকপমাণিকনযেন. এৰং সন্তে ‘করোন্তেন ৰা কারাপেন্তেন ৰা’তি ৰচনতো করোন্তেনাপি পরেহি ৰিপ্পকতং ৰত্তব্বন্তি চে, তদত্থৰিস্সজ্জনত্থং ‘যদি পনাতিআদিমাহা’’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘সঞ্ঞাচিকায কুটিং করোন্তো’’তি ৰচনৰসেন ৰুত্তং. ‘‘আযামতো চ ৰিত্থারতো চা’’তি অৰত্ৰা ৰিকপ্পত্থস্স ৰা-সদ্দস্স গহিতত্তা একতোভাগেপি ৰড্ঢিতে আপত্তি এৰ. পমাণযুত্তমঞ্চো কির নৰৰিদত্থি. ‘‘‘চতুহত্থৰিত্থারা’তি ৰচনেন ‘তিরিযং তিহত্থা ৰা’তি ৰচনম্পি সমেতি ‘যত্থ পমাণযুত্তো’তিআদিসন্নিট্ঠানৰচনাসম্ভৰতো’’তি ৰুত্তং. পমাণতো ঊনতরম্পীতি ৰিত্থারতো চতুপঞ্চহত্থম্পি দীঘতো অনতিক্কমিত্ৰা ৰুত্তপমাণমেৰ দেসিতৰত্থু. অদেসিতৰত্থুঞ্হি করোতো আপত্তি. পমাণাতিক্কন্তা কুটি এৰ পমাণাতিক্কন্তং কুটিং করেয্যাতি ৰুত্তত্তা. ‘‘থম্ভতুলা’’তি পাঠো. অনুস্সাৰনানযেনাতি এত্থ ‘‘দমিল়ভাসাযপি ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি.
৩৫৩. চারভূমি গোচরভূমি. ন গহিতাতি ন ৰারিতা. অট্ঠকথাযং ‘‘কারণায গুত্তিবন্ধনাগারং, অকরণট্ঠানং ৰা ধম্মগন্ধিকা হত্থপাদচ্ছিন্দনকা গন্ধিকা’’তি লিখিতং. দ্ৰীহি বলিবদ্দেহীতি হেট্ঠিমকোটিযা কির ৰুত্ততো আৰিজ্জিতুং ন সক্কা ছিন্নাৰটত্তা, নিগমনস্সাপি অত্থপ্পকাসনত্থং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পাচিনন্তি ৰত্থু অধিট্ঠানং. তদত্থাযাতি তচ্ছনত্থায. পণ্ণসালম্পীতি উল্লিত্তাৰলিত্তকুটিমেৰ পণ্ণচ্ছদনং. তেনেৰ ‘‘সভিত্তিচ্ছদন’’ন্তি ৰুত্তং, অলিত্তং কির সব্বং ৰট্টতি. পুব্বে থোকং ঠপিতং পুন ৰড্ঢেত্ৰা. তস্মিন্তি দ্ৰারবন্ধনে ৰা ৰাতপানে ৰা ঠপিতে. পঠমমেৰাতি এত্থ পত্তকালে এৰাতি কির ধম্মসিরিত্থেরো. উপতিস্সত্থেরো ঠপিতকালেৰাতি কির. পুরিমেন লেপস্স অঘটিতত্তা দুতিযেন ৰত্তসীসেন কতত্তা উভিন্নম্পি অনাপত্তি. সচে আণত্তেন কতং, ‘‘করোতি ৰা কারাপেতি ৰা’’তি ৰচনতো আপত্তি উভিন্নং সতি অত্তুদ্দেসিকতায, অসতি মূলট্ঠস্সেৰ. হেট্ঠিমপ্পমাণসম্ভৰে সতি সব্বমত্তিকামযং কুটিং করোতো আপত্তি দুক্কটেন সঙ্ঘাদিসেসোতি আচরিযস্স তক্কো.
৩৫৪. ছত্তিংস চতুক্কানি নাম অদেসিতৰত্থুকচতুক্কং দেসিতৰত্থুকচতুক্কং পমাণাতিক্কন্তচতুক্কং পমাণিকচতুক্কং অদেসিতৰত্থুকপমাণাতিক্কন্তচতুক্কং দেসিতৰত্থুকপমাণিকচতুক্কন্তি ছ চতুক্কানি, এৰং সমাদিসতিৰারাদীসুপি পঞ্চসূতি ছত্তিংস. আপত্তিভেদদস্সনত্থন্তি এত্থ যস্মা ‘‘সারম্ভে চে, ভিক্খু, ৰত্থুস্মিং অপরিক্কমনে…পে… সঙ্ঘাদিসেসো’’তি মাতিকাযং অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা সারম্ভঅপরিক্কমনেপি সঙ্ঘাদিসেসোৰাতি মিচ্ছাগাহৰিৰজ্জনত্থং আপত্তিভেদো দস্সিতো, তস্মা ৰুত্তানীতি অধিপ্পাযো. ৰিভঙ্গে এৰং অৰত্ৰা কিমত্থং মাতিকাযং দুক্কটৰত্থু ৰুত্তন্তি চে? ভিক্খূ অভিনেতব্বা ৰত্থুদেসনায, তেহি ভিক্খূহি ৰত্থু দেসেতব্বং. কীদিসং? অনারম্ভং সপরিক্কমনং, নেতরং, ইতরস্মিং ‘‘সারম্ভে চে ভিক্খু ৰত্থুস্মিং অপরিক্কমনে’’তি এৰং আনিসংসৰসেন আগতত্তা ৰুত্তং. যস্মা ৰত্থু নাম অত্থি সারম্ভং, অত্থি অনারম্ভং, অত্থি সপরিক্কমনং, অত্থি অপরিক্কমনং, অত্থি সারম্ভং সপরিক্কমনং, অত্থি সারম্ভং অপরিক্কমনং, অত্থি অনারম্ভং সপরিক্কমনং, অত্থি অনারম্ভং অপরিক্কমনন্তি বহুৰিধত্তা ৰত্থু দেসেতব্বং অনারম্ভং সপরিক্কমনং, নেতরন্তি ৰুত্তং হোতি. কিমত্থিকা পনেসা দেসনাতি চে? গরুকাপত্তিপঞ্ঞাপনহেতুপরিৰজ্জনুপাযত্থা. ৰত্থুদেসনায হি গরুকাপত্তিপঞ্ঞাপনহেতুত্তা অকতৰিঞ্ঞত্তি গিহীনং পীল়াজননেন অত্তদুক্খপরদুক্খহেতুভূতো চ সারম্ভভাৰোতি এতে ৰত্থুদেসনাপদেসেন উপাযেন পরিৰজ্জিতা হোন্তি. ন হি ভিক্খু অকপ্পিযকুটিকরণত্থং গিহীনং ৰা পীল়ানিমিত্তং সারম্ভৰত্থু. কুটিকরণত্থং ৰা ৰত্থুং দেসেন্তীতি পঠমমেৰ সাধিতমেতং. ৰোমিস্সকাপত্তিযোতি দুক্কটসঙ্ঘাদিসেসমিস্সকাপত্তিযো.
৩৫৫. তত্থ ‘‘দ্ৰীহি সঙ্ঘাদিসেসেহী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘দ্ৰিন্নং সঙ্ঘাদিসেসেনা’’তি ৰিভত্তিব্যত্তযেন, ৰচনব্যত্তযেন চ ৰুত্তং. ‘‘আপত্তি দ্ৰিন্নং সঙ্ঘাদিসেসান’’ন্তিপি পাঠো.
৩৬৪. ন ঘটযতি ছদনলেপাভাৰতো, অনাপত্তি, তং পরতো সাধিযতি. ছদনমেৰ সন্ধায উল্লিত্তাৰলিত্ততা ৰুত্তাতি. ‘‘কুক্কুটচ্ছিকগেহং ৰট্টতীতি ৰত্ৰা পুন ছদনং দণ্ডকেহীতিআদিনা নযেন তং দস্সেন্তেহি তিণপণ্ণচ্ছদনাকুটিকাৰ ৰুত্তা. তত্থ ছদনং দণ্ডকেহি দীঘতো তিরিযঞ্চ জালং ৰিয বন্ধিত্ৰা তিণেহি ৰা পণ্ণেহি ৰা ছাদেতুং উল্লিত্তাদিভাৰো ছদনমেৰ সন্ধায ৰুত্তোতি যুত্তমিদং. তস্মা মত্তিকামযং ভিত্তিং ৰড্ঢাপেত্ৰা উপরি উল্লিত্তং ৰা অৰলিত্তং ৰা উভযং ৰা ভিত্তিযা ঘটিতং করোন্তস্স আপত্তি এৰ ৰিনাপি ভিত্তিলেপেনা’’তি লিখিতং. ‘‘‘সো চ ছদনমেৰ সন্ধাযা’তি পধানৰসেন ৰুত্তং, ন হেট্ঠাভাগং পটিক্খিত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং. এত্থাতি তিণকুটিকায. যথাসমাদিট্ঠাযাতি যথাৰুত্তপ্পকারন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘আপত্তি কারুকানং তিণ্ণং দুক্কটান’’ন্তিআদিম্হি সো সুণাতিছক্কম্পি লব্ভতি. উভযত্থ সমাদিট্ঠত্তা আণাপকস্স অনাপত্তি. আণত্তস্স যথা সমাদিট্ঠং আণাপকেন, তথা অকরণপচ্চযা দুক্কটং. সচে ‘‘অহম্পেত্থ ৰসামী’’তি অত্তুদ্দেসম্পি করোতি, সঙ্ঘাদিসেসোৰ. ‘‘কুটিং করোথা’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তট্ঠানে পন আণাপকস্সাপি সঙ্ঘাদিসেসো অচিত্তকত্তা সিক্খাপদস্স.
অহঞ্চ ৰসিস্সামীতি এত্থ পরস্স যস্স কস্সচি উদ্দিট্ঠস্স অভাৰা আপত্তি এৰ ‘‘করোন্তস্স ৰা’’তি নিযমিতত্তা, অনাপত্তি অৰিভত্তত্তা. ‘‘ইধ পঞ্ঞত্তিজাননমত্তমেৰ চিত্ত’’ন্তি চ লিখিতং. অনুগণ্ঠিপদে পন অহঞ্চ ৰসিস্সামীতি এত্থ যো ‘‘ময্হং ৰাসাগারঞ্চ ভৰিস্সতী’’তি ইচ্ছতি, তস্সাপত্তি. যো পন উপোসথাগারং ইচ্ছতি, তস্স অনাপত্তি, তস্মা ‘‘উভযং সমেতী’’তি ৰত্ৰা চ ‘‘ৰিনযৰিনিচ্ছযে আগতে গরুকে ঠাতব্ব’’ন্তি ৰচনতো মহাপচ্চরিৰাদতো ইতরো পচ্ছা ৰত্তব্বোতি চে? ন, বলৰত্তা. ‘‘ৰাসাগারং ঠপেত্ৰা সব্বত্থ, অনাপত্তী’’তি ৰচনতো, ভোজনসালাদীনম্পি অত্থায ইমিনা কতত্তা সঙ্করা জাতা. যথা – দ্ৰে তযো ‘‘একতো ৰসিস্সামা’’তি করোন্তি, রক্খতি তাৰাতি এত্থ ৰিয. ‘‘ইদং ঠানং ৰাসাগারং ভৰিস্সতি, ইদং উপোসথাগার’’ন্তি ৰিভজিত্ৰা কতেপি আপত্তি এৰ. দ্ৰীসু মহাপচ্চরিৰাদো বলৰা, তস্মা ‘‘পচ্ছা ৰুত্তো’’তিআদিনা অতীৰ পপঞ্চিতং. কিং তেন. ‘‘অত্তনা ৰিপ্পকতং অত্তনা চ পরেহি চ পরিযোসাপেতী’’তিআদিনা নযেন অপরানিপি চতুক্কানি যথাসম্ভৰং যোজেত্ৰা দস্সেতব্বানি, লেণাদীসু কিঞ্চাপি সঙ্ঘাদিসেসেন অনাপত্তি, অকতৰিঞ্ঞত্তিযা সতি তপ্পচ্চযা আপত্তি এৰ.
কুটিকারসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ৰিহারকারসিক্খাপদৰণ্ণনা
৩৬৬. সত্তমে ৰা-সদ্দো অৰধারণত্থোতি ৰেদিতব্বো.
ৰিহারকারসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পঠমদুট্ঠদোসসিক্খাপদৰণ্ণনা
৩৮০. সাৰকেন পত্তব্বন্তি পকতিসাৰকং সন্ধায ৰুত্তং, ন অগ্গসাৰকং. যথূপনিস্সযযথাপুগ্গলৰসেন ‘‘তিস্সো ৰিজ্জা’’তিআদি ৰুত্তং. কেনচি সাৰকেন তিস্সো ৰিজ্জা, কেনচি চতস্সো পটিসম্ভিদা, কেনচি ছ অভিঞ্ঞা, কেনচি কেৰলো নৰলোকুত্তরধম্মোতি এৰং ৰিসুং ৰিসুং যথাসম্ভৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
৩৮২. ‘‘যে তে ভিক্খূ সুত্তন্তিকা’’তিআদিৰচনতো ধরমানেপি ভগৰতি পিটকত্তযপরিচ্ছেদো অত্থীতি সিদ্ধং. ধম্মকথিকাতি আভিধম্মিকা রতিযা অচ্ছিস্সন্তীতিআদি আযস্মতো দব্বস্স নেসং তিরচ্ছানকথায রতিনিযোজনং ৰিয দিস্সতি, ন তথা দট্ঠব্বং. সুত্তন্তিকাদিসংসগ্গতো তেসং সুত্তন্তিকাদীনং ফাসুৰিহারন্তরাযং, তেসম্পি তিরচ্ছানকথারতিযা অভাৰেন অনভিরতিৰাসং, ততো নেসং সামঞ্ঞা চাৰনঞ্চ পরিৰজ্জন্তো এৰং চিন্তেসীতি দট্ঠব্বং. ‘‘নিম্মিতানং ধম্মতাতি সাৰকেহি নিম্মিতানংযেৰ, ন বুদ্ধেহী’’তি ৰদন্তি. ‘‘সাধকতমং করণ’’ন্তি এৰং ৰুত্তে করণত্থেযেৰ ততিযাৰিভত্তীতি অত্থো.
৩৮৩-৪. যন্তি যেন. ‘‘কত্তাতি কত্তা, ন কত্তা’’তি লিখিতং. ‘‘ভরিযং ৰিয মং অজ্ঝাচরতী’’তি ৰদন্তিযা বলৰতী চোদনা. তেন হীতি এত্থ যথা ছুপনমত্তে ৰিপ্পটিসারীৰত্থুস্মিং কাযসংসগ্গরাগসম্ভৰা অপুচ্ছিত্ৰা এৰ সঙ্ঘাদিসেসং পঞ্ঞাপেসি, তথেৰ পুব্বেৰস্সা দুস্সীলভাৰং ঞত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যদি তাৰ ভূতায পটিঞ্ঞায নাসিতা, থেরো কারকো হোতি. অথ অভূতায, ভগৰতা ‘‘নাসেথা’’তি ন ৰত্তব্বং, ৰুত্তঞ্চ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘যদি তাৰ পটিঞ্ঞায নাসিতা, থেরো কারকো হোতী’’তি.
অথ অপ্পটিঞ্ঞাযাতি ‘‘অয্যেনম্হি দূসিতা’’তি ইমং পটিঞ্ঞং ৰিনা এৰ তস্সা পকতিদুস্সীলভাৰং সন্ধায নাসিতা, থেরো অকারকো হোতি. অভযগিরিৰাসিনোপি অত্তনো সুত্তং ৰত্ৰা ‘‘তুম্হাকং ৰাদে থেরো কারকো’’তি ৰদন্তি, কস্মা? দুক্কটং মুসাৰাদপচ্চযা লিঙ্গনাসনায অনাসেতব্বত্তা. পারাজিকস্সেৰ হি লিঙ্গনাসনায নাসেতব্বা. ‘‘নাসেথা’’তি চ ৰুত্তত্তা পারাজিকাৰ জাতা, সা কিং সন্ধায, ততো থেরো কারকো আপজ্জতি. ‘‘সকায পটিঞ্ঞায নাসেথা’’তি ৰুত্তে পন অপারাজিকাপি অত্তনো ৰচনেন নাসেতব্বা জাতাতি অধিপ্পাযো. মহাৰিহারৰাসিনোপি অত্তনো সুত্তং ৰত্ৰা ‘‘তুম্হাকং ৰাদে থেরো কারকো’’তি চ ৰদন্তি. কস্মা? ‘‘সকায পটিঞ্ঞায নাসেথা’’তি হি ৰুত্তে পটিঞ্ঞায ভূততা আপজ্জতি ‘‘নাসেথা’’তি ৰচনতো. ভূতাযেৰ হি পটিঞ্ঞায নাসেতব্বা হোতি, নাভূতাযাতি অধিপ্পাযো. পুরিমনযেতি দুক্কটৰাদে. পুরিমো যুত্তিৰসেন পৰত্তো, পচ্ছিমো পাল়িৰচনৰসেন পৰত্তোতি ৰেদিতব্বো.
৩৮৫-৬. পীতিসুখেহীতি এত্থ ‘‘সুখেনা’’তি ৰত্তব্বে পীতিগ্গহণং ততিযজ্ঝানসুখং, কাযিকঞ্চ অপনেতুং সম্পযুত্তপীতিযা ৰুত্তং. সচে চুদিতকৰসেন কতং অমূলকং নাম, ‘‘অনজ্ঝাপন্নং অকত’’ন্তি ৰদেয্য, ইমে করিস্সন্তি, তস্মা ‘‘তাদিসং দিট্ঠসঞ্ঞী হুত্ৰা চোদেতী’’তি পাঠো. ‘‘এতেন নযেন সুতমুতপরিসঙ্কিতানিপি ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বানী’’তি পাঠো. ‘‘চতুন্নং অঞ্ঞতরেনা’’তি পাতিমোক্খুদ্দেসে এৰ আগতে গহেত্ৰা ৰুত্তং, ইতরেসং অঞ্ঞতরেনাপি অনুদ্ধংসেন্তস্স সঙ্ঘাদিসেসোৰাতি নো তক্কোতি আচরিযো. ভিক্খুভাৰা হি চাৰনসমত্থতো. ‘‘সমীপে ঠত্ৰা’’তি ৰচনতো পরম্মুখা চোদেন্তস্স, চোদাপেন্তস্স ৰা সীসং ন এতি. দিট্ঠঞ্চে সুতেন পরিসঙ্কিতেন চোদেতি চোদাপেতি, সুতপরিসঙ্কিতং ৰা দিট্ঠাদীহি চোদিতে ৰা চোদাপিতে ৰা সীসং এতি এৰ অমূলকেন চোদিতত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘দিট্ঠস্স হোতি পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপজ্জন্তো, তঞ্চে চোদেতি ‘সুতো মযা…পে… সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পারা. ৩৮৭). ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে অসুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কারাপেত্ৰা চাৰনাধিপ্পাযো ৰদেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. ওকাসং কারাপেত্ৰা চাৰনাধিপ্পাযো ৰদেতি, অনাপত্তী’’তি (পারা. ৩৮৯) ইমিনা ন-সমেন্তং ৰিয খাযতি, কথং? দিট্ঠস্স হোতি পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপজ্জন্তো নাম অসুদ্ধো পুগ্গলো হোতি, ‘‘অঞ্ঞতরস্মিং অসুদ্ধদিট্ঠি সমানো তঞ্চে চোদেতি ‘সুতো মযা পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নোসী’তি, আপত্তি ৰাচায ৰাচায সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি ৰচনতো পুরিমনযেনাপত্তি. ‘‘চাৰনাধিপ্পাযো ৰদেতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰচনতো পচ্ছিমনযেন সঙ্ঘাদিসেসেন আপত্তীতি দ্ৰে পাল়িনযা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধা ৰিয দিস্সন্তি, ন চ ৰিরুদ্ধং বুদ্ধা কথযন্তি, তস্মা এত্থ যুত্তি পরিযেসিতব্বা. অট্ঠকথাচরিযা তাৰাহু ‘‘সমূলকেন ৰা সঞ্ঞাসমূলকেন ৰা চোদেন্তস্স অনাপত্তি, অমূলকেন ৰা পন সঞ্ঞাঅমূলকেন ৰা চোদেন্তস্স আপত্তী’’তি. তস্সত্থো – দস্সনসৰনপরিসঙ্কনমূলেন সমূলকেন ৰা তদভাৰেন অমূলকেনাপি সঞ্ঞাসমূলকেন ৰা চোদেন্তস্স অনাপত্তি, দস্সনাদিমূলাভাৰেন অমূলকেন ৰা তব্ভাৰেন সমূলকেনাপি সঞ্ঞাঅমূলকেন ৰা চোদেন্তস্স আপত্তি, তস্মা দিট্ঠস্স হোতি.
পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপজ্জন্তোতিআদিম্হি দস্সনমূলেন সমূলকেনাপি ‘‘সুতো মযা’’তি ৰচনতো সঞ্ঞাঅমূলকেন ৰা চোদেতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্স. তদত্থস্স আৰিভাৰত্থং ‘‘দিট্ঠে ৰেমতিকো’’তিআদি ৰারা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলোভিআদিম্হি পন সমূলকেন, সঞ্ঞাসমূলকেন ৰা চোদিতত্তা অনাপত্তীতি. এৰমেৰং পন তদত্থদীপনত্থং তে ৰারা ৰুত্তা. তত্থ হি ‘‘অদিট্ঠস্স হোতী’’তিআদিৰারা অমূলকেন চোদেন্তস্স আপত্তি হোতীতি দস্সনত্থং ৰুত্তা. ‘‘দিট্ঠে ৰেমতিকো’’তিআদিনা সঞ্ঞাঅমূলকেন চোদেন্তস্স আপত্তি হোতীতি দস্সনত্থং ৰুত্তা. অঞ্ঞথা ‘‘দিট্ঠস্স হোতি, দিট্ঠে ৰেমতিকো’’তিআদিৰারা নিব্বিসেসা ভৰেয্যুং. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং-যথা অসুদ্ধং পুগ্গলং অনোকাসং কারাপেত্ৰা চোদেন্তস্স দুক্কটং, অক্কোসাধিপ্পাযস্স চ ওমসৰাদেন দুক্কটস্স, তথা অসুদ্ধদিট্ঠিকোপি অসুদ্ধং অসুদ্ধদিট্ঠি অমূলকেন চোদেতি, আপত্তি. সমূলকেন ৰা চোদেতি, অনাপত্তীতি তং সন্নিট্ঠানং যথা ‘‘অনাপত্তি সুদ্ধে অসুদ্ধদিট্ঠিস্স অসুদ্ধে অসুদ্ধদিট্ঠিস্সা’’তি ইমিনা সংসন্দতি, তথা গহেতব্বং. অঞ্ঞথা যুত্তি পরিযেসিতব্বা.
সীলসম্পন্নোতি এত্থ ‘‘দুস্সীলস্স ৰচনং অপ্পমাণং. ভিক্খুনী হি ভিক্খুম্হি অনিস্সরা, তস্মা উক্কট্ঠনযে ৰিধিং সন্ধায থেরেন ৰুত্তং. দুতিযত্থেরেন ভিক্খুনী অজানিত্ৰাপি চোদেতি, সিক্খমানাদযো ৰা চোদেন্তি, তেসং সুত্ৰা ভিক্খূ এৰ ৰিচারেত্ৰা তস্স পটিঞ্ঞায কারেন্তি. কো এত্থ দোসোতি ইদং সন্ধায ৰুত্তং. ততিযেন তিত্থিযানং ৰচনং সুত্ৰাপি ভিক্খূ এৰ ৰিচারেন্তি, তস্মা ন কোচি ন লভতীতি এৰং সব্বং সমেতীতি অপরে’’তি ৰুত্তং. তিংসানি তিংসৰন্তানি. অনুযোগোতি পটিৰচনং. এহিতীতি আগমিস্সতি. দিট্ঠসন্তানেনাতি দিট্ঠনযেন, দিট্ঠৰিধানেনাতি অধিপ্পাযো. পতিট্ঠাযাতি পতিট্ঠং লভিত্ৰা. ঠানেতি লজ্জিট্ঠানে.
গাহন্তি ‘‘অহং চোদেস্সামী’’তি অত্তাদানগ্গহণং. চেতনাতি অত্তাদানগ্গহণচেতনা. ৰোহারোতি ইতো, এত্তো চ ঞত্ৰা পকাসনং. পণ্ণত্তীতি নামপঞ্ঞত্তি. যা ৰচীঘোসারম্মণস্স সোতদ্ৰারপ্পৰত্তৰিঞ্ঞাণসন্তানস্স অনন্তরং উপ্পন্নেন উপলদ্ধপুব্বসঙ্কেতেন মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাযতি, যস্সা ৰিঞ্ঞাতত্তা তদত্থো পরমত্থো ৰা অপরমত্থো ৰা ততিযৰারং উপ্পন্নেন মনোৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাযতীতি নামাদীহি ছহি ব্যঞ্জনেহি পাল়িযা পকাসিতা, সা ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তিআদিনা ছধা আচরিযেহি দস্সিতা. তব্ভাগিযভাৰো অতব্ভাগিযভাৰো চ নিপ্ফন্নধম্মস্সেৰ যুজ্জতি, ন পঞ্ঞত্তিযা অধিকরণীযৰত্থুত্তা, অধিকরণে পৰত্তত্তা চ অধিকরণো মঞ্চট্ঠে মঞ্চোপচারো ৰিযাতি চ. ‘‘পরিযাযেনাতি অমূলকা নামপঞ্ঞত্তি নত্থি. পরিযাযমত্তং, সভাৰতো নত্থি. অভিধানমত্তমেৰ, অভিধেয্যং নত্থী’’তি চ লিখিতং. ইধেৰাতি ইমস্মিং এৰ সিক্খাপদে. ন সব্বত্থাতি ৰিৰাদাধিকরণাদীসু. কস্মা? ন হীতিআদি. ৰিৰাদাধিকরণাদীনমত্থিতা ৰিয অমূলকং অধিকরণং নত্থীতি. পুব্বে ৰুত্তসমথেহীতি ‘‘যং অধিকিচ্চ সমথা ৰত্তন্তী’’তি ৰুত্তসমথেহীতি অধিপ্পাযো. অপিচ সভাৰতো নত্থীতি অপ্পটিলদ্ধসভাৰত্তা ৰুত্তং. অনুপ্পন্নং ৰিয ৰিঞ্ঞাণাদি. ন হি ৰিৰাদাদীনং পণ্ণত্তি অধিকরণট্ঠোতি পণ্ণত্তিং অধিকিচ্চ সমথা ন পৰত্তন্তি, তস্মা ন তস্সা অধিকরণীযতাতি ন ৰিৰাদাদীনং পণ্ণত্তি অধিকরণট্ঠোতি অধিপ্পাযো. হোতি চেত্থ –
‘‘পারাজিকাপত্তি অমূলিকা চে,
পণ্ণত্তিমত্তা ফলমগ্গধম্মা;
চতুত্থপারাজিকৰত্থুভূতা,
পণ্ণত্তিমত্তাৰ সিযুং তথেৰ.
‘‘ততো দ্ৰিধা মগ্গফলাদিধম্মা,
সিযুং তথাতীতমনাগতঞ্চ;
পণ্ণত্তিছক্কং ন সিযা ততো ৰা,
পরিযাযতো সম্মুতিৰাদমাহা’’তি.
অনুৰদন্তীতি অক্কোসন্তি. কিচ্চযতাতি করণীযতা. তং কতমন্তি চে? অপলোকনকম্মন্তিআদি. কিচ্চন্তি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তং কির অধিপ্পেতং.
৩৮৭. সুতাদীনং অভাৰেন অমূলকত্তন্তি এত্থ যো দিস্ৰাপি ‘‘দিট্ঠোসি মযা’’তি ৰত্তুং অসক্কোন্তো অত্তনো দিট্ঠনিযামেনেৰ ‘‘সুতোসি মযা’’তি ৰদতি. তস্স তস্মিং অসুদ্ধদিট্ঠিত্তা আপত্তি, ইধ পন যো পুব্বে সুত্ৰা অনাপত্তি, পচ্ছা তং ৰিস্সরিত্ৰা সুদ্ধদিট্ঠি এৰ সমানো ৰদতি, তং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘এস নযো সব্বত্থাতি অপরে’’তি ৰুত্তং. জেট্ঠব্বতিকো কাকেকপ্পটিৰত্তা. যদগ্গেনাতি যাৰতা, যদা ৰা. নো কপ্পেতীতিআদি ৰেমতিকাভাৰদীপনত্থমেৰ ৰুত্তন্তি দস্সেতি. তেন ৰেমতিকোৰ নস্সরতি সম্মুট্ঠো নামাতি আপজ্জতি, তং ন যুত্তং তদনন্তরভাৰতো, তস্মা দুতিযত্থেরৰাদো পচ্ছা ৰুত্তো.
৩৮৯. সব্বত্থাতি সব্বঅট্ঠকথাসু. ওকাসকম্মন্তি ওকাসকরণং. ‘‘ওকাসেন কম্মং ওকাসকম্ম’’ন্তি লিখিতং. অসূরিযং পস্সতি কঞ্ঞাতি এত্থ যথা কঞ্ঞা সূরিযং ন পস্সতীতি ভৰতি, এৰং ‘‘অনোকাসং কারেত্ৰা’’তি ৰুত্তে ওকাসং ন কারেত্ৰাতি হোতি.
পঠমদুট্ঠদোসসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দুতিযদুট্ঠদোসসিক্খাপদৰণ্ণনা
৩৯১. ৰেল়ুৰনেযেৰাতি ইদং তেহি ৰুত্তৰেলং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘পুব্বে মযং আৰুসো সুতেন অৰোচুম্হা’’তি ‘‘অম্হেহি সা উস্সাহিতা কুপিতেহি অনত্তমনেহী’’তিআদিৰচনং সন্ধায ৰুত্তং, অঞ্ঞভাগস্স ইদন্তি মনুস্সভিক্খুভাৰতো অঞ্ঞভাগস্স তিরচ্ছানছগলকভাগস্স ইদং ছগলকজাতং অধিকরণং. অঞ্ঞভাগো ৰা অস্স অত্থীতি সো তিরচ্ছানছগলকভাৰসঙ্খাতো অঞ্ঞভাগো অস্স ছগলকস্স অত্থীতি স্ৰাযং ছগলকো অঞ্ঞভাগিযং অধিকরণং নাম.
তত্থ পটিমায সরীরং, সিলাপুত্তকস্স সরীরন্তি নিদস্সনং, পঠমং পনেত্থ নিব্বচনং জাতিপদত্থোতিৰাদীনং মতেন ৰুত্তং. সা হি সামিভাৰেন, নিচ্চভাৰেন চ পধানত্তা সত্তিসভাৰে ঠিতা. তব্বিপরীতকত্তা ব্যত্তাকতি জাতিযো তু পদত্থো ইতি ইমস্স সুত্তস্স ৰসেন দুতিযং নিব্বচনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. নামকরণসঞ্ঞায আধারোতি এত্থ নামমেৰ নামকরণং. নামং করোন্তানং সঞ্ঞা নামকরণসঞ্ঞা, তস্সা. মনুস্সজাতিকো ছগলকজাতিআধারো নাম. ন হি তং নামং কচ্ছপলোমং ৰিয অনাধারন্তি অধিপ্পাযো. তং পন ছগলকস্স দব্বোতি দিন্ননামং ‘‘দেসো’’তি ৰুচ্চতি. তস্মা থেরং অমূলকেনাতিআদিনা অঞ্ঞম্পি ৰত্থুং থেরস্স লিস্সতি সিলিস্সতি ৰোহারমত্তেনেৰ, ন অত্থতো, ঈসকং অল্লীযতীতি লেসোতি অধিপ্পাযো. যস্মা দেসলেসা অত্থতো নিন্নানাকরণা, তস্মা ‘‘কঞ্চিদেসং লেসমত্তং উপাদাযা’’তি উদ্ধরিত্ৰা ‘‘দস লেসা জাতিলেসো’’তিআদি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যথা নিদানে, এৰং সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযম্পি মাতিকাযম্পি অযমেৰত্থো. যস্মা অঞ্ঞভাগিযস্স অধিকরণস্সাতি ছগলকস্স. কঞ্চিদেসং লেসমত্তং উপাদাযাতি দব্বোতি নামং উপাদাযাতি অযমত্থো অট্ঠুপ্পত্তিৰসেনেৰ আৰিভূতো, তস্মা ন ৰিভত্তো. কিঞ্চ ভিয্যো অনিযমত্তা. ন হি মেত্তিযভূমজকানং ৰিয সব্বেসম্পি ছগলকমেৰ অঞ্ঞভাগিযং অধিকরণং হোতি. অঞ্ঞং গোমহিং সাদিকম্পি হোতি, ন চ মেত্তিযভূমজকা ৰিয সব্বেপি নামলেসমত্তমেৰ উপাদিযন্তি. অঞ্ঞম্পি জাতিলেসাদিং উপাদিযন্তি, তস্মা অনিযমত্তা চ যথাৰুত্তনযেন ন ৰিভত্তং. কিঞ্চ ভিয্যো তথা ৰুত্তে ছগলকস্সেৰ অঞ্ঞভাগিযতা সম্ভৰতি, ন অঞ্ঞস্স, যেন সোৰ দস্সিতো. লেসো চ নাম লেসোৰ, ন জাতিআদি, যেন সোৰ দস্সিতোতি এৰং মিচ্ছাগাহপ্পসঙ্গতো চ তথা ন ৰিভত্তো.
৩৯৩. অঞ্ঞভাগিযস্সাতি চুদিতকতো অঞ্ঞস্স. অধিকরণস্সাতি মনুস্সস্স ৰা অমনুস্সস্স ৰা তিরচ্ছানগতস্স ৰাতি এৰং ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি ৰুত্তে মনুস্সাদীনংযেৰ জাতিলেসাদযো ৰুত্তা হোন্তি, অঞ্ঞথা চতুন্নং অধিকরণানং তে আপজ্জন্তি ‘‘অধিকরণস্স কঞ্চি দেসং লেসমত্ত’’ন্তি সামিৰচনং পুব্বঙ্গমং উদ্দিট্ঠত্তাতি চে? ন, নামস্স ৰিয জাতিআদীনং মনুস্সাদীনং আধারভাৰনিযমসম্ভৰতো, অধিকরণভাৰানিযমতোতি ৰুত্তং হোতি. নিযমে চ সতি জাতিযা আধারো জাতি, লিঙ্গস্স চ লিঙ্গং, আপত্তিযা চ আপন্নো আধারো, ৰিরুদ্ধানম্পি অসমাদিন্নানম্পি পত্তচীৰরানং সামিকো আধারো, যেন অধিকরণসঙ্খ্যং গচ্ছেয্যাতি আপজ্জতীতি অধিকরণস্সাতি পদং অভাজেতব্বমেৰ ভৰেয্যাতি ন উদ্ধরিতব্বং সিযা, উদ্ধরিতব্বং. তস্মা ‘‘অধিকরণন্তি ৰচনসামঞ্ঞতো’’তিআদি সব্বং ৰত্তব্বং. অপাকটা ইতো অঞ্ঞত্র দস্সিতট্ঠানাভাৰতো. জানিতব্বা চ ৰিনযধরেহি যস্মা অঞ্ঞথা পরিৰারে ‘‘ৰিৰাদাধিকরণং চতুন্নং অধিকরণানং ৰিৰাদাধিকরণং ভজতী’’তিআদিনা নযেন অনাগতট্ঠানে ‘‘কস্মা’’তি ৰুত্তে কারণং ন পঞ্ঞাযেয্য, তস্মা তেসং তব্ভাগিযতা চ অঞ্ঞভাগিযতা চ জানিতব্বা ৰিনযধরেহি. তাসু হি ৰিঞ্ঞাতাসু ৰিৰাদাধিকরণং ৰিৰাদাধিকরণং ভজতি. কস্মা? তব্ভাগিযত্তা. ইতরং ন ভজতি অঞ্ঞভাগিযত্তাতি সুখকারণতো পঞ্ঞাযন্তি, তস্মা ৰচনসামঞ্ঞতো লদ্ধং অধিকরণং নিস্সাযাতিআদি. তত্থ যস্মা আপত্তঞ্ঞভাগিযং মহাৰিসযং, ইতরেহি অসদিসনিদ্দেসঞ্চ, তস্মা তং অধিকরণপরিযাপন্নম্পি সমানং ৰিসুং ৰুত্তং ‘‘আপত্তঞ্ঞভাগিযং ৰা হোতী’’তি. অধিকরণপরিযাপন্নত্তা চ ‘‘অধিকরণঞ্ঞভাগিযং ৰা’’তি এত্থ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থাপি মহাৰিসযত্তা, মাতিকাযং আগতত্তা চ পঠমং অঞ্ঞভাগিযতা ৰুত্তা, পচ্ছা তব্ভাগিযতাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ যস্মা অধিকরণঞ্ঞভাগিযৰচনেন অত্থাপত্তিনযেন সিদ্ধং. অধিকরণং তব্ভাগিযং, তস্মা ‘‘অধিকরণং তব্ভাগিযং হোতী’’তি এৰং উদ্দেসং অকত্ৰা ‘‘কথং অধিকরণং অধিকরণস্স তব্ভাগিযং হোতী’’তি পুচ্ছাপুব্বঙ্গমনিদ্দেসো কতো. তত্থাপি আপত্তাধিকরণস্স অঞ্ঞভাগিযতা কিঞ্চাপি পারাজিকেন অনুদ্ধংসিভাধিকারত্তা পারাজিকানংযেৰ ৰসেন ৰুত্তা, অথ খো সেসাপত্তিক্খন্ধৰসেনাপি ৰেদিতব্বা. যা চ সা চোদনা ‘‘অসুকো নাম ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসং অজ্ঝাপজ্জন্তো দিট্ঠো হোতী’’তিআদিকা, তত্থ ‘‘সঙ্ঘাদিসেসে থুল্লচ্চযদিট্ঠি হোতি, দুব্ভাসিতে সঙ্ঘাদিসেসদিট্ঠি হোতী’’তি এৰমাদিকা ৰিনযে অপকতঞ্ঞুতায, তংতংৰত্থুসরিক্খতায ৰা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. সব্বত্থাপি ‘‘পারাজিকদিট্ঠি হোতী’’তি ন ৰুত্তং. তথাসঞ্ঞিনো অনাপত্তিতো. ‘‘তব্ভাগিযৰিচারণায’’ন্তি তব্ভাগিযপদনিদ্দেসে অঞ্ঞভাগিযতাযপি নিদ্দিট্ঠত্তা ৰুত্তং.
ৰত্থুসভাগতাযাতি অনুৰাদৰত্থুসভাগতাযাতি অত্থো. অঞ্ঞথা ‘‘চতস্সো ৰিপত্তিযো’’তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্য. সভাৰসরিক্খাসরিক্খতো চাতি সভাৰেন সদিসাসদিসতো. তত্থ ঝানাদিৰত্থুৰিসভাগতাযপি সভাৰসরিক্খতায উত্তরিমনুস্সধম্মপারাজিকাপত্তি তস্সেৰ তব্ভাগিযাৰ হোতি. তথা ৰত্থুৰসেন অনুৰাদাধিকরণং, কিচ্চাধিকরণঞ্চ পাটেক্কং চতুব্বিধম্পি ৰুত্তঞ্ঞভাগিযং ন জাতং, তস্মা তদঞ্ঞভাগিযতায ৰিদিতায তব্ভাগিযতা পারিযেসযুত্তিযা অৰুত্তাপি সিজ্ঝতীতি কত্ৰা ‘‘অঞ্ঞভাগিযমেৰ পঠমং নিদ্দিট্ঠ’’ন্তিপি ৰত্তুং যুজ্জতি. একংসেন তব্ভাগিযং ন হোতীতি সরিক্খৰসেন অরহত্তং আপত্তি অনাপত্তীতি ৰিৰাদসব্ভাৰতো অব্যাকতভাৰেন ৰিৰাদাধিকরণস্সপি অঞ্ঞভাগিযং সিযা, পাল়িযং আপত্তাধিকরণস্স ৰুত্তত্তা এৰং ৰুত্তং, আদিতো পট্ঠাযাতি ‘‘অঞ্ঞভাগিযস্স অধিকরণস্সা’’তি ইতো পট্ঠায. ‘‘মেথুনরাগেন মনুস্সৰিগ্গহো দোসেনাতিআদিনা সরিক্খতো চা’’তি লিখিতং. তং ৰত্থুৰিসভাগতায এৰ সিদ্ধং. অযং পন ৰত্থুসভাগতাযপি সতি আপত্তিসভাগতা সরিক্খতোতি নো তক্কোতি চ, একস্মিম্পি হি ৰত্থুস্মিং আপত্তিভেদো হোতীতি আচরিযো. পরতো ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো.
‘‘কিচ্চমেৰ কিচ্চাধিকরণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা সঙ্ঘকম্মানমেতং অধিৰচনং. কম্মলক্খণন্তি কম্মানং সভাৰং. তং নিস্সাযাতি পুব্বেৰ হি সংৰিধায সঙ্ঘো কম্মং করোতি. অথ ৰা পুরিমং পুরিমন্তি পরিৰাসউক্খেপনিযাদীনি সঙ্ঘকম্মানি নিস্সায অব্ভানওসারণাদি উপ্পন্নন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. তস্মা কিঞ্চাপি সঙ্ঘকম্মমেৰ কিচ্চাধিকরণং, তথাপি সেসৰিসেসো লব্ভতীতি দস্সেতি.
৩৯৪. অত্থতো একং, তস্মা দেসস্স অত্থমৰত্ৰা ‘‘লেসো’’তিআদি ৰুত্তং কির.
৩৯৫. সৰত্থুকং কত্ৰাতি পুগ্গলস্স উপরি আরোপেত্ৰা খত্তিযাদিভাৰেন একজাতিকোপি দীঘরস্সকাল়কোদাতাদীনং দিট্ঠসুতপরিসঙ্কিতানং ৰসেন অঞ্ঞভাগিযতা, দীঘং খত্তিযং অজ্ঝাচরন্তং দিস্ৰা রস্সাদিখত্তিযপঞ্ঞত্তিযা আধারভাৰতো জাতিলেসেন চোদেতি, একং ৰা খত্তিযং অজ্ঝাচরন্তং দিস্ৰা ততো ৰিসিট্ঠঞ্ঞভাগভূতং খত্তিযং জাতিলেসং গহেত্ৰা ‘‘খত্তিযো দিট্ঠো ত্ৰং খত্তিযোসী’’তি চোদেতি দিট্ঠাদিঅঞ্ঞভাগেন. এত্থ চ ‘‘দীঘাদযো, দিট্ঠাদযো চ জাতিনামাদীনং ৰত্থুভূতত্তা অধিকরণ’’ন্তি লিখিতং. তং ‘‘অধিকরণভাৰানিযমতো’’তি ৰুত্তদোসং নাতিক্কমতি, অট্ঠকথাযং ‘‘খত্তিযজাতিপঞ্ঞত্তিযা আধারৰসেন অধিকরণতা চ ৰেদিতব্বা’’তি ৰুত্তং. তম্পি নামগোত্ততো অঞ্ঞিস্সা নামগোত্তপঞ্ঞত্তিযা নাম কস্সচি অভাৰতো ন সব্বসাধারণং, তস্মা ‘‘অধিকরণস্সা’’তি পদুদ্ধারণং অধিকরণচতুক্কদস্সনত্থং, তং সমানৰচনদস্সনত্থন্তি নো তক্কোতি. তত্থ দীঘাদিনো ৰা দিট্ঠাদিনো ৰাতি এত্থ দীঘাদিতা, দিট্ঠাদিতা চ অঞ্ঞভাগো, যো চুদিতকো ইতরস্স ৰিসেসো যতো অঞ্ঞোতি ৰুচ্চতি.
৩৯৯. লহুকং আপত্তিন্তি পারাজিকতো লহুকাপত্তি সঙ্ঘাদিসেসাদি. তেনেৰ অন্তে তং দস্সেন্তেন ‘‘ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসং অজ্ঝাপজ্জন্তো দিট্ঠো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. আপত্তিলেসোপি কিমত্থং জাতিলেসাদযো ৰিয ন ৰিত্থারিতোতি চে? তথা অসম্ভৰতোতি ৰেদিতব্বং.
৪০০. সাটকপত্তো সরীরট্ঠপত্তো. আপত্তিযাতি পারাজিকাপত্তিযা অঞ্ঞভাগিযং সঙ্ঘাদিসেসাদি, অধিকরণঞ্চ আপত্তিপঞ্ঞত্তিযা. ‘‘লেসো নাম আপত্তিভাগো’’তি ৰুত্তত্তা আপত্তিভাৰলেসো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো, তস্মা পারাজিকাপত্তিতো অঞ্ঞভাগিযস্স আপত্তিপঞ্ঞত্তিযা আধারণট্ঠেন ‘‘অধিকরণ’’ন্তি সঙ্খ্যং গতস্স সঙ্ঘাদিসেসাদিনো আপত্তিনিকাযস্স আপত্তিভাৰলেসং গহেত্ৰা চোদনা আপত্তিলেসচোদনাতি ৰেদিতব্বা.
৪০৮. অনাপত্তি তথাসঞ্ঞী চোদেতি ৰা চোদাপেতি ৰাতি আপত্তঞ্ঞভাগিযচোদনাযমেৰ, ন অঞ্ঞত্থ. এত্তাৰতা পঠমদুট্ঠদোসে ৰুত্তৰিচরণায সংসন্দিতং হোতি, তং ইধ কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? কঙ্খাৰিতরণিযা ৰচনতো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘তত্থ ইধ চ আপত্তঞ্ঞভাগিযচোদনায তথাসঞ্ঞিনোপি অনাপত্তী’’তি.
অঞ্ঞাভাগিযসিক্খং যো, নেৰ সিক্খতি যুত্তিতো. গচ্ছে ৰিনযৰিঞ্ঞূহি, অঞ্ঞভাগিযতঞ্চ
সোতি.
দুতিযদুট্ঠদোসসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পঠমসঙ্ঘভেদসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪০৯. ‘‘ৰজ্জং ন ফুসেয্যা’’তি চ পাঠো.
৪১০. তেসং অনুরূপাজাননতো অসব্বঞ্ঞূ অস্স. ‘‘ন, ভিক্খৰে, অসেনাসনিকেন ৰস্সং উপগন্তব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ২০৪) ৰুত্তত্তা পটিক্খিত্তমেৰ. তিকোটিপরিসুদ্ধন্তি পরস্স পাপপসঙ্গনিৰারণত্থং ৰুত্তং, ন পটিচ্চকম্মনিৰারণত্থং কোটীহীতি আকারেহি. পরিসুদ্ধন্তি ৰিমুত্তং. দসহি লেসেহি উদ্দিস্স কতং সমণা পরিভুঞ্জন্তি, অস্সমণা ইমেতি সাসনস্স গরহভাৰো আগচ্ছেয্য, গরহপচ্চযা লোকো ৰা অপুঞ্ঞং অরিযূপৰাদং পসৰেয্য, তেহি ৰিমুত্তন্তি অত্থো. ৰাগুরন্তি মিগজালং. অত্তনো অত্থায ৰাতিআদিনা পরেসং অত্থায কতে কপ্পিযভাৰং দস্সেত্ৰা ভিক্খূনঞ্চ অঞ্ঞেসঞ্চ অত্থায কতে তং দস্সেতুং ‘‘মতানং পেতকিচ্চত্থাযা’’তিআদিমাহ.
যং যং হীতিআদি তস্স কারণস্স দস্সনত্থং ৰুত্তং. পুন পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অত্থায কতং ন কপ্পতীতি ৰুত্তন্তি কির ধম্মসিরিত্থেরো. গণ্ঠিপদে ‘‘ভিক্খূনমেৰ সুদ্ধানং অত্থায কতং ন ৰট্টতী’’তি লিখিতং. অপরেহি পন ‘‘মতানং পেতকিচ্চত্থাযাতিআদিনা ৰুত্তেপি কপ্পতি, ভিক্খূনংযেৰ অত্থাযাতি ইমিনা ‘ভিক্খূনম্পি দত্ৰা মযং ভুঞ্জিস্সামা’তি কতম্পি ৰুত্তং. পুন ‘পঞ্চসু একং উদ্দিস্সকতং ইতরেসং ন কপ্পতী’তি দস্সনত্থং ‘পঞ্চসু হি সহধম্মিকেসূতিআদি ৰুত্ত’ন্তি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞতরস্মিং পন গণ্ঠিপদে ‘‘অম্হাকন্তি চ রাজযুত্তাদীনন্তি চ ৰুত্তে ৰট্টতীতি ৰত্ৰা ‘তুম্হাক’ন্তি অৰত্ৰা ‘পেতকিচ্চত্থাযাতি ৰুত্তেপি ৰট্টতী’তি চ দস্সেত্ৰা সব্বত্থ ৰুত্তানং, আদিসদ্দেন সঙ্গহিতানঞ্চ লক্খণং ঠপেন্তেন ‘ভিক্খূনংযেৰা’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘ভিক্খূনং উদ্দিট্ঠে এৰাতি অধিপ্পাযেনা’তি ৰুত্তং. ন ‘তুম্হাকং, অম্হাকঞ্চাতি ৰুত্তে অনাপত্তী’তি দস্সনত্থং. কস্মা? মিস্সকৰারস্স অভাৰা. লক্খণং নাম ৰুত্তানং, ৰুত্তসদিসানঞ্চ হোতি. ‘সচে পেতকিচ্চত্থাযাতি ৰুত্তট্ঠানে ভিক্খূনং ভোজনং সন্ধায করোন্তী’তি ৰদন্তি মহাঅট্ঠকথাযঞ্চ ‘তস্মিং ৰারে চ ন তুম্হাকন্তি ৰুত্তে ৰট্টতী’তি ৰুত্তত্তা. তেনেৰ ইধাপি ‘পেতকিচ্চত্থায, মঙ্গলাদীনং ৰা অত্থায কতেপি এসেৰ নযো’তি পুব্বে ৰুত্তত্থৰসেন ৰুত্তং. ‘অৰধারণত্থেন মিস্সকে ৰট্টতী’তি চে? ‘কপ্পিযমংসস্স হি পটিগ্গহণে আপত্তি নত্থী’তি ৰচনেন অকপ্পিযপটিগ্গহণে আপত্তীতি আপন্নং, ‘তঞ্চ গহেতব্বং সিযা’তি পটিক্খিপিতব্বা’’তি ৰুত্তং, তং সুন্দরং ৰিয দিস্সতি, ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং. যত্থ চাতি ভিক্খূনং অত্থায কতেপি. তমত্থং আৰি কাতুং ‘‘সচে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ পন ‘‘ভিক্খুনীনং দুক্কটং, ইতরেসং দণ্ডকম্মৰত্থূ’’তি ৰদন্তি. কপ্পং নিরযম্হীতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পং. ৰিৰট্টট্ঠাযিকালেযেৰ সঙ্ঘভেদো হোতীতি. কপ্পন্তি আযুকপ্পং.
৪১১. কুসলন্তি খেমং. আপত্তিভযা কতা লজ্জীহীতি এত্থ আপত্তিভযেন অৰস্সং আরোচেন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘লজ্জী রক্খিস্সতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪২; পারা. অট্ঠ. ১.৪৫) পোরাণৰচনস্সানুরূপতো ‘‘অঞ্ঞেহি লজ্জীহী’’তি ৰুত্তং. অলজ্জিস্সপি অনারোচেন্তস্স আপত্তিযেৰ ‘‘যে পস্সন্তি যে সুণন্তী’’তি ৰচনতো.
৪১৬. অসমনুভাসন্তস্সাতি কম্মকারকে কত্তুনিদ্দেসো, সমনুভাসনকম্মং অকরিযমানস্সাতি অত্থো. ওদিস্স অনুঞ্ঞাতো নাম উম্মত্তকখিত্তচিত্তৰেদনট্টাদিকো ‘‘অনাপত্তি আদিকম্মিকস্সা’’তি অরিট্ঠসিক্খাপদে আগতত্তা অত্থীতি চে? যম্পীতিআদি. সা পনেসা অনাপত্তি. সো ৰুচ্চতীতি তত্থ আগতোপি সকম্মব্যাৰটোপি এৰং ৰুচ্চতি. এতেনুপাযেনাতি অসমনুভাসন্তস্স চ আদিকম্মিকস্স চ ৰুত্তত্থৰসেন. ঠপেত্ৰা অরিট্ঠসিক্খাপদন্তি তত্থ আদিকম্মিকপদাভাৰা.
তিৰঙ্গিকন্তি এত্থ ৰাচায এৰ পটিনিস্সজ্জন্তস্স ওট্ঠচলনাদিকাযৰিঞ্ঞত্তি হোতি, তস্মা দুৰিধম্পি ৰিঞ্ঞত্তিং কথেন্তস্স হোতি. ৰচীভেদং কাতুং অসক্কোন্তস্স কাযৰিকারং করোন্তস্স অনাপত্তিযা ভৰিতব্বং. কস্মা? তিৰঙ্গেসু একস্স পরিহীনত্তা, তস্মা তিৰঙ্গভাৰো আপত্তিযা, অঙ্গহানিভাৰো অনাপত্তিযাতি গহেতব্বং. এত্থ সিযা – যদি অঙ্গহানিভাৰেন অনাপত্তি, এৰং সন্তেপি ৰিকারং অকত্ৰা চিত্তেনেৰ ৰিস্সজ্জেন্তস্স অনাপত্তিযা ভৰিতব্বন্তি? তং ন, কস্মা? অট্ঠকথাযং ‘‘কাযৰিকারং ৰা ৰচীভেদং ৰা অকরোন্তস্সেৰ পন আপজ্জনতো অকিরিয’’ন্তি হি ৰুত্তং, ‘‘চিত্তং ৰা অনুপ্পাদেন্তস্স ৰা’’তি ন ৰুত্তং, তস্মা চিত্তঞ্চ নাম ৰিঞ্ঞত্তিপটিবদ্ধং এৰাতি ৰিসুং অঙ্গভাৰেনেৰ ৰুত্তত্তা জানিতব্বন্তি চে? তং ন, দ্ৰিন্নংযেৰ অকিরিযাতি, তস্মা চিত্তেন ৰিস্সজ্জেন্তস্সাপি আপত্তি ৰিয দিস্সতি, উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং. তত্থ ‘‘অকুসলচিত্ত’’ন্তি ৰুত্তন্তি চে? ‘‘চিত্তবাহুল্লতো ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. তেপি কির বাহুল্লতো ৰদন্তি.
পঠমসঙ্ঘভেদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. দুতিযসঙ্ঘভেদসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪২২. সঞ্ঞীতি সঞ্ঞিনো.
দুতিযসঙ্ঘভেদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. দুব্বচসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪২৪. পতং পতিতং ৰিৰরি ৰিৰট্টযি. একতো উস্সারেতি চ গিল়িততো ঠপেতি চ. একপংসুথুপকনদীসঙ্খং দীঘমূলকপণ্ণসেৰালং সেৰালং দণ্ডিসিপিপ্পরিং পণকং পেসিট্ঠিং নিস্সারেতি. তিলবীজকন্তি সুখুমমূলপণ্ণকং হুত্ৰা উদকপিট্ঠে পত্থরিকং উদকপপ্পটকং নিস্সারেতি.
৪২৫-৬. ‘‘দুব্বচ্চজাতিকো’’তিপি পঠন্তি. অপদানেনাতি পুরাণকম্মেন. ‘‘কিং পুব্বেপি মযং এৰরূপং করোমাতিআদিনা একূনৰীসতী’’তি মহাপচ্চরিযং কির ৰুত্তং. মহাঅট্ঠকথাযঞ্চ অনুমানসুত্তট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘সোল়সৰত্থুকা’’তি ৰুত্তং, তং সমেতি.
দুব্বচসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. কুলদূসকসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪৩১. ন কেৰলং ৰিহারো এৰ কীটাগিরি, সোপি গামো ‘‘কীটাগিরি’’চ্চেৰ ৰুচ্চতি. গামঞ্হি সন্ধায পরতো ‘‘ন অস্সজিপুনব্বসুকেহি ভিক্খূহি কীটাগিরিস্মিং ৰত্থব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. একসংৰচ্ছরে দ্ৰিক্খত্তুং ৰস্সতি কির, তং সন্ধায ‘‘দ্ৰীহি মেঘেহী’’তি ৰুত্তং. সমধিকন্তি ছ জনে সন্ধায. অকতৰত্থুন্তি নৰং অট্ঠুপ্পত্তিং. ‘‘জাভিসুমনাদিগচ্ছং অল্লানং হরিতানং এৰা’’তি লিখিতং. ভূতগামবীজগামভেদতো পনেস ভেদো. ৰতত্থাযাতি ৰতিঅত্থায. যংকিঞ্চীতি সোদকং ৰা নিরুদকং ৰা. আরামাদিঅত্থাযাতি ৰনরাজিকাদিঅত্থায. মালাৰচ্ছরোপনং কুলদূসকংযেৰ সন্ধায, গন্থনাদিসব্বং ন সন্ধায ৰুত্তন্তি. কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? তং দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধেন ধম্মো’’তিআদি. ‘‘আৰেল়ং আবিল়’’ন্তিপি পাঠো.
গোপ্ফনন্তি গন্থনং. ৰেঠিমন্তি তগ্গতিকমেৰ. ৰেধিমং অঞ্ঞেন কেনচি পুপ্ফং ৰেধেত্ৰা কতং. কণ্টকম্পি বন্ধিতুন্তি এত্থ ‘‘সযং ৰিজ্ঝনত্থং ন ৰট্টতি. অঞ্ঞস্সত্থায ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. জালমযং ৰিতানং জালৰিতানং. পুপ্ফপটিচ্ছকং গৰক্খং ৰিয সছিদ্দং করোন্তি. তালপণ্ণগুল়কন্তি তালপণ্ণমযং পুন কতম্পি পটিছিজ্জকমেৰ. ধম্মরজ্জু চেতিযং ৰা বোধিং ৰা পুপ্ফপ্পৰেসনত্থং আৰিজ্ঝিত্ৰা বদ্ধরজ্জু. ‘‘কাসাৰেন বদ্ধম্পি সুত্তৰাকাদীহি বদ্ধং ভণ্ডিতসদিস’’ন্তি লিখিতং. অংসভণ্ডিকং পসিব্বকে পক্খিত্তসদিসত্তা ৰেধিমং ন জাতং, তস্মা ‘‘সিথিলবদ্ধস্স অন্তরন্তরা পক্খিপিতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অফুসাপেত্ৰা অনেকক্খত্তুম্পি পরিক্খিপিতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. পূরিতন্তি দীঘতো পসারেত্ৰা পূরিতং. ঘটিকদামওলম্বকোতি ‘‘যমকদামওলম্বকো’’তি লিখিতং. ‘‘গেণ্ডুখরপত্তদামানং পটিক্খিত্তত্তা চেলাদীহি কতদামম্পি ন ৰট্টতি অকপ্পিযানুলোমত্তা’’তি ৰদন্তি.
‘‘রেচকং নাম তথালাসিযনাটনটানং নচ্চ’’ন্তি লিখিতং. তং ‘‘পরিৰত্তন্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘সারিযো নাম রুতসুনখা সিঙ্গালকম্মকুরুঙ্গকেল়িপনে ঠিতা’’তি কির পাঠো. ‘‘নিবুজ্ঝন্তী’’তি পাল়ি.
৪৩২. অবলবলাদি-পদানং উপ্পটিপাটিযা. যথা পামোক্খানং ৰসেন সব্বেপি ‘‘অস্সজিপুনব্বসুকা’’তি ৰুত্তা, তথা পামোক্খপ্পত্তসাৰকস্স ৰসেন তদাযত্তৰুত্তিনে সব্বেপি ‘‘সারিপুত্তা’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘গচ্ছথ তুম্হে সারিপুত্তা’’তি.