৬. সুরাপানৰগ্গো
১. সুরাপানসিক্খাপদৰণ্ণনা
পিট্ঠাদীহি কতং মজ্জং সুরাতি পিট্ঠপূৰওদনকিণ্ণসম্ভারেহি কতং মজ্জং সুরাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – পিট্ঠসুরা, পূৰসুরা, ওদনসুরা, কিণ্ণপক্খিত্তা, সম্ভারসংযুত্তাতি (পাচি. ৩২৮) ইমানি পঞ্চ সুরা নামাতি. তত্থ পিট্ঠং ভাজনে পক্খিপিত্ৰা তজ্জং উদকং দত্ৰা মদ্দিত্ৰা কতা পিট্ঠসুরা (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৩২৬-৩২৮). এৰং সেসাসুপি. কিণ্ণাতি পন তস্সা সুরায বীজং ৰুচ্চতি. যে ‘‘সুরামোদকা’’তিপি ৰুচ্চন্তি, তে পক্খিপিত্ৰা কতা কিণ্ণপক্খিত্তা. হরীতকিসাসপাদিনানাসম্ভারেহি সংযোজিতা সম্ভারসংযুত্তা.
পুপ্ফাদীহি কতো আসৰো মেরযন্তি পুপ্ফফলমধুগুল়সম্ভারেহি কতো চিরপরিৰাসিতো মেরযন্তি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – পুপ্ফাসৰো, ফলাসৰো, মধ্ৰাসৰো, গুল়াসৰো, সম্ভারসংযুত্তোতি পঞ্চমেরযং নামাতি. তত্থ মধুকতালনাল়িকেরাদি পুপ্ফরসো চিরপরিৰাসিতো পুপ্ফাসৰো. পনসাদিফলরসো ফলাসৰো. মুদ্দিকারসো মধ্ৰাসৰো. সমন্তপাসাদিকাযং পন ‘‘ফলাসৰো নাম মুদ্দিকাফলাদীনি মদ্দিত্ৰা তেসং রসেন কতো. মধ্ৰাসৰো নাম মুদ্দিকানং জাতিরসেন কতো, মক্খিকামধুনাপি করীযতীতি ৰদন্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩২৮) ৰুত্তং. উচ্ছুরসো গুল়াসৰো. হরীতকামলককটুকভণ্ডাদিনানাসম্ভারানং রসো চিরপরিৰাসিতো সম্ভারসংযুত্তো. এত্থ চ সুরায, মেরযস্স চ সমানেপি সম্ভারসংযোগে মদ্দিত্ৰা কতা সুরা, চিরপরিৰাসিতমত্তেন মেরযন্তি এৰমিমেসং নানাকরণং দট্ঠব্বং. বীজতো পট্ঠাযাতি সম্ভারে পটিযাদেত্ৰা চাটিযং পক্খিত্তকালতো চেৰ তালনাল়িকেরাদীনং পুপ্ফরসস্স অভিনৰকালতো চ পট্ঠায.
লোণসোৰীরকং ৰা সুত্তং ৰাতি ইমে দ্ৰে অনেকেহি ভেসজ্জেহি অভিসঙ্খতা আসৰৰিসেসা. ৰাসগ্গাহাপনত্থন্তি সুগন্ধভাৰগাহাপনত্থং. ৰত্থুং অজাননতায চেত্থ অচিত্তকতা ৰেদিতব্বা. অকুসলেনেৰ পাতব্বতায লোকৰজ্জং. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং পঠমপারাজিকৰণ্ণনায ৰুত্তনযমেৰ.
সুরাপানসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অঙ্গুলিপতোদকসিক্খাপদৰণ্ণনা
হসাধিপ্পাযস্সাতি খিড্ডাধিপ্পাযস্স, ইমিনা কাযসংসগ্গাধিপ্পাযং পটিক্খিপতি.
এত্থ চ ভিক্খুনিম্পি হসাধিপ্পাযেন ফুসতো ভিক্খুস্স দুক্কটং. তথা ভিক্খুম্পি ফুসন্তিযা ভিক্খুনিযাতি আহ ‘‘ইধ পন ভিক্খুনীপি ভিক্খুস্স, ভিক্খু চ ভিক্খুনিযা অনুপসম্পন্নো এৰা’’তি. কাযপ্পটিবদ্ধাদীসু সব্বত্থাতি ‘‘কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধে, কাযপ্পটিবদ্ধেন কাযে, কাযপ্পটিবদ্ধেন কাযপ্পটিবদ্ধে, নিস্সগ্গিযেন কাযে, নিস্সগ্গিযেন কাযপ্পটিবদ্ধে, নিস্সগ্গিযেন নিস্সগ্গিযে’’তি (পাচি. ৩৩২) সব্বত্থ. সতি করণীযে আমসতোতি সতি করণীযে পুরিসং আমসতো অনাপত্তি. ইত্থী পন সতি করণীযেপি আমসিতুং ন ৰট্টতি.
অঙ্গুলিপতোদকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. হসধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা
উপরিগোপ্ফকেতি গোপ্ফকানং উপরিভাগপ্পমাণে. হসাধিপ্পাযোতি কীল়াধিপ্পাযো. যেন যেন অঙ্গেনাতি হত্থপাদাদীসু যেন যেন অঙ্গেন. তথা নাৰায কীল়তোতি ফিযারিত্তাদীহি নাৰং পাজেন্তস্স ৰা তীরে উস্সারেন্তস্স ৰা দুক্কটন্তি অত্থো.
হসধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অনাদরিযসিক্খাপদৰণ্ণনা
দুৰিধঞ্হেত্থ অনাদরিযং পুগ্গলানাদরিযঞ্চ ধম্মানাদরিযঞ্চাতি আহ ‘‘পুগ্গলস্স ৰা’’তিআদি. তত্থ যো ভিক্খু উপসম্পন্নেন পঞ্ঞত্তেন ৰুচ্চমানো ‘‘অযং উক্খিত্তকো ৰা ৰম্ভিতো ৰা গরহিতো ৰা, ইমস্স ৰচনং অকতং ভৰিস্সতী’’তি (পাচি. ৩৪২) অনাদরিযং করোতি, অযং পুগ্গলে অনাদরিযং করোতি নাম. যো পন পঞ্ঞত্তেন ৰুচ্চমানো ‘‘কথাযং নস্সেয্য ৰা ৰিনস্সেয্য ৰা অন্তরধাযেয্য ৰা’’তি, তং ৰা নসিক্খিতুকামো অনাদরিযং করোতি, অযং ধম্মে অনাদরিযং করোতি নাম. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
ইদং ন সল্লেখায সংৰত্ততীতি সম্মা কিলেসে লিখতীতি সল্লেখো, অপ্পিচ্ছতা, তদত্থং নযিদং সংৰত্ততি. আদিসদ্দেন ‘‘ইদং ন ধুতত্থায সংৰত্ততি, ন পাসাদিকতায, ন অপচযায, ন ৰীরিযারম্ভায সংৰত্ততী’’তি (পাচি. ৩৪৩) ইদং সঙ্গণ্হাতি. অপঞ্ঞত্তেনাতি সুত্তে ৰা অভিধম্মে ৰা আগতেন. পৰেণিআগতন্তি সঙ্গীতিকালতো পট্ঠায মহাকস্সপাদিআচরিযপরম্পরায আগতং. সচে পন যস্মা উচ্ছুরসো সত্তাহকালিকো, তস্স কসটো যাৰজীৰিকো, দ্ৰিন্নংযেৰ সমৰাযো উচ্ছুযট্ঠি, তস্মা ৰিকালে উচ্ছুযট্ঠিং খাদিতুং ৰট্টতি গুল়হরীতকং ৰিযাতি এৰমাদিকং গারয্হাচরিযুগ্গহং গহেত্ৰা ‘‘এৰং অম্হাকং আচরিযানং উগ্গহো পরিপুচ্ছা’’তি ভণতি, আপত্তিযেৰ.
অনাদরিযসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ভিংসাপনসিক্খাপদৰণ্ণনা
রূপাদীনীতি ভযানকানি রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বানি. ভযানককথন্তি চোরকন্তারৰাল়কন্তারপিসাচকন্তারপ্পটিসংযুত্তকথং.
ভিংসাপনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. জোতিসিক্খাপদৰণ্ণনা
অগিলানোতি যস্স ৰিনা অগ্গিনা ফাসু হোতি, সো ইধ অগিলানো নাম. জোতিন্তি অগ্গিং.
ভগ্গেসূতি এৰংনামকে জনপদে. ভগ্গানাম জানপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হিসদ্দেন ‘‘ভগ্গা’’তি ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ভগ্গেসূতি এৰংনামকে জনপদে’’তি. তথা পতিলাতং উক্খিপন্তস্সাতি ডয্হমানং অলাতং পতিতং উক্খিপন্তস্স তথা দুক্কটন্তি অত্থো. তঞ্চাতি দুক্কটং পরামসতি. অৰিজ্ঝাতন্তি অনিব্বুতালাতং. পদীপজোতিকজন্তাঘরেতি পদীপুজ্জলনপত্তপচনসেদকম্মাদীসু জোতিকরণে অগ্গিসালাযঞ্চ সমাদহন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. তথারূপপ্পচ্চযেতি ঠপেত্ৰা পদীপাদীনি অঞ্ঞস্মিম্পি তথারূপপচ্চযে. আপদাসূতি দুট্ঠৰাল়মিগঅমনুস্সেহি উপদ্দৰেসু.
জোতিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নহানসিক্খাপদৰণ্ণনা
‘‘দিযড্ঢো মাসো সেসো গিম্হান’’ন্তি ‘‘ৰস্সানস্স পঠমো মাসো’’ইচ্চেতে অড্ঢতেয্যমাসা উণ্হসমযো, পরিল়াহসমযোতি গিম্হানং সেসো দিযড্ঢো মাসো উণ্হসমযো, ৰস্সানস্স পঠমো মাসো পরিল়াহসমযোতি এৰং এতে অড্ঢতেয্যমাসা কমেন উণ্হসমযো, পরিল়াহসমযো নাম হোতীতি অত্থো তেনেৰ পদভাজনিযং ‘‘উণ্হসমযো নাম দিযড্ঢো মাসো সেসো গিম্হান’’ন্তি, ‘‘পরিল়াহসমযো নাম ৰস্সানস্স পঠমো মাসো’’তি ৰুত্তং. যদা ৰিনা নহানেন ন ফাসু হোতি, অযং গিলানসমযো. পদভাজনিযং (পাচি. ৩৬৪) পন গিলানে নিচ্ছিতে গিলানকালো নিচ্ছিতোৰ হোতীতি ‘‘যস্স ৰিনা নহানেন ন ফাসু হোতি, ‘গিলানসমযো’তি নহাযিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. পরিৰেণসম্মজ্জনমত্তম্পীতি অন্তমসো পরিৰেণসম্মজ্জনমত্তম্পি.
ৰালুকং উক্কিরিত্ৰাতি সুক্খায নদিযা ৰালিকং উত্তিরিত্ৰা. আৰাটেসুপীতি পি-সদ্দেন নদিযং ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি. আপদাসূতি ভমরাদীহি অনুবন্ধেসু.
নহানসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. দুব্বণ্ণকরণসিক্খাপদৰণ্ণনা
লাভসদ্দোযং কম্মসাধনো ‘‘কো ভৰতা লাভো লদ্ধো’’তিআদীসু ৰিয, সো চেত্থ অতীতকালিকোতি আহ ‘‘অলব্ভীতি লভো’’তি, লদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘লভো এৰ লাভো’’তি ইমিনা সকত্থে ণপচ্চযোতি দস্সেতি. কিং অলব্ভীতি কিং লদ্ধং. নৰন্তি অভিনৰং. এত্তাৰতা চ নৰঞ্চ তং চীৰরঞ্চাতি নৰচীৰরং, নৰচীৰরং লাভো এতেনাতি নৰচীৰরলাভোতি এৰমেত্থ সমাসো দট্ঠব্বোতি. যদি এৰং কথং ‘‘নৰং চীৰরলাভেনা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইতি নৰচীৰরলাভেনা’’তিআদি. এত্থ চ ‘‘ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ন ৰুত্তত্তা চীৰরন্তি যং নিৰাসেতুং ৰা পারুপিতুং ৰা সক্কা হোতি, তদেৰ ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘নিৰাসনপারুপনুপগং চীৰর’’ন্তি. ‘‘দুব্বণ্ণকরণং আদাতব্ব’’ন্তি এতং কপ্পবিন্দুং সন্ধায ৰুত্তং, ন নীলাদীহি সকলচীৰরং দুব্বণ্ণকরণং, তঞ্চ পন কপ্পং আদিযন্তেন চীৰরং রজিত্ৰা চতূসু ৰা কোণেসু, তীসু ৰা দ্ৰীসু ৰা একস্মিং ৰা কোণে মোরস্স অক্খিমণ্ডলমত্তং ৰা মঙ্গুলপিট্ঠিমত্তং ৰা আদাতব্বন্তি আহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. কংসনীলেনাতি চম্মকারনীলেন. মহাপচ্চরিযং পন ‘‘অযোমলং লোহমলং, এতং কংসনীলং নামা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩৬৮) ৰুত্তং. পত্তনীলেনাতি যেন কেনচি নীলৰণ্ণেন পণ্ণরসেন. কপ্পবিন্দুং আদিযিত্ৰাতি ৰট্টং একং কপ্পবিন্দুং আদিযিত্ৰা.
পাল়িকপ্পকণ্ণিককপ্পাদযো পন সব্বট্ঠকথাসু পটিসিদ্ধা. অগ্গল়াদীনি কপ্পকতচীৰরে পন পচ্ছা আরোপেত্ৰা কপ্পকরণকিচ্চং নত্থীতি আহ ‘‘পচ্ছা আরোপিতেসূ’’তিআদি. অগ্গল়অনুৰাতপরিভণ্ডেসূতি উদ্ধরিত্ৰা অল্লিযাপনকখণ্ডপিট্ঠিঅনুৰাতকুচ্ছিঅনুৰাতেসু. কিরিযাকিরিযন্তি নিৰাসনপারুপনতো, কপ্পস্স অনাদানতো কিরিযাকিরিযং.
দুব্বণ্ণকরণসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ৰিকপ্পনসিক্খাপদৰণ্ণনা
সম্মুখেন ৰিকপ্পনা সম্মুখৰিকপ্পনা. পরম্মুখেন ৰিকপ্পনা পরম্মুখৰিকপ্পনা. সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰন্তি আসন্নদূরভাৰং. আসন্নদূরভাৰো চ অধিট্ঠানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
মিত্তোতি দল়্হমিত্তো. সন্দিট্ঠোতি দিট্ঠমত্তো নাতিদল়্হমিত্তো. অকতপচ্চুদ্ধারন্তি ‘‘ময্হং সন্তকং পরিভুঞ্জ ৰা ৰিস্সজ্জেহি ৰা’’তিআদিনা অকতপচ্চুদ্ধারং. যেন ৰিনযকম্মং কতন্তি যেন সদ্ধিং ৰিনযকম্মং কতং.
পরিভোগেন কাযকম্মং, অপচ্চুদ্ধারাপনেন ৰচীকম্মন্তি আহ ‘‘সমুট্ঠানাদীনি পঠমকথিনসদিসানেৰা’’তি. কিরিযাকিরিযন্তি এত্থ পরিভুঞ্জনং কিরিযং. অপচ্চুদ্ধারাপনং অকিরিযং.
ৰিকপ্পনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. অপনিধানসিক্খাপদৰণ্ণনা
অধিট্ঠানুপগন্তি অধিট্ঠানযোগ্গং অযোপত্তঞ্চেৰ মত্তিকাপত্তঞ্চ. সূকরন্তকং নাম কুঞ্চিকাকোসো ৰিয অন্তো সুসিরং কত্ৰা কোট্টিতং.
অঞ্ঞং পরিক্খারন্তি পাল়িযা অনাগতপত্তত্থৰিকাদিং. ধম্মকথং কত্ৰাতি ‘‘সমণেন নাম অনিহিতপরিক্খারেন ভৰিতুং ন ৰট্টতী’’তি এৰং ‘‘ধম্মকথং কথেত্ৰা দস্সামী’’তি নিক্খিপতো অনাপত্তি.
অপনিধানসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুরাপানৰগ্গো ছট্ঠো.