কঙ্খাৰিতরণী-অভিনৰটীকা

গন্থারম্ভকথা

তিলোকতিলকং বুদ্ধং, ৰন্দে সুদ্ধগুণাকরং;

করুণাসীতলীভূত-হদযং মহিতোদযং.

তেনাপি ধম্মরাজেন, লোকেকাচরিযেন যো;

পূজিতো তঞ্চ সদ্ধম্মং, ৰন্দে গম্ভীরমুত্তমং.

মুনিন্দচন্দসদ্ধম্ম-রংসীহি ৰিমলেহি যো;

বোধিতোহং সদা ৰন্দে, তং সঙ্ঘং কুমুদাকরং.

ৰিনযে নযগম্ভীরে, সব্বথা পারদস্সিনা;

ৰাদিনা দুত্তরাগাধ-সব্বসত্থমহণ্ণৰে.

যা কতা বুদ্ধঘোসেন, থেরেন থিরচেতসা;

কঙ্খাৰিতরণী নাম, মাতিকট্ঠকথা সুভা.

থিরানেকগুণোঘেন, থেরেন ৰিনযঞ্ঞুনা;

কল্যাণাচারযুত্তেন, ধীমতা মুনিসূনুনা;

ৰিনযট্ঠিতিকামেন, সুমেধেনাভিযাচিতো.

তমহং ৰণ্ণযিস্সামি, সুৰিসুদ্ধমনাকুলং;

সাধৰো তং নিসামেথ, সক্কচ্চং মম ভাসতোতি.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা

সব্বকুসলধম্মপ্পমুখস্স ৰিপুলোল়ারগুণৰিসেসাৰহস্স পরমগম্ভীরস্স পাতিমোক্খস্স অত্থসংৰণ্ণনং কত্তুকামোযমাচরিযো পঠমং তাৰ ‘‘বুদ্ধং ধম্ম’’ন্তিআদিনা রতনত্তযপ্পণামকরণেন অত্তনো চিত্তসন্তানং পুনাতি. ৰিসুদ্ধচিত্তসন্তাননিস্সযা হি পঞ্ঞা তিক্খৰিসদভাৰপ্পত্তিযা যথাধিপ্পেতসংৰণ্ণনায পরিযোসানগমনসমত্থা হোতীতি. অপিচ রতনত্তযপ্পণামেন ৰিধুতসব্বকিব্বিসে চিত্তসন্তানে ভৰন্তরূপচিতানিপি অন্তরাযিককম্মানি পচ্চযৰেকল্লতো যথাধিপ্পেতায অত্থসংৰণ্ণনায নালমন্তরাযকরণাযাতিপি আচরিযস্স রতনত্তযৰন্দনা.

তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৰ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২) নিদ্দেসনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা সৰাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৰিগমতো, বুদ্ধিযা ৰা ৰিকসিতভাৰতো বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো জাগরণৰিকসনত্থৰসেন. অথ ৰা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৰবুদ্ধস্স অভাৰেন, ঞেয্যৰিসেসস্স চ কম্মভাৰেন অগ্গহণতো কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰেন অৰগমনত্থৰসেনেৰ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. অত্থতো পন পারমিতাপরিভাৰিতেন সযম্ভুঞাণেন সহৰাসনায ৰিগতৰিদ্ধস্তনিরৰসেসুপক্কিলেসো মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমেয্যগুণগণাধারোৰ খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ –

‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১),

তং বুদ্ধং.

ধারেতীতি ধম্মো. অযঞ্হি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযদুক্খে, সংসারদুক্খে চ অপতমানে ধারেতীতি, তন্নিব্বত্তককিলেসৰিদ্ধংসনঞ্চেত্থ ধারণং. এৰঞ্চ কত্ৰা অরিযমগ্গো, তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতায নিব্বানঞ্চাতি উভযমেৰ নিপ্পরিযাযতো ধারেতি. অরিযফলঞ্চ পন তংসমুচ্ছিন্নকিলেসপটিপ্পস্সম্ভনেন তদনুকূলতায, পরিযত্তিধম্মো চ তদধিগমহেতুতাযাতি উভযম্পি পরিযাযতো ধারেতীতি ৰেদিতব্বং, তং ধম্মং. চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন যথাৰুত্তং বুদ্ধং, ইমঞ্চ ধম্মং ৰন্দিত্ৰাতি বুদ্ধরতনেন সহ ৰন্দনকিরিযায ধম্মরতনং সমুচ্চিনোতি.

ন কেৰলং ইদং দ্ৰযমেৰাতি আহ ‘‘সঙ্ঘঞ্চা’’তি. অরিযেন দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতো ঘটিতোতি সঙ্ঘো, অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহো. তেহি তেহি ৰা মগ্গফলেহি কিলেসদরথানং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সম্ভনৰসেন সম্মদেৰ ঘাতিতত্তা সঙ্ঘো, পোথুজ্জনিকসঙ্ঘস্সাপি পুব্বভাগপ্পটিপদায ঠিতত্তা পুরিমচেতনায ৰিয দানে এত্থেৰ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সোপি হি কিঞ্চাপি অরিযেন দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন অসংহতো, নিয্যানিকপক্খিযেন পন পোথুজ্জনিকেন সংহতত্তা দক্খিণেয্যপণিপাতারহো সঙ্ঘোযেৰাতি, তং সঙ্ঘং. চ-সদ্দস্সত্থো এত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

কিংৰিসিট্ঠং বুদ্ধং, ধম্মং, সঙ্ঘঞ্চাতি আহ ‘‘ৰন্দনামানপূজাসক্কারভাজন’’ন্তি. ইদঞ্চ ৰিসেসনং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘ৰন্দনামানপূজাসক্কারভাজনং. বুদ্ধং…পে… ৰন্দনামানপূজাসক্কারভাজনং সঙ্ঘঞ্চা’’তি. তত্থ সদেৰকেন লোকেন অরহতাদীহি গুণেহি সেট্ঠভাৰেন করিযমানো পণামো ৰন্দনা, সম্মানো মানো, গন্ধপুপ্ফাদীহি উপহারো পূজা, অভিসঙ্খতপচ্চযদানং সক্কারো, ৰন্দনা চ মানো চ পূজা চ সক্কারো চ ৰন্দনামানপূজাসক্কারা, তেসং মহপ্ফলভাৰকরণেন ভাজনত্তা আধারত্তা ৰন্দনামানপূজাসক্কারভাজনং. ইমিনা রতনত্তযস্স অরহতাদীহি গুণেহি অসমভাৰং দস্সেতি. তন্দস্সনম্পি তক্কতস্স নিপচ্চকারস্স সসন্তানপৰনাদিৰসেন যথাধিপ্পেতায অত্থসংৰণ্ণনায নিপ্ফাদনসমত্থভাৰদীপনত্থন্তি ৰেদিতব্বং.

ৰিপ্পসন্নেন চেতসা ৰন্দিত্ৰাতি অরহতাদিঅনেকপ্পকারগুণৰিসেসানুস্সরণৰসেন ৰিৰিধেন, ৰিসেসেন ৰা পসন্নেন মনসা সদ্ধিং কাযৰাচাহি করণভূতাহি অভিৰন্দিযাতি অত্থো, তীহি দ্ৰারেহি নমস্সিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. তিৰিধা চাযং ৰন্দনা কাযৰচীমনোৰন্দনানং ৰসেন. তত্থ বুদ্ধাদিগুণারম্মণা কামাৰচরকুসলকিরিযানং অঞ্ঞতরচেতনা কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিযো সমুট্ঠাপেত্ৰা কাযৰচীদ্ৰারৰসেন উপ্পন্না কাযৰচীৰন্দনাতি ৰুচ্চতি, উভযৰিঞ্ঞত্তিযো পন অসমুট্ঠাপেত্ৰা মনোদ্ৰারৰসেন উপ্পন্না মনোৰন্দনাতি. ইমস্স পদস্স ‘‘ৰণ্ণনং ৰণ্ণযিস্সামী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো.

এৰং রতনত্তযস্স পণামং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনো নিস্সযভূতানং অট্ঠকথাচরিযানঞ্চ পণামং দস্সেন্তো ‘‘থেরৰংসপ্পদীপান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কতঞ্জলী পুব্বাচরিযসীহানং নমো কত্ৰাতি সম্বন্ধো. কতো অঞ্জলি করপুটো এতেনাতি কতঞ্জলী. ছন্দানুরক্খণত্থঞ্হেত্থ দীঘো, কতঞ্জলী হুত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পুব্বাচরিযা পোরাণট্ঠকথাকারা তম্বপণ্ণিযা মহাথেরা, তে এৰ পরিস্সযসহনতো, পটিপক্খভূতকিলেসহননতো, পরৰাদিমিগেহি অপধংসনীযতো চ সীহসদিসত্তা সীহাতি পুব্বাচরিযসীহা, তেসং পুব্বাচরিযসীহানং. কীদিসা তে পুব্বাচরিযসীহা, যেসং তযা নমো করীযতীতি আহ ‘‘থেরৰংসপ্পদীপান’’ন্তিআদি. তত্থ থেরৰংসপ্পদীপানন্তি থিরেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতাতি থেরা, মহাকস্সপাদযো, তেসং ৰংসো অন্ৰযোতি থেরৰংসো. এতেন ভিন্নলদ্ধিকানং সত্তরসভেদানং মহাসঙ্ঘিকাদীনং ৰংসং পটিক্খিপতি, থেরৰংসপরিযাপন্না হুত্ৰা পন আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স থেরৰংসস্স দীপনতো থেরৰংসপ্পদীপা, পুব্বাচরিযসীহা, তেসং থেরৰংসপ্পদীপানং. অসংহীরত্তা থিরানং. ৰিনযক্কমেতি আরম্ভানুরূপৰচনমেতং, তে পন সুত্তাভিধম্মেসুপি থিরা এৰ.

এৰং অট্ঠকথাচরিযানম্পি পণামং দস্সেত্ৰা ইদানি সংৰণ্ণেতব্বধম্মৰিসেসস্স অভিধানানিসংসং, দেসকসম্পত্তিযো চ দস্সেন্তো ‘‘পামোক্খ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ মহেসিনা যং পাতিমোক্খং পকাসিতন্তি সম্বন্ধো. তত্থ মহেসিনাতি মহন্তে সীলাদিকে পঞ্চ ধম্মক্খন্ধে এসী গৰেসীতি মহেসি. মহন্তেহি এসিতোতি ৰা পুথুজ্জনসেখাসেখইসীহি ৰিসিট্ঠত্তা মহন্তো ইসীতি ৰা মহেসি, সম্মাসম্বুদ্ধো, তেন মহেসিনা. পাতিমোক্খন্তি সত্তাপত্তিক্খন্ধসংৰরভূতং সিক্খাপদসীলং, তদ্দীপনতো উভতোৰিভঙ্গসুত্তসঙ্খাতং গন্থপাতিমোক্খমেৰ ৰা. কিম্ভূতন্তি আহ ‘‘পামোক্খ’’ন্তিআদি. পমুখে সাধূতি পমোক্খং, পমোক্খমেৰ পামোক্খং, ৰজ্জপটিপক্খত্তা অনৰজ্জানং সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতানং পরিত্তমহগ্গতলোকুত্তরানং কুসলানং ধম্মানং আদি পতিট্ঠাভূতন্তি অত্থো. ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) হি ৰুত্তং. মুখমিৰাতি মুখং, দ্ৰারং. যথা হি সত্তানং খজ্জভোজ্জলেয্যপেয্যৰসেন চতুব্বিধোপি আহারো মুখেন পৰিসিত্ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গানি ফরতি, এৰং যোগিনোপি চাতুভূমককুসলং সীলমুখেন পৰিসিত্ৰা অত্থসিদ্ধিং সম্পাদেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘মুখমিৰাতি মুখ’’ন্তি. অথ ৰা মুখং দ্ৰারং মোক্খপ্পৰেসায নিব্বানসচ্ছিকিরিযাযাতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘অৰিপ্পটিসারত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানী’’তি (অ. নি. ১১.১).

তথা –

‘‘অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জত্থায, পামোজ্জং পীতত্থায, পীতি পস্সদ্ধত্থায, পস্সদ্ধি সুখত্থায, সুখং সমাধত্থায, সমাধি যথাভূতঞাণদস্সনত্থায, যথাভূতঞাণদস্সনং নিব্বিদত্থায, নিব্বিদা ৰিরাগত্থায, ৰিরাগো ৰিমুত্তত্থায, ৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনত্থায, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপরিনিব্বানত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ.

এৰং সংৰণ্ণেতব্বধম্মস্স অভিধানাদিং দস্সেত্ৰা ইদানি সংৰণ্ণনায নিমিত্তং দস্সেতুং ‘‘সূরতেনা’’তিআদিনা চতুত্থগাথমাহ. তত্থ সূরতেনাতি সোভনে রতোতি সূরতো উ-কারস্স দীঘং কত্ৰা, তেন সূরতেন, সোভনে কাযিকৰাচসিককম্মে রতেনাতি অত্থো, ৰিনীতেনাতি ৰুত্তং হোতি. নিৰাতেনাতি নীচৰুত্তিনা. সুচিসল্লেখৰুত্তিনাতি সুচিভূতা কিলেসসল্লিখনসমত্থা ৰুত্তি পটিপত্তি এতস্সাতি সুচিসল্লেখৰুত্তি, তেন সুচিসল্লেখৰুত্তিনা, পরিসুদ্ধায অপ্পিচ্ছৰুত্তিযা সমন্নাগতেনাতি অত্থো. ৰিনযাচারযুত্তেনাতি ৰারিত্তচারিত্তসীলসম্পন্নেন. অথ ৰা ৰিনযোতি চেত্থ পাতিমোক্খসংৰরাদিভেদো সংৰরৰিনযো. আচারোতি আচারগোচরনিদ্দেসে আগতসমণসারুপ্পাচারো. সোণত্থেরেনাতি এত্থ সোণোতি তস্স নামং. থিরেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেরো. যাচিতোতি অভিযাচিতো. থেরো হি পাতিমোক্খস্স গম্ভীরতায দুরৰগাহতং, আচরিযস্স চ তংসংৰণ্ণনায সামত্থিযং ঞত্ৰা ‘‘পাতিমোক্খস্স তযা অত্থসংৰণ্ণনা কাতব্বা. এৰঞ্হি সাসনস্স সুচিরট্ঠিতিকতা হোতী’’তি সানিসংসগারৰেন যাচনং অকাসি. তদস্স যাচনং অত্তনো সংৰণ্ণনায নিদানভূতং দস্সেন্তো ‘‘যাচিতো’’তি আহ.

এত্থ চ ‘‘সূরতেনা’’তি ইমিনাস্স সোরচ্চং ৰুচ্চতি. ‘‘নিৰাতেনা’’তি ইমিনা নীচমনতা নিৰাতৰুত্তিতা, যায নিৰাতৰুত্তিতায সমন্নাগতো পুগ্গলো নিহতমানো, নিহতদপ্পো, পাদপুঞ্ছনচোল়কসমো, ভিন্নৰিসাণূসভসমো, উদ্ধটদাঠসপ্পসমো চ হুত্ৰা সণ্হো সখিলো সুখসম্ভাসো হোতি. ‘‘সুচিসল্লেখৰুত্তিনা’’তি ইমিনা ইন্দ্রিযসংৰরপচ্চযসন্নিস্সিতআজীৰপারিসুদ্ধিসীলং. ‘‘ৰিনযাচারযুত্তেনা’’তি ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরসীলং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এৰমনেকগুণেহি তস্স অভিত্থৰনং যথাৰুত্তগুণসমন্নাগতস্স সব্রহ্মচারিনো অজ্ঝেসনং ন সক্কা পটিবাহিতুন্তি পরমগম্ভীরস্সাপি পাতিমোক্খস্স অত্থসংৰণ্ণনাযং পৰত্তাতি দস্সনত্থং. কিঞ্চ – তাদিসস্স অজ্ঝেসনং নিস্সায করিযমানা অত্থসংৰণ্ণনা তস্স অজ্ঝেসনাধিপচ্চেন, মমঞ্চ উস্সাহসম্পত্তিযা ন চিরেন পরিযোসানং গচ্ছতীতি কতন্তি ৰেদিতব্বং.

এৰং সংৰণ্ণনায নিমিত্তং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্সৰনে সোতুজনস্সাদরং জনেতুং তপ্পযোজনকরণপ্পকারনিস্সযাভিধানাদিং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিগাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ তত্থাতি ‘‘যং মহেসিনা পাতিমোক্খং পকাসিত’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মিং পাতিমোক্খে. সঞ্জাতকঙ্খানন্তি পদপদত্থৰিনিচ্ছযৰসেন সঞ্জাতকঙ্খানং, সমুপ্পন্নসংসযানন্তি অত্থো. কঙ্খাৰিতরণত্থাযাতি যথাৰুত্তসংসযস্স অতিক্কমনত্থায. তস্সাতি পাতিমোক্খস্স. ৰণ্ণীযতি অত্থো কথীযতি এতাযাতি ৰণ্ণনা, অট্ঠকথা, তং ৰণ্ণনং. ইমস্স চ ‘‘ৰণ্ণযিস্সামী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. কিংভূতন্তি আহ ‘‘পরিপুণ্ণৰিনিচ্ছয’’ন্তিআদি. পরিপুণ্ণৰিনিচ্ছযন্তি খন্ধকপরিৰারপদভাজনাদিৰসেন অসাধারণৰিনিচ্ছযস্স চ নিদানাদিৰসেন সত্তরসপ্পভেদস্স চ সব্বসিক্খাপদসাধারণৰিনিচ্ছযস্স পকাসনতো সম্পুণ্ণৰিনিচ্ছযং.

মহাৰিহারৰাসীনন্তি মহামেঘৰনুয্যানভূমিভাগে পতিট্ঠিতো ৰিহারো মহাৰিহারো, যো সত্থুনো মহাবোধিনা ৰিভূসিতো, তত্থ ৰসন্তি সীলেনাতি মহাৰিহারৰাসিনো, তেসং মহাৰিহারৰাসীনং. ৰাচনামগ্গনিস্সিতন্তি কথামগ্গনিস্সিতং, অট্ঠকথানিস্সিতন্তি অত্থো, মহাৰিহারৰাসীনং সীহল়ট্ঠকথানযং ইধ নিস্সাযাতি ৰুত্তং হোতি. ৰণ্ণযিস্সামীতি পৰত্তযিস্সামি. নামেনাতি অত্তনো গুণনামেন. কঙ্খাৰিতরন্তি এতাযাতি কঙ্খাৰিতরণী, তং কঙ্খাৰিতরণিং. সুভন্তি অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নত্তা সুন্দরং, সদ্দলক্খণসুভতো, ৰিনিচ্ছযসুভতো, ৰিঞ্ঞেয্যসুভতো চ সুভং পরিসুদ্ধং. এত্থ চ ‘‘কঙ্খাৰিতরণত্থাযা’’তি ইমিনা পযোজনং দস্সেতি, পুরিপুণ্ণৰিনিচ্ছয’’ন্তি ইমিনা সংৰণ্ণনাপ্পকারং, ‘‘মহাৰিহারৰাসীনং ৰাচনামগ্গনিস্সিত’’ন্তি ইমিনা সংৰণ্ণনায নিস্সযৰিসুদ্ধিং নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্করদোসৰিৰজ্জনতো, ‘‘ৰণ্ণযিস্সামী’’তি ইমিনা অত্তনো অজ্ঝাসযং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘ৰত্তযিস্সামী’’তিপি পাঠো.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদানৰণ্ণনা

এৰং রতনত্তযপণামাদিসহিতং সঞ্ঞাদিকং দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘পাতিমোক্খস্স ৰণ্ণনং ৰণ্ণযিস্সামী’’তি ৰুত্তত্তা পাতিমোক্খং তাৰ ৰচনত্থতো, সরূপভেদতো, গন্থভেদতো, উদ্দেসৰিভাগতো, উদ্দেসপরিচ্ছেদতো চ ৰৰত্থপেত্ৰা তদুদ্দেসক্কমেনাযং ৰণ্ণনা ভৰিস্সতীতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ পাতিমোক্খ’’ন্তিআদি আরদ্ধং.

তত্থ তত্থাতি তস্মিং গাথাপদে. পঅতিমোক্খন্তি পকারতো অতিৰিয সীলেসু মুখভূতং. অতিপমোক্খন্তি তমেৰ পদং উপসগ্গব্যত্তযেন ৰদতি. অথ ৰা প অতি মোক্খন্তি পদচ্ছেদো, তস্স উপসগ্গব্যত্তযেনত্থমাহ ‘‘অতিপমোক্খ’’ন্তি. এৰং পভেদতো পদৰণ্ণনং কত্ৰা সদ্দত্থতো ৰদতি ‘‘অতিসেট্ঠং অতিউত্তমন্তি অত্থো’’তি. এত্থ চ সীলপাতিমোক্খং সব্বগুণানং মূলভাৰতো সেট্ঠং, গন্থপাতিমোক্খং পন সেট্ঠগুণসহচরণতো সেট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. উত্তমন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. ইতীতি এৰং. ইমিনা যথাৰুত্তৰচনত্থং নিদস্সেতি. নিদস্সনত্থো হি অযং ইতি-সদ্দো ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) ৰিয. ইমিনাতি আসন্নপচ্চক্খৰচনং ইতি-সদ্দেন অনন্তরনিদস্সিতস্স, পটিগ্গাহকেহি চ সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰীথিযা পটিপন্নস্স ৰচনত্থস্স ৰচনতো. অথ ৰা ইমিনাতি আসন্নপচ্চক্খভাৰকরণৰচনং যথাৰুত্তস্স ৰচনত্থস্স অভিমুখীকরণতো. ৰচনত্থেনাতি ‘‘অতিসেট্ঠ’’ন্তি সদ্দত্থেন. একৰিধম্পীতি এককোট্ঠাসম্পি. সীলগন্থভেদতো দুৰিধং হোতীতি পুন সীলগন্থসঙ্খাতেন পভেদেন দুৰিধং হোতি, সীলপাতিমোক্খং, গন্থপাতিমোক্খঞ্চাতি দুৰিধং হোতীতি অত্থো.

ইদানি তদুভযস্সাপি সুত্তে আগতভাৰং দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পাতি রক্খতীতি পাতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং, সংৰরণং সংৰরো, কাযৰাচাহি অৰীতিক্কমো, পাতিমোক্খমেৰ সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো, পাতিমোক্খসংৰরেন সংৰুতো সমন্নাগতো পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো. ৰিহরতীতি ৰত্ততি.

আদিমেতন্তি এতং সিক্খাপদসীলং পুব্বুপ্পত্তিঅত্থেন আদি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, উত্তিয, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৮২).

যথা হি নগরৰড্ঢকী নগরং মাপেতুকামো পঠমং নগরট্ঠানং সোধেতি, ততো অপরভাগে ৰীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকাদিপরিচ্ছেদেন ৰিভজিত্ৰা নগরং মাপেতি, যথা ৰা পন রজকো পঠমং তীহি খারেহি ৰত্থং ধোৰিত্ৰা পরিসুদ্ধে ৰত্থে যদিচ্ছকং রঙ্গজাতং উপনেতি, যথা ৰা পন ছেকো চিত্তকারো রূপং লিখিতুকামো আদিতোৰ ভিত্তিপরিকম্মং করোতি, ততো অপরভাগে রূপং সমুট্ঠাপেতি, এৰমেৰ যোগাৰচরো আদিতোৰ সীলং ৰিসোধেত্ৰা অপরভাগে সমথৰিপস্সনাদযো ধম্মে সচ্ছিকরোতি. তস্মা সীলং ‘‘আদী’’তি ৰুত্তং. ‘‘মুখমেত’’ন্তিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. আদিসদ্দেন ‘‘পাতিমোক্খে চ সংৰরো’’তিআদিপাল়িং (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৫) সঙ্গণ্হাতি.

সীলন্তি চারিত্তৰারিত্তৰসেন দুৰিধং ৰিনযপিটকপরিযাপন্নং সিক্খাপদসীলং, ধম্মতো পন সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰা ৰিরমন্তস্স, ৰত্তপটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনাদযো ধম্মা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কিং সীলন্তি চেতনা সীলং চেতসিকং সীলং সংৰরো সীলং অৰীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯) ‘‘উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানী’’তি ভিক্খুভিক্খুনীপাতিমোক্খৰসেন উভযানি পাতিমোক্খানি, দ্ৰে মাতিকাতি অত্থো. অস্সাতি ভিক্খুনোৰাদকস্স. ৰিত্থারেনাতি উভতোৰিভঙ্গেন সদ্ধিং. স্ৰাগতানীতি সুট্ঠু আগতানি. আদিসদ্দেন ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তিআদিপাল়িং (মহাৰ. ১৩৪) সঙ্গণ্হাতি. তত্থাতি তেসু সীলগন্থপাতিমোক্খেসু. যোতি অনিযমনিদ্দেসো, যো কোচি পুগ্গলো. নন্তি ৰিনযপরিযাপন্নসীলং. রক্খতীতি সমাদিযিত্ৰা অৰিকোপেন্তো পালেতি. তং ‘‘পাতী’’তি লদ্ধনামং পাতিমোক্খসীলে ঠিতং. মোচেতীতি সহকারিকারণভাৰতো মোক্খেতি. অপাযে জাতং আপাযিকং, দুক্খং, তং আদি যেসং তানি আপাযিকাদীনি. আদিসদ্দেন তদঞ্ঞং সব্বং সংসারদুক্খং সঙ্গণ্হাতি. অত্তানুৰাদাদীহীতি অত্তানং অনুৰাদো অত্তানুৰাদো, সো আদি যেসং তানি অত্তানুৰাদাদীনি, তেহি অত্তানুৰাদাদীহি. আদিসদ্দেন পরানুৰাদদণ্ডদুগ্গতিভযানি সঙ্গণ্হাতি. তস্স পাতিমোক্খস্স জোতকত্তাতি তস্স সীলপাতিমোক্খস্স দীপনত্তা. আদিম্হি পন ৰুত্তো ৰচনত্থোতি ‘‘অতিসেট্ঠ’’ন্তিআদিনা আদিম্হি ৰুত্তো ৰচনত্থো. উভিন্নম্পি সাধারণো হোতি সীলপাতিমোক্খং সব্বগুণানং মূলভাৰতো সেট্ঠং, গন্থপাতিমোক্খং সেট্ঠগুণসহচরণতো সেট্ঠন্তি.

তত্থাতি তেসু সীলপাতিমোক্খগন্থপাতিমোক্খেসু. ‘‘অযং ৰণ্ণনা’’তি ৰক্খমানৰণ্ণনমাহ. গন্থপাতিমোক্খস্স তাৰ যুজ্জতু, কথং সীলপাতিমোক্খস্স যুজ্জতীতি আহ ‘‘গন্থে হী’’তিআদি. হীতি কারণত্থে নিপাতো. তস্সাতি গন্থস্স. অত্থোতি সীলং. ৰণ্ণিতোৰ হোতীতি গন্থৰণ্ণনামুখেন অত্থস্সেৰ ৰণ্ণনতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা গন্থে ৰণ্ণিতে তদৰিনাভাৰতো তস্সত্থো ৰণ্ণিতো হোতি, তস্মা সীলপাতিমোক্খস্সপি যুজ্জতীতি.

এৰং সরূপভেদতো ৰৰত্থপেত্ৰা ইদানি গন্থভেদতো ৰৰত্থপেতুং ‘‘তং পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু ভিক্খুপাতিমোক্খভিক্খুনীপাতিমোক্খেসু দ্ৰীসু. উদ্দেসা পরিচ্ছিজ্জন্তি যেহি ৰক্খমানৰচনপ্পবন্ধেহি, তে উদ্দেসপরিচ্ছেদা, তেহি. ৰৰত্থিতন্তি অসঙ্করতো ঠিতং.

এৰং গন্থভেদতো ৰৰত্থপেত্ৰা ইদানি উদ্দেসৰিভাগতো ৰৰত্থপেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. উদ্দিসীযতি সরূপেন কথীযতি এত্থ, এতেনাতি ৰা উদ্দেসো, নিদানস্স উদ্দেসোতি নিদানুদ্দেসো. এৰং সেসেসুপি. ৰিত্থারোৰ উদ্দেসো ৰিত্থারুদ্দেসো.

ইদানি নিদানুদ্দেসাদীনং পরিচ্ছেদদস্সনত্থং ‘‘তত্থ নিদানুদ্দেসো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু পঞ্চসু উদ্দেসেসু. নিদানুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো হোতীতি সম্বন্ধো. যং পনেত্থ নিদানুদ্দেসপরিচ্ছেদং দস্সেন্তেন ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ইধাগতনিদানপাল়িং দস্সেত্ৰা তদনন্তরং উদ্দেসকালে ৰত্তব্বস্সাপি ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদান’’ন্তি ইমস্স পাঠস্স যোজনং অকত্ৰা ‘‘তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিনা অনুসাৰনাদিকমেৰ যোজেত্ৰা দস্সিতং, তং পন অপরিপুণ্ণনিদানপাল়িদস্সনপুব্বকনিদানুদ্দেসপরিচ্ছেদদস্সনত্থং, খুদ্দকপেয্যালৰসেন ৰা পাকটত্তা তস্স অযোজনং কতন্তি ৰেদিতব্বং, উদ্দেসকালে পন যোজেত্ৰাৰ ৰত্তব্বং. ৰক্খতি হি ‘‘তং পনেতং পারাজিকাদীনং অৰসানে দিস্সতি, ন নিদানাৰসানে. কিঞ্চাপি ন দিস্সতি, অথ খো উদ্দেসকালে ‘আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতী’তি ৰত্ৰা ‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং, তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’তিআদিনা নযেন ৰত্তব্বমেৰা’’তিআদি. অৰসেসে সুতেন সাৰিতেতি অৰসিট্ঠং পারাজিকুদ্দেসাদিচতুক্কং ‘‘সুতা খো পনাযস্মন্তেহি চত্তারো পারাজিকা ধম্মা…পে… অৰিৰদমানেহি সিক্খিতব্ব’’ন্তি এৰং সুতৰসেন সাৰিতে.

এতেনেৰ নযেন সেসা তযো পাতিমোক্খুদ্দেসপরিচ্ছেদা ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘পারাজিকুদ্দেসাদীন’’ন্তিআদিমাহ. পারাজিকুদ্দেসাদীনং পরিচ্ছেদা যোজেতব্বাতি সম্বন্ধো. নিদানস্স আদিতো পট্ঠায পারাজিকাদীনি ওসাপেত্ৰাতি নিদানং, পারাজিকঞ্চ, তদুভযং সঙ্ঘাদিসেসঞ্চ, তংতিকং অনিযতঞ্চাতি এৰং যথাক্কমং উদ্দিসিত্ৰা পারাজিকাদীনি পরিযোসাপেত্ৰা. যোজেতব্বাতি ‘‘অৰসেসে সুতেন সাৰিতে উদ্দিট্ঠো হোতি পারাজিকুদ্দেসো’’তিআদিনা যোজেতব্বা. অৰসেসং সুতেন সাৰেতব্বন্তি ৰচনতোতি উপোসথক্খন্ধকে –

‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, পাতিমোক্খুদ্দেসা নিদানং উদ্দিসিত্ৰা অৰসেসং সুতেন সাৰেতব্বং, অযং পঠমো পাতিমোক্খুদ্দেসো. নিদানং উদ্দিসিত্ৰা চত্তারি পারাজিকানি উদ্দিসিত্ৰা অৰসেসং সুতেন সাৰেতব্বং, অযং দুতিযো পাতিমোক্খুদ্দেসো’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৫০) –

এৰং ৰুত্তত্তা. যস্মিং ৰিপ্পকতেতি যস্মিং উদ্দেসে অপরিযোসিতে. অন্তরাযো উপ্পজ্জতীতি দসসু অন্তরাযেসু যো কোচি অন্তরাযো উপ্পজ্জতি. দস অন্তরাযা নাম – রাজন্তরাযো, চোরন্তরাযো, অগ্যন্তরাযো, উদকন্তরাযো, মনুস্সন্তরাযো, অমনুস্সন্তরাযো, ৰাল়ন্তরাযো, সরীসপন্তরাযো, জীৰিতন্তরাযো, ব্রহ্মচরিযন্তরাযোতি. তত্থ সচে ভিক্খূসু ‘‘উপোসথং করিস্সামা’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৫০) নিসিন্নেসু রাজা আগচ্ছতি, অযং রাজন্তরাযো. চোরা আগচ্ছন্তি, অযং চোরন্তরাযো. দৰদাহো ৰা আগচ্ছতি, আৰাসে ৰা অগ্গি উট্ঠহতি, অযং অগ্যন্তরাযো. মেঘো ৰা উট্ঠহতি, ওঘো ৰা আগচ্ছতি, অযং উদকন্তরাযো. বহূ মনুস্সা আগচ্ছন্তি, অযং মনুস্সন্তরাযো. ভিক্খুং যক্খো গণ্হাতি, অযং অমনুস্সন্তরাযো. ব্যগ্ঘাদযো চণ্ডমিগা আগচ্ছন্তি, অযং ৰাল়ন্তরাযো. ভিক্খুং সপ্পাদযো ডংসন্তি, অযং সরীসপন্তরাযো. ভিক্খু গিলানো ৰা হোতি, কালং ৰা করোতি, ৰেরিনো ৰা তং মারেতুকামা গণ্হন্তি, অযং জীৰিতন্তরাযো. মনুস্সা একং ৰা বহূ ৰা ভিক্খূ ব্রহ্মচরিযা চাৰেতুকামা গণ্হন্তি, অযং ব্রহ্মচরিযন্তরাযো. ইতি যং ৰুত্তং ‘‘অন্তরাযো উপ্পজ্জতীতি দসসু অন্তরাযেসু যো কোচি অন্তরাযো উপ্পজ্জতী’’তি, তস্সত্থো পকাসিতো হোতীতি.

তেন সদ্ধিন্তি ৰিপ্পকতুদ্দেসেন সদ্ধিং. অৰসেসং সুতেন সাৰেতব্বং উদ্দিট্ঠউদ্দেসাপেক্খত্তা অৰসেসৰচনস্স. যথাহ ‘‘নিদানং উদ্দিসিত্ৰা’’তিআদি (মহাৰ. ১৫০). তেনাহ ‘‘নিদানুদ্দেসে পনা’’তিআদি. সুতেন সাৰেতব্বং নাম নত্থি উপোসথস্স অন্তরাযোৰ হোতীতি অধিপ্পাযো. অনিযতুদ্দেসো পরিহাযতীতি ভিক্খুনীনং অনিযতসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অভাৰতো. তদভাৰো চ ‘‘ইদমেৰ লক্খণং তত্থাপি অনুগত’’ন্তি কত্ৰাতি ৰেদিতব্বং. সেসন্তি অৰসেসুদ্দেসপরিচ্ছেদদস্সনং. এতেসং দ্ৰিন্নং পাতিমোক্খানন্তি সম্বন্ধো. তাৰাতি পঠমং. ইদন্তি ইদানি ৰত্তব্বং বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানং সামঞ্ঞেন দস্সেতি, ইদং অক্খরপদনিযমিতগন্থিতং ৰচনং ৰুচ্চতি কথীযতীতি অত্থো. কিং তন্তি আহ, ‘‘সুণাতু মেতিআদীন’’ন্তিআদি.

তত্থ সুণাতু মেতিআদীনন্তি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো অজ্জুপোসথো’’তিআদীনং ভিক্খুপাতিমোক্খে আগতানং সুত্তপদানং. অত্থনিচ্ছযন্তি অভিধেয্যত্থস্স চেৰ অধিপ্পাযত্থস্স চ নিচ্ছযনং, ৰৰত্থাপনন্তি অত্থো. ইমায হি অট্ঠকথায তেসং অভিধেয্যত্থো চেৰ অধিপ্পাযত্থো চ অনেকধা ৰৰত্থাপীযতি. অথ ৰা নিচ্ছিন্নোতি নিচ্ছযো. গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকারেন পৰত্তা ৰিমতিচ্ছেদকথা, অত্থো চ নিচ্ছযো চ অত্থনিচ্ছযো, তং অত্থনিচ্ছযং, মযা ৰুচ্চমানং অত্থঞ্চ ৰিনিচ্ছযঞ্চাতি ৰুত্তং হোতি. সীলসম্পন্নাতি সমন্ততো পন্নং পত্তং পুণ্ণন্তি সম্পন্নং, সীলং সম্পন্নমেতেসন্তি সীলসম্পন্না, পরিপুণ্ণসীলাতি অত্থো. অথ ৰা সম্মদেৰ পন্না গতা উপাগতাতি সম্পন্না, সীলেন সম্পন্না সীলসম্পন্না, পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতাতি অত্থো. অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা তিস্সোপি সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা, তং কামেন্তীতি সিক্খাকামা. সুণন্তু মেতি তে সব্বেপি ভিক্খৰো মম সন্তিকা নিসামেন্তু. ইমিনা অত্তনো সংৰণ্ণনায সক্কচ্চং সৰনে নিযোজেতি. সক্কচ্চসৰনপটিবদ্ধা হি সব্বাপি সাসনসম্পত্তীতি. এত্থ চ সীলসম্পন্নানং সিক্খাকামানংযেৰ ভিক্খূনং গহণং তদঞ্ঞেসং ইমিস্সা সংৰণ্ণনায অভাজনভাৰতো. ন হি তে ৰিনযং সোতব্বং, পটিপজ্জিতব্বঞ্চ মঞ্ঞিস্সন্তি.

এত্থাতি এতস্মিং গাথাপদে, এতেসং ৰা গাথায সঙ্গহিতানং ‘‘সুণাতু মে’’তিআদীনং পদানমন্তরে. সৰনে আণত্তিৰচনং সৰনাণত্তিৰচনং. কিঞ্চাপি সৰনাণত্তিৰচনং, তথাপি পাতিমোক্খুদ্দেসকেন এৰং ৰত্তব্বন্তি ভগৰতা ৰুত্তত্তা ভগৰতো আণত্তি, ন উদ্দেসকস্সাতি নৰকতরেনাপি ইদং ৰত্তুং ৰট্টতি সঙ্ঘগারৰেন, সঙ্ঘবহুমানেন চ সহিতত্তা সগারৰসপ্পতিস্সৰচনং. সঙ্ঘো হি সুপ্পটিপন্নতাদিগুণৰিসেসযুত্তত্তা উত্তমং গারৰপ্পতিস্সৰট্ঠানং. ইদঞ্চ সব্বং কেন কত্থ কদা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘সব্বমেৰ চেত’’ন্তিআদি. পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানন্তেনাতি –

‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং, এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, উদ্দিসিতব্বং, ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো ‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’’তি (মহাৰ. ১৩৩-১৩৪) –

এৰমাদিনা অনুজানন্তেন. রাজগহেতি এৰংনামকে নগরে. তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৰিন্দাদীহি পরিগ্গহিতত্তা ‘‘রাজগহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তং পনেতং বুদ্ধকালে, চক্কৰত্তিকালে চ নগরং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপরিগ্গহিতং, তেসং ৰসনট্ঠানং হুত্ৰা তিট্ঠতি. তস্মাতি যস্মা ইদং পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৰত্তব্বৰচনং, তস্মা. কিং তে উভোপি পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, যেনেৰং ৰত্তব্বন্তি আহ ‘‘সঙ্ঘত্থেরো ৰা হী’’তিআদি. থেরাধিকন্তি থেরাধীনং, থেরাযত্তং ভৰিতুন্তি অত্থো. ‘‘থেরাধেয্য’’ন্তি ৰা পাঠো, সোযেৰত্থো. তত্থাতি তিস্সং পরিসাযং. ব্যত্তোতি পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো, পগুণমাতিকোতি অত্থো. পটিবলোতি ৰত্তুং সমত্থো, অভীতোতি ৰুত্তং হোতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি দহরস্সাপি ব্যত্তস্স পাতিমোক্খো অনুঞ্ঞাতো, অথ খো এত্থাযং অধিপ্পাযো – সচে থেরস্স পঞ্চ ৰা চত্তারো ৰা তযো ৰা পাতিমোক্খুদ্দেসা নাগচ্ছন্তি, দ্ৰে পন অক্খণ্ডা সুৰিসদা ৰাচুগ্গতা হোন্তি, থেরাযত্তোৰ পাতিমোক্খো. সচে পন এত্তকম্পি ৰিসদং কাতুং ন সক্কোতি, ব্যত্তস্স ভিক্খুনো আযত্তোতি.

ইদানি ‘‘সঙ্ঘো’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা ইধাধিপ্পেতসঙ্ঘং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সঙ্ঘোতি ইমিনা পন পদেনা’’তিআদিমাহ কিঞ্চাপীতি অনুগ্গহত্থে নিপাতো, তস্স যদি নামাতি অত্থো ৰেদিতব্বো. দক্খন্তি এতায সত্তা যথাধিপ্পেতাহি সম্পত্তীহি ৰড্ঢন্তীতি দক্খিণা, পরলোকং সদ্দহিত্ৰা দাতব্বং দানং, তং দক্খিণং অরহতি, দক্খিণায ৰা হিতো, যস্মা নং মহপ্ফলকারিতায ৰিসোধেতীতি দক্খিণেয্যো, দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতোতি সঙ্ঘো, দক্খিণেয্যো চ সো সঙ্ঘো চাতি দক্খিণেয্যসঙ্ঘো. সম্মুতিযা চতুৰগ্গাদিৰিনযপঞ্ঞত্তিযা সিদ্ধো সঙ্ঘো সম্মুতিসঙ্ঘো. অৰিসেসেনাতি ‘‘অরিযা’’তি ৰা ‘‘পুথুজ্জনা’’তি ৰা অৰিসেসেত্ৰা সামঞ্ঞেন. সোতি সম্মুতিসঙ্ঘো. ইধাতি ইমিস্সং উপোসথঞত্তিযং. অধিপ্পেতো উপোসথঞত্তিযা অৰিসেসত্তা. ননু চ সোপি পঞ্চৰিধো হোতি, তত্থ কতমো ইধাধিপ্পেতোতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘সো পনেসা’’তিআদি. কম্মৰসেনাতি ৰিনযকম্মৰসেন. পঞ্চ ৰিধা পকারা অস্স সম্মুতিসঙ্ঘস্সাতি পঞ্চৰিধো. তথা হি ৰিধযুত্তগতপ্পকারসদ্দে সমানত্থে ৰণ্ণযন্তি. চতুন্নং ৰগ্গো সমূহোতি চতুৰগ্গো, চতুপরিমাণযুত্তো ৰা ৰগ্গো চতুৰগ্গো. এৰং পঞ্চৰগ্গাদি.

ইদানি যেসং কম্মানং ৰসেনাযং পঞ্চৰিধো হোতি, তং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি পঞ্চৰিধে সঙ্ঘে. মজ্ঝিমেসু জনপদেসু উপসম্পদকম্মস্স দসৰগ্গকরণীযত্তা ৰুত্তং ‘‘ঠপেত্ৰা…পে… উপসম্পদঞ্চা’’তি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘ন কিঞ্চি সঙ্ঘকম্মং কাতুং ন ৰট্টতী’’তি ইমমত্থং অতিদিসতি. যদি এৰং কিমত্থং অতিরেকৰীসতিৰগ্গো ৰুত্তোতি আহ ‘‘সো পনা’’তিআদি. অতিরেকতরেনাতি চতুৰগ্গাদিকরণীযং পঞ্চৰগ্গাদিনা অতিরেকতরেন, দসৰগ্গকরণীযঞ্চ একাদসৰগ্গাদিনা অতিরেকতরেন. দস্সনত্থন্তি ঞাপনত্থং. ইদমেৰ চানেন কত্তব্বং কম্মন্তি ‘‘কম্মৰসেন পঞ্চৰিধো’’তি ৰুত্তং. কম্মস্সানিযমে কথমেতং যুজ্জেয্যাতি ঈদিসী চোদনা অনৰকাসাতি দট্ঠব্বং. ইমস্মিং পনত্থেতি উপোসথে.

উপোসথসদ্দো পনাযং পাতিমোক্খুদ্দেসসীলউপৰাসপঞ্ঞত্তিদিৰসেসু ৰত্ততি. তথা হেস ‘‘আযামাৰুসো কপ্পিন, উপোসথং গমিস্সামা’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫০; ম. নি. অট্ঠ. ৩.৮৫) তিমোক্খুদ্দেসে আগতো, ‘‘এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো, ৰিসাখে, উপোসথো উপৰুত্থো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪৩) সীলে, ‘‘সুদ্ধস্স ৰে সদা ফগ্গু, সুদ্ধস্সুপোসথো সদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৯) উপৰাসে, ‘‘উপোসথো নাম নাগরাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পঞ্ঞত্তিযং, ‘‘ন, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে সভিক্খুকা আৰাসা’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৮১) দিৰসে, ইধাপি দিৰসেযেৰ ৰত্তমানো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘অজ্জ উপোসথদিৰসো’’তিআদি. উপৰসন্তি এত্থাতি উপোসথো. উপৰসন্তীতি সীলেন ৰা সব্বসো আহারস্স অভুঞ্জনসঙ্খাতেন অনসনেন ৰা খীরপানমধুপানাদিমত্তেন ৰা উপেতা হুত্ৰা ৰসন্তীতি অত্থো.

সব্বেসম্পি ৰাক্যানং এৰ-কারত্থসহিতত্তা ‘‘উপোসথো’’তি এতস্স ‘‘উপোসথো এৰা’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘এতেন অনুপোসথদিৰসং পটিক্খিপতী’’তি. ইমিনা অৰধারণেন নিরাকতং দস্সেতি, অথ ৰা সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতীতি ‘‘উপোসথো’’তি এতস্স ‘‘অনুপোসথো ন হোতী’’তি অযমত্থোতি ৰুত্তং ‘‘এতেন অনুপোসথদিৰসং পটিক্খিপতী’’তি. ‘‘এস নযো পন্নরসো’’তি ইমিনা অঞ্ঞং উপোসথদিৰসং পটিক্খিপতীতি এত্থাপি. এতেনাতি ‘‘উপোসথো’’তি এতেন সদ্দেন. পঞ্চদসন্নং তিথীনং পূরণৰসেন পন্নরসো. পন্নরসোতি ইমিনা অঞ্ঞং উপোসথদিৰসং পটিক্খিপতী’’তি সংখিত্তেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘দিৰসৰসেন হী’’তিআদিমাহ. চতুদ্দসিযং নিযুত্তো চাতুদ্দসিকো. এৰং পন্নরসিকো. সামগ্গিউপোসথো নাম সঙ্ঘসামগ্গিকতদিৰসে কাতব্বউপোসথো. হেমন্তগিম্হৰস্সানানং তিণ্ণং উতূনন্তি এত্থ হেমন্তউতু নাম অপরকত্তিকস্স কাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায ফগ্গুনপুণ্ণমপরিযোসানা চত্তারো মাসা, গিম্হউতু নাম ফগ্গুনস্স কালপক্খপাটিপদতো পট্ঠায আসাল়্হপুণ্ণমপরিযোসানা চত্তারো মাসা, ৰস্সানউতু নাম আসাল়্হস্স কাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায অপরকত্তিকপুণ্ণমপরিযোসানা চত্তারো মাসা. ততিযসত্তমপক্খেসু দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ছ চাতুদ্দসিকাতি হেমন্তস্স উতুনো ততিযে চ সত্তমে চ পক্খে দ্ৰে চাতুদ্দসিকা, এৰমিতরেসং উতূনন্তি ছ চাতুদ্দসিকা. সেসা পন্নরসিকাতি সেসা অট্ঠারস পন্নরসিকা. হোন্তি চেত্থ –

‘‘কত্তিকস্স চ কাল়ম্হা, যাৰ ফগ্গুনপুণ্ণমা;

‘হেমন্তকালো’তি ৰিঞ্ঞেয্যো, অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.

‘‘ফগ্গুনস্স চ কাল়ম্হা, যাৰ আসাল়্হপুণ্ণমা;

‘গিম্হকালো’তি ৰিঞ্ঞেয্যো, অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.

‘‘আসাল়্হস্স চ কাল়ম্হা, যাৰ কত্তিকপুণ্ণমা;

‘ৰস্সকালো’তি ৰিঞ্ঞেয্যো, অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.

‘‘উতূনং পন তিণ্ণন্নং, পক্খে ততিযসত্তমে;

‘চাতুদ্দসো’তি পাতিমোক্খং, উদ্দিসন্তি নযঞ্ঞুনো’’তি.

পকতিযা নবহুতরাৰাসিকাদিপচ্চযেন কাতব্বং পকতিচারিত্তং. বহুতরাৰাসিকাদিপচ্চযে পন সতি অঞ্ঞস্মিং চাতুদ্দসেপি কাতুং ৰট্টতি. তেনাহ ‘‘সকি’’ন্তিআদি. সকিন্তি একস্মিং ৰারে. আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্বন্তি আৰাসিকেহি ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি পুব্বকিচ্চে করিযমানে অনুৰত্তিতব্বং, ন পটিক্কোসিতব্বং. আদিসদ্দেন ‘‘আৰাসিকেহি আগন্তুকানং অনুৰত্তিতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ১৭৮) ৰচনং, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তেহি ভিক্খূহি দ্ৰে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতুং, কথং মযং তেহি ভিক্খূহি পঠমতরং পৰারেয্যামা’’তি (মহাৰ. ২৪০) ৰচনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. এত্থ চ পঠমসুত্তস্স একেকস্স উতুনো ততিযসত্তমপক্খস্স চাতুদ্দসে ৰা অৰসেসস্স পন্নরসে ৰা সকিং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বন্তি পকতিচারিত্তৰসেনপি অত্থসম্ভৰতো ‘‘আগন্তুকেহী’’তিআদীনি সুত্তানি দস্সিতানীতি ৰেদিতব্বং. তথারূপপচ্চযে সতীতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসিকে উপোসথং কাতুং অনুরূপে ‘‘আৰাসিকা বহুতরা হোন্তী’’তি এৰমাদিকে পচ্চযে সতি. অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসেতি তিণ্ণং উতূনং ততিযসত্তমপক্খচাতুদ্দসতো অঞ্ঞস্মিং চাতুদ্দসে.

ন কেৰলং উপোসথদিৰসাৰ হোন্তীতি আহ ‘‘পুরিমৰস্সংৰুট্ঠানং পনা’’তিআদি. মা ইতি চন্দো ৰুচ্চতি তস্স গতিযা দিৰসস্স মিনিতব্বতো, সো এত্থ সব্বকলাপারিপূরিযা পুণ্ণোতি পুণ্ণমা, পুব্বকত্তিকায পুণ্ণমা পুব্বকত্তিকপুণ্ণমা, অস্সযুজপুণ্ণমা. সা হি পচ্ছিমকত্তিকং নিৰত্তেতুং এৰং ৰুত্তা. তেসংযেৰাতি পুরিমৰস্সংৰুট্ঠানংযেৰ. ভণ্ডনকারকেহীতি কলহকারকেহি. পচ্চুক্কড্ঢন্তীতি উক্কড্ঢন্তি. ভণ্ডনকারকেহি অনুৰাদৰসেন অস্সযুজপুণ্ণমাদিং পরিচ্চজন্তা পৰারণং কাল়পক্খং, জুণ্হপক্খন্তি উদ্ধং কড্ঢন্তীতি অত্থো. ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তো আৰাসিকা, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, ইদানি উপোসথং করেয্যাম, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাম, আগমে কাল়ে পৰারেয্যামা’’তি (মহাৰ. ২৪০) ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তো আৰাসিকা, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, ইদানি উপোসথং করেয্যাম, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাম, আগমে জুণ্হে পৰারেয্যামা’’তি চ এৰং ঞত্তিযা পৰারণং উক্কড্ঢন্তীতি ৰুত্তং হোতি.

অথাতি অনন্তরত্থে নিপাতো. চতুদ্দসন্নং পূরণো চাতুদ্দসো, দিৰসো. যং সন্ধায ‘‘আগমে জুণ্হে পৰারেয্যামা’’তি ঞত্তিং ঠপযিংসু, তস্মিং পন আগমে জুণ্হে কোমুদিযা চাতুমাসিনিযা অৰস্সং পৰারেতব্বং. ন হি তং অতিক্কমিত্ৰা পৰারেতুং লব্ভতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘তে চে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ভণ্ডনকারকা কলহকারকা ৰিৰাদকারকা ভস্সকারকা সঙ্ঘে অধিকরণকারকা তম্পি জুণ্হং অনুৰসেয্যুং, তেহি, ভিক্খৰে, ভিক্খূহি সব্বেহেৰ আগমে জুণ্হে কোমুদিযা চাতুমাসিনিযা অকামা পৰারেতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ২৪০).

তেনেৰাহ ‘‘পচ্ছিমৰস্সংৰুট্ঠানঞ্চ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৰা’’তি. যদি হি তং অতিক্কমিত্ৰা পৰারেয্য, দুক্কটাপত্তিং আপজ্জেয্য. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ন চ, ভিক্খৰে, অপৰারণায পৰারেতব্বং অঞ্ঞত্র সঙ্ঘসামগ্গিযা’’তি (মহাৰ. ২৩৩). ৰিসুদ্ধিপৰারণাযোগতো পৰারণাদিৰসা. পিসদ্দেন ন কেৰলং পৰারণাদিৰসাযেৰ, অথ খো উপোসথদিৰসাপি হোন্তীতি দস্সেতি. ইদানি যো সো সামগ্গিউপোসথদিৰসো ৰুত্তো, তঞ্চ তপ্পসঙ্গেন সামগ্গিপৰারণাদিৰসঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘যদা পনা’’তিআদিমাহ. ওসারিতে তস্মিং ভিক্খুস্মিন্তি উক্খিত্তকে ভিক্খুস্মিং ওসারিতে, তং গহেত্ৰা সীমং গন্ত্ৰা আপত্তিং দেসাপেত্ৰা কম্মৰাচায কম্মপ্পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন পৰেসিতেতি ৰুত্তং হোতি. তস্স ৰত্থুস্সাতি তস্স অধিকরণস্স. তদা ঠপেত্ৰা…পে… উপোসথদিৰসো নাম হোতীতি সম্বন্ধো. কিং কারণন্তি আহ ‘‘তাৰদেৰা’’তিআদি. তত্থ তাৰদেৰাতি তং দিৰসমেৰ. ৰচনতোতি কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৰ. ৪৭৫) ৰুত্তত্তা. যত্থ পন পত্তচীৰরাদীনং অত্থায অপ্পমত্তকেন কারণেন ৰিৰদন্তা উপোসথং ৰা পৰারণং ৰা ঠপেন্তি, তত্থ তস্মিং অধিকরণে ৰিনিচ্ছিতে ‘‘সমগ্গা জাতম্হা’’তি অন্তরা সামগ্গিউপোসথং কাতুং ন লভন্তি. করোন্তেহি অনুপোসথে উপোসথো কতো নাম হোতি. কত্তিকমাসব্ভন্তরেতি এত্থ কত্তিকমাসো নাম পুব্বকত্তিকমাসস্স কাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৰ অপরকত্তিকপুণ্ণমা, তাৰ একূনতিংসরত্তিদিৰো, তস্সব্ভন্তরে, ততো পচ্ছা ৰা পন পুরে ৰা ন ৰট্টতি. অযমেৰ যো কোচি দিৰসোযেৰ. ইধাপি কোসম্বকক্খন্ধকে সামগ্গিযা সদিসাৰ সামগ্গী ৰেদিতব্বা. যে পন কিস্মিঞ্চিদেৰ অপ্পমত্তকে পৰারণং ঠপেত্ৰা সমগ্গা হোন্তি, তেহি পৰারণাযমেৰ পৰারণা কাতব্বা, তাৰদেৰ ন কাতব্বা. করোন্তেহি অপ্পৰারণায পৰারণা কতা হোতি. ন কাতব্বোযেৰাতি নিযমেন যদি করোতি, দুক্কটন্তি দস্সেতি. তত্থ হি উপোসথকরণে দুক্কটং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ন, ভিক্খৰে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো অঞ্ঞত্র সঙ্ঘসামগ্গিযা’’তি (মহাৰ. ১৮৩).

‘‘পত্তকালমেৰ পত্তকল্ল’’ন্তি ইমিনা সকত্থে ভাৰপ্পচ্চযোতি দস্সেতি. নাসতীতি অন্ৰযতো ৰুত্তমেৰ ব্যতিরেকতো দল়্হং করোতি.

অনুরূপাতি অরহা অনুচ্ছৰিকা, সামিনোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বন্তিমেনাতি সব্বহেট্ঠিমেন চত্তারো, ন তেহি ৰিনা তং উপোসথকম্মং করীযতি, ন তেসং ছন্দো ৰা পারিসুদ্ধি ৰা এতি. অৰসেসা পন সচেপি সহস্সমত্তা হোন্তি, সচে সমানসংৰাসকা, সব্বে ছন্দারহাৰ হোন্তি, ছন্দপারিসুদ্ধিং দত্ৰা আগচ্ছন্তু ৰা, মা ৰা, কম্মং ন কুপ্পতি. পকতত্তাতি অনুক্খিত্তা, পারাজিকং অনজ্ঝাপন্না চ. হত্থপাসো নাম দিযড্ঢহত্থপ্পমাণো.

সীমা চ নামেসা কতমা, যত্থ হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা ঠিতা কম্মপ্পত্তা নাম হোন্তীতি অনুযোগং সন্ধায সীমং দস্সেন্তো ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনমুখেনেৰ হোতীতি ‘‘সীমা চ নামেসা’’তিআদিমাহ. সম্ভিন্দন্তেনাতি মিস্সীকরোন্তেন. অজ্ঝোত্থরন্তেনাতি মদ্দন্তেন, অন্তো করোন্তেনাতি ৰুত্তং হোতি. ইমা ৰিপত্তিসীমাযো নামাতি সম্বন্ধো. কস্মা ৰিপত্তিসীমাযো নামাতি আহ ‘‘একাদসহী’’তিআদি. আকারেহীতি কারণেহি. ৰচনতোতি কম্মৰগ্গে (পরি. ৪৮২ আদযো) কথিতত্তা. সঙ্ঘকম্মং নামেতং ৰীসতিৰগ্গকরণীযপরমন্তি আহ ‘‘যত্থ একৰীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তী’’তি. যস্সং সীমাযং হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন কম্মারহেন সদ্ধিং একৰীসতি ভিক্খূ পরিমণ্ডলাকারেন নিসীদিতুং ন সক্কোন্তি, অযং অতিখুদ্দকা নামাতি অত্থো. এৰরূপা চ সীমা সম্মতাপি অসম্মতা, গামখেত্তসদিসাৰ হোতি, তত্থ কতং কম্মং কুপ্পতি. এস নযো সেসসীমাসুপি.

সম্মতাতি বদ্ধা, ৰাচিতকম্মৰাচাতি অত্থো. কম্মৰাচায ৰাচনমেৰ হি বন্ধনং নাম. নিমিত্তং ন উপগচ্ছতীতি অনিমিত্তুপগো, তং অনিমিত্তুপগং, অনিমিত্তারহন্তি ৰুত্তং হোতি. তচসাররুক্খো নাম তালনাল়িকেরাদিকা. পংসুপুঞ্জৰালুকাপুঞ্জানন্তি পংসুরাসিৰালুকারাসীনং মজ্ঝে. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘পংসুপুঞ্জং ৰা ৰালুকাপুঞ্জং ৰা অঞ্ঞতর’’ন্তি পাঠো দিস্সতি, সো পন অপাঠো. ন হি সো ‘‘অঞ্ঞতর’’ন্তি ইমিনা যুজ্জতীতি. অন্তরাতি নিমিত্তুপগনিমিত্তানমন্তরা. এত্থ চ যা তীহি নিমিত্তেহি বজ্ঝমানা অনিমিত্তুপগেসু তচসাররুক্খাদীসু অঞ্ঞতরং অন্তরা একং নিমিত্তং কত্ৰা সম্মতা, সা খণ্ডনিমিত্তা নাম হোতি. যা পন চতুপঞ্চনিমিত্তাদীহি বজ্ঝমানা ইমেসু তচসাররুক্খাদীসু অঞ্ঞতরং অন্তরা একং নিমিত্তং কত্ৰা সম্মতা, সা খণ্ডনিমিত্তা নাম ন হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি নিমিত্তুপগানং নিমিত্তানং তিণ্ণং সব্ভাৰতো. অট্ঠকথাসু পন অৰিসেসেন ৰুত্তং, তস্মা উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং. সব্বেন সব্বন্তি সব্বপ্পকারেন. নিমিত্তানং বহি ঠিতেন সম্মতাতি তেসং বহি ঠিতেন ৰাচিতকম্মৰাচা. নিমিত্তানি পন অন্তো চ বহি চ ঠত্ৰা কিত্তেতুং ৰট্টন্তি.

এৰং সম্মতাপীতি নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা কম্মৰাচায সম্মতাপি. ইমস্স ‘‘অসম্মতাৰ হোতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. সব্বা, ভিক্খৰে, নদী অসীমাতি যা কাচি নদীলক্খণপ্পত্তা নদী নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা ‘‘এতং বদ্ধসীমং করোমা’’তি কতাপি অসীমা, বদ্ধসীমা ন হোতীতি অত্থো. অত্তনো সভাৰেন পন সা বদ্ধসীমাসদিসা. সব্বত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতি. সমুদ্দজাতস্সরেসুপি এসেৰ নযো. ‘‘সংসট্ঠৰিটপা’’তি ইমিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আসন্নতং দীপেতি. বদ্ধা হোতীতি পচ্ছিমদিসাভাগে সীমং সন্ধায ৰুত্তং. তস্সা পদেসন্তি তস্সা একদেসং. যত্থ ঠত্ৰা ভিক্খূহি কম্মং কাতুং সক্কা হোতি, তাদিসং একদেসন্তি ৰুত্তং হোতি. যত্থ পন ঠিতেহি কম্মং কাতুং ন সক্কা, তাদিসং পদেসং অন্তো করিত্ৰা বন্ধন্তা সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তি নাম, ন তু অজ্ঝোত্থরন্তি নামাতি গহেতব্বং. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘সম্ভিন্দনং পরেসং সীমায একং ৰা দ্ৰে ৰা নিমিত্তে কিত্তেত্ৰা লেখামত্তং গহেত্ৰা বন্ধনং. অজ্ঝোত্থরণং নাম পরেসং সীমায নিমিত্তে কিত্তেত্ৰা তং সকলং ৰা তস্সেকদেসং ৰা অন্তো করোন্তেন তস্সা বহি একিস্সং দ্ৰীসু ৰা দিসাসু নিমিত্তে কিত্তেত্ৰা বন্ধন’’ন্তি ৰুত্তং.

পব্বতাদীনং নিমিত্তানং সম্পদা নিমিত্তসম্পত্তি. পব্বতোৰ নিমিত্তং পব্বতনিমিত্তং. এৰং সেসেসুপি. এৰং ৰুত্তেসূতি উপোসথক্খন্ধকে (মহাৰ. ১৩৮ আদযো) সীমাসম্মুতিযং ৰুত্তেসু. ইমেহি চ পন অট্ঠহি নিমিত্তেহি অসম্মিস্সেহিপি অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সেহিপি সীমং সম্মন্নিতুং ৰট্টতি. তেনাহ ‘‘তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে যথালদ্ধানি নিমিত্তুপগানি নিমিত্তানী’’তি. একেন, পন দ্ৰীহি ৰা নিমিত্তেহি সম্মন্নিতুং ন ৰট্টতি, তীণি পন আদিং কত্ৰা ৰুত্তপ্পকারানং নিমিত্তানং সতেনাপি ৰট্টতি. ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি ৰিনযধরেন পুচ্ছিতব্বং, ‘‘পব্বতো, ভন্তে’’তি ৰুত্তে পুন ৰিনযধরেনেৰ ‘‘এসো পব্বতো নিমিত্ত’’ন্তি এৰং নিমিত্তং কিত্তেতব্বং. ‘‘এতং পব্বতং নিমিত্তং করোম, নিমিত্তং করিস্সাম, নিমিত্তং কতো, নিমিত্তং হোতু, হোতি ভৰিস্সতী’’তি এৰং পন কিত্তেতুং ন ৰট্টতি. পাসাণাদীসুপি এসেৰ নযো. তেনাহ ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তিআদি. ‘‘পব্বতো, ভন্তে, উদকং, ভন্তে’’তি এৰং পন উপসম্পন্নো ৰা আচিক্খতু, অনুপসম্পন্নো ৰা, ৰট্টতিযেৰ. আদিসদ্দেন ‘‘পুরত্থিমায অনুদিসায কিং নিমিত্তং? পাসাণো, ভন্তে, এসো পাসাণো নিমিত্তং. দক্খিণায দিসায, দক্খিণায অনুদিসায, পচ্ছিমায দিসায, পচ্ছিমায অনুদিসায, উত্তরায দিসায, উত্তরায অনুদিসায কিং নিমিত্তং? উদকং, ভন্তে, এতং উদকং নিমিত্ত’’ন্তি ইদং সঙ্গণ্হাতি. এত্থ পন অট্ঠত্ৰা পুন ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং? পব্বতো, ভন্তে, এসো পব্বতো নিমিত্ত’’ন্তি এৰং পঠমং কিত্তিতনিমিত্তং কিত্তেত্ৰাৰ ঠপেতব্বং. এৰঞ্হি নিমিত্তেন নিমিত্তং ঘটিতং হোতি. সম্মা কিত্তেত্ৰাতি অঞ্ঞমঞ্ঞনামৰিপরিযাযেন, অনিমিত্তানং নামেন চ অকিত্তেত্ৰা যথাৰুত্তেনেৰ নযেন কিত্তেত্ৰা. সম্মতাতি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তিআদিনা নযেন উপোসথক্খন্ধকে (মহাৰ. ১৩৯ আদযো) ৰুত্তায পরিসুদ্ধায ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায বদ্ধা. তত্থ নিমিত্তানি সকিং কিত্তিতানিপি কিত্তিতানেৰ হোন্তি. অন্ধকট্ঠকথাযং পন তিক্খত্তুং সীমমণ্ডলং সম্বন্ধন্তেন নিমিত্তং কিত্তেতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ৰুত্তং.

তত্রাতি তেসু অট্ঠসু নিমিত্তেসু. নিমিত্তুপগতাতি নিমিত্তযোগ্যতা. ‘‘হত্থিপ্পমাণতো পট্ঠাযা’’তি ৰচনতো হত্থিপ্পমাণোপি নিমিত্তুপগোযেৰ. হত্থী পন সত্তরতনো ৰা অড্ঢট্ঠরতনো (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮) ৰা. ততো ওমকতরোতি ততো হত্থিপ্পমাণতো খুদ্দকতরো. সচে চতূসু দিসাসু চত্তারো ৰা তীসু ৰা তযো পব্বতা হোন্তি, চতূহি, তীহি ৰা পব্বতনিমিত্তেহেৰ সম্মন্নিতুম্পি ৰট্টতি, দ্ৰীহি পন নিমিত্তেহি, একেন ৰা সম্মন্নিতুং ন ৰট্টতি. ইতো পরেসু পাসাণনিমিত্তাদীসুপি এসেৰ নযো. তস্মা পব্বতনিমিত্তং করোন্তেন পুচ্ছিতব্বং ‘‘একাবদ্ধো, ন একাবদ্ধো’’তি. সচে একাবদ্ধো হোতি, ন কাতব্বো. তঞ্হি চতূসু ৰা অট্ঠসু ৰা দিসাসু কিত্তেন্তেনাপি একমেৰ নিমিত্তং কিত্তিতং হোতি. তস্মা যো এৰং চক্কসণ্ঠানেন ৰিহারং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতো পব্বতো, তং একদিসায কিত্তেত্ৰা অঞ্ঞাসু দিসাসু তং বহিদ্ধা কত্ৰা অন্তো অঞ্ঞানি নিমিত্তানি কিত্তেতব্বানি. সচে পব্বতস্স ততিযভাগং ৰা উপড্ঢং ৰা অন্তোসীমায কত্তুকামা হোন্তি, পব্বতং অকিত্তেত্ৰা যত্তকং পদেসং অন্তো কত্তুকামা, তস্স পরতো তস্মিংযেৰ পব্বতে জাতরুক্খৰম্মিকাদীসু অঞ্ঞতরং নিমিত্তং কিত্তেতব্বং. সচে যোজনদ্ৰিযোজনপ্পমাণং সব্বং পব্বতং অন্তো কত্তুকামা হোন্তি, পব্বতস্স পরতো ভূমিযং জাতরুক্খৰম্মিকাদীনি নিমিত্তানি কিত্তেতব্বানি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৫৮).

সঙ্খং গচ্ছতীতি গণনং ৰোহারং গচ্ছতীতি অত্থো. দ্ৰত্তিংসপলগুল়পিণ্ডপরিমাণোতি থূলতায, ন তুলগণনায. তত্থ ‘‘একপলং নাম দসকলঞ্জ’’ন্তি ৰদন্তি. ইট্ঠকা মহন্তাপি ন ৰট্টতি. তথা অনিমিত্তুপগপাসাণানং রাসি, পগেৰ পংসুৰালুকারাসি. ভূমিসমো খলমণ্ডলসদিসো পিট্ঠিপাসাণো ৰা ভূমিতো খাণুকো ৰিয উট্ঠিতপাসাণো ৰা হোতি, সোপি পমাণূপগো চে, ৰট্টতি. ‘‘পিট্ঠিপাসাণো পন অতিমহন্তোপি পাসাণসঙ্খমেৰ গচ্ছতীতি আহ ‘‘পিট্ঠিপাসাণো পনা’’তিআদি. তস্মা সচে মহতো পিট্ঠিপাসাণস্স একং পদেসং অন্তোসীমাযং কত্তুকামা হোন্তি, তং অকিত্তেত্ৰা তস্সুপরি অঞ্ঞো পাসাণো কিত্তেতব্বো. সচে পিট্ঠিপাসাণুপরি ৰিহারং করোন্তি, ৰিহারমজ্ঝেন চ পিট্ঠিপাসাণো ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গচ্ছতি, এৰরূপো পিট্ঠিপাসাণো ন ৰট্টতি. সচে হি তং কিত্তেন্তি, নিমিত্তস্সুপরি ৰিহারো হোতি, নিমিত্তঞ্চ নাম বহিসীমাযং হোতি, ৰিহারোপি বহিসীমাযং আপজ্জতি. ৰিহারং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতপিট্ঠিপাসাণো পন একত্থ কিত্তেত্ৰা অঞ্ঞত্থ ন কিত্তেতব্বো.

ৰননিমিত্তে তিণৰনং ৰা তচসাররুক্খৰনং ৰা ন ৰট্টতীতি আহ ‘‘অন্তোসারেহী’’তিআদি. অন্তোসারা নাম অম্বজম্বুপনসাদযো. অন্তোসারমিস্সকেহীতি অন্তো সারো যেসং তে অন্তোসারা, তেহি মিস্সকা অন্তোসারমিস্সকা, তেহি. চতুপঞ্চরুক্খমত্তম্পীতি হেট্ঠিমপরিচ্ছেদনাহ. উক্কংসতো পন যোজনসতিকম্পি ৰনং ৰট্টতি. এত্থ পন চতুরুক্খমত্তঞ্চে, তযো সারতো, একো অসারতো. পঞ্চরুক্খমত্তঞ্চে, তযো সারতো, দ্ৰে অসারতোতি গহেতব্বং. সচে পন ৰনমজ্ঝে ৰিহারং করোন্তি, তং ৰনং ন কিত্তেতব্বং. একদেসং অন্তোসীমাযং কত্তুকামেহিপি ৰনং অকিত্তেত্ৰা তত্থ রুক্খপাসাণাদযো কিত্তেতব্বা, ৰিহারং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতৰনং একত্থ কিত্তেত্ৰা অঞ্ঞত্থ ন কিত্তেতব্বং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮).

রুক্খনিমিত্তেপি তচসাররুক্খো ন ৰট্টতীতি আহ ‘‘অন্তোসারো’’তি. ‘‘ভূমিযং পতিট্ঠিতো’’তি ইমিনা কুটসরাৰাদীসু ঠিতং পটিক্খিপতি. ততো অপনেত্ৰা পন তঙ্খণম্পি ভূমিযং রোপেত্ৰা কোট্ঠকং কত্ৰা উদকং আসিঞ্চিত্ৰা কিত্তেতুং ৰট্টতি, নৰমূলসাখানিগ্গমনং অকারণং. খন্ধং ছিন্দিত্ৰা রোপিতে পন এতং যুজ্জতি. সূচিদণ্ডকপ্পমাণোতি ‘‘সীহল়দীপে লেখনদণ্ডপ্পমাণো’’তি ৰদন্তি (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮), সো চ কনিট্ঠঙ্গুলিপরিমাণোতি দট্ঠব্বো. ইদং পন রুক্খনিমিত্তং কিত্তেন্তেন ‘‘রুক্খো’’তিপি, ‘‘সাকরুক্খো, সালরুক্খো’’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. একাবদ্ধং পন সুপ্পতিট্ঠিতনিগ্রোধসদিসং রুক্খং একত্থ কিত্তেত্ৰা অঞ্ঞত্থ কিত্তেতুং ন ৰট্টতি.

মগ্গনিমিত্তে অরঞ্ঞখেত্তনদীতল়াকমগ্গাদযো ন ৰট্টন্তীতি আহ ‘‘জঙ্ঘমগ্গো ৰা হোতূ’’তিআদি. যো পন জঙ্ঘমগ্গো সকটমগ্গতো ওক্কমিত্ৰা পুন সকটমগ্গমেৰ ওতরতি, যে ৰা জঙ্ঘমগ্গসকটমগ্গা অৰলঞ্জিতা, তে ন ৰট্টন্তি. তেনাহ ‘‘জঙ্ঘসত্থসকটসত্থেহী’’তিআদি. এত্থ চ সচে সকটমগ্গস্স অন্তিমচক্কমগ্গং নিমিত্তং করোন্তি, মগ্গো বহিসীমায হোতি. সচে বাহিরচক্কমগ্গং নিমিত্তং করোন্তি, বাহিরচক্কমগ্গোৰ বহিসীমায হোতি, সেসং অন্তোসীমং ভজতীতি ৰেদিতব্বং. সচেপি দ্ৰে মগ্গা নিক্খমিত্ৰা পচ্ছা সকটধুরমিৰ একীভৰন্তি, দ্ৰিধা ভিন্নট্ঠানে ৰা সম্বন্ধট্ঠানে ৰা সকিং কিত্তেত্ৰা পুন ন কিত্তেতব্বা. একাবদ্ধনিমিত্তঞ্হেতং হোতি.

সচে ৰিহারং পরিক্খিপিত্ৰা চত্তারো মগ্গা চতূসু দিসাসু গচ্ছন্তি, মজ্ঝে একং কিত্তেত্ৰা অপরং কিত্তেতুং ন ৰট্টতি. একাবদ্ধনিমিত্তঞ্হেতং. কোণং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গতং পন পরভাগে কিত্তেতুং ৰট্টতি. ৰিহারমজ্ঝেন ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গতমগ্গো পন ন কিত্তেতব্বো. কিত্তিতে পন নিমিত্তস্স উপরি ৰিহারো হোতি. ইমঞ্চ মগ্গং কিত্তেন্তেন ‘‘মগ্গো পজ্জো পথো’’তিআদিনা (চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) ৰুত্তেসু দসসু নামেসু যেন কেনচি নামেন কিত্তেতুং ৰট্টতি. পরিখাসণ্ঠানেন ৰিহারং পরিক্খিপিত্ৰা গতমগ্গো একত্থ কিত্তেত্ৰা অঞ্ঞত্থ কিত্তেতুং ন ৰট্টতি.

যং পন অবদ্ধসীমালক্খণে নদিং ৰক্খামাতি ‘‘যস্সা ধম্মিকানং রাজূনং কালে’’তিআদিনা (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) উদকুক্খেপসীমাযং নদিযা ৰক্খমানত্তা ৰুত্তং. যা পন নদী মগ্গো ৰিয সকটধুরসণ্ঠানেন ৰা পরিখাসণ্ঠানেন ৰা ৰিহারং পরিক্খিপিত্ৰা গতা, নং একত্থ কিত্তেত্ৰা অঞ্ঞত্থ কিত্তেতুং ন ৰট্টতি. ৰিহারস্স চতূসু দিসাসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গতে নদীচতুক্কেপি এসেৰ নযো. অসম্মিস্সনদিযো পন চতস্সোপি কিত্তেতুং ৰট্টতি. সচে ৰতিং করোন্তো ৰিয রুক্খপাদে নিখণিত্ৰা ৰল্লিপলালাদীহি নদীসোতং রুম্ভন্তি, উদকম্পি অজ্ঝোত্থরিত্ৰা আৰরণং পৰত্ততিযেৰ, নিমিত্তং কাতুং ৰট্টতি. যথা পন উদকং নপ্পৰত্ততি, এৰং সেতুম্হি কতে অপ্পৰত্তমানা নদী নিমিত্তং কাতুং ন ৰট্টতি. পৰত্তনট্ঠানে নদীনিমিত্তং, অপ্পৰত্তনট্ঠানে উদকনিমিত্তং কাতুং ৰট্টতি.

যা পন দুব্বুট্ঠিকালে ৰা গিম্হে ৰা নিরুদকভাৰেন নপ্পৰত্ততি, সা ৰট্টতি. মহানদিতো উদকমাতিকং নীহরন্তি, সা কুন্নদীসদিসা হুত্ৰা তীণি সস্সানি সম্পাদেন্তী নিচ্চং পৰত্ততি. কিঞ্চাপি পৰত্ততি, নিমিত্তং কাতুং ন ৰট্টতি. যা পন মূলে মহানদিতো নিগ্গতাপি কালন্তরেন তেনেৰ নিগ্গতমগ্গেন নদিং ভিন্দিত্ৰা সযমেৰ গচ্ছতি, গচ্ছন্তী চ পরতো সুসুমারাদিসমাকিণ্ণা নাৰাদীহি সঞ্চরিতব্বা নদী হোতি, তং নিমিত্তং কাতুং ৰট্টতি.

অসন্দমানন্তি অপ্পৰত্তমানং. সন্দমানং নাম ওঘনদীউদকৰাহকমাতিকাসু উদকং. ৰুত্তপরিচ্ছেদকালং অতিট্ঠন্তন্তি ‘‘যাৰ কম্মৰাচাপরিযোসানা সণ্ঠমানক’’ন্তি ৰুত্তপরিচ্ছেদকালং অতিট্ঠন্তং. ভাজনগতন্তি নাৰাচাটিআদীসু ভাজনেসু গতং. যং পন অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘গম্ভীরেসু আৰাটাদীসু উক্খেপিমং উদকং নিমিত্তং ন কাতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৫৮) ৰুত্তং, তং দুৰুত্তং, অত্তনো মতিমত্তমেৰ. ঠিতং পন অন্তমসো সূকরখতাযপি গামদারকানং কীল়নৰাপিযম্পি সচে যাৰ কম্মৰাচাপরিযোসানং তিট্ঠতি, অপ্পং ৰা হোতু, বহু ৰা, ৰট্টতিযেৰ. তস্মিং পন ঠানে নিমিত্তসঞ্ঞাকরণত্থং পাসাণৰালিকাপংসুআদিরাসি ৰা পাসাণত্থম্ভো ৰা দারুত্থম্ভো ৰা কাতব্বো.

এৰং নিমিত্তসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেত্ৰা ইদানি যেহি আকারেহি বদ্ধা পরিসাসম্পত্তিযুত্তা নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পরিসাসম্পত্তিযা যুত্তা নামা’’তিআদিমাহ. ইমস্স পন কম্মস্স চতুৰগ্গকরণীযত্তা ‘‘চতূহি ভিক্খূহী’’তি ৰুত্তং. ইমঞ্চ সীমং বন্ধিতুকামেহি সামন্তৰিহারেসু ভিক্খূ তস্স তস্স ৰিহারস্স সীমাপরিচ্ছেদং পুচ্ছিত্ৰা বদ্ধসীমৰিহারানং সীমায সীমন্তরিকং, অবদ্ধসীমৰিহারানং সীমায উপচারং ঠপেত্ৰা দিসাচারিকভিক্খূনং নিস্সঞ্চারসমযে সচে একস্মিং গামখেত্তে সীমং বন্ধিতুকামা, যে তত্থ বদ্ধসীমৰিহারা, তেসু ভিক্খূনং ‘‘মযং অজ্জ সীমং বন্ধিস্সাম, তুম্হে সকসকসীমাপরিচ্ছেদতো মা নিক্খমিত্থা’’তি পেসেতব্বং. যে অবদ্ধসীমৰিহারা, তেসু ভিক্খূ একজ্ঝং সন্নিপাতাপেতব্বা, ছন্দারহানং ছন্দো আহরাপেতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘যাৰতিকা তস্মিং গামখেত্তে’’তিআদি. তস্মিং গামখেত্তেতি যস্মিং গামখেত্তে ঠত্ৰা কম্মৰাচং ৰাচেন্তি, তস্মিং গামখেত্তে. ‘‘সচে অঞ্ঞানিপি গামখেত্তানি অন্তো কত্তুকামা, তেসু গামেসু যে ভিক্খূ ৰসন্তি, তেহিপি আগন্তব্বং, অনাগচ্ছন্তানং ছন্দো আহরিতব্বো’’তি মহাসুমত্থেরো আহ. মহাপদুমত্থেরো পনাহ ‘‘নানাগামখেত্তানি নাম পাটিযেক্কং বদ্ধসীমাসদিসানি, ন ততো ছন্দপারিসুদ্ধি আগচ্ছতি. অন্তোনিমিত্তগতেহি পন ভিক্খূহি আগন্তব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা পুন আহ ‘‘সমানসংৰাসকসীমাসম্মন্ননকালে আগমনম্পি অনাগমনম্পি ৰট্টতি, অৰিপ্পৰাসসীমাসম্মন্ননকালে পন অন্তোনিমিত্তগতেহি আগন্তব্বং. অনাগচ্ছন্তানং ছন্দো আহরিতব্বো’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮).

ইদানি যেহি আকারেহি সম্মতা কম্মৰাচাসম্পত্তিযুত্তা নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘কম্মৰাচাসম্পত্তিযা যুত্তা নামা’’তিআদিমাহ. আদিসদ্দেন. ‘‘যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো এতেহি নিমিত্তেহি সীমং সম্মন্নেয্য সমানসংৰাসং একূপোসথং, এসা ঞত্তি. সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যাৰতা সমন্তা নিমিত্তা কিত্তিতা, সঙ্ঘো এতেহি নিমিত্তেহি সীমং সম্মন্নতি সমানসংৰাসং একূপোসথং, যস্সাযস্মতো খমতি এতেহি নিমিত্তেহি সীমায সম্মুতি সমানসংৰাসায একূপোসথায, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. সম্মতা সীমা সঙ্ঘেন এতেহি নিমিত্তেহি সমানসংৰাসা একূপোসথা, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি (মহাৰ. ১৩৯) ইমং পাল়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. ৰুত্তাযাতি উপোসথক্খন্ধকে ৰুত্তায. ঞত্তিদোসঅনুস্সাৰনদোসেহি ৰিরহিতত্তা পরিসুদ্ধায.

খণ্ডসীমা (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮; সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮; ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) নাম খুদ্দকসীমা. সমানসংৰাসকত্থং সম্মতা সীমা সমানসংৰাসকসীমা. অৰিপ্পৰাসত্থং সম্মতা সীমা অৰিপ্পৰাসসীমা. ইমাসু পন তীসু সীমং সম্মন্নন্তেহি পব্বজ্জুপসম্পদাদীনং সঙ্ঘকম্মানং সুখকরণত্থং পঠমং খণ্ডসীমা বন্ধিতব্বা. তং পন বন্ধন্তেহি ৰত্তং জানিতব্বং. সচে হি বোধিচেতিযভত্তসালাদীনি সব্বৰত্থূনি পতিট্ঠাপেত্ৰা কতৰিহারে বন্ধন্তি, ৰিহারমজ্ঝে বহূনং সমোসরণট্ঠানে অবন্ধিত্ৰা ৰিহারপচ্চন্তে ৰিৰিত্তোকাসে বন্ধিতব্বা. অকতৰিহারে বন্ধন্তেহি বোধিচেতিযাদীনং সব্বৰত্থূনং ঠানং সল্লক্খেত্ৰা যথা পতিট্ঠিতেসু ৰত্থূসু ৰিহারপচ্চন্তে ৰিৰিত্তোকাসে হোতি, এৰং বন্ধিতব্বা. সা হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন সচে একৰীসতিভিক্খূ গণ্হাতি, ৰট্টতি. ততো ওরং ন ৰট্টতি. পরং ভিক্খুসহস্সং গণ্হন্তীপি ৰট্টতি. তং বন্ধন্তেহি সীমামাল়কস্স সমন্তা নিমিত্তুপগা পাসাণা ঠপেতব্বা, ন খণ্ডসীমায ঠিতেহি মহাসীমা বন্ধিতব্বা, ন মহাসীমায ঠিতেহি খণ্ডসীমা. খণ্ডসীমাযমেৰ পন ঠত্ৰা খণ্ডসীমা বন্ধিতব্বা, মহাসীমাযমেৰ ঠত্ৰা মহাসীমা.

তত্রাযং বন্ধনৰিধি – সমন্তা ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি এৰং নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা কম্মৰাচায সীমা সম্মন্নিতব্বা. অথ তস্সা এৰ দল়্হীকম্মত্থং অৰিপ্পৰাসকম্মৰাচা কাতব্বা. এৰঞ্হি ‘‘সীমং সমূহনিস্সামা’’তি আগতা সমূহনিতুং ন সক্খিস্সন্তি. সীমং সম্মন্নিত্ৰা বহি সীমন্তরিকপাসাণা ঠপেতব্বা, সীমন্তরিকা পচ্ছিমকোটিযা চতুরঙ্গুলপ্পমাণাপি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৬৩) ৰট্টতি. সচে পন ৰিহারো মহা হোতি, দ্ৰেপি তিস্সোপি ততুত্তরিপি খণ্ডসীমাযো বন্ধিতব্বা.

এৰং খণ্ডসীমং সম্মন্নিত্ৰা মহাসীমাসম্মুতিকালে খণ্ডসীমতো নিক্খমিত্ৰা মহাসীমাযং ঠত্ৰা সমন্তা অনুপরিযাযন্তেহি সীমন্তরিকপাসাণা কিত্তেতব্বা. ততো অৰসেসনিমিত্তে কিত্তেত্ৰা হত্থপাসং অৰিজহন্তেহি কম্মৰাচায সমানসংৰাসকসীমং সম্মন্নিত্ৰা তস্সা দল়্হীকম্মত্থং অৰিপ্পৰাসকম্মৰাচাপি কাতব্বা. এৰঞ্হি ‘‘সীমং সমূহনিস্সামা’’তি আগতা সমূহনিতুং ন সক্খিস্সন্তি. সচে পন খণ্ডসীমায নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা ততো সীমন্তরিকায নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা মহাসীমায নিমিত্তানি কিত্তেন্তি, এৰং তীসু ঠানেসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা যং সীমং ইচ্ছন্তি, তং পঠমং বন্ধিতুং ৰট্টতি. এৰং সন্তেপি যথাৰুত্তনযেন খণ্ডসীমতোৰ পট্ঠায বন্ধিতব্বা. এৰং বদ্ধাসু পন সীমাসু খণ্ডসীমাযং ঠিতা ভিক্খূ মহাসীমাযং কম্মং করোন্তানং ন কোপেন্তি, মহাসীমাযং ৰা ঠিতা খণ্ডসীমাযং করোন্তানং. সীমন্তরিকায পন ঠিতা উভিন্নম্পি ন কোপন্তি. গামখেত্তে ঠত্ৰা কম্মং করোন্তানং পন সীমন্তরিকায ঠিতা কোপেন্তি. সীমন্তরিকা হি গামখেত্তং ভজতি. অৰিপ্পৰাসসীমাসম্মন্ননে কতে সতি সা চ অৰিপ্পৰাসসীমা নাম হোতি. তেনাহ ‘‘তস্সাযেৰ পভেদো’’তি. তস্সাযেৰাতি বদ্ধসীমায এৰ.

অযং পন ৰিসেসো – ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) ৰচনতো অৰিপ্পৰাসসীমা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ ন ওতরতি, সমানসংৰাসকসীমা পন তত্থাপি ওতরতি. সমানসংৰাসকসীমা চেত্থ অত্তনো ধম্মতায গচ্ছতি, অৰিপ্পৰাসসীমা পন যত্থ সমানসংৰাসকসীমা, তত্থেৰ গচ্ছতি. ন হি তস্সা ৰিসুং নিমিত্তকিত্তনং অত্থি. তত্থ সচে অৰিপ্পৰাসায সম্মুতিকালে গামো অত্থি, তং সা ন ওতরতি. সচে পন সম্মতায সীমায পচ্ছা গামো নিৰিসতি, সোপি সীমাসঙ্খমেৰ গচ্ছতি. যথা চ পচ্ছা নিৰিট্ঠো, এৰং পঠমং নিৰিট্ঠস্স পচ্ছা ৰড্ঢিতপ্পদেসোপি সীমাসঙ্খমেৰ গচ্ছতি. সচেপি সীমাসম্মুতিকালে গেহানি কতানি, ‘‘পৰিসিস্সামা’’তি আলযোপি অত্থি, মনুস্সা পন অপ্পৰিট্ঠা, পোরাণগামং ৰা সগেহমেৰ ছড্ডেত্ৰা অঞ্ঞত্থ গতা, অগামোযেৰ এস, সীমা ওতরতি. সচে পন একম্পি কুলং পৰিট্ঠং ৰা অগতং ৰা অত্থি, গামোযেৰ, সীমা ন ওতরতি.

এৰং বদ্ধসীমং দস্সেত্ৰা ইদানি অবদ্ধসীমং দস্সেন্তো ‘‘অবদ্ধসীমা পনা’’তিআদিমাহ. গামো এৰ সীমা গামসীমা. গামগ্গহণেন চেত্থ নিগমনগরানম্পি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. যত্তকে পদেসে তস্স গামস্স গামভোজকা বলিং লভন্তি, সো পদেসো অপ্পো ৰা হোতু, মহন্তো ৰা, একং গামখেত্তং নাম. যম্পি একস্মিংযেৰ গামখেত্তে একং পদেসং ‘‘অযং ৰিসুং গামো হোতূ’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা রাজা কস্সচি দেতি, সোপি ৰিসুংগামসীমা হোতিযেৰ. তস্মা সা চ ইতরা চ পকতিগামসীমা বদ্ধসীমাসদিসাৰ হোতি. কেৰলং পন তিচীৰরৰিপ্পৰাসপরিহারং ন লভতীতি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭).

অগামকে অরঞ্ঞেতি ৰিঞ্ঝাটৰিসদিসে অরঞ্ঞে. তেনাহ ‘‘অগামকং নামা’’তিআদি. অযং পন সীমা তিচীৰরৰিপ্পৰাসপরিহারম্পি লভতি. মচ্ছবন্ধানন্তি কেৰট্টানং. অগমনপথেসূতি গন্তুং অসক্কুণেয্যপথেসু. যত্থ তদহেৰ গন্ত্ৰা তদহেৰ পচ্চাগন্তুং ন সক্কা হোতি, তাদিসেসূতি ৰুত্তং হোতি. তেসং গমনপরিযন্তস্স ওরতো পন গামসীমাসঙ্খং গচ্ছতি. তত্থ গামসীমং অসোধেত্ৰা কম্মং কাতুং ন ৰট্টতি. মজ্ঝে ঠিতানং সব্বদিসাসু সত্তব্ভন্তরাতি মজ্ঝে ঠিতানং ভিক্খূনং ঠিতোকাসতো সব্বদিসাসু সত্তব্ভন্তরা. তত্থাতি তেসু অব্ভন্তরেসু. তস্মাতি যস্মা পরিসৰসেন ৰড্ঢতি, তস্মা. উপচারত্থাযাতি সীমোপচারত্থায. সীমাভাৰং পটিক্খিপিত্ৰাতি বদ্ধসীমাভাৰং পটিক্খিপিত্ৰা. সমানো সংৰাসো এত্থাতি সমানসংৰাসা. একো উপোসথো এত্থাতি একূপোসথা. এত্থ চ উপোসথস্স ৰিসুং গহিতত্তা অৰসেসকম্মৰসেন সমানসংৰাসতা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তাতি অবদ্ধসীমাপরিচ্ছেদং দস্সেতুং উপোসথক্খন্ধকে (মহাৰ. ১৪৯) ৰুত্তা. অনু অনু অড্ঢমাসং অন্ৰড্ঢমাসং, অড্ঢমাসে অড্ঢমাসেতি অত্থো. এৰং ‘‘অনুদসাহ’’ন্তিআদীসুপি. দেৰেতি মেঘে. ৰলাহকেসু ৰিগতমত্তেসূতি ভাৰেনভাৰলক্খণে ভুম্মং. সোতন্তি উদকপ্পৰাহো ৰুচ্চতি. তিত্থেন ৰা অতিত্থেন ৰা ওতরিত্ৰাতি পাঠসেসো. তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেত্ৰাতি যথা তিমণ্ডলপটিচ্ছাদনং হোতি, এৰং নিৰাসেত্ৰা. উত্তরন্তিযাতি যত্থ কত্থচি উত্তরন্তিযা. ভিক্খুনীৰিভঙ্গে (পাচি. ৬৯২) ভিক্খুনিযা ৰসেন নদীলক্খণস্স পাল়িযং আগতত্তা ‘‘ভিক্খুনিযা’’তি ৰুত্তং, ন পন ৰিসেসসব্ভাৰতো.

কেনচি খণিত্ৰা অকতোতি অন্তমসো তিরচ্ছানেনপি খণিত্ৰা অকতো. নদিং ৰা সমুদ্দং ৰা ভিন্দিত্ৰাতি নদীকূলং ৰা সমুদ্দৰেলং ৰা ভিন্দিত্ৰা. এতং লক্খণন্তি ‘‘যত্থ নদিযং ৰুত্তপ্পকারে ৰস্সকালে উদকং সন্তিট্ঠতী’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰুত্তপ্পকারলক্খণং. লোণীপি জাতস্সরসঙ্খমেৰ গচ্ছতি. যত্থ পন ৰুত্তপ্পকারে ৰস্সকালে ৰস্সে পচ্ছিন্নমত্তে পিৰিতুং ৰা হত্থপাদে ধোৰিতুং ৰা উদকং ন হোতি সুক্খতি, অযং জাতস্সরো গামখেত্তসঙ্খমেৰ গচ্ছতি.

উদকুক্খেপাতি করণত্থে নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘উদকুক্খেপেনা’’তি. কথং পন উদকং খিপিতব্বন্তি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. মজ্ঝিমেন পুরিসেনাতি থামমজ্ঝিমেন পুরিসেন. অযং উদকুক্খেপো নামাতি অযং উদকুক্খেপেন পরিচ্ছিন্না সীমা নামাতি অত্থো. যাৰ পরিসা ৰড্ঢতি, তাৰ অযং সীমাপি ৰড্ঢতি, পরিসপরিযন্ততো উদকুক্খেপোযেৰ পমাণং. সচে পন নদী নাতিদীঘা হোতি, পভৰতো পট্ঠায যাৰ মুখদ্ৰারং সব্বত্থ সঙ্ঘো নিসীদতি, উদকুক্খেপসীমাকম্মং নত্থি. সকলাপি নদী এতেসংযেৰ ভিক্খূনং পহোতি.

পকতিৰস্সকালেতি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারে পকতিৰস্সকালে. চতূসু মাসেসূতি ৰস্সানস্স চতূসু মাসেসু. অতিৰুট্ঠিকালে ওঘেন ওত্থতোকাসো ন গহেতব্বো. সো হি গামসীমাসঙ্খমেৰ গচ্ছতি. অন্তোনদিযং জাতস্সরে জাতপিট্ঠিপাসাণদীপকেসুপি অযমেৰ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. সচে পন নদী পরিপুণ্ণা হোতি সমতিত্থিকা, উদকসাটিকং নিৰাসেত্ৰাপি অন্তোনদিযংযেৰ কম্মং কাতব্বং. সচে ন সক্কোন্তি, নাৰাযপি ঠত্ৰা কাতব্বং. গচ্ছন্তিযা পন নাৰায কাতুং ন ৰট্টতি. কস্মা? উদকুক্খেপমত্তমেৰ হি সীমা, তং নাৰা সীঘমেৰ অতিক্কামেতি. এৰং সতি অঞ্ঞিস্সা সীমায ঞত্তি, অঞ্ঞিস্সা অনুস্সাৰনা হোতি, তস্মা নাৰং অরিত্তেন ৰা ঠপেত্ৰা, পাসাণে ৰা লম্বিত্ৰা, অন্তোনদিযং জাতরুক্খে ৰা বন্ধিত্ৰা কম্মং কাতব্বং. অন্তোনদিযং বদ্ধঅট্টকেপি অন্তোনদিযং জাতরুক্খেপি ঠিতেহি কম্মং কাতুং ৰট্টতি.

সচে পন রুক্খস্স সাখা ৰা ততো নিক্খন্তপারোহো ৰা বহিনদীতীরে ৰিহারসীমায ৰা গামসীমায ৰা পতিট্ঠিতো, সীমং ৰা সোধেত্ৰা, সাখং ৰা ছিন্দিত্ৰা কম্মং কাতব্বং. বহিনদীতীরে জাতরুক্খস্স অন্তোনদিযং পৰিট্ঠসাখায ৰা পারোহে ৰা নাৰং বন্ধিত্ৰা কম্মং কাতুং ন ৰট্টতি. করোন্তেহি সীমা ৰা সোধেতব্বা, সাখং ছিন্দিত্ৰা ৰা তস্স বহিপতিট্ঠিতভাগো নাসেতব্বো. নদীতীরে পন খাণুকং কোট্টেত্ৰা তত্থ বন্ধনাৰায ন ৰট্টতিযেৰ.

নদিযং সেতুং করোন্তি, সচে অন্তোনদিযংযেৰ সেতু ৰা সেতুপাদা ৰা, সেতুম্হি ঠিতেহি কম্মং কাতুং ৰট্টতি. সচে পন সেতু ৰা সেতুপাদা ৰা বহিতীরে পতিট্ঠিতা, কম্মং কাতুং ন ৰট্টতি, সীমং সোধেত্ৰা কম্মং কাতব্বং. অথ সেতুপাদা অন্তো, সেতু পন উভিন্নম্পি তীরানং উপরিআকাসে ঠিতো, ৰট্টতি. জাতস্সরেপি এসেৰ নযো.

‘‘যস্মিং পদেসে পকতিৰীচিযো ওত্থরিত্ৰা সণ্ঠহন্তী’’তি এতেন যং পদেসং উদ্ধং ৰড্ঢনকউদকং ৰা পকতিৰীচিযো ৰা ৰেগেন আগন্ত্ৰা ওত্থরন্তি, তত্থ কম্মং কাতুং ন ৰট্টতীতি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) দস্সেতি. সচে ঊমিৰেগো বাধতি, নাৰায ৰা অট্টকে ৰা ঠত্ৰা কাতব্বং. তেসু ৰিনিচ্ছযো নদিযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. সচে পন সমুদ্দো গামসীমং ৰা নিগমসীমং ৰা ওত্থরিত্ৰা তিট্ঠতি, সমুদ্দোৰ হোতি. তত্থ কম্মং কাতুং ৰট্টতি. ততো পট্ঠায কপ্পিযভূমীতি ওত্থরিত্ৰা সণ্ঠিতউদকন্ততো পট্ঠায অন্তো নদীজাতস্সরসমুদ্দো নামাতি অত্থো. দুব্বুট্ঠিকালেতি ৰস্সানহেমন্তে সন্ধায ৰুত্তং. সুক্খেসুপীতি নিরুদকেসুপি. যথা চ ৰাপিখণনে, এৰং আৰাটপোক্খরণীআদীনং খণনেপি গামখেত্তং হোতিযেৰাতি দট্ঠব্বং. ৰপ্পং ৰা করোন্তীতি লাবুতিপুসকাদিৰপ্পং ৰা করোন্তি. তং ঠানন্তি যত্থ ৰাপিআদিকং কতং, তং ঠানং. অঞ্ঞং পন কপ্পিযভূমি. সচে পন জাতস্সরং পূরেত্ৰা থলং করোন্তি, একস্মিং দিসাভাগে পাল়িং বন্ধিত্ৰা সব্বমেৰ নং মহাতল়াকং ৰা করোন্তি, সব্বোপি অজাতস্সরো হোতি. গামসীমাসঙ্খমেৰ গচ্ছতি.

সচে নদিম্পি ৰিনাসেত্ৰা তল়াকং করোন্তি, হেট্ঠা পাল়ি বদ্ধা, উদকং আগন্ত্ৰা তল়াকং পূরেত্ৰা তিট্ঠতি, এত্থ কম্মং কাতুং ন ৰট্টতি. উপরি পৰত্তনট্ঠানে ছড্ডিতং উদকং নদিং ওত্থরিত্ৰা সন্দনট্ঠানতো পট্ঠায ৰট্টতি. কাচি নদী কালন্তরেন উপ্পতিত্ৰা গামনিগমসীমং ওত্থরিত্ৰা পৰত্ততি, নদীযেৰ হোতি, কম্মং কাতুং ৰট্টতি. সচে ৰিহারসীমং ওত্থরতি ‘‘ৰিহারসীমা’’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি. তস্মাতি যস্মা অন্তো গচ্ছতি, তস্মা. সমন্তা উদকুক্খেপপরিচ্ছেদো কাতব্বোতি পহোনকট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং. যত্থ পন কুন্নদীআদীসু নপ্পহোতি, তত্থ পহোনকট্ঠানতো উদকুক্খেপপরিচ্ছেদো কাতব্বো. উপচারত্থাযাতি সীমোপচারত্থায.

কস্মা পন অঞ্ঞমেকং সত্তব্ভন্তরং, অঞ্ঞো একো উদকুক্খেপো চ উপচারত্থায ঠপেতব্বোতি আহ ‘‘অযং হী’’তিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৭; ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৭) – যস্মা অযং সত্তব্ভন্তরসীমা চ উদকুক্খেপসীমা চ ভিক্খূনং ঠিতোকাসতো পট্ঠায লব্ভতি, তে চ ভিক্খূ ন সব্বদা একসদিসা, কদাচি ৰড্ঢন্তি, কদাচি পরিহাযন্তি. যদা চ ৰড্ঢন্তি, তদা সীমাসঙ্করো হোতি. তস্মা অঞ্ঞমেকং সত্তব্ভন্তরং, অঞ্ঞো একো উদকুক্খেপো চ উপচারত্থায ঠপেতব্বোতি. যং পন মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘ততো অধিকং ৰট্টতিযেৰ, ঊনকং পন ন ৰট্টতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) ৰুত্তং, তম্পি এতদত্থমেৰ, ন পন তত্থ কতস্স কম্মস্স কুপ্পত্তাতি গহেতব্বং. পরিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপীতি অত্তনো সত্তব্ভন্তরেন, উদকুক্খেপেন ৰা যো তেসং সত্তব্ভন্তরস্স, উদকুক্খেপস্স ৰা পরিচ্ছেদো, ততো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপীতি অত্থো. কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি, ইদং ‘‘কম্মং কোপেতী’’তি মহাঅট্ঠকথাদীসু ৰৰত্থানন্তি অত্থো. ‘‘ইতি ইম’’ন্তিআদি যথাৰুত্তস্স নিগমনং. হোতি চেত্থ –

‘‘বদ্ধাবদ্ধৰসেনেধ, সীমা নাম দ্ৰিধা তহিং;

তিসম্পত্তিযুত্তা ৰজ্জি-তেকাদস ৰিপত্তিকা;

বদ্ধসীমা তিধা খণ্ডা-দিতো গামাদিতো পরা’’তি.

সভাগাপত্তি চ নামেসা দুৰিধা ৰত্থুসভাগা, আপত্তিসভাগাতি. তত্থ ইধ ৰত্থুসভাগা অধিপ্পেতা, নেতরাতি দস্সেতুং ‘‘যং সব্বো সঙ্ঘো ৰিকালভোজনাদিনা’’তিআদিমাহ. লহুকাপত্তিন্তি লহুকেন ৰিনযকম্মেন ৰিসুজ্ঝনতো লহুকা থুল্লচ্চযপাচিত্তিযপাটিদেসনীযদুক্কটদুব্ভাসিতসঙ্খাতা পঞ্চাপত্তিযো. ৰত্থুসভাগায সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিযাপি সতি উপোসথকম্মং পত্তকল্লং ন হোতিযেৰ. যথাহ ‘‘সভাগসঙ্ঘাদিসেসং আপন্নস্স পন সন্তিকে আৰি কাতুং ন ৰট্টতি. সচে আৰি করোতি, আপত্তি আৰিকতা হোতি, দুক্কটা পন ন মুচ্চতী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ১০২). তস্সা পন অদেসনাগামিনিতো এৰং ৰুত্তং. ৰত্থুসভাগাতি ৰত্থুৰসেন সমানভাগা, এককোট্ঠাসাতি ৰুত্তং হোতি. ইমমেৰ ৰত্থুসভাগং দেসেতুং ন ৰট্টতি ‘‘ন, ভিক্খৰে, সভাগা আপত্তি দেসেতব্বা, যো দেসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ১৬৯) ৰুত্তত্তা, ন পন আপত্তিসভাগং. তেনাহ ‘‘ৰিকালভোজনপচ্চযা আপন্নং পনা’’তিআদি. আপত্তিসভাগন্তি আপত্তিযা সমানভাগং.

সামন্তা আৰাসাতি সামন্তআৰাসং, সমীপৰিহারন্তি অত্থো. সজ্জুকন্তি তদহেৰাগমনত্থায. পাহেতব্বোতি পেসেতব্বো. ইচ্চেতং কুসলন্তি ইতি এতং সুন্দরং ভদ্দকং, লদ্ধকপ্পন্তি ৰুত্তং হোতি. নো চে লভেথাতি ৰিহারানং দূরতায ৰা মগ্গে পরিপন্থাদিনা ৰা যদি ন লভেথ. ‘‘তস্স সন্তিকে পটিকরিস্সতী’’তি ইমিনা ৰচনেন সভাগাপত্তি আৰি কাতুম্পি ন লব্ভতীতি দীপিতং হোতি. যদি লভেয্য, আৰি কত্ৰাপি উপোসথং করেয্য. যদি পন সব্বো সঙ্ঘো সভাগং সঙ্ঘাদিসেসং আপন্নো হোতি, ঞত্তিং ঠপেত্ৰা উপোসথং কাতুং ন ৰট্টতি, উপোসথস্স অন্তরাযোৰ হোতি. উভোপি দুক্কটং আপজ্জন্তি ‘‘ন, ভিক্খৰে, সভাগা আপত্তি দেসেতব্বা, যো দেসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্স. ন, ভিক্খৰে, সভাগা আপত্তি পটিগ্গহেতব্বা, যো পটিগ্গণ্হেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ১৬৯) ৰুত্তত্তা. ৰিমতি সংসযো, তত্থ নিযুত্তো ৰেমতিকো. ‘‘পুন নিব্বেমতিকো হুত্ৰা দেসেতব্বমেৰা’’তি নেৰ পাল়িযং, ন চ অট্ঠকথাযং অত্থি, দেসিতে পন দোসো নত্থি. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘পারিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আরোচেথা’’তিআদিনা নযেন সাপত্তিকস্স উপোসথকরণে পঞ্ঞত্তং দুক্কটং আপজ্জন্তীতি ৰুত্তনযেনেৰ. কস্মা সভাগাপত্তিযেৰ ৰুত্তাতি আহ ‘‘এতাসু হী’’তিআদি. ৰিসভাগাপত্তীসু ৰিজ্জমানাসুপি পত্তকল্লং হোতিযেৰাতি ৰিসভাগাসু পন ৰিজ্জমানাসু তেসংযেৰ পুগ্গলানং আপত্তি, ন সঙ্ঘস্সাতি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং হোতিযেৰ.

অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নকো নাম চতুন্নং পারাজিকানং অঞ্ঞতরং অজ্ঝাপন্নকো. পণ্ডকাদীনং ৰিনিচ্ছযো পরতো পারাজিকুদ্দেসে আৰি ভৰিস্সতি. তিরচ্ছানগতোতি অন্তমসো সক্কং দেৰরাজানং উপাদায যো কোচি নাগমাণৰকাদিকো অমনুস্সজাতিকো ৰেদিতব্বো, ন অস্সগোণাদযো. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. তত্থ এত্থাতি এতিস্সং ৰজ্জনীযপুগ্গলকথাযং. যস্স উপসম্পদা পটিক্খিত্তাতি ‘‘তিরচ্ছানগতো, ভিক্খৰে, অনুপসম্পন্নো, ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি (মহাৰ. ১১১) যস্স নাগসুপণ্ণাদিনো তিরচ্ছানগতস্স উপসম্পদা পটিক্খিত্তা, সো ইধাপি তিরচ্ছানগতো নামাতি অত্থো. তত্থ হি অন্তমসো দেৰে উপাদায নাগমাণৰকাদিকো যো কোচি অমনুস্সজাতিকো ‘‘তিরচ্ছানগতো’’তি অধিপ্পেতো. ৰুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘তিরচ্ছানগতো, ভিক্খৰেতি এত্থ নাগো ৰা হোতু সুপণ্ণমাণৰকাদীনং ৰা অঞ্ঞতরো, অন্তমসো সক্কং দেৰরাজানং উপাদায যো কোচি অমনুস্সজাতিযো, সো সব্বোৰ ইমস্মিং অত্থে ‘তিরচ্ছানগতো’তি ৰেদিতব্বো’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১১১). তিত্থং ৰুচ্চতি লদ্ধি, তং এতেসং অত্থীতি তিত্থিকা, তিত্থিকা এৰ তিত্থিযা, ইতো অঞ্ঞলদ্ধিকাতি অত্থো.

সুত্তস্স উদ্দেসো সুত্তুদ্দেসো. পারিসুদ্ধি এৰ উপোসথো পারিসুদ্ধিউপোসথো. এসেৰ নযো অধিট্ঠানুপোসথোতি এত্থাপি. সোতি পাতিমোক্খুদ্দেসো. ওৰাদোৰ পাতিমোক্খং, তস্স উদ্দেসো সরূপেন কথনং ওৰাদপাতিমোক্খুদ্দেসো. ‘‘ইমস্মিং ৰীতিক্কমে অযং নাম আপত্তী’’তি এৰং আপত্তিৰসেন আণাপনং পঞ্ঞাপনং আণা, সেসং অনন্তরসদিসমেৰ.

খন্তী পরমং তপো তিতিক্খা…পে… ৰুত্তা তিস্সো গাথাযো নাম –

‘‘খন্তী পরমং তপো তিতিক্খা;

নিব্বানং পরমং ৰদন্তি বুদ্ধা;

ন হি পব্বজিতো পরূপঘাতী;

ন সমণো হোতি পরং ৰিহেঠযন্তো.

‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা;

সচিত্তপরিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসনং.

‘‘অনূপৰাদো অনূপঘাতো, পাতিমোক্খে চ সংৰরো;

মত্তঞ্ঞুতা চ ভত্তস্মিং, পন্তঞ্চ সযনাসনং;

অধিচিত্তে চ আযোগো, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি.(দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩-১৮৫) –

ইমা তিস্সো গাথাযো.

তত্থ খন্তী পরমং তপোতি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯০; ধ. প. অট্ঠ. ২.১৮৫) অধিৰাসনখন্তি নাম পরমং তপো. তিতিক্খাতি খন্তিযা এৰ ৰেৰচনং, তিতিক্খাসঙ্খাতা অধিৰাসনখন্তি উত্তমং তপোতি অত্থো. নিব্বানং পরমং ৰদন্তীতি সব্বাকারেন পন নিব্বানং ‘‘পরম’’ন্তি ৰদন্তি বুদ্ধা. ন হি পব্বজিতো পরূপঘাতীতি যো অধিৰাসনখন্তিৰিরহিতত্তা পরং উপঘাতেতি বাধতি ৰিহিংসতি, সো পব্বজিতো নাম ন হোতি. চতুত্থপাদো পন তস্সেৰ ৰেৰচনং. ‘‘ন হি পব্বজিতো’’তি এতস্স হি ‘‘নসমণো হোতী’’তি ৰেৰচনং. ‘‘পরূপঘাতী’’তি এতস্স ‘‘পরং ৰিহেঠযন্তো’’তি ৰেৰচনং. অথ ৰা পরূপঘাতীতি সীলূপঘাতী. সীলঞ্হি উত্তমট্ঠেন ‘‘পর’’ন্তি ৰুচ্চতি. যো চ সমণো পরং যং কঞ্চি সত্তং ৰিহেঠযন্তো পরূপঘাতী হোতি, অত্তনো সীলৰিনাসকো, সো পব্বজিতো নাম ন হোতীতি অত্থো. অথ ৰা যো অধিৰাসনখন্তিযা অভাৰা পরূপঘাতী হোতি, পরং অন্তমসো ডংসমকসম্পি সঞ্চিচ্চ জীৰিতা ৰোরোপেতি, সো ন হি পব্বজিতো. কিং কারণা? মলস্স অপব্বাজিতত্তা. ‘‘পব্বাজযমত্তনো মলং, তস্মা ‘পব্বজিতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (ধ. প. ৩৮৮) ইদঞ্হি পব্বজিতলক্খণং. যোপি ন হেৰ খো উপঘাতেতি ন মারেতি, অপিচ দণ্ডাদীহি ৰিহেঠেতি, সো পরং ৰিহেঠযন্তো সমণো ন হোতি. কিং কারণা? ৰিহেসায অসমিতত্তা. ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং, ‘সমণো’তি পৰুচ্চতী’’তি (ধ. প. ২৬৫) ইদঞ্হি সমণলক্খণং.

দুতিযগাথায সব্বপাপস্সাতি সব্বাকুসলস্স. অকরণন্তি অনুপ্পাদনং. কুসলস্সাতি চতুভূমককুসলস্স. উপসম্পদাতি উপসম্পাদনং পটিলাভো. সচিত্তপরিযোদপনন্তি অত্তনো চিত্তস্স ৰোদাপনং পভস্সরভাৰকরণং সব্বসো পরিসোধনং, তং পন অরহত্তেন হোতি. ইতি সীলসংৰরেন সব্বপাপং পহায লোকিযলোকুত্তরাহি সমথৰিপস্সনাহি কুসলং সম্পাদেত্ৰা অরহত্তফলেন চিত্তং পরিযোদাপেতব্বন্তি এতং বুদ্ধানং সাসনং ওৰাদো অনুসিট্ঠি.

ততিযগাথায অনূপৰাদোতি ৰাচায কস্সচি অনুপৰদনং. অনূপঘাতোতি কাযেন কস্সচি উপঘাতস্স অকরণং. পাতিমোক্খেতি যং তং পাতিমোক্খং পঅতিমোক্খং অতিপমোক্খং উত্তমং সীলং, পাতি ৰা অগতিৰিসেসেহি, মোক্খেতি দুগ্গতিভযেহি. যো ৰা নং পাতি, তং মোক্খেতীতি ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং পাতিমোক্খে চ. সংৰরোতি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৰীতিক্কমলক্খণো সংৰরো. মত্তঞ্ঞুতাতি পটিগ্গহণপরিভোগৰসেন পমাণঞ্ঞুতা. পন্তঞ্চ সযনাসনন্তি জনসঙ্ঘট্টনৰিরহিতং নিজ্জনসম্বাধং ৰিৰিত্তং, সেনাসনঞ্চ. এত্থ চ দ্ৰিহিযেৰ পচ্চযেহি চতুপচ্চযসন্তোসো দীপিতোতি ৰেদিতব্বো পচ্চযসন্তোসসামঞ্ঞেন ইতরদ্ৰযস্সাপি লক্খণহারনযেন জোতিতত্তা. অধিচিত্তে চ আযোগোতি ৰিপস্সনাপাদকং অট্ঠসমাপত্তিচিত্তং, ততোপি মগ্গফলচিত্তমেৰ অধিচিত্তং, তস্মিং যথাৰুত্তে অধিচিত্তে আযোগো চ অনুযোগো চাতি অত্থো. এতং বুদ্ধান সাসনন্তি এতং পরস্স অনুপৰদনং, অনুপঘাতনং, পাতিমোক্খে সংৰরো, পটিগ্গহণপরিভোগেসু মত্তঞ্ঞুতা, অট্ঠসমাপত্তিৰসিভাৰায ৰিৰিত্তসেনাসনসেৰনঞ্চ বুদ্ধানং সাসনং ওৰাদো অনুসিট্ঠীতি. ইমা পন তিস্সো গাথা সব্ববুদ্ধানং পাতিমোক্খুদ্দেসগাথাযো হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. তং বুদ্ধা এৰ উদ্দিসন্তি, ন সাৰকা.

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৩৪) নযেন ৰুত্তং আণাপাতিমোক্খং নাম. তং সাৰকা এৰ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা সঙ্ঘকম্মং করোন্তি, ন চ তত্থ পরিযাপন্নাতি আহ ‘‘তং সাৰকা এৰ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা’’তি. ইমস্মিং অত্থেতি ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তি এতস্মিং অত্থে.

অনুপগতো নাম তত্থেৰ উপসম্পন্নো, অসতিযা পুরিমিকায অনুপগতো ৰা. চাতুমাসিনিযন্তি চাতুমাসিযং. সা হি চতুন্নং মাসানং পারিপূরিভূতাতি চাতুমাসী, সা এৰ ‘‘চাতুমাসিনী’’তি ৰুচ্চতি, তস্সং চাতুমাসিনিযং. পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমাসিনিযন্তি অত্থো. কাযসামগ্গিন্তি কাযেন সমগ্গভাৰং, হত্থপাসূপগমনন্তি ৰুত্তং হোতি.

অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো – সচে পুরিমিকায পঞ্চ ভিক্খূ ৰস্সং উপগতা, পচ্ছিমিকাযপি পঞ্চ, পুরিমেহি ঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারিতে পচ্ছিমেহি তেসং সন্তিকে পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো, ন একস্মিং উপোসথগ্গে দ্ৰে ঞত্তিযো ঠপেতব্বা. সচেপি পচ্ছিমিকায উপগতা চত্তারো, তযো, দ্ৰে, একো ৰা হোতি, এসেৰ নযো. অথ পুরিমিকায চত্তারো, পচ্ছিমিকাযপি চত্তারো, তযো, দ্ৰে, একো ৰা, এসেৰ নযো. অথ পুরিমিকায তযো, পচ্ছিমিকায তযো, দ্ৰে ৰা, এসেৰ নযো. ইদঞ্হেত্থ লক্খণং – সচে পুরিমিকায উপগতেহি পচ্ছিমিকায উপগতা থোকতরা চেৰ হোন্তি সমসমা চ, সঙ্ঘপ্পৰারণায চ গণং পূরেন্তি, সঙ্ঘপ্পৰারণাৰসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৰা পুরিমেহি পৰারেতব্বা. সচে পন পুরিমিকায তযো, পচ্ছিমিকায একো হোতি, তেন সদ্ধিং তে চত্তারো হোন্তি, চতুন্নং সঙ্ঘঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারেতুং ন ৰট্টতি. গণঞত্তিযা পন সো গণপূরকো হোতি, তস্মা গণৰসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৰা পুরিমেহি পৰারেতব্বং, ইতরেন তেসং সন্তিকে পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুরিমিকায দ্ৰে, পচ্ছিমিকায দ্ৰে ৰা একো ৰা, এত্থাপি এসেৰ নযো. সচে পুরিমিকায একো, পচ্ছিমিকাযপি একো, একেন একস্স সন্তিকে পৰারেতব্বং, একেন পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুরিমৰস্সূপগতেহি পচ্ছিমৰস্সূপগতা একেনপি অধিকতরা হোন্তি, পঠমং পাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৰা পচ্ছা থোকতরেহি তেসং সন্তিকে পৰারেতব্বং. কত্তিকচাতুমাসিনিপৰারণায পন সচে পঠমং ৰস্সূপগতেহি মহাপৰারণায পৰারিতেহি পচ্ছা উপগতা অধিকতরা ৰা সমসমা ৰা হোন্তি, পৰারণাঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারেতব্বং. তেহি পৰারিতে পচ্ছা ইতরেহি পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. অথ মহাপৰারণায পৰারিতা বহূ হোন্তি, পচ্ছা ৰস্সূপগতা থোকা ৰা একো ৰা, পাতিমোক্খে উদ্দিট্ঠে পচ্ছা তেসং সন্তিকে তেন পৰারেতব্বন্তি.

একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰাতি একস্মিং অংসে সাধুকং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰাতি অত্থো. অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰাতি দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং উক্খিপিত্ৰা. সচে পন তত্থ পারিৰাসিকোপি অত্থি, সঙ্ঘনৰকট্ঠানে নিসীদিত্ৰা তত্থেৰ নিসিন্নেন অত্তনো পাল়িযা পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. পাতিমোক্খে উদ্দিসিযমানে পন পাল়িযা অনিসীদিত্ৰা পাল়িং ৰিহায হত্থপাসং অমুঞ্চন্তেন নিসীদিতব্বং. পৰারণাযপি এসেৰ নযো.

সব্বং পুব্বকরণীযন্তি সম্মজ্জনাদিং নৰৰিধং পুব্বকিচ্চং. যথা চ সব্বো সঙ্ঘো সভাগাপত্তিং আপজ্জিত্ৰা ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… পটিকরিস্সতী’’তি (মহাৰ. ১৭১) ঞত্তিং ঠপেত্ৰা উপোসথং কাতুং লভতি, এৰমেত্থাপি তীহি ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তা ইমে ভিক্খূ সভাগং আপত্তিং আপন্না, যদা অঞ্ঞং ভিক্খুং সুদ্ধং অনাপত্তিকং পস্সিস্সন্তি, তদা তস্স সন্তিকে তং আপত্তিং পটিকরিস্সন্তী’’তি গণঞত্তিং ঠপেত্ৰা, দ্ৰীহিপি ‘‘অঞ্ঞং সুদ্ধং পস্সিত্ৰা পটিকরিস্সামা’’তি ৰত্ৰা উপোসথং কাতুং ৰট্টতি. একেনাপি ‘‘পরিসুদ্ধং লভিত্ৰা পটিকরিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৰা কাতুং ৰট্টতি. তদহূতি তস্মিং অহু, তস্মিং দিৰসেতি অত্থো. নানাসংৰাসকেহীতি লদ্ধিনানাসংৰাসকেহি. অনাৰাসো নাম নৰকম্মসালাদিকো যো কোচি পদেসো. অঞ্ঞত্র সঙ্ঘেনাতি সঙ্ঘপ্পহোনকেহি ভিক্খূহি ৰিনা. অঞ্ঞত্র অন্তরাযাতি পুব্বে ৰুত্তং দসৰিধমন্তরাযং ৰিনা. সব্বন্তিমেন পন পরিচ্ছেদেন অত্তচতুত্থেন অন্তরাযে ৰা সতি গন্তুং ৰট্টতি. যথা চ আৰাসাদযো ন গন্তব্বা, এৰং সচে ৰিহারে উপোসথং করোন্তি, উপোসথাধিট্ঠানত্থং সীমাপি নদীপি ন গন্তব্বা. সচে পনেত্থ কোচি ভিক্খু হোতি, তস্স সন্তিকং গন্তুং ৰট্টতি. ৰিস্সট্ঠউপোসথাপি আৰাসা গন্তুং ৰট্টতি. এৰং গতো অধিট্ঠাতুম্পি লভতি. আরঞ্ঞকেনাপি ভিক্খুনা উপোসথদিৰসে গামে পিণ্ডায চরিত্ৰা অত্তনো ৰিহারমেৰ আগন্তব্বং. সচে অঞ্ঞং ৰিহারং ওক্কমতি, তত্থ উপোসথং কত্ৰাৰ আগন্তব্বং, অকত্ৰা আগন্তুং ন ৰট্টতি. যং জঞ্ঞা ‘‘অজ্জেৰ তত্থ গন্তুং সক্কোমী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৮১) এৰরূপো পন আৰাসো গন্তব্বো. তত্থ ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথং করোন্তেনাপি হি ইমিনা নেৰ উপোসথন্তরাযো কতো ভৰিস্সতীতি.

উদকং আসনেন চাতি আসনেন সহ পানীযপরিভোজনীযং উদকঞ্চাতি অত্থো. সঙ্ঘসন্নিপাততো পঠমং কত্তব্বং পুব্বকরণং. পুব্বকরণতো পচ্ছা কত্তব্বম্পি উপোসথকম্মতো পঠমং কত্তব্বত্তা পুব্বকিচ্চং. উভযম্পি চেতং উপোসথকম্মতো পঠমং কত্তব্বত্তা ‘‘পুব্বকিচ্চ’’মিচ্চেৰ এত্থ ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এৰং দ্ৰীহি নামেহি নৰৰিধং পুব্বকিচ্চং দস্সিত’’ন্তি. কিং তং কতন্তি পুচ্ছতীতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তং অকত্ৰা উপোসথং কাতুং ন ৰট্টতি ‘‘ন, ভিক্খৰে, থেরেন আণত্তেন অগিলানেন ন সম্মজ্জিতব্বং, যো ন সম্মজ্জেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদি (মহাৰ. ১৫৯) ৰচনতো. তেনেৰাহ ‘‘তস্মা থেরেন আণত্তেনা’’তিআদি.

সচে পন আণত্তো সম্মজ্জনিং তাৰকালিকম্পি ন লভতি, সাখাভঙ্গং কপ্পিযং কারেত্ৰা সম্মজ্জিতব্বং. তম্পি অলভন্তস্স লদ্ধকপ্পিযং হোতি. পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠাপেতব্বন্তি আগন্তুকানং অত্থায পানীযপরিভোজনীযং উপট্ঠাপেতব্বং. আসনং পঞ্ঞাপেতব্বন্তি পীঠফলকাদিআসনং পঞ্ঞাপেতব্বং. সচে উপোসথাগারে আসনানি নত্থি, সংঘিকাৰাসতোপি আহরিত্ৰা পঞ্ঞাপেত্ৰা পুন হরিতব্বানি. আসনেসু অসতি কটসারকেপি তট্টিকাযোপি পঞ্ঞাপেতুং ৰট্টতি. তট্টিকাসুপি অসতি সাখাভঙ্গানি কপ্পিযং কারেত্ৰা পঞ্ঞাপেতব্বানি. কপ্পিযকারকং অলভন্তস্স লদ্ধকপ্পিযং হোতি. পদীপো কাতব্বোতি পদীপেতব্বো, পদীপুজ্জলনং কাতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. আণাপেন্তেন পন ‘‘অসুকস্মিং নাম ওকাসে তেলং ৰা ৰট্টি ৰা কপল্লিকা ৰা অত্থি, তং গহেত্ৰা করোহী’’তি ৰত্তব্বো. সচে তেলাদীনি নত্থি, পরিযেসিতব্বানি. পরিযেসিত্ৰা অলভন্তস্স লদ্ধকপ্পিযং হোতি. অপিচ কপালে অগ্গিপি জালেতব্বো. আণাপেন্তেন চ কিঞ্চি কম্মং করোন্তো ৰা সদাকালমেৰ একো ৰা ভারনিত্থরণকো ৰা সরভাণকধম্মকথিকাদীসু অঞ্ঞতরো ৰা ন আণাপেতব্বো, অৰসেসা পন ৰারেন আণাপেতব্বা. তেনাহ ‘‘থেরেনাপি পতিরূপং ঞত্ৰা আণাপেতব্ব’’ন্তি.

বহি উপোসথং কত্ৰা আগতেনাতি নদিযা ৰা সীমায ৰা যত্থ কত্থচি উপোসথং কত্ৰা আগতেন ছন্দো দাতব্বো, ‘‘কতো মযা উপোসথো’’তি অচ্ছিতুং ন লভতীতি অধিপ্পাযো. কিচ্চপ্পসুতো ৰাতি গিলানুপট্ঠাকাদিকিচ্চপ্পসুতো ৰা. সচে গিলানো ছন্দপারিসুদ্ধিং দাতুং ন সক্কোতি, মঞ্চেন ৰা পীঠেন ৰা সঙ্ঘমজ্ঝং আনেত্ৰা উপোসথো কাতব্বো. সচে গিলানুপট্ঠাকানং ভিক্খূনং এৰং হোতি ‘‘সচে খো মযং ইমং গিলানং ঠানা চাৰেস্সাম, আবাধো ৰা অভিৰড্ঢিস্সতি, কালকিরিযা ৰা ভৰিস্সতী’’তি, ন ত্ৰেৰ সো গিলানো ঠানা চাৰেতব্বো, সঙ্ঘেন তত্থ গন্ত্ৰা উপোসথো কাতব্বো, ন ত্ৰেৰ ৰগ্গেন সঙ্ঘেন উপোসথো কাতব্বো. করেয্য চে, আপত্তি দুক্কটস্স. সচে বহূ তাদিসা গিলানা হোন্তি, সঙ্ঘেন পটিপাটিযা ঠত্ৰা সব্বে হত্থপাসে কাতব্বা. সচে দূরে দূরে হোন্তি, সঙ্ঘো নপ্পহোতি, তং দিৰসং উপোসথো ন কাতব্বো, ন ত্ৰেৰ ৰগ্গেন সঙ্ঘেন উপোসথো কাতব্বো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে পারিসুদ্ধিং দেন্তেন ছন্দম্পি দাতুং, সন্তি সঙ্ঘস্স করণীয’’ন্তি (মহাৰ. ১৬৫) ৰুত্তত্তা ভগৰতো আণং করোন্তেন ‘‘ছন্দং দম্মী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ছন্দহারকো চে, ভিক্খৰে, দিন্নে ছন্দে তত্থেৰ পক্কমতি, অঞ্ঞস্স দাতব্বো ছন্দো’’তিআদিৰচনতো (মহাৰ. ১৬৫) পুন অত্তনো ছন্দদানপরিস্সমৰিনোদনত্থং ‘‘ছন্দং মে হরা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ছন্দহারকো চে, ভিক্খৰে, দিন্নে ছন্দে সঙ্ঘপ্পত্তো সঞ্চিচ্চ ন আরোচেতি, আহটো হোতি ছন্দো, ছন্দহারকস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ১৬৫) ৰুত্তত্তা দুক্কটতো তং মোচেতুং ‘‘ছন্দং মে আরোচেহী’’তি ৰুত্তং.

কাযেন ৰা ৰাচায ৰা উভযেন ৰা ৰিঞ্ঞাপেতব্বোতি মনসা চিন্তেত্ৰা কাযপ্পযোগং করোন্তেন যেন কেনচি অঙ্গপচ্চঙ্গেন ৰা, ৰাচং পন নিচ্ছারেতুং সক্কোন্তেন তথেৰ ৰাচায ৰা, উভযথাপি সক্কোন্তেন কাযৰাচাহি ৰা ৰিঞ্ঞাপেতব্বো, জানাপেতব্বোতি অত্থো. ‘‘অযং অত্থো’’তি ৰচনতো পন যায কাযচিপি ভাসায ৰিঞ্ঞাপেতুং ৰট্টতি, পারিসুদ্ধিদানেপি ছন্দদানে ৰুত্তসদিসোৰ ৰিনিচ্ছযো. তং পন দেন্তেন পঠমং সন্তী আপত্তি দেসেতব্বা. ন হি সাপত্তিকো সমানো ‘‘পারিসুদ্ধিং দম্মি, পারিসুদ্ধিং মে হর, পারিসুদ্ধিং মে আরোচেহী’’তি (মহাৰ. ১৬৪) ৰত্তুং লভতি. ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স করণীযানী’’তি ৰত্তব্বে ৰচনৰিপল্লাসেন ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স করণীয’’ন্তি ৰুত্তং. তেসঞ্চ অত্তনো চ ছন্দপারিসুদ্ধিং দেতীতি এত্থ ছন্দো চ ছন্দপারিসুদ্ধি চ ছন্দপারিসুদ্ধি, তং দেতীতি সরূপেকসেসনযেন অত্থো দট্ঠব্বো. ইতরাতি অঞ্ঞেসং ছন্দপারিসুদ্ধি. বিল়ালসঙ্খলিকা ছন্দপারিসুদ্ধীতি এত্থ বিল়ালসঙ্খলিকা নাম বিল়ালবন্ধনং. তত্থ হি সঙ্খলিকায পঠমৰলযং দুতিযৰলযংযেৰ পাপুণাতি, ন ততিযং, এৰমযম্পি ছন্দপারিসুদ্ধি দাযকেন যস্স দিন্না, ততো অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতীতি (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৬৪; ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৬৪). তস্মা সা বিল়ালসঙ্খলিকসদিসত্তা ‘‘বিল়ালসঙ্খলিকা’’তি ৰুত্তা. বিল়ালসঙ্খলিকগ্গহণঞ্চেত্থ যাসং কাসঞ্চি সঙ্খলিকানং উপলক্খণমত্তন্তি দট্ঠব্বং.

উতুক্খানন্তি তং তং কিরিযং অরতি ৰত্তেতীতি উতু, তস্স অক্খানং উতুক্খানং, উতুআচিক্খনন্তি অত্থো. যথা চ তস্স আচিক্খনং, তং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘হেমন্তাদীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. গণনাতি কলনা. ভিক্খুনীনং অট্ঠগরুধম্মেহি ওৰদনং ভিক্খুনোৰাদো. স্ৰে উপোসথোতি আগন্ত্ৰাতি ‘‘স্ৰে উপোসথো হোতী’’তি ৰুত্তে অজ্জেৰ আগন্ত্ৰা পন্নরসিকে উপোসথে পক্খস্স চাতুদ্দসিযং, চাতুদ্দসিকে তেরসিযং আগন্ত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. মহাপচ্চরিযং পন ‘‘পক্খস্স তেরসিযংযেৰ আগন্ত্ৰা ‘অযং উপোসথো চাতুদ্দসিকো ৰা পন্নরসিকো ৰা’তি পুচ্ছিতব্ব’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ১৪৯) ৰুত্তং. এৰং পুচ্ছিতেন চ ভিক্খুনা সচে চাতুদ্দসিযং উপোসথং করোন্তি, ‘‘চাতুদ্দসিকো ভগিনী’’তি ৰত্তব্বং. সচে পন্নরসিযং করোন্তি, ‘‘পন্নরসিকো ভগিনী’’তি ৰত্তব্বং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ঠপেত্ৰা বালং, ঠপেত্ৰা গিলানং, ঠপেত্ৰা গমিকং অৰসেসেহি ওৰাদং গহেতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪১৪) ৰুত্তত্তা ‘‘তং ঠপেত্ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ আরোচনৰিধানং অজানন্তো বালো. চাতুদ্দসিকপন্নরসিকেসু উপোসথেসু ৰা পাটিপদে ৰা গন্তুকামো গমিযো, দুতিযপক্খদিৰসতো পন পট্ঠায ততো উদ্ধং গচ্ছন্তো ইধ গমিযো নাম ন হোতি. অরঞ্ঞে নিৰাসো অস্সাতি আরঞ্ঞিকো. সোপি ‘‘অহং অরঞ্ঞৰাসী, স্ৰে উপোসথো, ৰিহারে ন ৰসামী’’তি অপ্পটিগ্গহিতুং ন লভতি. যদি ন গণ্হেয্য, দুক্কটং আপজ্জেয্য. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ন, ভিক্খৰে, ওৰাদো ন গহেতব্বো, যো ন গণ্হেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূল়ৰ. ৪১৪). তেন পন পচ্চাহরণত্থায সঙ্কেতো কাতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, আরঞ্ঞিকেন ভিক্খুনা ওৰাদং গহেতুং, সঙ্কেতঞ্চ কাতুং অত্র পতিহরিস্সামী’’তি (চূল়ৰ. ৪১৫). তস্মা আরঞ্ঞিকেন ভিক্খুনা সচে ভিক্খুনীনং ৰসনগামে ভিক্খা লব্ভতি, তত্থেৰ চরিত্ৰা ভিক্খুনিযো দিস্ৰা আরোচেত্ৰা গন্তব্বং. নো চস্স তত্থ ভিক্খা সুলভা হোতি, সামন্তগামে চরিত্ৰা ভিক্খুনীনং গামং আগম্ম তথেৰ কাতব্বং. সচে দূরং গন্তব্বং হোতি, সঙ্কেতো কাতব্বো ‘‘অহং অসুকং নাম তুম্হাকং গামদ্ৰারে সভং ৰা মণ্ডপং ৰা রুক্খমূলং ৰা উপসঙ্কমিস্সামি, তত্র আগচ্ছেয্যাথা’’তি. ভিক্খুনীহি তত্র গন্তব্বং, অগন্তুং ন লব্ভতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ন, ভিক্খৰে, ভিক্খুনিযা সঙ্কেতং ন গন্তব্বং, যা ন গচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূল়ৰ. ৪১৫). উপোসথগ্গেতি উপোসথকরণট্ঠানে. অট্ঠহি অঙ্গেহীতি –

‘‘সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো, যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পরিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং অভিৰদন্তি, তথারূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি, ধাতা ৰচসা পরিচিতা, মনসা অনুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানি ৰিত্থারেন স্ৰাগতানি হোন্তি সুৰিভত্তানি সুপ্পৰত্তীনি সুৰিনিচ্ছিতানি সুত্তসো অনুব্যঞ্জনসো. কল্যাণৰাচো হোতি কল্যাণৰাক্করণো. যেভুয্যেন ভিক্খুনীনং পিযো হোতি মনাপো. পটিবলো হোতি ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং. ন খো পনেতং ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতায কাসাযৰত্থৰসনায গরুধম্মং অজ্ঝাপন্নপুব্বো হোতি. ৰীসতিৰস্সো ৰা হোতি অতিরেকৰীসতিৰস্সো ৰা’’তি (পাচি. ১৪৭) –

ইমেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি. পাসাদিকেনাতি পসাদাৰহেন নিদ্দোসেন কাযৰচীমনোকম্মেন. সম্পাদেতূতি তিৰিধং সিক্খং সম্পাদেতু. যদা পন তাহি ভিক্খুনীহি পাতিমোক্খুদ্দেসকংযেৰ দিস্ৰা ওৰাদো যাচিতো, তদা উপোসথগ্গে সন্নিপতিতেহি ভিক্খুসঙ্ঘেহি পুব্বকিচ্চৰসেন ‘‘অত্থি কাচি ভিক্খুনিযো ওৰাদং যাচমানা’’তি পুচ্ছিতে ‘‘এৰং ৰদেহী’’তি অত্তনা ৰত্তব্বৰচনং অঞ্ঞেন কথাপেত্ৰা ‘‘অত্থি কোচি ভিক্খু ভিক্খুনোৰাদকো সম্মতো’’তিআদিং সযং ৰত্ৰা পুন সযমেৰ গন্ত্ৰা ভিক্খুনীনং আরোচেতব্বং. অঞ্ঞেন ৰা ভিক্খুনা তস্মিং দিৰসে পাতিমোক্খং উদ্দিসাপেতব্বং. ইদন্তি ‘‘তাহী’’তি বহুৰচনং. একতো সহেৰ.

ঞত্তিট্ঠপকেন ৰাতি যত্থ তিণ্ণং ৰসনট্ঠানে পাতিমোক্খুদ্দেসো নত্থি, তত্থ ঞত্তিট্ঠপনকেন ৰা. ইতরেন ৰাতি যত্থ দ্ৰে ভিক্খূ ৰসন্তি, একো ৰা, তত্থ ইতরেন ৰা ভিক্খুনা সচে সযমেৰ সম্মতো, ‘‘অহ’’ন্তি ৰত্তব্বং. তথেৰাতি উপোসথগ্গে ৰুত্তসদিসমেৰ. ‘‘আরোচেত্ৰাৰা’’তি ইমিনা অনারোচনং পটিক্খিপতি. ‘‘ন, ভিক্খৰে, ওৰাদো ন আরোচেতব্বো, যো ন আরোচেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূল়ৰ. ৪১৫) ৰচনতো ওৰাদং গহেত্ৰা উপোসথগ্গে অনারোচেতুং ন ৰট্টতি.

পরিসুদ্ধভাৰন্তি আপত্তিযা পরিসুদ্ধতং. আরোচেথাতি আৰি করোথ. এত্থ সিযাতি ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি এতস্মিং পদে অযমনুযোগো ভৰেয্য. কিং তং, যং সিযাতি আহ ‘‘সঙ্ঘো উপোসথং করেয্যা’’তিআদি. পুব্বেনাপরং সন্ধিযতীতি পুব্বৰচনেন অপরং ৰচনং সন্ধানং গচ্ছতি. সামগ্গিযাতি কাযচিত্তেহি সহিততায. গণস্সাতি উদ্দেসকং ঠপেত্ৰা চতুৰগ্গে সেসভিক্খূনং. সঙ্ঘস্স উদ্দিট্ঠং হোতীতি সঙ্ঘেন উদ্দিট্ঠং হোতি. করণত্থে চেতং সামিৰচনং. এত্থাতি পাতিমোক্খুদ্দেসে. লক্খণন্তি সভাৰো.

থেরা চ নৰা চ মজ্ঝিমা চাতি এত্থ দসৰস্সা, অতিরেকদসৰস্সা চ থেরা. ঊনপঞ্চৰস্সা নৰা. পঞ্চৰস্সা, অতিরেকপঞ্চৰস্সা চ মজ্ঝিমা. অট্ঠিং কত্ৰাতি অত্তানং তেন পাতিমোক্খেন অত্থিকং কত্ৰা, তং ৰা পাতিমোক্খং ‘‘ইদং ময্হং পাতিমোক্খ’’ন্তি অত্থিং কত্ৰা. মনসি করিত্ৰাতি চিত্তে ঠপেত্ৰা. সোতদ্ৰারৰসেনাতি সোতদ্ৰারিকজৰনৰিঞ্ঞাণৰসেন. সব্বচেতসা সমন্নাহরামাতি চিত্তস্স থোকম্পি বহি গন্তুং অদেন্তা সব্বেন চিত্তেন আৰজ্জেম, সল্লক্খেমাতি অত্থো. মনসি করোমাতি আৰজ্জেম, সমন্নাহরামাতি অত্থো. সো চ খো মনসিকারো ন এত্থ আরম্মণপ্পটিপাদনলক্খণো, অথ খো ৰীথিপ্পটিপাদনজৰনপ্পটিপাদনমনসিকারপুব্বকচিত্তে ঠপনলক্খণোতি আহ ‘‘একগ্গচিত্তা হুত্ৰা চিত্তে ঠপেয্যামা’’তি. ন সমেতীতি ন সংগচ্ছতি. কস্মা ন সংগচ্ছতীতি আহ ‘‘সমগ্গস্স হী’’তিআদি. কিঞ্চ ভিয্যোতি আহ ‘‘পাতিমোক্খুদ্দেসকো চা’’তিআদি. সঙ্ঘপরিযাপন্নোতি সঙ্ঘে পরিযাপন্নো অন্তোগধো.

ইদানি তং দস্সেতুন্তি সম্বন্ধো. আযস্মন্তোতি সন্নিপতিতানং পিযৰচনেন আলপনং.

অলজ্জিতাতি অলজ্জিতায, অলজ্জনভাৰেনাতি অত্থো. ততিযত্থে হি ইদং পচ্চত্তৰচনং. ‘‘অঞ্ঞাণতা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. কুক্কুচ্চপ্পকততাতি কুক্কুচ্চেন অভিভূততায. সতিসম্মোসাতি সতিৰিপ্পৰাসতো. ৰীতিক্কমন্তি সিক্খাপদৰীতিক্কমনং.

সঞ্চিচ্চাতি সঞ্চেতেত্ৰা, অকপ্পিযভাৰং জানন্তোযেৰ ৰীতিক্কমচিত্তং পেসেত্ৰাতি অত্থো. পরিগূহতীতি নিগূহতি ন দেসেতি ন ৰুট্ঠাতি. লজ্জায পরিগূহন্তো অলজ্জী ন হোতি, ‘‘কিং ইমিনা’’তি অনাদরিযেন পরিগূহন্তো অলজ্জী হোতীতি দস্সেতি. অগতিগমনঞ্চ গচ্ছতীতি ভণ্ডভাজনীযট্ঠানাদীসু ছন্দাগতিআদিভেদং অগতিগমনঞ্চ গচ্ছতি. অলজ্জিপুগ্গলোতি অজ্ঝত্তিকসমুট্ঠানলজ্জাৰিরহিতো পুগ্গলো. এত্থ চ ‘‘সঞ্চিচ্চা’’তি ইমিনা অনাদরিযৰসেনেৰ আপত্তিং আপজ্জন্তো, আপন্নঞ্চ আপত্তিং পরিগূহন্তো, ভণ্ডভাজনীযট্ঠানাদীসু অগতিগমনং গচ্ছন্তো চ অলজ্জী হোতি, ন ইতরোতি দস্সেতি.

মন্দোতি মন্দপঞ্ঞো, অপঞ্ঞস্সেৰেতং নামং. মোমূহোতি অতিসংমূল়্হো. ৰিরাধেতীতি ন রাধেতি ন সাধেতি. কুক্কুচ্চেতি ৰিনযসংসযে. কপ্পিযং চে কত্তব্বং সিযাতি ৰিনযধরং পুচ্ছিত্ৰা তেন ৰত্থুং ওলোকেত্ৰা মাতিকং, পদভাজনং, অন্তরাপত্তিং, অনাপত্তিঞ্চ ওলোকেত্ৰা ‘‘কপ্পতি, আৰুসো, মা এত্থ কঙ্খী’’তি ৰুত্তে কত্তব্বং ভৰেয্য.

সহসেয্যচীৰরৰিপ্পৰাসাদীনীতি এত্থ সহসেয্যা নাম অনুপসম্পন্নেন উত্তরিদিরত্ততিরত্তং সহসেয্যাপত্তি, ৰিপ্পৰাসো নাম একরত্তছারত্তৰসেন ৰিপ্পৰাসো. আদিসদ্দেন সত্তাহাতিক্কমাদীসু আপত্তিং সঙ্গণ্হাতি. সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানন্তি পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসথুল্লচ্চযপাচিত্তিযপাটিদেসনীযদুক্কটদুব্ভাসিতসঙ্খাতানং সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং.

দেসেতু ৰা পকাসেতু ৰাতি সঙ্ঘমজ্ঝে ৰা গণমজ্ঝে ৰা একপুগ্গলে ৰা দেসেতু ৰা পকাসেতু ৰা. এত্থ চ পারাজিকাপত্তিদেসনা নাম ভিক্খুভাৰস্স পরিচ্চাগো. ৰুট্ঠানং পন দেসনাৰিসেসত্তা ‘‘দেসনা’’তি দট্ঠব্বং. পকাসেতু ৰাতি আরোচেতু ৰা.

এৰং অনাপন্না ৰাতি এৰং ছন্নং আকারানং অঞ্ঞতরেন অনাপন্না ৰা. ৰুট্ঠিতা ৰাতি পরিৰাসাদিনা ৰুট্ঠিতা ৰা. আরোচিতা ৰাতি আৰিকতা ৰা. আরোচেন্তো চ ‘‘তুয্হং সন্তিকে একং আপত্তিং আৰিকরোমী’’তি ৰা ‘‘আচিক্খামী’’তি ৰা ‘‘আরোচেমী’’তি ৰা ‘‘মম একং আপত্তিং আপন্নভাৰং জানাহী’’তি ৰা ৰদতু, ‘‘একং গরুকং আপত্তিং আৰিকরোমী’’তি ৰা আদিনা নযেন ৰদতু, সব্বেহিপি আকারেহি আরোচিতাৰ হোতি. সচে পন গরুকাপত্তিং আৰিকরোন্তো ‘‘লহুকাপত্তিং আৰিকরোমী’’তিআদিনা নযেন ৰদতি, অনাৰিকতা হোতি আপত্তি. ৰত্থুং আরোচেতি, আপত্তিং আরোচেতি, উভযং আরোচেতি, তিৰিধেনাপি আরোচিতাৰ হোতি. অসন্তিযা আপত্তিযাতি ভাৰেনভাৰলক্খণে ভুম্মং. তুণ্হীভাৰেনাপি হীতি এত্থ ন কেৰলং ‘‘আম, মযং পরিসুদ্ধা’’তি ৰুত্তেযেৰ, অথ খো তুণ্হীভাৰেনাপীতি অপিসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.

কিং তং যাৰততিযানুসাৰিতং নাম, কথঞ্চেতং যাৰততিযানুসাৰিতং হোতীতি ৰিচারণাযং আচরিযানং মতিভেদমুখেন তমত্থং দস্সেতুং ‘‘যাৰততিযং অনুসাৰিতং হোতীতি এত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যদেতং তিক্খত্তুং অনুসাৰিতন্তি সম্বন্ধো. অত্থব্যঞ্জনভেদতোতি অরীযতি ঞাযতীতি অত্থো, অভিধেয্যং, ব্যঞ্জীযতি অত্থো অনেনাতি ব্যঞ্জনং, অক্খরং, অত্থো চ ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থব্যঞ্জনানি, তেসং ভেদো অত্থব্যঞ্জনভেদো, ততো, অত্থস্স চ ব্যঞ্জনস্স চ ৰিসদিসত্তাতি অত্থো.

ইদানি তমেৰত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘অনুসাৰনঞ্হি নামা’’তিআদিমাহ. হীতি কারণত্থে নিপাতো. তস্স পন ‘‘অভিন্ন’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তেনাতি ভিন্নত্তা. অস্সাতি ‘‘যস্স সিযা’’তিআদিৰচনত্তযস্স. অৰস্সঞ্চেতমেৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা অতিপ্পসঙ্গোপি সিযাতি দস্সেতুং ‘‘যদি চেত’’ন্তিআদিমাহ. এতন্তি ‘‘যস্স সিযা’’তিআদিৰচনত্তযং. অপরে ‘‘অনুসাৰিত’’ন্তি পদং ন অতীতত্থং দীপেতি, অথ খো অনাগতত্থং. ধাত্ৰত্থসম্বন্ধো কালন্তরৰিহিতোপি পচ্চযো কালন্তরে সাধু হোতীতি ৰিকপ্পেসুং. তেনাহ ‘‘অপরে ‘অনুসাৰিত’ন্তি পদস্সা’’তিআদি. উপরি উদ্দেসাৰসানেতি পারাজিকুদ্দেসাৰসানে. অত্থযুত্তীনং অভাৰতোতি অনাগতত্থস্স চ কারণস্স চ অভাৰতো. ইদানি তমেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘ইদং হী’’তিআদিমাহ. কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যদি চস্সা’’তিআদি. অযন্তি অনাগতকালো. অনুসাৰিতং হেস্সতীতি ৰদেয্যাতি অনুপ্পযোগং অনাগতকালং কত্ৰা ‘‘অনুসাৰিতং হেস্সতী’’তি বুদ্ধো ৰদেয্য. অযং হেত্থাধিপ্পাযো – যদি চেত্থ ধাত্ৰত্থসম্বন্ধো ত-পচ্চযো সিযা, তথা সতি ধাত্ৰত্থসম্বন্ধো নাম ৰিসেসনৰিসেস্যভাৰো, সো চ অনুপ্পযোগস্স সমানত্থভাৰে সতি উপ্পজ্জতি, নাসতীতি ‘‘হেস্সতী’’তি অনুপ্পযোগং ৰদেয্য, ন চ ৰুত্তং. তস্মা অনাগতং ন দীপেতি, অতীতকালমেৰ দীপেতীতি. অনুসাৰিযমানেতি ৰচনতোতি ‘‘অনুসাৰিযমানে’’তি ৰত্তমানকালৰচনতো. যদি এৰং ‘‘যাৰততিযং অনুসাৰিতং হোতী’’তি কিমিদন্তি আহ ‘‘যাৰততিয’’ন্তিআদি. কিং তেন লক্খীযতি, যেনেতং লক্খণৰচনমত্তং সিযাতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি. তেনাতি লক্খণৰচনমত্তেন হেতুনা.

তদেতন্তি পাতিমোক্খং. তং পনেতন্তি ‘‘তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিকং যাৰততিযানুসাৰনং. ন দিস্সতীতি নোপলব্ভতি. ইমমেৰ চ অত্থন্তি ইমং অম্হেহি ৰুত্তমেৰত্থং. যদি হি ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তিআদিৰচনত্তযং যাৰততিযানুসাৰনং সিযা, তদেৰ উপোসথক্খন্ধকে (মহাৰ. ১৩২ আদযো) ৰদেয্য, ন পন ‘‘সকিম্পি অনুসাৰিতং হোতী’’তিআদিকন্তি অধিপ্পাযো. ননু চাযং ৰিনিচ্ছযো অট্ঠকথাসু ন আগতো, অথ কুতো লদ্ধোতি আহ ‘‘অযমেত্থা’’তিআদি. ৰিনযট্ঠানেসু কতপরিচযানং আচরিযানং তং তং অত্থং ঞাপেন্তী পৰেণি আচরিযপরম্পরা, তায আভতো আনীতো আচরিযপরম্পরাভতো.