নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
কঙ্খাৰিতরণীপুরাণ-টীকা
গন্থারম্ভকথা
বুদ্ধং ধম্মঞ্চ সঙ্ঘন্তি-আদিনা যা পকাসিতা;
ভদন্তবুদ্ধঘোসেন, মাতিকাট্ঠকথা সুভা;
তস্সা হি লীনপদং ৰি-কাসনকোযমারম্ভো.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা
ৰিপ্পসন্নেনাতি ৰিৰিধপ্পসন্নেন. কথং? ‘‘ইতিপি সো…পে… বুদ্ধো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো…পে… ৰিঞ্ঞূহি, সুপ্পটিপন্নো…পে… লোকস্সা’’তি (অ. নি. ৫.১০) এৰমাদিনা. ‘‘চেতসা’’তি ৰুত্তত্তা তীসু ৰন্দনাসু চেতোৰন্দনা অধিপ্পেতা. তন্নিন্নতাদিৰসেন কাযাদীহি পণামকরণং ৰন্দনা, গুণৰসেন মনসাপি তথাৰ করণং মানং, পচ্চযপ্পটিপত্তিযাদীহি পূজাকরণং পূজা, পচ্চযাদীনং অভিসঙ্খরণং সক্কচ্চ করণং সক্কারো, তেসং. ভাজনন্তি আধারো, অধিকরণং ৰা.
থেরা মহাকস্সপাদযো, তেসং ৰংসোতি থেরৰংসো, আগমাধিগমসম্পদায তস্স ৰংসস্স পদীপভূতাতি থেরৰংসপ্পদীপা, তেসং থেরৰংসপ্পদীপানং. অসংহীরত্তা থিরানং. ৰিনযক্কমেতি ৰিনযপিটকে, আরম্ভানুরূপৰচনমেতং. সুত্তাভিধম্মেসুপি তে থিরা এৰ. ‘‘বুদ্ধং ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ পুব্বাচরিযসীহানঞ্চা’’তি অৰত্ৰা কস্মা ৰিসুং ৰুত্তন্তি চে? পযোজনৰিসেসদস্সনত্থং. ৰত্থুত্তযস্স হি পণামকরণস্স অন্তরাযনিৰারণং পযোজনং অত্তনো নিস্সযভূতানং আচরিযানং পণামকরণস্স উপকারঞ্ঞুতাদস্সনং. তেন বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ ৰন্দিত্ৰা, চ-সদ্দেন পুব্বাচরিযসীহানঞ্চ নমো কত্ৰাতি যোজনা. অথ ৰা ‘‘ৰন্দিত্ৰা’’তি চেতোৰন্দনং দস্সেত্ৰা ততো ‘‘নমো কত্ৰা’’তি ৰাচাৰন্দনা, ‘‘কতঞ্জলী’’তি কাযৰন্দনাপি দস্সিতাতি যোজেতব্বং.
ইদানি অভিধানপ্পযোজনং দস্সেতুং ‘‘পামোক্খ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পামোক্খন্তি পধানং. সীলঞ্হি সব্বেসং কুসলধম্মানং পধানং আদিভাৰতো. যথা চ সত্তানং খজ্জভোজ্জলেয্যপেয্যৰসেন চতুব্বিধোপি আহারো মুখেন পৰিসিত্ৰা অঙ্গমঙ্গানি ফরতি, এৰং যোগিনোপি চাতুভূমকং কুসলং সীলমুখেন পৰিসিত্ৰা অত্থসিদ্ধিং সম্পাদেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘মুখ’’ন্তিআদি. অথ ৰা মুখন্তি উপাযো, তেন মোক্খপ্পৰেসায নিব্বানসচ্ছিকিরিযায মুখং উপাযোতি অত্থো. মহেসিনা যং পাতিমোক্খং পকাসিতন্তি সম্বন্ধো. মহন্তে সীলাদিক্খন্ধে এসি গৰেসীতি মহেসি.
সূরতেন নিৰাতেনাতি ‘‘তত্থ কতমং সোরচ্চং? যো কাযিকো অৰীতিক্কমো’’তিআদিনা (ধ. স. ১৩৪৯) সূরতেন, নীচৰুত্তিনা মানুদ্ধচ্চৰসেন অত্তানং অনুক্খিপনভাৰেন নিৰাতেন. ৰিনযাচারযুত্তেন চারিত্তৰারিত্তেহি যুত্তেন. ‘‘সোণত্থেরেন যাচিতো’’তি অৰত্ৰা ‘‘সূরতেনা’’তিআদি কস্মা ৰুত্তং, কিং দুস্সীলেন ৰা দুট্ঠেন ৰা অলজ্জিনা ৰা যাচিতেন ৰণ্ণনা কাতুং ন ৰট্টতীতি চে? ন ন ৰট্টতি. থেরস্স ৰচনং পটিক্খিপিতুং ন সক্কা, এৰরূপগুণো থেরোৰ, যাচনৰসেন কত্তব্বো আদরেনাতি দস্সেতুং ৰুত্তং.
নামেনাতি অত্তনো গুণনামেন. সদ্দলক্খণসুভতো, ৰিনিচ্ছযসুভতো, ৰিঞ্ঞেয্যসুভতো চ সুভং.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানৰণ্ণনা
‘‘আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতি, তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামি…পে… তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদান’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তং. এত্থেৰ যাৰততিযানুসাৰনকথাৰসানে অথ খো উদ্দেসকালে ‘‘আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিনা নযেন আগতং. উপোসথক্খন্ধকেপি এৰমেৰ আগতং. তত্থ পুব্বে ৰুত্তং পচ্ছা আগতসুত্তেন ৰিরুজ্ঝতি. তস্মা যথা ন ৰিরুজ্ঝতি, তথা উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং. এৰং ন ৰিরুজ্ঝতীতি একে. কথং? ‘‘আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিনা সুউদ্দিট্ঠং হোতীতি এতং উদ্দেসলক্খণং ইধাপি খন্ধকেপি ৰুত্তত্তা. তস্মা ‘‘ফাসু হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তট্ঠানে অৰুত্তম্পি আনেত্ৰা গহেতব্বং. কস্মা? ইধ নিদানং ন দস্সিতং, উদ্দেসো উদ্দেসকালে উদ্দিসিতব্বলক্খণস্স তত্থ ৰুত্তত্তা. অপিচ ‘‘নিদানুদ্দেসো’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা নিদানুদ্দেসং দস্সেতুকামোপি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি পাঠৰসেন আগতং নিদানং নিট্ঠাপেত্ৰা উপরি অট্ঠকথাৰসেন যোজেতব্বং পাল়িং ইধ যোজেত্ৰা ‘‘তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামি…পে… ধারযামী’’তি নিদানপাল়িং পরিপুণ্ণং কত্ৰা পুন ‘‘তত্থ নিদানুদ্দেসো’’তি উদ্ধটপদৰসেন সঙ্খেপতো নিদানুদ্দেসলক্খণং দস্সেতুং ‘‘এৰমেতং ধারযামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদান’’ন্তিআদি ৰুত্তং, তস্মা এৰং উপরি চ খন্ধকে চ, অথ খো উদ্দেসকালে ‘‘আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদি নিদানুদ্দেসোৰ দস্সিতো, ন নিদানং.
সৰনাণত্তিৰচনন্তি এত্থ সঙ্ঘনৰকতরেন ৰত্তুং অযুত্তন্তি চে? যুত্তমেৰ. ‘‘পাতিমোক্খুদ্দেসকেন এৰং ৰত্তব্ব’’ন্তি ভগৰতা ৰুত্তত্তা ভগৰতোৰ আণত্তি, ন উদ্দেসকস্স. ইধ নৰকতরৰসেন ৰুত্তং. থেরোপি পন উদ্দিসিতুং লভতীতি দস্সনত্থং ‘‘থেরাধিকং পাতিমোক্খ’’ন্তি ৰুত্তং. ইমিনা সুত্তেন নৰকতরো ন লভতীতি চে? তং দস্সেতুং ‘‘যো তত্থ ভিক্খূ’’তিআদি ৰুত্তং.
যথা চতুৰগ্গেন ঠপেত্ৰা উপসম্পদাপৰারণাঅব্ভানানি সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতি, এৰং ‘‘অতিরেকৰীসতিৰগ্গেন ইমং নাম কম্মং কাতব্ব’’ন্তি অৰত্ৰা অতিরেকৰচনত্তা অঞ্ঞং অত্থং সূচেতি, কিং তন্তি ‘‘চতুৰগ্গাদিনা’’তিআদি. তঞ্হি তেহি এৰ সিদ্ধং. কথং? চতুৰগ্গেন উপসম্পদাপৰারণা…পে… ৰীসতিৰগ্গেন ন কিঞ্চি সঙ্ঘকম্মং কাতুং ন ৰট্টতীতি. এত্থ ‘‘দসৰগ্গেন অব্ভানকম্মমত্তং ঠপেত্ৰা’’তি ৰদন্তেন চতুপঞ্চৰগ্গেন করণীযানিপি দসৰগ্গেন কাতুং অনুঞ্ঞাতানি. তস্মা অতিরেকেন ৰট্টতীতি দীপিতং, ‘‘ঠপেত্ৰা’’তি ৰচনেন ঊনতরেন ন ৰট্টতীতি দীপিতমেৰ. তস্মা ন ৰত্তব্বং অতিরেকৰীসতিৰগ্গোতি চে? ৰত্তব্বমেৰ. চতুপঞ্চৰগ্গেন কত্তব্বং ছসত্তঅট্ঠনৰৰগ্গেন কাতব্বন্তি চ, দসৰগ্গেন কাতব্বং একাদসদ্ৰাদস…পে… একূনৰীসতিৰগ্গেন কাতব্বন্তি চ দীপিতং. ঊনতরেন ন ৰট্টতীতি দীপিতং পাকটতো. সব্বপ্পকারেন পন অতিরেকৰীসতিঅনতিরেকৰীসতিৰগ্গে ৰুত্তেপি দীপিতং হোতীতি ৰজিরবুদ্ধিত্থেরেন লিখিতং. ইতো পট্ঠায ‘‘লিখিত’’ন্তি ৰুত্তে ৰজিরবুদ্ধিত্থেরেনাতি গহেতব্বং.
সচে অনুপোসথেপি ৰট্টেয্য, ‘‘উপোসথং করেয্যা’’তি ন ৰদেয্য, যস্মা অনুপোসথে কাতুং ন ৰট্টতি, তস্মা ‘‘অজ্জুপোসথো’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘উপোসথং করেয্যা’’তি ৰুত্তং. ‘‘পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৰা’’তি অৰধারণং ততো পরং পৰারণাদিৰসস্স নত্থিতায কতং. উদ্ধং পকতিউপোসথে ৰুত্তেন পকতিচারিত্তেন সদ্ধিং ইদম্পি.
‘‘নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৰা’’তি ন ৰত্তব্বং ‘‘তিৰিধসম্পত্তিযুত্তা’’তি ৰুত্তত্তাতি চে? ৰত্তব্বমেৰ. কস্মা? তিৰিধসম্পত্তি নাম নিমিত্তসম্পত্তি, পরিসাসম্পত্তি, কম্মৰাচাসম্পত্তীতিআদিং ৰত্ৰা ‘‘নিমিত্তসম্পত্তি নাম পব্বতনিমিত্তং, পাসাণনিমিত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং, ন নিমিত্তেন নিমিত্তসম্বন্ধনং ৰুত্তং. অপিচ ‘‘তিৰিধসম্পত্তিযুত্তা’’তি সম্পযোগঙ্গেসু দস্সেত্ৰা পুন তমেৰ পহানঙ্গেসু দস্সেতুং ‘‘নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. নদিসমুদ্দজাতস্সরেসু সম্মতসীমাতো কম্মানি ন ৰিপজ্জন্তি উদকুক্খেপসীমত্তাতি ‘‘ৰিপত্তিসীমাযো নামা’’তি কস্মা ৰুত্তাতি চে? সেসলক্খণানি সম্পাদেত্ৰা নদিযং সীমায বদ্ধায উদকপরিযন্তং কত্ৰা সীমাগতত্তা পুন তং নদিং অন্তো কত্ৰা তল়াকে কতে সচে তস্সা সীমায কম্মং কাতুং ৰট্টেয্য, সীমাতো কম্মানি ন ৰিপজ্জেয্যুং. যস্মা পন এৰং কাতুং ন ৰট্টতি, তস্মা ‘‘উদকুক্খেপসীমত্তা’’তি ৰুত্তং অকারণং.
ৰীসতিৰগ্গকরণীযত্তা সঙ্ঘকম্মস্স কম্মারহেন সদ্ধিং একৰীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তী’’তি ৰুত্তং, সুখনিসজ্জাৰসেন নিসীদিতুন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পরিমণ্ডলাকারেন নিসীদিতু’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তিযোজনং অতিক্কমিত্ৰাতি মজ্ঝে ঠত্ৰা দিযড্ঢং কত্ৰা তিযোজনং. কোণতো হি কোণং তিযোজনং অতিক্কামেতি, আপত্তিঞ্চ আপজ্জতি, সীমা চ অসীমা হোতি. কিত্তেত্ৰাতি নিমিত্তানি সম্পন্নানিপি অঞ্ঞমঞ্ঞনামৰিপরিযাযেন, অনিমিত্তানং নামেহি চ কিত্তেত্ৰাতি অত্থো.
রাসিকতং পংসুপি রুক্খেসু জাতেসু সুদ্ধপংসুপব্বতো হোতি. গুল়পিণ্ডপরিমাণো থূলতায, ন তুলগণনায. ভূমিযং পতিট্ঠিতো’’তি ইমিনা কুটসরাৰাদীসু রোপিতং পটিক্খিপতি, ততো অপনেত্ৰা পন তঙ্খণম্পি ভূমিযং রোপিতো ৰট্টতি. নৰমূলসাখানিগ্গমনং পন অকারণং. খন্ধং ছিন্দিত্ৰা রোপিতে পন এতং যুজ্জতি. সূচিদণ্ডকপ্পমাণো কনিট্ঠঙ্গুলিপরিমাণমত্তো. ‘‘অট্ঠঙ্গুলুব্বেধো’’তি ইমিনা উব্বেধো পরিচ্ছিন্নো হোতি, ‘‘গোৰিসাণমত্তো’’তি ইমিনা পরিণাহো. ‘‘এৰং সন্তেপি গোৰিসাণপরিণাহে পরিচ্ছেদো নত্থি, তস্মা খুদ্দকোপি মহন্তোপি ৰট্টতি এৰাতি ৰদন্তি.
জাতস্সরে পরিপুণ্ণমেৰ উদকং নিমিত্তূপগং দিস্ৰা অপরিপুণ্ণং অন্তরা ঠিতিভূতং ‘‘জাতস্সরে সম্মতা’’তি ৰুত্তং ৰিপত্তিং ন আপজ্জতীতি ‘‘নদিযা সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সরে সম্মতা’’তি এত্থাপি লোণী ন গহিতা. বদ্ধসীমং ৰা নদিসমুদ্দজাতস্সরে ৰা অনোক্কমিত্ৰাতি এত্থাপি ‘‘নদিযা ৰা, ভিক্খৰে, সমুদ্দে ৰা জাতস্সরে ৰা’’তি (মহাৰ. ১৪৭) এত্থাপি ন গহিতা. তস্মা লোণী ন অবদ্ধসীমাতি চে? অবদ্ধসীমাৰ. ‘‘যোপি নদিং ৰা সমুদ্দং ৰা ভিন্দিত্ৰা নিক্খন্তউদকেন কতো সোব্ভো এতং লক্খণং পাপুণাতি, অযম্পি জাতস্সরোযেৰা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰুত্তত্তা জাতস্সরগ্গহণেন গহিতাতি তত্থ তত্থ অৰুত্তা. ‘‘যাৰতিকা তস্মিং গামখেত্তে’’তি ৰুত্তত্তা অঞ্ঞম্পি গামং অন্তো কত্ৰা সমানসংৰাসকসীমাসম্মন্ননকালে তস্মিং গামে ভিক্খূ আগচ্ছন্তু ৰা মা ৰা, ৰট্টতি. অৰিপ্পৰাসসীমাসম্মন্ননকালে আগন্তব্বমেৰ.
অগমনপথেসূতি এত্থ একদিৰসেন গন্ত্ৰা পচ্চাগন্তুং অসক্কুণেয্যট্ঠানেতি ৰদন্তি, বদ্ধসীমাভাৰং পটিক্খিপিত্ৰাতি অত্থো.
‘‘সমন্তা উদকুক্খেপা’’তি ৰুত্তত্তা সব্বদিসাসু গহেতব্বমেৰাতি চে? যতো লব্ভতি, ততো গহেতব্বো ‘‘যস্মিং পদেসে পকতিৰীচিযো ওত্থরিত্ৰা সণ্ঠহন্তি, ততো পট্ঠায কপ্পিযভূমি, তত্থ ঠত্ৰা উপোসথাদিকম্মং কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা. অনুবন্ধো অড্ঢমাসো অন্ৰড্ঢমাসো, অড্ঢমাসস্স ৰা অনু. যো পন কেনচি অন্তমসো তিরচ্ছানেনপি খণিত্ৰা অকতোতি অধিপ্পাযো.
‘‘অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপি কম্মং কোপেতী’’তি ৰুত্তত্তা অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো ন কোপেতীতি দীপিতমেৰ হোতীতি উপতিস্সত্থেরো, তং পন ‘‘দ্ৰিন্নং উদকুক্খেপানং অন্তরে অঞ্ঞো একো উদকুক্খেপো উপচারত্থায ঠপেতব্বো’’তি ৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. সমন্তপাসাদিকাযঞ্হি ‘‘অঞ্ঞং তত্তকংযেৰা’’তি পদং নত্থি. তস্মা তস্সাধিপ্পাযো পরিযেসিতব্বো. অন্তোউদকুক্খেপসীমায উপচারত্থায ঠপিতং উদকুক্খেপপরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰাতি অত্থো গহেতব্বো. থেরেন অঞ্ঞথা পপঞ্চিত্ৰা লিখিতং.
‘‘সভাগৰত্থুনা লহুকাপত্তি’’ন্তি ৰুত্তত্তা সভাগসঙ্ঘাদিসেসং আরোচেতুং ৰট্টতীতি চে? ন ৰট্টতি দেসনাগামিনিং সন্ধায ইধ ৰুত্তত্তা. তস্মা এৰ সমুচ্চযক্খন্ধকে ‘‘সভাগসঙ্ঘাদিসেসং আপন্নস্স পন সন্তিকে আৰিকাতুং ন ৰট্টতি. সচে আৰিকরোতি, আপত্তি আৰিকতা হোতি, দুক্কটা পন ন মুচ্চতী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ১০২) ৰুত্তং. যথা সঙ্ঘেন ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… পটিকরিস্সতী’’তি ৰত্ৰা উপোসথং কাতুং লভতি, এৰং তীহি দ্ৰীহিপি অঞ্ঞং সুদ্ধং পস্সিত্ৰা ‘‘পটিকরিস্সামা’’তি ৰত্ৰা উপোসথং কাতুং ৰট্টতি. একেনাপি ‘‘পরিসুদ্ধং লভিত্ৰা পটিকরিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৰা উপোসথং কাতুং ৰট্টতীতি. অট্ঠকথাযম্পি ‘‘সামন্তো ভিক্খু এৰমস্স ৰচনীযোতি এত্থ সভাগো এৰ ৰত্তব্বো. ৰিসভাগস্স হি ৰুচ্চমানে ভণ্ডনকলহসঙ্ঘভেদাদীনিপি হোন্তি, তস্মা তস্স অৰত্ৰা ইতো ৰুট্ঠহিত্ৰা পটিকরিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৰা উপোসথো কাতব্বোতি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স অপ্পটিক্খিত্তত্তা ৰট্টতীতি দীপিতমেৰ. ‘‘যদা অঞ্ঞং সুদ্ধং ভিক্খুং অনাপত্তিকং পস্সিস্সতি, তদা তস্স সন্তিকে’’তি ৰুত্তত্তা লহুকস্সেৰ অনুঞ্ঞাতত্তা সমুচ্চযক্খন্ধকে ৰুত্তত্তা সভাগসঙ্ঘাদিসেসং পন ঞত্তিযা আরোচেত্ৰা উপোসথং কাতুং ন ৰট্টতি.
দেৰব্রহ্মা পন ‘‘তিরচ্ছানগতো’’তি পদং ঠপেত্ৰা যেন কেনচি পদেন অসঙ্গহিতাপি ইমিনা সঙ্গহিতাতি দস্সনত্থং ‘‘যস্স উপসম্পদা পটিক্খিত্তা’’তি ৰুত্তং.
‘‘চাতুমাসিনিযং পন পৰারিতানং সন্তিকে অনুপগতেন ৰা ছিন্নৰস্সেন ৰা ৰুট্ঠৰস্সেন ৰা’’তি অৰত্ৰা ‘‘অনুপগতেন ৰা ছিন্নৰস্সেন ৰা’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. ৰুট্ঠৰস্সো পন তস্মিং কালে অনুপগতত্তা ‘‘অনুপগতো’’তি সঙ্খ্যং গতোতি. সব্বায ৰুট্ঠিতায সব্বে ৰুট্ঠহিত্ৰা গতে সন্নিপাতেতুং ন সক্কা, একচ্চে সন্নিপাতেত্ৰা পারিসুদ্ধিং আরোচেতুং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. কস্মা? ঞত্তিং ঠপেত্ৰা কত্তব্বসঙ্ঘকম্মাভাৰা ৰগ্গং ন হোতীতি. পৰারণাযপি এসেৰ নযো. অযঞ্হেত্থ ৰিসেসো – সচে পুরিমিকায উপগতেহি পচ্ছিমিকায উপগতা থোকতরা চেৰ হোন্তি সমসমা চ, সঙ্ঘপৰারণায চ গণং পূরেন্তি, সঙ্ঘপৰারণাৰসেন ঞত্তি ঠপেতব্বাতি. ‘‘একোৰ ভিক্খু হোতি…পে… অঞ্ঞেসং অনাগতভাৰং ঞত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা অধিট্ঠানুপোসথং সীমং পৰিসিত্ৰা কাতুং ন সক্কাতি ৰদন্তি.
‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’ন্তি ইদং ন ঞত্তিং ঠপেত্ৰা ৰত্তব্বং. তঞ্হি ঞত্তিতো পুরেতরমেৰ করীযতি. তস্মা ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চং, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্ল’’ন্তি ৰত্তব্বং সিযাতি. তথাপি ন ৰত্তব্বং. ন হি তং ঞত্তিযা অন্তো করীযতীতি. এৰং সন্তে নেতং ৰত্তব্বন্তি আপজ্জতি পযোজনাভাৰাতি চে? ন, যথাগতট্ঠানে এৰ ৰত্তব্বতো, পরপদাপেক্খতাযাতি ৰুত্তং হোতি. ইদং পুব্বকিচ্চং অকত্ৰা উপোসথকম্মং করোন্তো সঙ্ঘো, পুগ্গলো ৰা ঠপনক্খেত্তাতিক্কমে আপজ্জতি. তস্মিঞ্হি খেত্তে অতিক্কন্তে সম্মজ্জনাদিকরণে আপত্তিমোক্খো ন হোতি উপোসথকম্মতো পুব্বে কত্তব্বকম্মাকরণপচ্চযত্তা তস্সা আপত্তিযা. ন সা কম্মপরিযোসানাপেক্খা এত্থাগতসম্পজানমুসাৰাদাপত্তি ৰিয, তস্মা পাতিমোক্খুদ্দেসকো ভিক্খু ‘‘পারিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আরোচেথা’’তি ৰত্তুকামো পঠমমেৰ পারিসুদ্ধাপারিসুদ্ধিপচ্চযং পুব্বকিচ্চং সরাপেতি. তঞ্হি কতং পারিসুদ্ধিপচ্চযো হোতি, অকতং অপারিসুদ্ধিপচ্চযো. তেনেৰ উভযাপেক্খাধিপ্পাযেন কতং, ন কতন্তি অৰত্ৰা ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’মিচ্চেৰাহ. তত্থ অকতপক্খে তাৰ পারিসুদ্ধিআরোচনক্কমনিদস্সনত্থং পরতো ‘‘যস্স সিযা আপত্তি, সো আৰিকরেয্যা’’তি চ, কতপক্খে ‘‘অসন্তিযা আপত্তিযা তুণ্হী ভৰিতব্ব’’ন্তি চ ৰক্খতি.
‘‘সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন চতূহি ভিক্খূহি সন্নিপতিত্ৰা’’তি চ, ‘‘উপোসথকরণত্থং সন্নিপতিতে সঙ্ঘে বহি…পে… অদেন্তেন ছন্দো দাতব্বো’’তি চ ৰদন্তি. অসন্নিপতিতেপি পন ৰট্টতি. ইদঞ্হি ছন্দদানসমযদস্সনত্থং ৰুত্তং. উপোসথকরণত্থং সন্নিপতিতে সঙ্ঘে বহি উপোসথং কত্ৰা আগতস্স কত্তব্বাকারদস্সনত্থঞ্চ ৰুত্তং. পধানঘরৰাসিনো পধানঘরং পৰিসিতুকামা অত্তনো সভাগভিক্খূনং ছন্দং দত্ৰা সচে সঙ্ঘো সন্নিপততি, ‘‘ময্হং ছন্দো আরোচেতব্বো’’তি ৰত্ৰা পধানঘরং পৰিসন্তি. অযং সীহল়দীপে পযোগো. আরোচেন্তেন পন সন্নিপতিতে আরোচেতব্বং. পঞ্চসু ভিক্খূসু একস্মিং ৰিহারে ৰসন্তেসু একস্স ছন্দপারিসুদ্ধিং আহরিত্ৰা চতুন্নং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং অনুঞ্ঞাতত্তা সন্নিপতিতে ছন্দো গহেতব্বো আরোচেতব্বোতি ৰচনং নিরত্থকং ৰিয. ‘‘থেয্যসংৰাসকো পটিজানাতীতি (মহাৰ. ১৬৫) ৰচনতো সামণেরেন আহটাপি ৰট্টতি. কম্মং ন কোপেতী’’তি চ, ‘‘সচে পুব্বে ছন্দং দত্ৰা বহিসীমাগতো পুন পৰিসতি, পচ্ছা ছন্দগ্গহণকিচ্চং নত্থি, তস্স পযোগো সীমাসম্মুতিৰসেন ৰেদিতব্বো’’তি চ ‘‘ছন্দদানে তিক্খত্তুং ৰচনে ইদং পযোজনং – পঠমং সমগ্গভাৰং, দুতিযং পচ্ছা ৰিধাতব্বভাৰং, ততিযং ছন্দহারকস্স দুক্কটমোচনং দীপেতী’’তি (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৬৪) চ লিখিতং. বিল়ালসঙ্খলিকাবদ্ধাৰ হোতি অন্তোগেহে এৰ সম্পযোজনত্তা, যথা সা ন কত্থচি গচ্ছতি, তথা সাপি ন কত্থচি গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. ইতরথা ৰিসেসনং নিরত্থকং হোতীতি আচরিযেন গহিতং.
‘‘ন হি তং অকত্ৰা উপোসথং কাতুং ৰট্টতী’’তি পুব্বে দস্সিতত্তা ‘‘ইদম্পি হি উভয’’ন্তি কস্মা ৰুত্তন্তি চে? সেসানি থেরেন আণত্তেন কাতব্বানি দস্সিতানি, ইমে পন দ্ৰে থেরেন ৰা পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৰা ঞত্তিট্ঠপনকেন ৰা যেন ৰা তেন ৰা কাতব্বানীতি চ, সম্মজ্জনাদীনি তত্থ তত্থ তাদিসানি পযোজনানি নিপ্ফাদেন্তি, ইমে পন দ্ৰে তত্থ তত্থ ন কিঞ্চি কম্মং সাধেন্তি, তস্মা ‘‘কিং ইমিনা’’তি অৰত্ৰা কাতব্বমেৰাতি দস্সেতুঞ্চ ‘‘ইদম্পি হি উভয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘আযস্মন্তানং পাদে ৰন্দতী’’তি গণৰসেন ৰত্ৰা পুগ্গলৰসেন ন ৰুত্তং তেন আরোচেতব্বস্স অঞ্ঞস্স অভাৰা.
সঙ্ঘস্স উদ্দিট্ঠং হোতীতি সঙ্ঘেন উদ্দিট্ঠং হোতীতি অত্থো. সমগ্গস্স হি সঙ্ঘস্সাতি এত্থ সমগ্গভাৰস্স কাযসামগ্গিকারণত্তা নত্থি দোসোতি চে? তং ন, উদ্দেসেপি সৰনেপি সমগ্গভাৰস্স ইচ্ছিতব্বত্তা. ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তি হি ইমিনা চিত্তসামগ্গিং দীপেতি সৰনে সব্বেহি একীভূতভাৰতো.
সঞ্চিচ্চ আপত্তিং আপজ্জতীতি এত্থ অনাদরিযৰসেন আপজ্জন্তো এৰ অলজ্জী হোতি, ন ইতরোতি. আপত্তিং পরিগূহতীতি এত্থ লজ্জায পরিগূহন্তো অলজ্জী ন হোতি, ‘কিং ইমিনা’তি অনাদরিযৰসেন পরিগূহন্তো হোতী’’তি চ লিখিতং.
‘‘সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধান’’ন্তি ন ৰত্তব্বং, ‘‘ছন্ন’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি চে? সত্তন্নমেৰাতি ৰত্তব্বং. পারাজিকাপত্তিং আপন্নো হি সচে অত্তনো সাপত্তিকভাৰং পকাসেতি, সঙ্ঘস্স চ উপোসথো সম্পজ্জতি, তস্স চ গিহিভাৰেন ৰা সামণেরভাৰেন ৰা সুদ্ধি হোতীতি.
একচ্চে আচরিযা নাম ধম্মভারিকো কির আচরিযো. কস্মা এৰং ৰুত্তন্তি চে? যাৰততিযানুসাৰনা নাম তিক্খত্তুং ৰচনং. তথা পাঠে অনাগতত্তা কেৰলং ‘‘যাৰততিযং অনুসাৰিত’’ন্তি পদমেৰ দিস্ৰা ‘‘যস্স সিযা আপত্তি, সো আৰিকরেয্যা’’তি ইদং ‘‘সচে আপত্তিং আপন্না, আৰিকরোথা’’তি ইমমত্থং দীপেতি. ‘‘অসন্তিযা আপত্তিযা তুণ্হী ভৰিতব্ব’’ন্তি ইদম্পি তমেৰত্থং দীপেতি. ‘‘তুণ্হীভাৰেন খো পনাযস্মন্তে পরিসুদ্ধাতি ৰেদিস্সামী’’তি ইদম্পি তমেৰাতি এৰমত্থং গহেত্ৰা ৰুত্তং কির.
অপরেতি অত্থদস্সিত্থেরো কির. এতং সন্ধাযাতি এত্থ ‘‘সকিম্পি অনুসাৰিত’’ন্তি পদস্স ৰচনেন তিক্খত্তুং অনুসাৰনা কাতব্বাতি এত্তকমেৰ দীপিতং ৰিয দিস্সতি.
ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তন্তি কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অযমেত্থ আচরিযপরম্পরাভতো ৰিনিচ্ছযো’’তি ৰুত্তং.
‘‘সরমানেনা’’তি ইমিনা সম্পজানমুসাৰাদস্স সচিত্তকত্তং দস্সেতি. সঙ্ঘমজ্ঝে ৰাতিআদি লক্খণৰচনং কির. সঙ্ঘুপোসথকরণত্থং সঙ্ঘমজ্ঝে চে নিসিন্নো, তস্মিং সঙ্ঘমজ্ঝে আৰিকাতব্বা. গণুপোসথকরণত্থঞ্চে গণমজ্ঝে নিসিন্নো, তস্মিং গণমজ্ঝে. একস্সেৰ সন্তিকে চে পারিসুদ্ধিউপোসথং কত্তুকামো, তস্মিং একপুগ্গলে আৰিকাতব্বাতি, এতেন ন কেৰলং সঙ্ঘমজ্ঝে এৰাযং মুসাৰাদো সম্ভৰতি, অথ খো এত্থ ৰুত্তলক্খণেন অসতিপি ‘‘পারিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আরোচেথা’’তিআদিৰিধানে গণুপোসথেপি সাপত্তিকো হুত্ৰা উপোসথং কত্তুকামো অনারোচেত্ৰা তুণ্হীভূতোৰ চে করোতি, অযং সম্পজানমুসাৰাদাপত্তিং আপজ্জতীতি ইমস্সত্থস্স আৰিকরণতো লক্খণৰচনং কিরেতন্তি ৰুত্তন্তি তক্কিকা. অঞ্ঞথা ‘‘গণমজ্ঝে ৰা’’তি ন ৰত্তব্বন্তি তেসং অধিপ্পাযো. আরোচনাধিপ্পাযৰসেন ৰুত্তন্তি আচরিযস্স তক্কো. আরোচেন্তো হি ‘‘সঙ্ঘস্স আরোচেমী’’তি অধিপ্পাযেন আৰিকরোন্তো সঙ্ঘমজ্ঝে আৰিকরোতি নাম, উভতোপস্সে নিসিন্নানং আরোচেন্তো গণমজ্ঝে আৰিকরোতি নাম, ‘‘একস্সেৰ আরোচেস্সামী’’তি অধিপ্পাযেন আৰিকরোন্তো একপুগ্গলে আৰিকরোতি নাম. সচেপি ৰেমতিকো হোতি…পে… পটিকরিস্সামীতি এৰং কতে যাৰ ৰেমতিকো হোতি, তাৰ সভাগাপত্তিং পটিগ্গহেতুং লভতি, অঞ্ঞেসঞ্চ কম্মানং পরিসুদ্ধো নাম হোতি. পুন নিব্বেমতিকো হুত্ৰা দেসেতব্বং ৰা ন ৰাতি নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাযং অত্থি, দেসিতে পন দোসো নত্থি. তথা ইতো ৰুট্ঠহিত্ৰা তং আপত্তিং পটিকরিস্সামীতি এত্থ চ সকলসঙ্ঘে সভাগাপত্তিং আপন্নে, ৰেমতিকে চাতি লিখিতং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৬৯-১৭০).
নিদানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পারাজিককণ্ডং
১. পঠমপারাজিকৰণ্ণনা
ইধ পন ঠত্ৰা সিক্খাপদানং কমভেদো পকাসেতব্বো. কথং – সব্বসিক্খাপদানং যথাসম্ভৰং দেসনাক্কমো, পহানক্কমো, পটিপত্তিক্কমো, উপ্পত্তিক্কমোতি চতুব্বিধো কমো লব্ভতি. তত্থ ভগৰতা রাজগহে ভিক্খূনং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানন্তেন পাতিমোক্খুদ্দেসস্স যো দেসনাক্কমো অনুঞ্ঞাতো, তং দেসনাক্কমং অনুক্কমন্তোৰ মহাকস্সপো পঠমং পারাজিকুদ্দেসং পুচ্ছি, তদনন্তরং সঙ্ঘাদিসেসুদ্দেসং, তদনন্তরং অনিযতুদ্দেসং, তদনন্তরং ৰিত্থারুদ্দেসং. তদনন্তরং ভিক্খুনিৰিভঙ্গঞ্চ তেনেৰ অনুক্কমেন পুচ্ছি. ততো পরং তযো আপত্তিক্খন্ধে সঙ্গহেতুং ৰিনা গণনপরিচ্ছেদেন সেখিযধম্মে পুচ্ছি. আপত্তিক্খন্ধে সভাগতো পট্ঠায পুচ্ছন্তো ৰীসতিখন্ধকে পুচ্ছি. নিদানুদ্দেসন্তোগধানং ৰা সরূপেন অনুদ্দিট্ঠানং পুচ্ছনত্থং খন্ধকে পুচ্ছি. এতেন খন্ধকে পঞ্ঞত্তা থুল্লচ্চযাপি সঙ্গহিতা হোন্তি. পুচ্ছিতানুক্কমেনেৰ আযস্মা উপালিত্থেরো ব্যাকাসি. অযমেত্থ দেসনাক্কমো. উভতোৰিভঙ্গখন্ধকতো পন উচ্চিনিত্ৰা তদা পরিৰারো ৰিসুং পাল়ি কতো, ইমমেৰ ৰচনং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘এতেনেৰ উপাযেন খন্ধকং পরিৰারেপি আরোপযিংসূ’’তিআদি (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গঈতিকথা). অপিচ পাল়িযং ‘‘এতেনেৰ উপাযেন উভতোৰিভঙ্গে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৰিস্সজ্জেসী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৯) এত্তকমেৰ ৰুত্তং. তস্মা থেরো উভতোৰিভঙ্গে এৰ পুচ্ছি. ৰিস্সজ্জন্তো পন আযস্মা উপালি নিরৰসেসং দস্সেন্তো খন্ধকপরিৰারে অন্তো কত্ৰা দেসেসি. গণসজ্ঝাযকালে পন তদা খন্ধকপরিৰারা ৰিসুং পাল়ি কতাতি অযমেত্থ দেসনাক্কমো.
যদি এৰং নিদানুদ্দেসো পঠমদেসনাতি চে? ন, উপোসথক্খন্ধকে (মহাৰ. ১৩৩) ‘‘যানি মযা ভিক্খূনং সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি, তানি নেসং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি ৰচনতো, ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি (মহাৰ. ১৩৪) ৰচনতো চ. অকুসলাব্যাকতানং আপত্তীনং দিট্ঠধম্মসম্পরাযিকাসৰট্ঠানিযত্তা যথাভূতং সীলসংৰরকেন পরিৰজ্জনেন পহাতব্বত্তা পহানক্কমোপেত্থ সম্ভৰতি ‘‘তাৰদেৰ চত্তারি অকরণীযানি আচিক্খিতব্বানী’’তি ৰচনতো. তথা ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (ম. নি. ৩.৭৫; ৰিভ. ৫০৮) ৰচনতো যথাভূতং আচিক্খনসিক্খনেন পটিপত্তিক্কমোপি সম্ভৰতি. যথুদ্দেসক্কমং পরিযাপুণিতব্বপরিযত্তিঅত্থেনাপি পটিপত্তিক্কমো, এৰমিমেহি তীহি কমেহি দেসেতব্বানমেতেসং সিক্খাপদানং যথাসম্ভৰং উপ্পত্তিক্কমো সম্ভৰতি. তথা হি যং যং সাধারণং, তং তং ভিক্খুং আরব্ভ উপ্পন্নে এৰ ৰত্থুস্মিং ‘‘যা পন ভিক্খুনী ছন্দসো মেথুনং ধম্ম’’ন্তিআদিনা নযেন ভিক্খুনীনম্পি পঞ্ঞত্তং. যতো ভিক্খুনীনং তং অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি ন সিযা, ততো অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি তস্মিং নত্থীতি (পরি. ২০১-২০২) পরিৰারৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতি. এত্তাৰতা পুরিমেন কমত্তযেন যং পঠমং দেসেতব্বং, তং পারাজিকুদ্দেসে পঠমুপ্পন্নত্তা মেথুনধম্মপারাজিকং সব্বপঠমং দেসেতুকামো আযস্মা উপালিত্থেরো ‘‘তত্র সুদং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতী’’তি (পারা. ২৩) ৰেসালিযমেৰ পাপেত্ৰা ঠপেসি.
ইদানি সব্বেসং সিক্খাপদানং পঞ্ঞাপনৰিধানং ৰেদিতব্বং. কথং? ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি (পারা. ৩৯, ৪৩) এৰং সউদ্দেসঅনুদ্দেসভেদতো দুৰিধং. তত্থ পাতিমোক্খে সরূপতো আগতা পঞ্চ আপত্তিক্খন্ধা সউদ্দেসপঞ্ঞত্তি নাম. সাপি দ্ৰিধা সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসভেদতো. তত্থ যস্সা পঞ্ঞত্তিযা অন্তো আপত্তিযা সহ, ৰিনা ৰা পুগ্গলো দস্সিতো, সা সপুগ্গলনিদ্দেসা. ইতরা অপুগ্গলনিদ্দেসা.
তত্থ সপুগ্গলনিদ্দেসা দ্ৰিধা অদস্সিতদস্সিতাপত্তিভেদতো. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম অট্ঠ পারাজিকা ধম্মা ৰেদিতব্বা. ‘‘পারাজিকো হোতি অসংৰাসো’’তি (পারা. ৩৯, ৪৪, ৮৯, ৯১, ১৬৭, ১৭১, ১৯৫, ১৯৭) হি পুগ্গলোৰ তত্থ দস্সিতো, নাপত্তি. দস্সিতাপত্তিকা নাম ভিক্খুনিপাতিমোক্খে আগতা সত্তরস সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা. ‘‘অযম্পি ভিক্খুনী পঠমাপত্তিকং ধম্মং আপন্না নিস্সারণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি (পাচি. ৬৮৩, ৬৮৭) হি তত্থ আপত্তি দস্সিতা সদ্ধিং পুগ্গলেন.
তথা অপুগ্গলনিদ্দেসাপি অদস্সিতদস্সিতাপত্তিভেদতো দ্ৰিধা. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম সেখিযা ধম্মা. ৰুত্তাৰসেসা দস্সিতাপত্তিকাতি ৰেদিতব্বা.
সাপি দ্ৰিধা অনিদ্দিট্ঠকারকনিদ্দিট্ঠকারকভেদতো. তত্থ অনিদ্দিট্ঠকারকা নাম সুক্কৰিসট্ঠিমুসাৰাদোমসৰাদপেসুঞ্ঞভূতগামঅঞ্ঞৰাদকউজ্ঝাপনকগণভোজনপরম্পরভোজনসুরামেরযঅঙ্গুলিপতোদকহসধম্মঅনাদরিযতলঘাতকজতুমট্ঠকসিক্খাপদানং ৰসেন পঞ্চদসৰিধা হোন্তি. তত্থ নিদ্দিট্ঠকারকে মিস্সামিস্সভেদো ৰেদিতব্বো – তত্থ উপযোগভুম্মৰিভত্তিযো একংসেন মিস্সা. অৰসেসা মিস্সা চ অমিস্সা চ. সেয্যথিদং – পচ্চত্তং তাৰ দ্ৰীসু অনিযতেসু উপযোগেন মিস্সং, দ্ৰাদসসু পাটিদেসনীযেসু করণেন মিস্সং, ঊনপঞ্চবন্ধনপত্তসিক্খাপদেসু সামিকরণেহি, ঊনৰীসতিৰস্সে ভুম্মেন, মোহনকে উপযোগসামিভুম্মেহি. যস্মা ‘‘ৰিৰণ্ণক’’ন্তি ভাৰো অধিপ্পেতো, ন কত্তা, তস্মা ৰিৰণ্ণকসিক্খাপদং যদা ন সম্ভৰতি, এৰং পচ্চত্তং পঞ্চৰিধং মিস্সং হোতি. সেসেসু পঠমানিযতং ঠপেত্ৰা আদিম্হি ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি এৰমাগতং পচ্চত্তং ৰা, দুতিযানিযতং ঠপেত্ৰা পণীতভোজনসমণুদ্দেসততিযচতুত্থপাটিদেসনীযসিক্খাপদেসু মজ্ঝে ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি এৰমাগতং পচ্চত্তং ৰা, দুব্বচকুলদূসকসংসট্ঠসিক্খাপদেসু আদিম্হি কেৰলং ‘‘ভিক্খূ’’তি আগতং পচ্চত্তং ৰা, ভেদানুৰত্তকসিক্খাপদে মজ্ঝে আগতং পচ্চত্তং ৰা অঞ্ঞায ৰিভত্তিযা অমিস্সমেৰ হোতি. তত্থ ভেদানুৰত্তকতুৰট্টনদ্ৰযসংসট্ঠদুতিযপাটিদেসনীযসিক্খাপদেসু বহুৰচনং, ইতরত্থ সব্বত্থ একৰচনমেৰাতি ৰেদিতব্বং.
তথা উপযোগো দ্ৰীসু ৰিকপ্পনসিক্খাপদেসু, তন্তৰাযসিক্খাপদে চ পচ্চত্তেন মিস্সো, অভিহটসিক্খাপদে করণেন, রাজসিক্খাপদে করণসামিপচ্চত্তেহীতি উপযোগো তিধা মিস্সো হোতি. করণঞ্চ কুটিকারমহল্লকদুতিযকথিনদ্ৰেভাগনিসীদনসন্থতদুব্বণ্ণকরণসিক্খাপদেসু ছসু পচ্চত্তেন মিস্সং, পঠমততিযকথিনঅট্ঠঙ্গুলপাদকনিসীদনকণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিকৰস্সিকসাটিকউদকসাটিকদ্ৰেধম্মপচ্চাসীসনসিক্খাপদেসু অট্ঠসু সামিনা মিস্সন্তি করণং দ্ৰিধা মিস্সং হোতি. অৰসেসেসু ছব্বস্সৰস্সিকসাটিকদ্ৰত্তিচ্ছদনাৰসথপিণ্ডমহানামগরুলহুপাৰুরণসিক্খাপদেসু সত্তসু করণৰিভত্তি অঞ্ঞৰিভত্তিযা অমিস্সা, অচ্চেকএল়কলোমসিক্খাপদেসু সামিৰিভত্তি করণৰিভত্তিযা মিস্সা. অতিরেকপত্তভেসজ্জসিক্খাপদেসু অগ্গহিতগ্গহণেন সামিৰিভত্তি অমিস্সাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বা. এৰং তাৰ নিদ্দিট্ঠকারকেসু সিক্খাপদেসু –
পঞ্চধা চ তিধা চেৰ, দ্ৰিধা চেপি তথেকধা;
ভিন্না ৰিভত্তিযো পঞ্চ, সব্বেকাদসধা সিযুং.
এৰং তাৰ যথাৰুত্তেসু সউদ্দেসপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতেসু সিক্খাপদেসু অগ্গহিতগ্গহণেন পঞ্ঞাসুত্তরেসু তিসতেসু নৰুতিঅনিদ্দিট্ঠকারকে ৰজ্জেত্ৰা নিদ্দিট্ঠকারকানি অতিরেকসট্ঠিদ্ৰিসতানি হোন্তি. তেসু পচ্চত্তকরণানি তিংসুত্তরানি দ্ৰিসতানি হোন্তি. তেসু অমিস্সপচ্চত্তকরণানি দ্ৰাদসুত্তরানি দ্ৰিসতানি, মিস্সপচ্চত্তকরণানি অট্ঠারস হোন্তি. অৰসেসেসু তিংসতিযা সিক্খাপদেসু মিস্সোপযোগকরণানি পঞ্চ হোন্তি, মিস্সকরণানি চুদ্দস, অমিস্সানি সত্ত, মিস্সামিস্সকরণানি দ্ৰে, অমিস্সানি দ্ৰেতি সব্বেসুপি নিদ্দিট্ঠকারকেসু ভেদানুৰত্তকদুব্বচকুলদূসকপঠমদুতিযততিযকথিনঅভিহটকুটিকারমহল্লকৰিকপ্পনদ্ৰযদ্ৰেভাগছব্বস্সনিসীদনসন্থতএল়কলোমাতিরেকপত্তভেসজ্জৰস্সিকসাটিকতন্তৰাযঅচ্চেকছারত্তদ্ৰ পঞ্চত্তিংসেসু ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি নত্থি. দুতিযানিযতপণীতভোজনসমণুদ্দেসততিযচতুত্থপাটিদেসনীযেসু মজ্ঝে অত্থি.
এত্তাৰতা সউদ্দেসানুদ্দেসদুকং, সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসদুকং, পচ্চেকদস্সিতাপত্তিদুকদ্ৰযং, অনিদ্দিট্ঠকারকদুকং, তত্থ নিদ্দিট্ঠকারকেসু পচ্চত্তভুম্মদুকং, সযোপনাযোপনদুকং, অযোপনমজ্ঝেযোপনদুকং, একানেকৰচনদুকন্তি নৰ দুকানি দস্সিতানি হোন্তি. ৰিসেসকারণং তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে সম্পত্তে আৰিভৰিস্সতি. এৰং তাৰ সউদ্দেসপঞ্ঞত্তিং ঞত্ৰা সেসৰিনযপিটকে যা কাচি পঞ্ঞত্তি অনুদ্দেসপঞ্ঞত্তীতি ৰেদিতব্বা. সা পদভাজনন্তরাপত্তিৰিনীতৰত্থুপটিক্খেপপঞ্ঞত্তিঅৰুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদৰসেন ছব্বিধা হোতি.
তত্থ ‘‘যেভুয্যেন খযিতে আপত্তি থুল্লচ্চযস্স (পরি. ১৫৭-১৫৮), ৰট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৭৩) এৰমাদিকা পদভাজনে সন্দিস্সমানাপত্তি পদভাজনসিক্খাপদং নাম. ‘‘ন চ, ভিক্খৰে, সব্বমত্তিকামযা কুটি কাতব্বা, যো করেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদি (পারা. ৮৫) অন্তরাপত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দিৰাপটিসল্লীযন্তেন দ্ৰারং সংৰরিত্ৰা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পারা. ৭৭) এৰমাদি ৰিনীতৰত্থুসিক্খাপদং নাম. ‘‘সঙ্ঘভেদকো, ভিক্খৰে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি (মহাৰ. ১১৫) এৰমাদি পটিক্খেপসিক্খাপদং নাম.
যস্মা পন তেন তেন পটিক্খেপেন ‘‘যো পন ভিক্খু সমগ্গং সঙ্ঘং অধম্মসঞ্ঞী ভিন্দেয্য, পারাজিকো হোতি অসংৰাসো. যো পন ভিক্খু দুট্ঠচিত্তো ভগৰতো জীৰমানকসরীরে লোহিতং উপ্পাদেয্য, পারাজিকো হোতি অসংৰাসো’’তি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি হোন্তি. যানি সন্ধায ‘‘একস্স ছেজ্জকা হোতি, চতুন্নং থুল্লচ্চযং, চতুন্নঞ্চেৰ অনাপত্তি, সব্বেসং একৰত্থুকা’’তি ৰুত্তং. ‘‘অত্থাপত্তি তিট্ঠন্তে ভগৰতি আপজ্জতি, নো পরিনিব্বুতে’’তি (পরি. ৩২৩) চ ৰুত্তং. তেন ন কেৰলং ‘‘ন, ভিক্খৰে, জানং সঙ্ঘভেদকো অনুপসম্পন্নো উপসম্পাদেতব্বো…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদমেৰ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি সাধকং হোতি. ‘‘পণ্ডকো, ভিক্খৰে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তি (মহাৰ. ১০৯) এৰমাদীসু পন উপজ্ঝাযাদীনং দুক্কটমেৰ পঞ্ঞত্তং, ন পণ্ডকাদীনং পারাজিকাপত্তি. ন হি তেসং ভিক্খুভাৰো অত্থি. যতো সিযা পারাজিকাপত্তি. তথা ‘‘ন অচ্ছিন্নে থেৰে পক্কমিতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ৬৬, ৬৭, ৭৮, ৭৯) এৰমাদিকঞ্চ পটিক্খেপসিক্খাপদমেৰ নাম.
খন্ধকেসু পঞ্ঞত্তদুক্কটথুল্লচ্চযানি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘তেন হি, সারিপুত্ত, ভেদানুৰত্তকে থুল্লচ্চযং দেসাপেহী’’তি (চূল়ৰ. ৩৪৫) ৰুত্তং, থুল্লচ্চযম্পি তত্থেৰ সমোধানং গচ্ছতি. ইদং তেসং ৰিভত্তিকম্মক্খণে অপঞ্ঞত্তত্তা অৰিজ্জমানম্পি ভগৰতো ৰচনেন ৰিসুদ্ধক্খণেপি ৰিজ্জমানং জাতন্তি একে. ‘‘ভেদানুৰত্তকে দেসাপেহী’’তি ৰচনতো সেসভেদানুৰত্তকানং ‘‘যো পন ভিক্খু জানং সঙ্ঘভেদকানং অনুৰত্তেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং. তথা সব্বানি খন্ধকৰত্তানি, ৰিনযকম্মানি চ তত্থেৰ সমোধানং গচ্ছন্তি. যথাহ ‘‘পঞ্ঞত্তে তং উপালি মযা আগন্তুকানং ভিক্খূনং আগন্তুকৰত্তং…পে… এৰং সুপঞ্ঞত্তে খো মযা উপালি সিক্খাপদে’’তিআদি. ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চং ৰা গীতং ৰা ৰাদিতং ৰা দস্সনায গচ্ছেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৮৩৪) ইমিনা সুত্তেন ভিক্খুনী নচ্চেয্য ৰা গাযেয্য ৰা ৰাদেয্য ৰা, পাচিত্তিযন্তি এৰমাদিকং যং কিঞ্চি অট্ঠকথায দিস্সমানং আপত্তিজাতং ৰিনযকম্মং ৰা অৰুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদং নাম. ছব্বিধম্পেতং ছহি আকারেহি উদ্দেসারহং ন হোতীতি অনুদ্দেসসিক্খাপদং নামাতি ৰেদিতব্বং. সেয্যথিদং – পঞ্চহি উদ্দেসেহি যথাসম্ভৰং ৰিসভাগত্তা থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতানং সভাগৰত্থুকম্পি দুক্কটথুল্লচ্চযদ্ৰযং অসভাগাপত্তিকত্তা অন্তরাপত্তিপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানং, নানাৰত্থুকাপত্তিকত্তা পটিক্খেপসিক্খাপদানং, কেসঞ্চি ৰিনীতৰত্থুপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানঞ্চ অদস্সিতাপত্তিকত্তা, অদস্সিতৰত্থুকত্তা ভেদানুৰত্তকথুল্লচ্চযস্স, অদস্সিতাপত্তিৰত্থুকত্তা অৰুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদানন্তি. এত্তাৰতা ‘‘দুৰিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং সউদ্দেসানুদ্দেসভেদতো’’তি যং ৰুত্তং, তং সমাসতো পকাসিতং হোতি.
পঞ্ঞত্তিযং তাৰ –
‘‘কারকো ইধ নিদ্দিট্ঠো, অপেক্খায অভাৰতো;
পুব্বে ৰত্তব্বৰিধানা-ভাৰতো চ আদিতো যোপনেন সহা’’তি. –
অযং নযো ৰেদিতব্বো. তস্সত্থো – যে তে অনিদ্দিট্ঠকারকা পুব্বে ৰুত্তপ্পভেদা সুক্কৰিসট্ঠিআদযো সিক্খাপদৰিসেসা, তেসু অধিপ্পাযকম্মৰত্থুপুগ্গলপযোগে অপেক্খায ভাৰতো কারকো ন নিদ্দিট্ঠো তেসং সাপেক্খভাৰদস্সনত্থং. তং সব্বং তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে আৰিভৰিস্সতি, ইধ পন পারাজিকপঞ্ঞত্তিযং অপেক্খায অভাৰতো কারকো নিদ্দিট্ঠো. যো পন কারকো ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মি’’ন্তিআদীসু (পারা. ৪৬২, ৪৭২, ৪৭৫) ৰিয পুব্বে ৰত্তব্বৰিধানাভাৰতো করণাদিৰসেন অনিদ্দিসিত্ৰা পচ্চত্তৰসেন নিদ্দিট্ঠো অপেক্খায অভাৰতো. তত্থ নিদ্দিসিযমানো সেসদুতিযানিযতপণীতভোজনং সমণুদ্দেসততিযচতউত্থপাটিদেসনীযেসু ৰিয মজ্ঝে অনিদ্দিসিত্ৰা ‘‘ন হেৰ খো পন…পে… ওভাসিতু’’ন্তিআদি (পারা. ৪৫৩) ৰিয পুব্বে ৰত্তব্বৰিধানাভাৰতো এৰ আদিম্হি নিদ্দিট্ঠো. আদিম্হি নিদ্দিসিযমানোপি পুব্বে ৰুত্তপ্পভেদেসু ভেদানুৰত্তকাদীসু পঞ্চত্তিংসেসু সিক্খাপদেসু ৰিয অনিদ্দিসিত্ৰা পুব্বে ৰত্তব্বৰিধানাভাৰতো এৰ ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদিতোৰ যোপন-সদ্দেন সহ নিদ্দিট্ঠো. এৰং নিদ্দিসিযমানোপি সো যস্মা ‘‘যা পন ভিক্খুনিযো দ্ৰে একমঞ্চে তুৰট্টেয্যু’’ন্তিআদি (পাচি. ৯৩৩) আপত্তি ৰিয পরপ্পভৰং আপত্তিং ন আপজ্জতি, তস্মা ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি একৰচনেন নিদ্দিট্ঠো. মেথুনধম্মাপত্তিপি পরপ্পভৰা ‘‘দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তী’’তি (পারা. ৩৯) ৰচনতোতি চে? তং ন, অধিপ্পাযজাননতো. অনেকিস্সা এৰ ভিক্খুনিযা আপত্তি, ন একিস্সাতি নিযমো তত্থ অত্থি, ন এৰং ইধ নিযমোতি অনিযমিতাধিপ্পাযো. লম্বীমুদুপিট্ঠীনং কুতো ‘‘দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তী’’তি (পারা. ৫৫) ৰচনতো তেসং মেথুনধম্মাপত্তি. অযমত্থো চতস্সো মেথুনধম্মপচ্চযাতি অট্ঠৰত্থুকং সন্ধায ‘‘ছেজ্জং সিযা মেথুনধম্মপচ্চযা’’তি (পরি. ৪৮১) চ পরিৰারে ৰুত্তৰচনেন সাধেতব্বো.
ভেদানুৰত্তকসিক্খাপদে তিণ্ণং উদ্ধং ন সমনুভাসিতব্বা, ন সঙ্ঘেন সঙ্ঘং একতো কাতব্বন্তি. নযদস্সনত্থং আদিতোৰ ‘‘ভিক্খূ হোন্তী’’তি বহুৰচননিদ্দেসং কত্ৰা পুন ‘‘একো ৰা দ্ৰে ৰা তযো ৰা’’তি (পারা. ৪১৮) ৰুত্তং, অঞ্ঞথা ন ততো উদ্ধং ‘‘অনুৰত্তকা হোন্তী’’তি আপজ্জতি. ততো নিদানৰিরোধো. পঞ্চসতমত্তা হি তদনুৰত্তকা অহেসুং. যং পন সত্তসতিকক্খন্ধকে ‘‘সঙ্ঘো চত্তারো পাচীনকে ভিক্খূ, চত্তারো পাৰেয্যকে ভিক্খূ সম্মন্নেয্য …পে… সম্মতা’’তিআদি (চূল়ৰ. ৪৫৬) ঞত্তিদুতিযকম্মং ৰুত্তং, তং ‘‘উব্বাহিকায ইমং অধিকরণং ৰূপসমেতু’’ন্তি ৰুত্তত্তা তেহি কত্তব্বৰিধানং. সম্মুতিকরণমেৰ ৰা ততিযং কত্ৰা কপ্পতি. ন হি তে তেন কম্মেন কম্মারহা কম্মকতা হোন্তি. যস্স সঙ্ঘো কম্মং করোতি, সো কম্মারহোতি লক্খণং. ন চ তদা সঙ্ঘো তেসং অট্ঠন্নম্পি ভিক্খূনং কম্মং অকাসি. ভজাপিযমানা তে কম্মপত্তভাৰং ভজন্তি. অধিকরণৰূপসমকম্মস্স পত্তা যুত্তা সঙ্ঘেন কতাতি কত্ৰা কম্মপত্তা এৰ হি তে হোন্তি. ‘‘তে ভিক্খূ ভিক্খূহি যাৰততিযং সমনুভাসিতব্বা তস্স পটিনিস্সগ্গাযা’’তি (পারা. ৪১৮) ৰচনতো তেহি কত্তব্বৰিধানং. সম্মুতিকরণমেৰ কম্মং হোতীতি চে? তং ন, অধিপ্পাযজাননতো, তস্স পটিনিস্সগ্গায এৰ তে ভিক্খূ কম্মারহা কাতব্বা, ন দোসাগতিৰসেনাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. ন হি পাচীনকাদীনং সম্মুতিযা অধিকরণৰূপসমসিদ্ধি ৰিয তেসং সমনুভাসনকম্মেন তস্স পটিনিস্সগ্গসিদ্ধি হোতি, সম্মুতি নামেসা পঠমং অনুমতিং গহেত্ৰা যাচিত্ৰাৰ করীযতি, ন তথা কম্মন্তি. কম্মকরণে পন তদত্থসিদ্ধি হোতিযেৰ. পরসম্মুতিযা বহুতরাৰ সম্মন্নিতব্বাতি ৰেদিতব্বং.
‘‘মেথুনধম্ম’’ন্তি এৰং বাহুল্লনযেন লদ্ধনামকং সকপযোগেন ৰা পরপযোগেন ৰা অত্তনো নিমিত্তস্স সকমগ্গে ৰা পরমগ্গে ৰা পরনিমিত্তস্স ৰা সকমগ্গে এৰ পৰেসনপৰিট্ঠট্ঠিতউদ্ধরণেসু যং কিঞ্চি একং পটিসাদিযনৰসেন সেৰেয্য, পারাজিকো হোতি অসংৰাসোতি. কেচি পন ‘‘পৰেসনাদীনি চত্তারি ৰা তীণি ৰা দ্ৰে ৰা একং ৰা পটিসেৰেয্য, পারাজিকো হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘সো চে পৰেসনং সাদিযতি, পৰিট্ঠং সাদিযতি, ঠিতং সাদিযতি, উদ্ধরণং সাদিযতি, আপত্তি পারাজিকস্সা’তিআদী’’তি (পারা. ৫৮) ৰদন্তি. তেসং মতেন চতূসুপি চতস্সো পারাজিকাপত্তিযো আপজ্জতি. তেযেৰ এৰং ৰদন্তি – আপজ্জতু মেথুনধম্মপারাজিকাপত্তি, মেথুনধম্মপারাজিকাপত্তিযা তংভাগিযাতি অত্তনো ৰীতিক্কমে পারাজিকাপত্তিযো, সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিঞ্চ আপজ্জিত্ৰা সিক্খং পচ্চক্খায গহট্ঠকালে মেথুনাদিকং পারাজিকং আপজ্জিত্ৰা পুন পব্বজিত্ৰা উপসম্পজ্জিত্ৰা একং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং একমনেকং ৰা পটিকরিত্ৰাৰ সো পুগ্গলো যস্মা নিরাপত্তিকো হোতি, তস্মা সো গহট্ঠকালে সাপত্তিকোৰাতি. অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নস্সাপি অত্থেৰ আপত্তি. ৰুট্ঠানদেসনাহি পন অসুজ্ঝনতো ‘‘পযোগে পযোগে আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি ন ৰুত্তং. গণনপযোজনাভাৰতো কিঞ্চাপি ন ৰুত্তং, অথ খো পদভাজনে (পারা. ৫৮) ‘‘আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি ৰচনেনাযমত্থো সিদ্ধোতি যুত্তিঞ্চ ৰদন্তি.
যদি এৰং মাতিকাযম্পি ‘‘যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্য, পারাজিক’’ন্তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য, পারাজিকস্স অনৰসেসৰচনম্পি ন যুজ্জেয্য. সব্বেপি হি আপত্তিক্খন্ধে, ভিক্খুগণনঞ্চ অনৰসেসেত্ৰা তিট্ঠতীতি অনৰসেসৰচনন্তি কত্ৰা পৰেসেৰ আপত্তি, ন পৰিট্ঠাদীসু. তমেৰেকং সন্ধায ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি (মহাৰ. ১৩৪) পারাজিকাপত্তিম্পি অন্তো কত্ৰা নিদানুদ্দেসৰচনং ৰেদিতব্বং. তস্মা মাতিকাযং ‘‘পারাজিক’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘পারাজিকো হোতী’’তি (পারা. ৪২, ৪৪) পুগ্গলনিদ্দেসৰচনং তেন সরীরবন্ধনেন উপসম্পদায অভব্বভাৰদীপনত্থং. ‘‘আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি পদভাজনে ৰচনং অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নস্সাপি পারাজিকস্স অসংৰাসস্স সতো পুগ্গলস্স অথেয্যসংৰাসকভাৰদীপনত্থং. ন হি সো সংৰাসং সাদিযন্তোপি থেয্যসংৰাসকো হোতি, তস্মা উপসম্পন্নো ‘‘ভিক্খূ’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কারাপেত্ৰা অক্কোসাধিপ্পাযো ৰদতি, আপত্তি ওমসৰাদেন দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৩৮৯) অনুপসম্পন্নস্স তদভাৰতো সিদ্ধো সো উপসম্পন্নো ‘‘ভিক্খূ’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি, তেন পদসোধম্মং, সহসেয্যঞ্চ জনেতি, ভিক্খুপেসুঞ্ঞাদিঞ্চ জনেতীতি ৰেদিতব্বং (ৰজির. টী. পারাজিক ৩৯).
নিদানা মাতিকাভেদো, ৰিভঙ্গো তন্নিযামকো;
ততো আপত্তিযা ভেদো, অনাপত্তি তদঞ্ঞথাতি. (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৩-৪৪) –
অযং নযো ৰেদিতব্বো. তত্থ সুদিন্নৰত্থু (পারা. ২৪ আদযো)-মক্কটিৰত্থু (পারা. ৪০ আদযো)-ৰজ্জিপুত্তকৰত্থু (পারা. ৪৩) চাতি তিপ্পভেদৰত্থু ইমস্স সিক্খাপদস্স নিদানং নাম. ততো নিদানা ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং…পে… অসংৰাসো’’তি (পারা. ৪৪) ইমিস্সা মাতিকায ভেদো জাতো. তত্থ হি ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযা’’তি (পারা. ৪৪) ইত্থিলিঙ্গৰসেন ‘‘সচ্চং, আৰুসো, ভগৰতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তঞ্চ খো ইত্থিযা, নো পুরিসে, নো পণ্ডকে, নো উভতোব্যঞ্জনকে চা’’তি মক্কটিপারাজিকো ৰিয অঞ্ঞোপি লেসং ওড্ডেতুং সক্কোতি, তস্মা তাদিসস্স অলেসোকাসস্স দস্সনত্থং ইদং ৰুচ্চতি, মক্কটিসঙ্খাতা নিদানা ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপী’’তি মাতিকায ৰচনভেদো, ন ইত্থিযা এৰ মেথুনসিদ্ধিদস্সনতো. তস্মা ৰিভঙ্গো তন্নিযামকো তস্সা মাতিকায অধিপ্পেতত্থনিযামকো ৰিভঙ্গোতি. ৰিভঙ্গে হি ‘‘তিস্সো ইত্থিযো, তযো উভতোব্যঞ্জনকা, তযো পণ্ডকা, তযো পুরিসা. মনুস্সিত্থিযা তযো মগ্গে, তিরচ্ছানগতপুরিসস্স দ্ৰে মগ্গে’’তিআদিনা (পারা. ৫৬) নযেন সব্বলেসোকাসং পিদহিত্ৰা নিযমো কতো. এত্থাহ – যদি এৰং সাধারণসিক্খাপদৰসেন ৰা লিঙ্গপরিৰত্তনৰসেন ৰা ন কেৰলং ভিক্খূনং, ভিক্খুনীনম্পি ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি ৰিভঙ্গে ৰত্তব্বং সিযা. তদৰচনেন হি ভিক্খুনী পুরিসলিঙ্গপাতুভাৰেন ভিক্খুভাৰে ঠিতা এৰং ৰদেয্য ‘‘নাহং উপসম্পদাকরণকালে ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্না, তস্মা ন অপচ্চক্খাতসিক্খাপি মেথুনধম্মেন পারাজিকা হোমী’’তি. ৰুচ্চতে – যথা ৰুত্তং, তথা ন ৰত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. তথা ৰুত্তে ভিক্খুনীনম্পি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থীতি আপজ্জতি. তঞ্চানিট্ঠং. ইদমপরমনিট্ঠং ‘‘সব্বসিক্খাপদানি সাধারণানেৰ নাসাধারণানী’’তি. অপিচাযং ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নাৰ হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তংযেৰ উপজ্ঝং তমেৰ উপসম্পদং তানি ৰস্সানি ভিক্খূহি সঙ্গমিতু’’ন্তিআদি (পারা. ৬৯) ৰুত্তং. ততো আপত্তিযা ভেদোতি ততো ৰিভঙ্গতো ‘‘অক্খযিতে সরীরে পারাজিকং, যেভুয্যেন খযিতে থুল্লচ্চয’’ন্তিআদি (পারা. ৭৩, পরি. ১৫৭) আপত্তিযা ভেদো হোতি. অনাপত্তি তদঞ্ঞথাতি ততো এৰ ৰিভঙ্গতো যেন আকারেন আপত্তি ৰুত্তা, ততো অঞ্ঞেনাকারেন অনাপত্তিভেদোৰ হোতি. ‘‘সাদিযতি, আপত্তি পারাজিকস্স, ন সাদিযতি, অনাপত্তী’’তি হি ৰিভঙ্গে অসতি ন পঞ্ঞাযতি. এত্তাৰতা ‘‘নিদানা মাতিকাভেদো’’তি অযং গাথা সমাসতো ৰুত্তত্থা হোতি. ৰিসেসকারণং পন তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে আৰিভৰিস্সতি.
পঠমপঞ্ঞত্তি তাৰ পঠমবোধিং অতিক্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তত্তা, আযস্মতো সুদিন্নস্স অট্ঠৰস্সিককালে পঞ্ঞত্তত্তা চ রত্তঞ্ঞুমহত্তং পত্তকালে পঞ্ঞত্তা, দুতিযপঞ্ঞত্তি বাহুসচ্চমহত্তং পত্তকালে. সো হি আযস্মা মক্কটিপারাজিকো যথা মাতুগামপ্পটিসংযুত্তেসু সিক্খাপদেসু তিরচ্ছানগতিত্থী ন অধিপ্পেতা, তথা ইধাপীতি সঞ্ঞায ‘‘সচ্চং, আৰুসো…পে… তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিরচ্ছানগতাযা’’তি (পারা. ৪১) আহ. ততিযপঞ্ঞত্তি লাভগ্গমহত্তং পত্তকালে উপ্পন্না ‘‘যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা’’তিআদি (পারা. ৪৩) ৰচনতো, ৰেপুল্লমহত্তম্পি এত্থেৰ লব্ভতীতি ইমং পঠমপারাজিকসিক্খাপদং তিৰিধম্পি ৰত্থুং উপাদায চতুব্বিধম্পি তং কালং পত্ৰা পঞ্ঞত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
তত্থ যো পনাতি অনৰসেসপরিযাদানপদং. ভিক্খূতি তস্স অতিপ্পসঙ্গনিযমপদং. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নোতি তস্স ৰিসেসনৰচনং. ন হি সব্বোপি ভিক্খুনামকো, যা ভগৰতা যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নভিক্খূনং হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন সিক্খিতব্বা সিক্খা ৰিহিতা, ‘‘এত্থ সহ জীৰন্তী’’তি যো চ সাজীৰো ৰুত্তো, তং উভযং সমাপন্নোৰ হোতি. কদা পন সমাপন্নো হোতি? যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নসমনন্তরমেৰ তদুভযং জানন্তোপি অজানন্তোপি তদজ্ঝুপগতত্তা সমাপন্নোৰ নাম হোতি. সহ জীৰন্তীতি যাৰ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, পারাজিকভাৰং ৰা ন পাপুণাতি. যং পন ৰুত্তং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সিক্খং পরিপূরেন্তো সিক্খাসমাপন্নো সাজীৰং অৰীতিক্কমন্তো সাজীৰসমাপন্নো’’তি, তং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন ৰুত্তং. ন হি সিক্খং অপরিপূরেন্তো, কামৰিতক্কাদিবহুলো ৰা একচ্চং সাৰসেসং সাজীৰং ৰীতিক্কমন্তো ৰা সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো নাম ন হোতি.
উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন পন চতুক্কং লব্ভতি – ‘‘অত্থি ভিক্খু সিক্খাসমাপন্নো সীলানি পচ্চৰেক্খন্তো ন সাজীৰসমাপন্নো অচিত্তকং সিক্খাপদং ৰীতিক্কমন্তো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো কামৰিতক্কাদিবহুলো সাজীৰসমাপন্নো নিরাপত্তিকো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো ন চ সাজীৰসমাপন্নো অনৰসেসং আপত্তিং আপন্নো, অত্থি উভযসমাপন্নো সিক্খং পরিপূরেন্তো সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তো’’তি. অযমেত্থ চতুত্থো ভিক্খু উক্কট্ঠো ইধ অধিপ্পেতো সিযা. ন হি ভগৰা অনুক্কট্ঠং ৰত্তুং যুত্তোতি চে? ন, ‘‘তত্র যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৰচনৰিরোধতো, উক্কট্ঠগ্গহণাধিপ্পাযে সতি ‘‘সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. সিক্খত্তযসমাপন্নো হি সব্বুক্কট্ঠো. ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যা’’তি পরতো ৰচনং অপেক্খিত্ৰা অধিসীলসিক্খাৰ ৰুত্তাতি চে? ন, তস্সাপি অভব্বত্তা. ন হি অধিসীলসিক্খং পরিপূরেন্তো, সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তো মেথুনধম্মং পটিসেৰিতুং ভব্বো, তং সিক্খং অপরিপূরেন্তো, সাজীৰঞ্চ ৰীতিক্কমন্তোযেৰ হি পটিসেৰেয্যাতি অধিপ্পাযা. তস্মা এৰমেত্থ অত্থো গহেতব্বো. যস্মা সিক্খাপদসঙ্খাতো সাজীৰো অধিসীলসিক্খমেৰ সঙ্গণ্হাতি, ন ইতরসিক্খাদ্ৰযং, তস্মা ‘‘তত্র যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৰুত্তং. তস্মা অধিসীলসিক্খায সঙ্গাহকো সাজীৰো সিক্খাসাজীৰোতি ৰুত্তো. ইতি সাজীৰৰিসেসনত্থং সিক্খাগ্গহণং কতং. তদত্থদীপনত্থমেৰ ৰিভঙ্গে সিক্খং অপরামসিত্ৰা ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৰুচ্চতি সাজীৰসমাপন্নো’’তি (পারা. ৪৫) ৰুত্তং. তেন একমেৰিদং অত্থপদন্তি দীপিতং হোতি. তঞ্চ উপসম্পদূপগমনন্তরতো পট্ঠায সিক্খনাধিকারত্তা ‘‘সিক্খতী’’তি চ ‘‘সমাপন্নো’’তি চ ৰুচ্চতি. যো এৰং ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি সঙ্খং গতো, তাদিসং পচ্চযং পটিচ্চ অপরভাগে সাজীৰসঙ্খাতমেৰ সিক্খং অপচ্চক্খায তস্মিংযেৰ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যাতি অযমত্থো যুজ্জতি.
কিন্তু অট্ঠকথানযো পটিক্খিত্তো হোতি, সো চ ন পটিক্খেপারহো হোতি, অধিপ্পাযো পনেত্থ পরিযেসিতব্বো. সব্বেসু সিক্খাপদেসু ইদমেৰ ভিক্খুলক্খণং সাধারণং যদিদং ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি. খীণাসৰোপি সাৰকো আপত্তিং আপজ্জতি অচিত্তকং, তথা সেক্খো, পুথুজ্জনো পন সচিত্তকম্পি, তস্মা সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনানং সামঞ্ঞমিদং ভিক্খুলক্খণন্তি কত্ৰা কেৰলং সিক্খাসমাপন্নো, কেৰলং সাজীৰসমাপন্নো, উভযসমাপন্নো চাতি সরূপেকদেসএকসেসনযেন ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’ত্ৰেৰ সম্পিণ্ডেত্ৰা উক্কট্ঠগ্গহণেন অনুক্কট্ঠানং গহণসিদ্ধিতো অট্ঠকথাযং উক্কট্ঠোৰ ৰুত্তো. তমেৰ সম্পাদেতুং ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৰুচ্চতি সাজীৰসমাপন্নো’’তি এত্থ সিক্খাসদ্দস্স অৰচনে পরিহারং ৰত্ৰা যস্মা পন সো সিক্খম্পি সমাপন্নো, তস্মা সিক্খাসমাপন্নোতিপি অত্থতো ৰেদিতব্বোতি চ ৰত্ৰা ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৰং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি ৰুত্তন্তি অযমট্ঠকথায অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. এতস্মিং পন অধিপ্পাযে অধিসীলসিক্খায এৰ গহণং সব্বত্থিকত্তা, সীলাধিকারতো চ ৰিনযস্সাতি ৰেদিতব্বং. যথা চ সিক্খাপদং সমাদিযন্তো সীলং সমাদিযতীতি ৰুচ্চতি, এৰং সিক্খাপদং পচ্চক্খন্তো সীলং পচ্চক্খাতীতি ৰত্তুং যুজ্জতি, তস্মা তত্থ ৰুত্তং ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খাযা’’তি (পারা. অট্ঠ. সিক্খাপচ্চক্খানৰিভঙ্গৰণ্ণনা). এত্তাৰতা সমাসতো ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি এত্থ ৰত্তব্বৰিনিচ্ছযো নিট্ঠিতো হোতি.
কিং ইমিনা ৰিসেসৰচনেন পযোজনং, ননু ‘‘যো পন ভিক্খু সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা…পে… অসংৰাসো’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বন্তি চে? ন ৰত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. ‘‘যো পন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো থেয্যসংৰাসাদিকো কেৰলেন সমঞ্ঞামত্তেন, পটিঞ্ঞামত্তেন ৰা ভিক্খু, তস্সাপি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থি, সিক্খং অপচ্চক্খায চ মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স পারাজিকাপত্তি. যো ৰা পচ্ছা পারাজিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা ন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো, তস্স চ, যো ৰা পক্খপণ্ডকত্তা পণ্ডকভাৰূপগমনেন ন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো, তস্স চ তদুভযং অত্থীতি আপজ্জতি. পণ্ডকভাৰপক্খে চ পণ্ডকো উপসম্পদায ন ৰত্থূ’’তি ৰুত্তং. তস্মা ইতরস্মিং পক্খে ৰত্থূতি সিদ্ধং. তস্মিং পক্খে উপসম্পন্নো পণ্ডকভাৰপক্খে পণ্ডকত্তা ন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো, সো পরিচ্চজিতব্বায সিক্খায অভাৰেন সিক্খং অপচ্চক্খায মুখেন পরস্স অঙ্গজাতগ্গহণনযেন মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্য, তস্স কুতো পারাজিকাপত্তীতি অধিপ্পাযো. অযং নযো অপণ্ডকপক্খং অলভমানস্সেৰ পরতো যুজ্জতি, লভন্তস্স পন অরূপসত্তানং কুসলাদিসমাপত্তিক্খণে ভৰঙ্গৰিচ্ছেদে সতিপি অমরণং ৰিয পণ্ডকভাৰপক্খেপি ভিক্খুভাৰো অত্থি. সংৰাসং ৰা সাদিযন্তস্স ন থেয্যসংৰাসকভাৰো অত্থি অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নস্স ৰিয. ন চ সহসেয্যাদিং জনেতি. গণপূরকো পন ন হোতি অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নো ৰিয. ন সো সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো. ইতরস্মিং পন পক্খে হোতি, অযং ইমস্স ততো ৰিসেসো. কিমযং সহেতুকো, উদাহু অহেতুকোতি? ন অহেতুকো. যতো উপসম্পদা তস্স অপণ্ডকপক্খে অনুঞ্ঞাতা সহেতুকপ্পটিসন্ধিকত্তা. পণ্ডকভাৰপক্খেপি কিস্স নানুঞ্ঞাতাতি চে? পণ্ডকভূতত্তা ওপক্কমিকপণ্ডকস্স ৰিয.
অপিচ ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি ইমিনা তস্স সিক্খাসমাদানং দীপেত্ৰা তং সমাদিন্নং সিক্খং অপচ্চক্খায, তত্থ চ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰাতি ৰত্তুং যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি ইমিনা কারণেন যথাৰুত্তানিট্ঠপ্পসঙ্গতো ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা চেত্থ, এৰং ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা অদিন্নং…পে… যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা সুগতচীৰরপ্পমাণং চীৰরং কারাপেয্যা’’তি সব্বত্থ যোজেতব্বং.
‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপী’’তি মনুস্সিত্থিং উপাদায ৰুত্তং. ন হি পগেৰ পণ্ডকে, পুরিসে ৰাতি ৰত্তুং যুজ্জতি. সেসং তত্থ তত্থ ৰুত্তনযমেৰ. অযং তাৰ মাতিকায ৰিনিচ্ছযো অঞ্ঞত্থাপি যথাসম্ভৰং যোজেত্ৰা দীপেতব্বো.
সারিপুত্তবেলট্ঠসীসানন্দাদযোপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকারণত্তা চ আপত্তিআপজ্জনতো চ কস্মা মহাৰিভঙ্গে ঞত্তিচতুত্থউপসম্পদাযেৰ আগতাতি? পটিক্খিত্তায সরণগমনূপসম্পদায অনুঞ্ঞাতপ্পসঙ্গভযাতি উপতিস্সত্থেরো. আপত্তিযা ভব্বতং সন্ধায তস্মিম্পি ৰুত্তে পুব্বে পটিক্খিত্তাপি ভগৰতা পুন অনুঞ্ঞাতাতি ভিক্খূনং মিচ্ছাগাহো ৰা ৰিমতি ৰা উপ্পজ্জতি, তস্মা ন ৰুত্তাতি ৰুত্তং হোতি.
‘‘অধম্মকম্মং ৰগ্গকম্ম’’তি (মহাৰ. ৩৮৭) ৰচনতো কুপ্পকম্মম্পি কত্থচি ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা ‘‘অকুপ্পেনা’’তি ৰুত্তং. যস্মা অকুপ্পকম্মম্পি একচ্চং ন ঠানারহং, যেন অপত্তো ওসারণং সুওসারিতোতি ৰুচ্চতি, তস্মা ‘‘ঠানারহেনা’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং ‘‘ঠানারহেনা’’তি ইদমেৰ ৰত্তব্বং ইমিনা অকুপ্পসিদ্ধিতোতি চে? ন, অট্ঠানারহেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো ইমস্মিং অত্থে ন অধিপ্পেতো অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. দ্ৰীহি পনেতেহি একতো ৰুত্তেহি অযমত্থো পঞ্ঞাযতি – কেৰলং তেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি, ঠানারহেন চ অকুপ্পেন চ উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি, কুপ্পেন উপসম্পন্নো নাধিপ্পেতোতি.
‘‘পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায অপরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সো’’তি ৰুত্তত্তা ওপপাতিকঞ্চাতি সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ওপপাতিকা পটিসন্ধিতো পট্ঠায অপরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সাতি ৰদন্তি. ‘সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা হোন্তী’তি ৰুত্তত্তা পুন চত্তারি ৰস্সানি ইচ্ছিতব্বানি, ‘পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠাযা’তি ইদং গব্ভসেয্যকানং ৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি একে. ‘‘কেচি ৰদন্তী’’তি যত্থ যত্থ লিখীযতি, তত্থ তত্থ ৰিচারেত্ৰা অত্থং সুট্ঠু উপলক্খযে. ওপক্কমিকে পণ্ডকভাৰো আরুল়্হনযেন ৰেদিতব্বো. ‘‘পক্খপণ্ডকো অপণ্ডকপক্খে পব্বাজেত্ৰা পণ্ডকপক্খে নাসেতব্বো’’তি (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১০৯) লিখিতং.
‘‘বিন্দুং অদত্ৰা চে নিৰাসেতি, থেয্যসংৰাসকো ন হোতী’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং. লিঙ্গানুরূপস্সাতি সামণেরারহস্স সংৰাসস্স সাদিতত্তাতি অধিপ্পাযো.
রাজভযাদীহি গহিতলিঙ্গানং ‘‘গিহী মং ‘সমণো’তি জানন্তূ’’তি ৰঞ্চনচিত্তে সতিপি ভিক্খূনং ৰঞ্চেতুকামতায চ তেহি সংৰসিতুকামতায চ অভাৰা দোসো ন জাতোতি. ‘‘যো এৰং পব্বজতি, সো থেয্যসংৰাসকো নাম হোতী’’তি ৰা ‘‘এৰং কাতুং ন লব্ভতী’’তি ৰা ‘‘এৰং পব্বজিতো সামণেরো ন হোতী’’তি ৰা ন জানাতি, ৰট্টতি. ‘‘জানাতি, ন ৰট্টতী’’তি চ লিখিতং. ‘‘রাজদুব্ভিক্খাদিঅত্থায চীৰরং পারুপিত্ৰা সংৰাসং সাদিযন্তো থেয্যসংৰাসকো হোতি. কস্মা? অসুদ্ধচিত্তত্তা. পুন সো ‘সুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং করিস্সামি, কিং এতেনাতি ৰিপ্পটিসারেন ৰা পচ্চযাদিসুলভতায ৰা করিস্সামী’তি সুদ্ধমানসো হুত্ৰা যাৰ সো সংৰাসং নাধিৰাসেতি, তাৰ থেয্যসংৰাসকো ন হোতি. এৰং সুদ্ধচিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায সংৰাসং সাদিযতি চে, থেয্যসংৰাসকো হোতীতি অধিপ্পেতো. ইতরথা সব্বং ৰিরুজ্ঝতী’’তি একে.
‘‘নাভিপরামাসাদিনা জাতো তথারূপং পিতরং ঘাতেতি চে, পিতুঘাতকো হোতী’’তি ৰদন্তি.
যো পন কাযসংসগ্গেন সীলৰিনাসং পাপেতি, ন সো ভিক্খুনিদূসকো ‘‘তিণ্ণং মগ্গান’’ন্তি ৰচনতো. ভিক্খুনিং পন একতোউপসম্পন্নং দূসেত্ৰাপি ভিক্খুনিদূসকো হোতি, সোপি পারাজিকো হোতীতি ৰিনিচ্ছযো. ভিক্খুনী পন থেয্যসংৰাসিকা, মাতুপিতুঅরহন্তঘাতিকা, লোহিতুপ্পাদিকা, তিত্থিযপক্কন্তিকা চ হোতি, অট্ঠকথাসু অনাগতং ৰিনযধরা সম্পটিচ্ছন্তি.
‘‘সম্পজানমুসাৰাদে পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ২) ৰুত্তং মরিযাদং অৰীতিক্কমন্তো তস্মিঞ্চ সিক্খাপদে সিক্খতীতি ৰুচ্চতি. সিক্খাপদন্তি অসভাৰধম্মো সঙ্কেতোৰ, ইধ পঞ্ঞত্তি অধিপ্পেতা. ‘‘মেথুনসংৰরস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তং, তং পনত্থং সন্ধাযাতি লিখিতং. সিক্খাতি তং তং সিক্খাপদং, সিক্খনভাৰেন পৰত্তচিত্তুপ্পাদো. সাজীৰন্তি পঞ্ঞত্তি. তদত্থদস্সনত্থং পুব্বে ‘‘মেথুনসংৰরস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা সিক্খায গুণসম্মতায পুঞ্ঞসম্মতায তন্তিযা অভাৰতো লোকস্স দুব্বল্যাৰিকম্মং তত্থ ন সম্ভৰতি. পত্থনীযা হি সা, তস্মা ‘‘যঞ্চ সাজীৰং সমাপন্নো, তস্মিং দুব্বলভাৰং অপ্পকাসেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. আণায হি দুব্বল্যং সম্ভৰতীতি উপতিস্সো. দুব্বল্যাৰিকম্মপদং সিক্খাপচ্চক্খানপদস্স ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায ৰা পরিৰারকভাৰেন ৰা ৰেদিতব্বং. অথ ৰা যস্মা সিক্খাপচ্চক্খানস্স একচ্চং দুব্বল্যাৰিকম্মং অকতং হোতি, তস্মা তং সন্ধায ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি আহ. তত্থ সিযা যস্মা ন সব্বং দুব্বল্যাৰিকম্মং সিক্খাপচ্চক্খানং, তস্মা ‘‘দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি পঠমং ৰত্ৰা তস্স অত্থনিযমত্থং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি ৰত্তব্বন্তি? তং ন, কস্মা? অত্থানুক্কমাভাৰতো. ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি হি ৰুত্তত্তা ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৰং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি ৰুচ্চমানে অনুক্কমেনেৰ অত্থো ৰুত্তো হোতি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা ইদমেৰ পঠমং ৰুত্তন্তি. তেসংযেৰাতি চুদ্দসন্নং.
‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি সব্বসিক্খাপদানং সাধারণত্থং ‘‘অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তং.
পৰেসনং নাম অঙ্গজাতং পৰেসেন্তস্স অঙ্গজাতেন সম্ফুসনং. পৰিট্ঠং নাম যাৰ মূলং পৰেসেন্তস্স ৰিপ্পকতকালো ৰাযামকালো. সুক্কৰিসট্ঠিসমযে অঙ্গজাতং ঠিতং নাম. উদ্ধরণং নাম নীহরণকালো. ৰিনযগণ্ঠিপদে পন ‘‘ৰাযামতো ওরমিত্ৰা ঠানং ঠিতং নামা’’তি ৰুত্তং, তং অসঙ্করতো দস্সনত্থং ৰুত্তং. পৰেসনপৰিট্ঠউদ্ধরণকালেসুপি সুক্কৰিসট্ঠি হোতিযেৰ. সাদিযনং নাম সেৰনচিত্তস্স অধিৰাসনচিত্তস্স উপ্পাদনং.
উভতোৰিভঙ্গে এৰ পঞ্ঞত্তানি সন্ধায ‘‘ইদঞ্হি সব্বসিক্খাপদানং নিদান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘ৰিনযধরপঞ্চমেন গণেন উপসম্পদা’’তি (মহাৰ. ২৫৯) ৰুত্তত্তা ইধ ততিযা সহযোগেন ৰুত্তা. তস্মা ৰীসতিপি ভিক্খূ চে নিসিন্না, পঞ্চমো ৰিনযধরোৰ ইচ্ছিতব্বো, এৰং সতি পারাজিকো চে ৰিনযধরো, উপসম্পদাকম্মং কোপেতীতি চে? ন, পরিৰারাৰসানে কম্মৰগ্গে (পরি. ৪৮২ আদযো) যং কম্মৰিপত্তিলক্খণং ৰুত্তং, তস্স তস্মিং নত্থিতায. ‘‘কথং ৰত্থুতো ৰা ঞত্তিতো ৰা অনুস্সাৰনতো ৰা সীমতো ৰা পরিসতো ৰা’’তি এত্তকং ৰুত্তং, ননু অযং ‘‘পরিসতো ৰা’’তি ৰচনেন সঙ্গহিতোতি চে? ন, ‘‘দ্ৰাদসহি আকারেহি পরিসতো কম্মানি ৰিপজ্জন্তী’’তি (পরি. ৪৮৭) সুত্তস্স হি ৰিভঙ্গে তস্স অনামট্ঠত্তাতি অযমত্থো যস্মা তত্থ তত্থ সরূপেন ৰুত্তপাল়িৰসেনেৰ সক্কা জানিতুং, তস্মা নযমুখং দস্সেত্ৰা সংখিত্তোতি লিখিতং. ‘‘অঙ্গ’’ন্তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘সব্বসিক্খাপদেসু আপত্তীনং অঙ্গানঙ্গং ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, ইধ পন ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তং, কস্মা? সমুট্ঠনাদীনং পরিৰারাদীসু সঙ্খেপেন আগতত্তা তত্থ গহেত্ৰা ইধাপি নিদ্দিট্ঠানং অনঙ্গানং ৰৰত্থানাভাৰতো, সব্বত্থ সঙ্খেপতো চ ৰিত্থারতো চ অনঙ্গত্তে ৰুচ্চমানে অতিৰিত্থারতায তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে অনূনং ৰত্তব্বতো চাতি ৰেদিতব্বো, সব্বাপত্তীনং সঙ্গাহকৰসেনাতি অত্থো.
যানি সিক্খাপদানি ‘‘কিরিযানী’’তি ৰুচ্চন্তি, তেসং ৰসেন কাযৰাচা সহ ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰেদিতব্বা, অকিরিযানং ৰসেন ৰিনা ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰেদিতব্বা. চিত্তং পনেত্থ অপ্পমাণং ভূতারোচনসমুট্ঠানস্স কিরিযত্তা, অচিত্তকত্তা চ. তত্থ কিরিযা আপত্তিযা অনঙ্গন্তরচিত্তসমুট্ঠানা ৰেদিতব্বা. অৰিঞ্ঞত্তিজনকম্পি একচ্চং বাহুল্লনযেন ‘‘কিরিয’’ন্তি ৰুচ্চতি যথেৰ পঠমপারাজিকং. ৰিঞ্ঞত্তিযা অভাৰেপি ‘‘সো চে সাদিযতি, আপত্তি পারাজিকস্স, ন সাদিযতি, অনাপত্তী’’তি হি ৰুত্তং, ৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতাপি কিরিযা ৰিনা সেৰনচিত্তেন ন হোতি ৰুত্তচিত্তজত্তা, ৰিকাররূপত্তা, চিত্তানুপরিৰত্তিকত্তা চ. তস্মা কিরিযাসঙ্খাতমিদং ৰিঞ্ঞত্তিরূপং, ইতরং চিত্তজরূপং ৰিয জনকচিত্তেন ৰিনা ন তিট্ঠতি, ইতরং সদ্দাযতনং তিট্ঠতি, তস্মা কিরিযায সতি একন্ততো তজ্জনকং সেৰনচিত্তং অত্থি এৰাতি কত্ৰা ন সাদিযতি, অনাপত্তীতি ন যুজ্জতীতি. যস্মা ৰিঞ্ঞত্তিজনকম্পি সমানং সেৰনচিত্তং ন সব্বকালং ৰিঞ্ঞত্তিং জনেতি, তস্মা ৰিনাপি ৰিঞ্ঞত্তিযা সযং উপ্পজ্জতীতি কত্ৰা ‘‘সাদিযতি, আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি ৰুত্তং. নুপ্পজ্জতি চে, ন সাদিযতি নাম, তস্স অনাপত্তি. তেনেৰ ভগৰা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৰং ভিক্খূ’’তি (পারা. ১৩৫) চিত্তেনেৰ আপত্তিং পরিচ্ছিন্দতি, ন কিরিযাযাতি ৰেদিতব্বং.
এত্থ সমুট্ঠানগ্গহণং কত্তব্বতো ৰা অকত্তব্বতো ৰা কাযাদিভেদাপেক্খমেৰ আপত্তিং আপজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনপ্পযোজনং. তেসু কিরিযাগ্গহণং কাযাদীনং সৰিঞ্ঞত্তিকাৰিঞ্ঞত্তিকভেদদস্সনপ্পযোজনং. সঞ্ঞাগ্গহণং আপত্তিযা অঙ্গানঙ্গচিত্তৰিসেসদস্সনপ্পযোজনং. তেন যং চিত্তং কিরিযলক্খণে ৰা অকিরিযলক্খণে ৰা সন্নিহিতং, যতো ৰা কিরিযা ৰা অকিরিযা ৰা হোতি, ন তং অৰিসেসেন আপত্তিযা অঙ্গং ৰা অনঙ্গং ৰা হোতি. কিন্তু যায সঞ্ঞায ‘‘সঞ্ঞাৰিমোক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তায সম্পযুত্তং চিত্তং অঙ্গং, ইতরং অনঙ্গন্তি দস্সিতং হোতি. ইদানি যেন চিত্তেন সিক্খাপদং সচিত্তকং হোতি, তদভাৰা অচিত্তকং, তেন তস্স অৰিসেসেন সাৰজ্জতায ‘‘লোকৰজ্জমেৰা’’তি ৰুত্তং. কিন্তু সাৰজ্জংযেৰ সমানং একচ্চং লোকৰজ্জং, একচ্চং পণ্ণত্তিৰজ্জন্তি দস্সনপ্পযোজনং চিত্তলোকৰজ্জগ্গহণং. চিত্তমেৰ যস্মা ‘‘লোকৰজ্জ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা মনোকম্মম্পি সিযা আপত্তীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৰারণপ্পযোজনং কম্মগ্গহণং.
যং পনেত্থ অকিরিযলক্খণং কম্মং, তং কুসলত্তিকৰিনিমুত্তং সিযাতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৰারণপ্পযোজনং কুসলত্তিকগ্গহণং. যা পনেত্থ অব্যাকতাপত্তি, তং একচ্চং অৰেদনম্পি নিরোধং সমাপন্নো আপজ্জতীতি ৰেদনাত্তিকং এত্থ ন লব্ভতীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং ৰেদনাত্তিকগ্গহণং. সিক্খাপদঞ্হি সচিত্তকপুগ্গলৰসেন ‘‘তিচিত্তং তিৰেদন’’ন্তি লদ্ধৰোহারং অচিত্তকেনাপন্নম্পি ‘‘তিচিত্তং তিৰেদন’’মিচেৰ ৰুচ্চতি. তত্রিদং সাধকসুত্তং – ‘‘অত্থাপত্তি অচিত্তকো আপজ্জতি অচিত্তকো ৰুট্ঠাতি (পরি. ৩২৪), অত্থাপত্তি কুসলচিত্তো আপজ্জতি কুসলচিত্তো ৰুট্ঠাতী’’তিআদি (পরি. ৪৭০). ‘‘সচিত্তকং আপত্তিদীপনং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং অনাপত্তিদীপনং, অচিত্তকং ৰত্থুঅজাননং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং ৰীতিক্কমনাজাননং. ইদমেৰ তেসং নানাত্ত’’ন্তি (ৰজির. টী. পারাজিক ৬১-৬৬ পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা) লিখিতং.
সচিত্তকপক্খেতি এত্থ অযং তাৰ গণ্ঠিপদনযো – সচিত্তকপক্খেতি সুরাপানাদিঅচিত্তকে সন্ধায ৰুত্তং. সচিত্তকেসু পন যং একন্তমকুসলেনেৰ সমুট্ঠাতি, তঞ্চ উভযং লোকৰজ্জং নাম. সুরাপানস্মিঞ্হি ‘‘সুরা’’তি ৰা ‘‘পাতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰা জানিত্ৰা পিৰনে অকুসলমেৰাতি. তত্থ ‘‘ন ৰট্টতীতি জানিত্ৰা’’তি ৰুত্তৰচনং ন যুজ্জতি পণ্ণত্তিৰজ্জস্সপি লোকৰজ্জতাপসঙ্গতো. ইমং অনিট্ঠপ্পসঙ্গং পরিহরিতুকামতায চ ৰজিরবুদ্ধিত্থেরেন লিখিতং – ‘‘ইধ ‘সচিত্তক’ন্তি চ ‘অচিত্তক’ন্তি চ ৰিচারণা ৰত্থুৰিজাননে এৰ হোতি, ন পঞ্ঞত্তিৰিজাননে. যদি পঞ্ঞত্তিৰিজাননে হোতি, সব্বসিক্খাপদানি লোকৰজ্জানেৰ সিযুং, ন চ সব্বসিক্খাপদানি লোকৰজ্জানি. তস্মা ৰত্থুৰিজাননে এৰ হোতীতি ইদং যুজ্জতি. কস্মা? যস্মা সেখিযেসু পঞ্ঞত্তিৰিজাননমেৰ পমাণং, ন ৰত্থুমত্তৰিজানন’’ন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো সিক্খাপদসীসেন আপত্তিং গহেত্ৰা যস্স সিক্খাপদস্স সচিত্তকস্স চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তং লোকৰজ্জং, সচিত্তকাচিত্তকসঙ্খাতস্স অচিত্তকস্স চ সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তম্পি সুরাপানাদিলোকৰজ্জন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, অযং লোকৰজ্জা নামা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি হি ইদং ৰচনং অচিত্তকং সন্ধাযাহ. ন হি একংসতো সচিত্তকায ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ৰিসেসনে পযোজনং অত্থীতি, এৰং সন্তেপি অনিযমেন ৰুত্তঞ্চ নিযমৰসেন এৰ গহেতব্বন্তি অত্থো.
তিরচ্ছানানং পনাতি পন-সদ্দেন থুল্লচ্চযাদিকারং নিৰত্তেতি. কিরিযাতি এত্থ ‘‘ঠিতং সাদিযতী’’তি (পারা. ৫৮) ৰুত্তত্তা তং কথন্তি চে? ‘‘সাদিযতী’’তি ৰুত্তত্তা কিরিযা এৰ. এৰং সন্তে ‘‘কাযকম্মং মনোকম্ম’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি চে? ন, পচুরৰোহারৰসেন ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৰুত্তত্তা. উব্ভজাণুমণ্ডলিকায লব্ভতি এৰাতি লিখিতং. পুব্বে ৰুত্তনযেন সংসন্দেত্ৰা গহেতব্বং. ‘‘দুন্নিক্খিত্তস্স, ভিক্খৰে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো হোতী’’তি (অ. নি. ২.২০) ৰদন্তেনাপি অত্থস্স সুখগ্গহণত্থমেৰ পদব্যঞ্জনস্স সুনিক্খিত্তভাৰো ইচ্ছিতো, ন অক্খরৰচনায, তস্মা আহ ‘‘অত্থঞ্হি নাথো সরণং অৰোচা’’তিআদি.
পঠমপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা
গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰাতি লক্খণানুপঞ্ঞত্তিকত্তা আদিম্হি ৰুত্তা. সব্বস্মিঞ্হি ৰিনযপিটকে গামো, গামূপচারো, গামক্খেত্তং, গামসীমা, গামসীমূপচারোতি পঞ্চৰিধো গামভেদো ৰেদিতব্বো. তথা আরঞ্ঞকসীমায একং অগামকং অরঞ্ঞং, সংৰিধানসিক্খাপদানং (পাচি. ১৮০ আদযো) একং, সগামকং একং, অৰিপ্পৰাসসীমায একং, গণম্হাওহীযনকস্স (পাচি. ৬৯১) একন্তি পঞ্চৰিধো অরঞ্ঞভেদো ৰেদিতব্বো. তত্থ অত্থি গামো ন গামপরিহারং কত্থচি লভতি, অত্থি গামো ন গামকিচ্চং করোতি, তথা অত্থি অরঞ্ঞং ন অরঞ্ঞপরিহারং কত্থচি লভতি, অত্থি অরঞ্ঞং ন অরঞ্ঞকিচ্চং করোতীতি অযম্পি ভেদো ৰেদিতব্বো.
তত্থ অৰিপ্পৰাসসীমাসম্মন্ননকম্মৰাচায ঠপেত্ৰা ‘‘গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) এত্থ গামো নাম পরিক্খিত্তো চে, পরিক্খেপস্স অন্তো, অপরিক্খিত্তো চে, পরিক্খেপোকাসতো অন্তো ৰেদিতব্বো. অযং উদোসিতসিক্খাপদে ‘‘অন্তোগামো’’তি (পারা. ৪৭৮) আগতো. সাসঙ্কসিক্খাপদে ‘‘অন্তরঘর’’ন্তি (পারা. ৬৫৪) আগতো অনাসঙ্কতো. যথাহ ‘‘অন্তরঘরে নিক্খিপেয্যাতি সমন্তা গোচরগামে নিক্খিপেয্যা’’তি (পারা. ৬৫৪). তথা অন্তরঘরপ্পটিসংযুত্তানং সেখিযানং অযমেৰ পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. ‘‘যা পন ভিক্খুনী একা গামন্তরং গচ্ছেয্যা’’তি (পাচি. ৬৮৭) এত্থাপি অযমেৰ পরিচ্ছেদো অধিপ্পেতো ‘‘পরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপং অতিক্কমন্তিযা, অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং অতিক্কমন্তিযা’’তি ৰুত্তত্তা.
যেসু পুরাণপোত্থকেসু ‘‘উপচারং ওক্কমন্তিযা’’তি লিখিতং, তং ৰিকালে গামপ্পৰেসনসিক্খাপদেসু আচিণ্ণং নযং গহেত্ৰা পমাদেন লিখীযতি, ন পমাণং. যেসু চ পোত্থকেসু ৰিকালে গামপ্পৰেসনসিক্খাপদস্স ৰিভঙ্গে (পাচি. ৫১৩) ‘‘গামং পৰিসেয্যাতি পরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপং অতিক্কমন্তস্স, অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং অতিক্কমন্তস্সা’’তি লিখীযতি, সা পমাদলেখা. উপচারং ওক্কমন্তস্সাতি তত্থ পাঠো. ৰুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারো অদিন্নাদানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫১২). ইধ কঙ্খাৰিতরণিযম্পি ৰুত্তং ‘‘সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছিত্ৰাতি…পে… উপচারং ওক্কমন্তস্সা’’তিআদি (কঙ্খা. অট্ঠ. ৰিকালগামপ্পৰেসনসিক্খাপদৰণ্ণনা).
যং পন কত্থচি পোত্থকে ‘‘ভিক্খুনিযা গামন্তরাধিকারে একেন পাদেন ইতরস্স গামস্স পরিক্খেপং ৰা অতিক্কমন্তে, উপচারং ৰা ওক্কন্তে থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কন্তমত্তে, ওক্কন্তমত্তে চ সঙ্ঘাদিসেসো’’তি পাঠো দিস্সতি. তত্থ ‘‘ওক্কন্তে, ওক্কন্তমত্তে’’তি এতানি পদানি অধিকানি, কেৰলং লিখিতকেহি অঞ্ঞেহি লিখিতানি. কত্থচি পোত্থকে ‘‘ওক্কন্তমত্তে চা’’তি পদং ন দিস্সতি, ইতরং দিস্সতি. তানি দ্ৰে পদানি পাল়িযা ৰিরুজ্ঝন্তি. ‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং অতিক্কামেন্তিযা’’তি (পাচি. ৬৯২) হি পাল়ি. তথা সমন্তপাসাদিকায (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) ৰিরুজ্ঝন্তি. ‘‘পরিক্খেপারহট্ঠানং একেন পাদেন অতিক্কমতি, থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কমতি, সঙ্ঘাদিসেসো. অপিচেত্থ সকগামতো…পে… একেন পাদেন ইতরস্স গামস্স পরিক্খেপে ৰা উপচারে ৰা অতিক্কন্তে থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কন্তমত্তে সঙ্ঘাদিসেসো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) হি ৰুত্তং.
গণ্ঠিপদে চস্স ‘‘পরিক্খেপং অতিক্কামেন্তিযা’’তি ৰত্ৰা ‘‘উপচারেপি এসেৰ নযো’’তি ৰুত্তং. অনুগণ্ঠিপদে চ ‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং ‘ওক্কমন্তিযা’তিপি পোত্থকেসু একচ্চেসু দিস্সতি, তং ন গহেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. অপরম্পি ৰুত্তং ‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং ‘অতিক্কামেন্তিযা’তি ৰচনেনাপি এৰং ৰেদিতব্বং – ৰিকালে গামপ্পৰেসনে দ্ৰিন্নং লেড্ডুপাতানং এৰ ৰসেন উপচারো পরিচ্ছিন্দিতব্বো, ইতরথা যথা এত্থ পরিক্খেপারহট্ঠানং পরিক্খেপং ৰিয কত্ৰা ‘অতিক্কামেন্তিযা’তি ৰুত্তং, এৰং তত্থাপি ‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং অতিক্কামেন্তস্সা’তি ৰদেয্য. যস্মা পন তত্থ পরিক্খেপারহট্ঠানতো উত্তরিমেকো লেড্ডুপাতো উপচারোতি অধিপ্পেতো. তস্মা তদত্থদীপনত্থং ‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং ওক্কমন্তস্সা’তি ৰুত্ত’’ন্তি.
যং পন অন্ধকট্ঠকথাযং পরিক্খেপারহট্ঠানংযেৰ উপচারন্তি সল্লক্খেত্ৰা ‘‘পরিক্খেপপঅক্খেপারহট্ঠানানং নিন্নানাকরণদীপনত্থং উপচারং ওক্কমন্তস্সা’’তি ৰুত্তং, পাল়িৰিসেসমসল্লক্খেত্ৰা ‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং অতিক্কমন্তস্স ইধ উপচারো পরিক্খেপো যথা ভৰেয্য, তং উপচারং পঠমং পাদং অতিক্কামেন্তস্স আপত্তি দুক্কটস্স, দুতিযং পাদং অতিক্কামেন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ৰুত্তং, তং ন গহেতব্বমেৰ পাল়িযা ৰিসেসসম্ভৰতোতি. পোরাণগণ্ঠিপদে ‘‘উপচারং অতিক্কামেন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তরাপত্তী’’তি ৰুত্তং. তস্মা ইধ কঙ্খাৰিতরণিযা ‘‘একেন পাদেন ইতরস্স…পে… অতিক্কন্তমত্তে সঙ্ঘাদিসেসো’’তি অযমেৰ পাঠো ৰেদিতব্বো. এত্তাৰতা ইমেসু যথাৰুত্তেসু ঠানেসু যথাৰুত্তপরিচ্ছেদোৰ গামোতি ৰেদিতব্বো. ইমস্স অত্থস্স দীপনত্থং ‘‘গামো নাম এককুটিকোপী’’তিআদি (পারা. ৯২) ৰুত্তং. ইমস্স ৰসেন অসতিপি পরিক্খেপাতিক্কমে, উপচারোক্কমনে ৰা অন্তরারামতো ৰা ভিক্খুনুপস্সযতো ৰা তিত্থিযসেয্যতো ৰা পটিক্কমনতো ৰা তং গামং পৰিসন্তস্স অন্তরারামপরিক্খেপস্স, উপচারস্স ৰা অতিক্কমনৰসেন গামপচ্চযা আপত্তিযো ৰেদিতব্বা.
গামূপচারো পন ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) এত্থ পরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপোৰ, অপরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপোকাসোৰ. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং ‘‘গামূপচারোতি পরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপো, অপরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপোকাসো. তেসু অধিট্ঠিততেচীৰরিকো ভিক্খু পরিহারং ন লভতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৪). কিং পনেত্থ কারণং, যেন অযং গামো, গামূপচারো চ ইধ অঞ্ঞথা, অঞ্ঞত্থ তথাতি? অট্ঠুপ্পত্তিতো ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ ‘ভগৰতা তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসসম্মুতি অনুঞ্ঞাতা’তি অন্তরঘরে চীৰরানি নিক্খিপন্তী’’তি (মহাৰ. ১৪৩) ইমিস্সা হি অট্ঠুপ্পত্তিযা ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) ৰুত্তং. তস্মা যত্থ অন্তরঘরসঞ্ঞা, তত্থ অৰিপ্পৰাসসীমা ন গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বা. তেন চ উদোসিতসিক্খাপদে ‘‘অন্তোগামে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা অন্তোগামে ৰত্থব্ব’’ন্তি (পারা. ৪৭৮) চ ‘‘সভাযে ৰা দ্ৰারমূলে ৰা, হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্ব’’ন্তি চ ৰুত্তং. কপ্পিযভূমিযং ৰসন্তোযেৰ হি কপ্পিযভূমিযং নিক্খিত্তচীৰরং রক্খতি. সাসঙ্কসিক্খাপদে পন ‘‘যস্মা যত্থ গামে চীৰরং নিক্খিত্তং, তেন গামেন ৰিপ্পৰসন্তো চীৰরেন ৰিপ্পৰসতীতি ৰুচ্চতি, তস্মা পুন গামসীমং ওক্কমিত্ৰা ৰসিত্ৰা পক্কমতী’’তি ৰুত্তং. তস্মিঞ্হি সিক্খাপদে গামসীমা গামো নামাতি অধিপ্পেতো. তত্থ ৰিকালে গামপ্পৰেসনসিক্খাপদৰিভঙ্গে ‘‘পরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপং অতিক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৫১৩) ৰচনতো পরিক্খেপো ন গামো. কিন্তু গামূপচারোতি লেসেন দস্সিতং হোতি. ইমস্মিং পন সিক্খাপদৰিভঙ্গে ‘‘গামূপচারো নামা’’তি আরভিত্ৰা ‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স ঘরূপচারে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ইমিনা অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপোকাসো গামূপচারোতি সিদ্ধং. তদত্থসম্ভৰতো তস্মিং ঘরূপচারে ঠিতস্স লেড্ডুপাতো গামূপচারোতি কুরুন্দট্ঠকথাযং, মহাপচ্চরিযম্পি ৰুত্তং. উপচারো হি ‘‘গামো একূপচারো নানূপচারো’’তিআদীসু দ্ৰারং, ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচারো’’তি এত্থ সমন্তা সত্তব্ভন্তরসঙ্খাতং পমাণং, তস্মা ‘‘গামূপচারোতি পরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপো, অপরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপোকাসো’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তথা কুরুন্দিযং, মহাপচ্চরিযঞ্চ. তথা পাল়িযম্পি ‘‘অজ্ঝারামো নাম পরিক্খিত্তস্স আরামস্স অন্তো আরামো, অপরিক্খিত্তস্স উপচারো. অজ্ঝাৰসথো নাম পরিক্খিত্তস্স আৰসথস্স অন্তো আৰসথো, অপরিক্খিত্তস্স উপচারো’’তিআদীসু দিস্সতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন ‘‘গামূপচারো’’তিআদীসু দিস্সতি. তস্মা দুতিযো লেড্ডুপাতো উপচারোতি অধিপ্পেতো.
‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং ওক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি পাল়িৰিসেসসম্ভৰতো চ পঠমো লেড্ডুপাতো গামো এৰ, দুতিযো গামূপচারোতি ৰুত্তং. পরিক্খিত্তস্স পন গামস্স ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতো গামূপচারোতি ৰুত্তন্তি এত্থ ভেদো নত্থি. এত্তাৰতা পরিক্খিত্তস্স দুৰিধো উপচারো, অপরিক্খিত্তস্স চতুব্বিধো উপচারো যত্থ সম্ভৰতি, যত্থ চ ন সম্ভৰতি, তং সব্বং দস্সিতং হোতি.
গামখেত্তস্স চ গামসীমায চ লক্খণং অট্ঠকথাযমেৰ ৰুত্তং. উভযঞ্হি অত্থতো একং. তত্থ গামসীমায গামভাৰো সাসঙ্কসিক্খাপদৰসেন ৰেদিতব্বো.
গামসীমূপচারো নাম মনুস্সানং কট্ঠতিণপুপ্ফফলাদিঅত্থিকানং ৰনচরকানং ৰলঞ্জনট্ঠানং. ইমস্স গামসীমূপচারভাৰো উদোসিতসিক্খাপদে, ‘‘অগামকে অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা’’তি (পারা. ৪৯৪) আগতট্ঠানে খন্ধকে (মহাৰ. ১৪৭) চ ৰেদিতব্বো. এত্থ হি ভগৰা গামন্তৰাসীনং ভিক্খূনং সীমং দস্সেন্তো ‘‘যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতী’’তি (মহাৰ. ১৪৭) ৰত্ৰা দস্সেতি. তদনন্তরমেৰ ‘‘অগামকে’’তিআদিনা সত্তব্ভন্তরসীমং দস্সেতি. তস্মা যো ভিক্খু গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ন ৰিহরতি, কেৰলং নাৰাযং ৰা থলমগ্গেন ৰা অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি, তস্স তত্থ তত্থ সত্তব্ভন্তরসীমা লব্ভতীতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘এককুলস্স সত্থো হোতি, সত্থে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা পুরতো ৰা পচ্ছতো ৰা সত্তব্ভন্তরা ন ৰিজহিতব্ব’’ন্তিআদি (পারা. ৪৮৯). ইদমেৰ অরঞ্ঞং সন্ধায ‘‘আরঞ্ঞকসীমায একং অগামকং অরঞ্ঞ’’ন্তি ৰুত্তং.
যং সন্ধায ‘‘অগামকে অরঞ্ঞে অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৪১৪) পাল়িযং ৰুত্তং. ইদং সংৰিধানসিক্খাপদানং একং অগামকং অরঞ্ঞং নাম.
পুরিমেন পন সঘরং সঙ্গহিতং, ইমিনা তমসঙ্গহিতন্তি. যং সন্ধায গণম্হা ওহীযনাধিকারে অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) ‘‘অগামকে অরঞ্ঞেতি এত্থ ‘নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’ন্তি এৰং ৰুত্তং লক্খণং অরঞ্ঞং. তং পনেত কেৰলং গামাভাৰেন ‘অগামক’ন্তি ৰুত্তং, ন ৰিঞ্ঝাটৰিসদিসতাযা’’তি ৰুত্তং. যং সন্ধায ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পারা. ৬৫৪; পাচি. ৫৭৩) ৰুত্তং. ইদং আরঞ্ঞকসেনাসনং নাম পরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপতো বহি, অপরিক্খিত্তস্স পন পরিক্খেপোকাসতো বহি সরুক্খং ৰা অরুক্খং ৰা ৰিহারে কুন্নদিসমাকিণ্ণম্পি অরঞ্ঞং নাম. তথা ‘‘গণম্হা ওহীযনকস্স এক’’ন্তি ৰুত্তং. ইদং অরঞ্ঞংৰ. ইদং পন পুব্বে অগামকভাৰেন আগতট্ঠানে ৰুত্তলক্খণমেৰ হুত্ৰা নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা দস্সনূপচারৰিজহনে একমেৰ আপত্তিং করোতি, ততো উদ্ধং অনাপত্তি. ‘‘সংৰিধানসিক্খাপদানং এক’’ন্তি ৰুত্তং পন অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে একেকং আপত্তিং করোতি, ন ততো ওরং. ইতরানি তীণি যথাৰুত্তপরিচ্ছেদতো ওরমেৰ তত্থ ৰুত্তৰিধিং ন সম্পাদেন্তি, পরং সম্পাদেন্তি. এৰমেতেসং অঞ্ঞমঞ্ঞনানত্তং ৰেদিতব্বং.
তত্থ পঞ্চৰিধে গামে যো ‘‘পরিক্খিত্তস্স গামস্স ইন্দখীলে ঠিতস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পারা. ৯২) ৰুত্তো, সো ন কত্থচি ৰিনযপিটকে উপযোগং গতো, কেৰলং অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপোকাসতো অপরো একো লেড্ডুপাতো গামূপচারো নামাতি দীপনত্থং ৰুত্তো. পরিক্খিত্তস্সপি চে গামস্স একো লেড্ডুপাতো কপ্পিযভূমিসমানো উপচারোতি ৰুত্তো, পগেৰ অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপোকাসতো একো. সো পন পাকটত্তা চ অজ্ঝোকাসত্তা চ ওক্কমন্তস্স আপত্তিং করোতি ঠপেত্ৰা ভিক্খুনিযা গামন্তরাপত্তিং. ভিক্খুনিযো হি তস্মিং দুতিযলেড্ডুপাতসঙ্খাতে গামূপচারে ৰসন্তী আপত্তিঞ্চ আপজ্জন্তি, গামং পৰিসন্তী গামন্তরাপত্তিঞ্চ. তাসঞ্হি ঠিতট্ঠানং অরঞ্ঞসঙ্খ্যং গচ্ছতি ‘‘তাৰদেৰ ছাযা মেতব্বা…পে… তস্সা তযো চ নিস্সযে, অট্ঠ চ অকরণীযানি আচিক্খেয্যাথা’’তি (চূল়ৰ. ৪৩০) ৰচনতো. অরঞ্ঞপ্পটিসংযুত্তানং সিক্খাপদানং, ৰিকালেগামপ্পৰেসনসিক্খাপদস্স (পাচি. ৫০৮) চ ভিক্খুনীনং অসাধারণত্তা চ অন্তরারামভিক্খুনুপস্সযপ্পটিক্কমনাদীনং কপ্পিযভূমিভাৰৰচনতো চ ‘‘একা গণম্হা ওহীযেয্যাতি অগামকে অরঞ্ঞে দুতিযিকায ভিক্খুনিযা দস্সনূপচারং ৰা সৰনূপচারং ৰা ৰিজহন্তিযা আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তিআদিসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিতো (পাচি. ৬৯২) চ ভিক্খুনিক্খন্ধকনযএন ৰা যস্মা পরিক্খিত্তস্স গামস্স ইন্দখীলতো পট্ঠায অপরিক্খিত্তস্স উপচারতো পট্ঠায নীযতি, তত্থ অন্তরঘরে নিক্খিত্তচীৰরে সতি চতুরঙ্গসমোধানেন ভিক্খূ ৰসন্তি, তস্মা সগামকং নাম হোতি.
অৰিপ্পৰাসসীমায একং নাম ‘‘ন, ভিক্খৰে, ভিক্খুনিযা অরঞ্ঞে ৰত্থব্বং, যা ৰসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূল়ৰ. ৪৩১) ৰচনতো ভিক্খুনীনং অরঞ্ঞৰাসো নাম নত্থীতি সিদ্ধং. তায হি অরঞ্ঞে ভিক্খুনুপস্সযে সতি অন্তোআৰাসেপি দুতিযিকায দস্সনসৰনূপচারং ৰিজহন্তিযা আপত্তি. তস্মা অৰিপ্পৰাসসীমাধিকারে ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) এত্থ যং ঠানং ঠপিতং, তত্থেৰ ভিক্খুনুপস্সযোপি কপ্পতি, ন ততো পরং.
তাসঞ্চ অৰিপ্পৰাসসীমাকম্মৰাচাযং ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি ৰচনং নত্থীতি কত্ৰা তেস্ৰেৰ গামগামূপচারেসু ফরতি. ততো পরং দুতিযেসু লেড্ডুপাতাদীসু তাসং অকপ্পিযভূমিকত্তা ন সমানসংৰাসকসীমা অরঞ্ঞে ফরতি ভিক্খূনং গামগামূপচারং ৰিয. তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভিক্খুনিযা ঠপেত্ৰা গামন্তরাপত্তি’’ন্তি.
এৰং তাৰ পঞ্চৰিধং গামভেদং, অরঞ্ঞভেদঞ্চ ঞত্ৰা ইদানি ‘‘অত্থি গামো ন গামপরিহারং কত্থচি লভতী’’তিআদিভেদো ৰেদিতব্বো. তত্থ যো অট্ঠকথাযং ‘‘অমনুস্সো নাম যো সব্বসো ৰা মনুস্সানং অভাৰেন যক্খপরিগ্গহভূতো’’তি ৰুত্তো, সো গামো ন গামপরিহারং কত্থচি সিক্খাপদে লভতি. যঞ্হি সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘তং পনেতং বুদ্ধকালে, চক্কৰত্তিকালে চ নগরং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপরিগ্গহিত’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.৮৪; দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫০) ৰুত্তং. যো পন পটিরাজচোরাদীহি ৰিলুত্তত্তা, কেৰলং ভযেন ৰা ছড্ডিতো সঘরোৰ অন্তরহিতগামভূতো, সো ‘‘গামন্তরে গামন্তরে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ১৮৩) ৰুত্তপাচিত্তিযং জনেতি, ৰিকালে গামপ্পৰেসনং, সেখিযে চত্তারি জনেতীতি ৰেদিতব্বা. যো পন গামো যতো ৰা মনুস্সা কেনচিদেৰ করণীযেন পুনপি আগন্তুকামা এৰ অপক্কন্তাতি ৰুত্তো, অমনুস্সো সো পকতিগামসদিসোৰ.
অত্থি অরঞ্ঞং ন অরঞ্ঞপরিহারং কত্থচি লভতীতি এত্থ ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচারো নাম অগামকে অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা একূপচারো, ততো পরং নানূপচারো’’তি (পারা. ৪৯৪) এত্থ য্ৰাযং নানূপচারোতি ৰুত্তো, তং ৰেদিতব্বং. যো পন পরিক্খিত্তস্স একলেড্ডুপাতসঙ্খাতো গামূপচারনামকো গামো, যো ৰা সত্থো নাতিরেকচাতুমাসনিৰিট্ঠো, সো অত্থি গামো ন গামকিচ্চং করোতি. ন হি তং ঠানং ওক্কমন্তো গামপ্পৰেসনাপত্তিং আপজ্জতি. যং পন গামসীমায পরিযাপন্নং মনুস্সানং ৰলঞ্জনট্ঠানভূতং অরঞ্ঞং, তং অত্থি অরঞ্ঞং ন অরঞ্ঞকিচ্চং করোতি নাম. ন হি তত্থ আরঞ্ঞকসীমা লব্ভতীতি. এত্তাৰতা ‘‘গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা’’তি ইমিস্সা অনুপঞ্ঞত্তিযা লক্খণানুপঞ্ঞত্তিভাৰো দস্সিতো হোতি.
‘‘গোনিসাদিনিৰিট্ঠোপি গামো’’তি এত্থ সচে তস্স গামস্স গামখেত্তপরিচ্ছেদো অত্থি, সব্বোপি একো গামো. নো চে, উপচারেন ৰা পরিক্খেপেন ৰা পরিচ্ছিন্দিতব্বো. সচে গামখেত্তে সতি কানিচি তানি ঘরানি অঞ্ঞমঞ্ঞউপচারপ্পহোনকং ঠানং অতিক্কমিত্ৰা দূরে দূরে কতানি হোন্তি, ৰিকালে গামপ্পৰেসে উপচারোৰ পমাণং. অন্তরঘরপ্পটিসংযুত্তেসু সেখিযেসু, ভিক্খুনিযা গামন্তরাপত্তীসু চ ঘরানং পরিক্খেপারহট্ঠানং পমাণং, উপোসথাদিকম্মানং গামখেত্তং পমাণং, আরঞ্ঞকসেনাসনস্স আসন্নঘরস্স দুতিযলেড্ডুপাততো পট্ঠায পঞ্চধনুসতন্তরতা পমাণন্তি এৰং নো পটিভানন্তি আচরিযা.
‘‘যম্পি একস্মিংযেৰ গামখেত্তে একং পদেসং ‘অযম্পি ৰিসুংগামো হোতূ’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা রাজা কস্সচি দেতি, সোপি ৰিসুংগামসীমা হোতিযেৰা’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) অট্ঠকথাৰচনতো তং পৰিসন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তরাপত্তি হোতি এৰ. সচে তত্থ ৰিহারো ৰা দেৰকুলং ৰা সভা ৰা গেহং ৰা নত্থি, কেৰলং ৰত্থুমত্তকমেৰ হোতি, গামোতি ৰিনযকম্মং সব্বং তত্থ কপ্পতি. ‘‘অমনুস্সো গামো’’তি হি ৰুত্তং. তঞ্চ ঠানং ইতরস্স গামস্স পরিক্খেপব্ভন্তরে ৰা উপচারব্ভন্তরে ৰা হোতি, ৰিকালে গামপ্পৰেসনং আপুচ্ছিত্ৰাৰ গন্তব্বং. নো চে, অরঞ্ঞং ৰিয যথাসুখং গন্তব্বং. তত্থ চে আরামো ৰা তিত্থিযসেয্যাদীসু অঞ্ঞতরোৰা হোতি, লদ্ধকপ্পমেৰ. ভিক্খুনুপস্সযো চে হোতি, গামং পিণ্ডায পৰিসন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তরাপত্তি পরিহরিতব্বা. ‘‘অরঞ্ঞং নাম ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং অরঞ্ঞং নামা’’তি (পারা. ৯২) এত্থ পরিক্খেপে সতি যথাৰুত্তপরিচ্ছেদং গামমেৰ ঠপেত্ৰা অৰসেসং তস্স উপচারং, ততো পরঞ্চ অরঞ্ঞং নাম, পরিক্খেপে অসতি যথাৰুত্তপরিচ্ছেদং গামূপচারমেৰ ঠপেত্ৰা ততো পরং অৰসেসং অরঞ্ঞং নামাতি অধিপ্পাযো. এৰং সতি ‘‘নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৯) ৰুত্তলক্খণে অগামকে অরঞ্ঞে গণম্হাওহীযনাপত্তি, তত্থ অৰিপ্পৰাসসীমায ফরণং ৰিকালে গামপ্পৰেসনাপত্তিযা অনাপত্তীতি এৰমাদিৰিনযৰিধি সমেতি, অঞ্ঞথা ন সমেতি.
‘‘ঠপেত্ৰা গামূপচারং অৰসেসং অরঞ্ঞং নামা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) ৰুত্তে গামূপচারতো পরো অরঞ্ঞন্তি সিদ্ধে ‘‘ঠপেত্ৰা গাম’’ন্তি ৰিসেসত্থো ন দিস্সতি, গামস্স পন অরঞ্ঞভাৰপ্পসঙ্গভযা ৰুত্তন্তি চে? ন, গামূপচারস্স অভাৰপ্পসঙ্গতো. সতি হি গামে গামূপচারো হোতি, সো চ তৰ মতেন অরঞ্ঞভূতো. কুতো দানি গামূপচারো. গামূপচারোপি চে অরঞ্ঞসঙ্খ্যং গচ্ছতি, পরোৰ গামোতি কত্ৰা ন যুত্তং গামস্স অরঞ্ঞভাৰপ্পসঙ্গতো চ. তস্মা ‘‘গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা’’তি এত্থ গামূপচারোপি ‘‘গামো’’ ত্ৰেৰ সঙ্গহিতো. তস্মা গামস্স অরঞ্ঞভাৰপ্পসঙ্গো ন যুজ্জতি. যদি এৰং ‘‘ঠপেত্ৰা গামং অৰসেসং অরঞ্ঞং নামা’’তি এত্তকং ৰত্তব্বন্তি চে? ন, অরঞ্ঞস্স পরিচ্ছেদজাননপ্পসঙ্গতো. তথা হি ৰুত্তো ‘‘অরঞ্ঞপরিচ্ছেদো ন পঞ্ঞাযতী’’তি নো লদ্ধি. গামূপচারপরিযন্তো হি ইধ গামো নাম. যদি এৰং ‘‘গামস্স চ অরঞ্ঞস্স চ পরিচ্ছেদদস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৰত্তব্বং, ‘‘অরঞ্ঞস্স পরিচ্ছেদদস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি কিমত্থং ৰুত্তন্তি চে? ৰুচ্চতে – অট্ঠকথাচরিযেন পঠমগামূপচারংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অরঞ্ঞপরিচ্ছেদদস্সনত্থ’’ন্তি সব্বসিক্খাপদে হি বাহিরইন্দখীলতো পট্ঠায গামূপচারং অরঞ্ঞং নাম. গামপরিচ্ছেদৰচনে পযোজনং পনেত্থ নত্থি পরিক্খেপেনেৰ পাকটভূতত্তা. দুতিযগামূপচারোৰ গামস্স পরিচ্ছেদদস্সনত্থং ৰুত্তো পরিক্খেপভাৰেন অপাকটত্তা. তত্থ পঠমগামূপচারো চে অরঞ্ঞপরিচ্ছেদদস্সনত্থং ৰুত্তো, তত্থ ন ৰত্তব্বো. ‘‘নিক্খমিত্ৰা ইন্দখীলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি ৰত্তব্বং. এৰং সন্তে সুব্যত্ততরং অরঞ্ঞপরিচ্ছেদো দস্সিতো হোতি, মিচ্ছাগাহো চ ন হোতি.
‘‘মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি হি ৰুত্তে অযং গামূপচারোৰ অরঞ্ঞং গামূপচারস্স ৰিভঙ্গত্তা. যদি অরঞ্ঞপরিচ্ছেদদস্সনত্থং ৰুত্তং, অৰুত্তকমেৰ, অরঞ্ঞতো পরন্তি চ মিচ্ছাগাহো হোতীতি চে, ননু ৰুত্তং ‘‘পঠমমেৰ ইদং পরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারনিযমনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি? অরঞ্ঞপরিচ্ছেদদস্সনত্থং কিঞ্চাপি ‘‘গামূপচারো’’তিআদি আরদ্ধং, ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতোতি পন এৰং ৰচনপ্পযোজনং. অপরিক্খিত্তস্স চ গামস্স য্ৰাযং লেড্ডুপাতো উপচারো’’তি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তো, তস্স নিযমনন্তি ৰুত্তং হোতি. কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অরঞ্ঞং নামা’’তি পদং অনুদ্ধরিত্ৰা ‘‘গামূপচারো নামা’’তি উদ্ধরণস্স কতত্তা. তত্থ ‘‘গামূপচারো নামা’’তি মাতিকাযং অৰিজ্জমানং পদং উদ্ধরন্তো তযো অত্থৰসে দস্সেতি. সেয্যথিদং – অরঞ্ঞপরিচ্ছেদদস্সনমেকো অত্থো, অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারেন সদ্ধিং পরিচ্ছেদদস্সনমেকো, ন কেৰলং অপরিক্খিত্তস্সযেৰ উপচারো ৰিনযাধিকারে সপ্পযোজনো দস্সিতব্বো, নিপ্পযোজনোপি পরিক্খিত্তস্স উপচারো ইমিনা পরিযাযেন লব্ভতীতি অনুসঙ্গপ্পযোজনমেকো অত্থোপি ৰেদিতব্বো.
‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স ঘরূপচারে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ইদং ভগৰা তযো অত্থৰসে পটিচ্চ অভাসি. সেয্যথিদং – অপরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিচ্ছেদদস্সনমেকো, অৰিপ্পৰাসসীমাধিকারে অযমেৰ গামূপচারোতি দস্সনমেকো, তত্থ ঠিতস্স দুতিযো লেড্ডুপাতো সব্বত্থ গামপ্পটিসংযুত্তেসু সিক্খাপদেসু সকিচ্চকো উপচারোতি দস্সনমেকোতি এৰং ভগৰা অত্তনো দেসনাৰিলাসপ্পত্তিযা একেকপদুদ্ধারণেন তযো অত্থৰসে দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং.
তথা অৰিপ্পৰাসসীমাকম্মৰাচায ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) এত্থাপি পরিক্খেপে সতি গামং ঠপেত্ৰা, অসতি গামূপচারং ঠপেত্ৰাতি অত্থো. পরিক্খিত্তস্স, অপরিক্খিত্তস্স চ মজ্ঝে আরামে অৰিপ্পৰাসসীমাসম্মন্ননকালে অযং নযো অতিৰিয যুজ্জতি. উভযপরিৰজ্জনতো পুব্বে ৰুত্তনযেন ৰা উভযত্থ উভযং লব্ভতেৰ. ‘‘অন্তরারামেসু পন আচিণ্ণকপ্পা ভিক্খূ অৰিপ্পৰাসসীমং সম্মন্নন্তী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘অন্তরঘরপ্পটিসংযুত্তানং সেখিযানং অন্তরারামেসু অসম্ভৰতো অন্তরারামো ন গামসঙ্খং গচ্ছতি, তস্মা তত্থপি অৰিপ্পৰাসসীমা রুহতেৰা’’তি একে. তে ভিক্খূ দুতিযস্স গামূপচারস্স গামসঙ্খাসভাৰতো তাসং ইমায দুতিযায অৰিপ্পৰাসকম্মৰাচায অভাৰং দস্সেত্ৰা পটিক্খিপিতব্বা. অজ্ঝারামো পন গামোপি সমানো তিত্থিযসেয্যাদি ৰিয কপ্পিযভূমীতি ৰেদিতব্বো.
আপত্তিযা পরিচ্ছেদং, তথানাপত্তিযাপি চ;
দস্সেতুং গামসম্বন্ধ-সিক্খাপদৰিভাৰনে.
গামগামূপচারা দ্ৰে, দস্সিতা ইধ তাদিনা;
সীমা সীমূপচারা তু, অনেকন্তাতি নুদ্ধটা.
উপচারা চ দ্ৰে হোন্তি, বাহিরব্ভন্তরব্বসা;
পরিক্খিত্তাপরিক্খিত্ত-ভেদা চে চতুরো সিযুং.
অযঞ্হি উপচারসদ্দো ৰিনযপিটকে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অগিলানেনপি আরামে আরামূপচারে ছত্তং ধারেতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৭০) এৰমাদীসু বাহিরে উপচারে দিস্সতি. বাহিরো উপচারো নাম পরিক্খেপতো, পরিক্খেপারহট্ঠানতো ৰা একো লেড্ডুপাতো. ‘‘অজ্ঝারামো নাম পরিক্খিত্তস্স আরামস্স অন্তোআরামো, অপরিক্খিত্তস্স উপচারো. অজ্ঝাৰসথো নাম পরিক্খিত্তস্স আৰসথস্স অন্তোআৰসথো, অপরিক্খিত্তস্স উপচারো’’তিআদীসু (পাচি. ৫০৬) পন উপচারসদ্দো অব্ভন্তরে উপচারে দিস্সতি. অব্ভন্তরো উপচারো চ নাম পরিক্খেপো, পরিক্খেপারহট্ঠানঞ্চ হোতি. ইধ পন পরিক্খেপো ‘‘অজ্ঝারামো, অজ্ঝাৰসথো’’তি ৰা ন ৰুচ্চতি, অন্তো এৰ আরামো, আৰসথোতি ৰা. তেসু বাহিরব্ভন্তরভেদভিন্নেসু দ্ৰীসু উপচারেসু অৰিপ্পৰাসসীমাধিকারে ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) এত্থ গামূপচারো নাম অব্ভন্তরূপচারো অধিপ্পেতো, ন বাহিরো. ভিক্খুনিযা অরঞ্ঞসঞ্ঞিততায তস্স বাহিরস্স, তস্সা গামন্তরাপত্তিযা ঠানভূতত্তা চ অব্ভন্তরউপচারস্সাতি ইদমেত্থ কারণদ্ৰযং ৰেদিতব্বং. তত্থ ইধ অদিন্নাদানপারাজিকৰিভঙ্গেযেৰ পঠমো গামূপচারো দস্সিতো, সো বাহিরো, দুতিযো অব্ভন্তরোতি ৰেদিতব্বো. পঠমেন চ অপরিক্খিত্তস্স গামস্স দুতিযলেড্ডুপাতসঙ্খাতো বাহিরো উপচারো, দুতিযেন চ পরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপতো বাহিরসঙ্খাতো অব্ভন্তরো উপচারো লেসেন দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো. এৰং চত্তারোপি উপচারা ইধ ভগৰতা দেসনাৰিলাসপ্পত্তেন দেসনালীলায দস্সিতা হোন্তীতি অযং নযো সুট্ঠু লক্খেত্ৰা আচরিযেহি সম্মন্তযিত্ৰা যথানুরূপং তত্থ যোজেতব্বো. ইতরথা –
অসম্বুধং বুদ্ধমহানুভাৰং;
ধম্মস্স গম্ভীরনযত্ততঞ্চ;
যো ৰণ্ণযে নং ৰিনযং অৰিঞ্ঞূ;
সো দুদ্দসো সাসননাসহেতু.
পাল়িং তদত্থঞ্চ অসম্বুধঞ্হি;
নাসেতি যো অট্ঠকথানযঞ্চ;
অনিচ্ছযং নিচ্ছযতো পরেহি;
গামোতি তেযেৰ পুরক্খতো সো.
অনুক্কমেনেৰ মহাজনেন;
পুরক্খতো পণ্ডিতমানি ভিক্খু;
অপণ্ডিতানং ৰিমতিং অকত্ৰা;
আচরিযলীলং পুরতো করোতি.
তত্থ হি পাল়িযং ‘‘গামস্স উপচারো গামূপচারো, গামসঙ্খাতো উপচারো গামূপচারো নামা’’তি উদ্ধরিত্ৰা গামস্স উপচারং দস্সেন্তো ‘‘ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পারা. ৯২) ৰত্ৰা পুন গামসঙ্খাতং উপচারং দস্সেন্তো ‘‘ঘরূপচারে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ৰুত্তং. ইমমত্থং সন্ধায ৰিকালে গামপ্পৰেসনগামন্তরঅঅপ্পৰাসসম্মুতিআদীসু পরিক্খেপারহট্ঠানমেৰ গামূপচারন্তি ৰুত্তন্তি লিখিতং.
অত্থতো একন্তি এত্থ সঙ্খাসদ্দং সঙ্খাতসদ্দেন সমানযতি. ‘‘আদিযেয্যা’’তি ইদং পঞ্চৰীসতিযা অৰহারানং সাধারণপদং. ঠানাচাৰনৰসেন চ খীলাদীনি সঙ্কামেত্ৰা খেত্তাদিগ্গহণৰসেন চাতি অত্থো. ঠানাচাৰনে যথা সামিকস্স ধুরনিক্খেপাদিং অনোলোকেত্ৰাৰ আপত্তি, তথা ইহাপীতি গহেতব্বা.
‘‘অসুকং নাম ভণ্ডং অৰহরিস্সামী’’তি সব্বেসং একাসযত্তা ‘‘একেনাপী’’তি ৰুত্তং. যদি আণত্তি ইচ্ছিতব্বা, সংৰিধাৰহারো নাম একো অৰহারো পরিহাযিতব্বো.
ওকাসপরিকপ্পে ঠানাচাৰনায গহিতম্পি ওকাসপরিকপ্পিতত্তা রক্খতি. ওকাসাতিক্কমোৰ পমাণং পুব্বে অসুদ্ধচিত্তেন গহিতত্তা. ইদানি সুদ্ধচিত্তেন গহিতেপি হোতি এৰাতি ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং. এত্থ পন ৰিনিচ্ছযো সমন্তপাসাদিকং ওলোকেত্ৰা গহেতব্বো.
উদ্ধারো নত্থীতি ঠানাচাৰনং নত্থীতি অত্থো.
উদ্ধতমত্তে অৰহারো সকলস্স পযোগস্স নিট্ঠাপিতত্তা, ন অত্থসাধকৰসেন. উদ্ধারেযেৰ রক্খতীতি এত্থ এৰ-সদ্দেন পাতনে ন রক্খতীতি অত্থে সিদ্ধেপি অত্থসাধকৰসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘তং উদ্ধরিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.
‘‘পথব্যারাজপদেসরাজাদযো বহূ, তেসং সঙ্গণ্হনত্থং ‘রাজানো’তি বহুৰচনং ৰুত্ত’’ন্তি লিখিতং. কিঞ্চাপি বহুৰচনং কতং, ইদং পন একং বিম্বিসারমেৰাতি দট্ঠব্বং. রাজানোতি কিঞ্চি অনিদ্দিসিত্ৰা সাধারণৰসেন কিঞ্চাপি ৰুত্তং, ইদং পন বিম্বিসারমেৰাতি.
পুব্বপ্পযোগেতি এত্থ গমনকালে মগ্গসোধনাধিকরণে অপাচিত্তিযখেত্তে দুক্কটং, লতাচ্ছেদনাদীসু পাচিত্তিযমেৰ. গন্ত্ৰা পন কুম্ভিমত্থকে জাতলতাদিচ্ছেদনে সহপযোগত্তা দুক্কটং. ‘‘একভণ্ডে এৰং ভারিযমিদং, ‘ত্ৰম্পি একপস্সং গণ্হ, অহম্পি একপস্সং গণ্হামী’তি সংৰিদহিত্ৰা উভযেসং পযোগেন ঠানাচাৰনে কতে কাযৰাচাচিত্তেহি সমুট্ঠাতি. অঞ্ঞথা সাহত্থিকং ৰা আণত্তিকস্স অঙ্গং ন হোতি, আণত্তিকং ৰা সাহত্থিকস্সাতি ৰুত্তলক্খণেন ৰিরুজ্ঝতী’’তি ৰিনযগণ্ঠিপদে লিখিতং. পি-সদ্দো পনেত্থ তত্থেৰ লিখিতো.
কাযৰাচাসমুট্ঠানং, যস্সা আপত্তিযা সিযা;
তত্র ৰাচঙ্গং চিত্তংৰ, কম্মং নস্সা ৰিধীযতি.
কিরিযাকিরিযাদিকং যঞ্চে, যম্পি কম্মত্তযং ভৰে;
ন যুত্তং তং ৰিরুদ্ধত্তা, কম্মমেকংৰ যুজ্জতীতি. (ৰজির. টী. পারাজিক ১৩১ পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা);
দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযপারাজিকৰণ্ণনা
যথা ঞাতপরিঞ্ঞা ধম্মানং সভাৰজাননমেৰ ‘‘ইদং রূপং, অযং ৰেদনা’’তি, তীরণপরিঞ্ঞা পন ধম্মসভাৰেন সদ্ধিং অনিচ্চাদিৰসেন পৰত্তমানং ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰা’’তিআদি, এৰমিধ সদ্ধিং চেতেত্ৰা একত্তেনাপি পাণাতিপাতাভাৰা ‘‘জীৰিতা ৰোরোপেয্যা’’তি ৰুত্তং. ‘‘মনুস্সৰিগ্গহ’’ন্তি ৰুত্তত্তা গব্ভসেয্যকানং ৰসেন সব্বসুখুমঅত্তভাৰতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘কললতো পট্ঠাযা’’তি আহ. এত্থ জীৰিতা ৰোরোপেন্তো পচ্চুপ্পন্নতো ৰিযোজেতি. তত্থ খণপচ্চুপ্পন্নং ন সক্কা ৰোরোপেতুং, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ৰা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৰা সক্কা. কথং? তস্মিঞ্হি উপক্কমে কতে লদ্ধূপক্কমং জীৰিতদসকং নিরুজ্ঝমানং দুব্বলস্স পরিহীনৰেগস্স পচ্চযো হোতি. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং যথা দ্ৰে তযো জৰনৰারে জৰিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নঞ্চ তদনুরূপং কত্ৰা নিরুজ্ঝতি, তথা পচ্চযো হোতি. ততো সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ৰা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৰা যথাপরিচ্ছিন্নকালং অপত্ৰা অন্তরাৰ নিরুজ্ঝতি. এৰং তদুভযম্পি ৰোরোপেতুং সক্কা. তস্মা পচ্চুপ্পন্নং ৰিযোজেতি.
‘‘ইমস্স পনত্থস্সা’’তি ৰোহারৰসেন ৰুত্তমত্থং পরমত্থৰসেন আৰিভাৰত্থং ‘‘পাণো ৰেদিতব্বো’’তিআদি ৰুত্তং. কাযৰিঞ্ঞত্তিসহিতায চেতনায পযুজ্জতীতি পযোগো, কো সো? সরীরে সত্থাদীনং গমনং পহরণন্তি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিসহিতায চেতনায পরসরীরে সত্থপাতনং. দূরে ঠিতন্তি দূরে ৰা তিট্ঠতু, সমীপে ৰা. হত্থতো মুত্তেন পহারো নিস্সগ্গিযো. তত্থাতি নিস্সগ্গিযপ্পযোগে. যো কোচি মরতূতি এত্থ মহাজনসমূহে ন সক্কা. যস্সূপরি সরো পততি, তস্সেৰ জীৰিতমরণং কাতুং, ন যস্স কস্সচি জীৰিতমরণং. আণাপনন্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তিসহিতায চেতনায অধিপ্পেতত্থসাধনং. তেনেৰ ‘‘সাৰেতুকামো ন সাৰেতী’’তি (পারা. ৫৪) ৰুত্তং. আণত্তিনিযামকাতি আণত্তিকপ্পযোগসাধিকা. এতেসু হি অৰিরজ্ঝিতেসু এৰ আণত্তিপযোগো হোতি, ন অঞ্ঞথা.
রূপূপহারোতি এত্থ –
‘‘মমালাভেন এসিত্থী, মরতূ’’তি সমীপগো;