পাচিত্তিযকণ্ডং

১. মুসাৰাদৰগ্গো

১. মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা

সম্পজানমুসাৰাদেতি এত্থ মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু, ৰাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং, সম্পজানস্স মুসাৰাদো সম্পজানমুসাৰাদো, তস্মিং সম্পজানমুসাৰাদেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পুব্বে’’তিআদি. সো চ পন মুসাৰাদো পুব্বভাগক্খণে, তঙ্খণে চ ৰিজানন্তস্স হোতি ‘‘পুব্বেৰস্স হোতি ‘মুসা ভণিস্স’ন্তি, ভণন্তস্স হোতি ‘মুসা ভণামী’’’তি (পাচি. ৪) ৰুত্তত্তাতি আহ ‘‘পুব্বেপি জানিত্ৰা ৰচনক্খণেপি জানন্তস্সা’’তি. এতঞ্হি দ্ৰযং অঙ্গভূতং, ইতরং পন হোতু ৰা, মা ৰা, অকারণমেতং. ননু চেতং ভণনমেৰ ঞাযতীতি আহ ‘‘ভণনঞ্চ নামা’’তিআদি. অভূতস্সাতি অতচ্ছস্স.

হত্থকং সক্যপুত্তন্তি এত্থ হত্থকোতি তস্স থেরস্স নামং. সক্যানং পুত্তোতি সক্যপুত্তো. বুদ্ধকালে কির সক্যকুলতো অসীতি পুরিসসহস্সানি পব্বজিংসু, তেসং সো অঞ্ঞতরো. অৰজানিত্ৰা পটিজাননাদিৰত্থুস্মিন্তি এত্থ অৰজানিত্ৰা পটিজাননং নাম তিত্থিযেহি সদ্ধিং কথেন্তো অত্তনো ৰাদে কঞ্চি দোসং সল্লক্খেন্তো ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি অৰজানিত্ৰা পুন কথেন্তো কথেন্তো নিদ্দোসতং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘মমেৰ অযং ৰাদো’’তি পটিজানাতি. আদিসদ্দেন পটিজানিত্ৰা অৰজাননং, অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণং, সম্পজানমুসাভাসনং, সঙ্কেতং কত্ৰা ৰিসংৰাদকরণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ইদানি আপত্তিভেদদস্সনত্থং ‘‘উত্তরিমনুস্সধম্মারোচনত্থ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

অনুপধারেত্ৰা সহসা ভণন্তস্সাতি অৰীমংসিত্ৰা ৰেগেন দিট্ঠম্পি ‘‘অদিট্ঠং মে’’তিআদিনা ভণন্তস্স. ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞং ভণন্তস্সাতি যো মন্দত্তা মোমূহত্তা পক্খলন্তো ‘‘চীৰর’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘চীর’’ন্তিআদীনি ভণতি, অযং ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞং ভণতি নাম. যো পন সামণেরেন ‘‘অপি, ভন্তে, ময্হং উপজ্ঝাযং পস্সিত্থা’’তি ৰুত্তো কেল়িং কুরুমানো ‘‘তৰ উপজ্ঝাযো দারুসকটং যোজেত্ৰা গতো ভৰিস্সতী’’তি ৰা সিঙ্গালসদ্দং সুত্ৰা ‘‘কস্সাযং সদ্দো’’তি ৰুত্তো ‘‘মাতুযা তে যানেন গচ্ছন্তিযা কদ্দমে লগ্গচক্কং উদ্ধরন্তানং অযং সদ্দো’’তি ৰা এৰং নেৰ দৰা, ন রৰা অঞ্ঞং ভণতি, সো আপত্তিং আপজ্জতিযেৰ. অঞ্ঞা পূরণকথা নাম হোতি – একো গামে থোকং তেলং লভিত্ৰা ৰিহারং আগতো সামণেরং ভণতি ‘‘ত্ৰং অজ্জ কুহিং গতো, গামো একতেলো অহোসী’’তি ৰা, পচ্ছিকায ঠপিতং পূৰখণ্ডং লভিত্ৰা ‘‘অজ্জ গামে পচ্ছিকাহি পূৰে চারেসু’’ন্তি ৰা, অযং মুসাৰাদোৰ হোতি. ৰিসংৰাদনপুরেক্খারতাতি ৰিসং ৰাদেন্তি এতেনাতি ৰিসংৰাদনং, ৰঞ্চনাধিপ্পাযৰসপ্পৰত্তং চিত্তং, তস্স পুরেক্খারতা ৰিসংৰাদনপুরেক্খারতা, ৰিসংৰাদনচিত্তস্স পুরতো করণন্তি অত্থো.

মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা

ওমসৰাদেতি খুংসনগরহণৰচনে. যস্মা পন তং নেৰ কণ্ণসুখং, ন হদযসুখং, তস্মা তেন কণ্ণঞ্চেৰ হদযঞ্চ ৰিজ্ঝতীতি আহ ‘‘ওৰিজ্ঝনৰচনে’’তি, জাতিআদীহি ঘটেত্ৰা ৰচনেতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘জাতিনামা’’তিআদি. তত্থ জাতি নাম ব্রাহ্মণাদি উক্কট্ঠা চেৰ চণ্ডালাদি হীনা চ জাতি. নামং নাম অৰকণ্ণকাদি হীনঞ্চেৰ বুদ্ধরক্খিতাদি উক্কট্ঠঞ্চ নামং. গোত্তং নাম কোসিযাদি হীনঞ্চেৰ গোতমাদি উক্কট্ঠঞ্চ গোত্তং. কম্মং নাম পুপ্ফছড্ডকাদি হীনঞ্চেৰ কসিৰণিজ্জাদি উক্কট্ঠঞ্চ কম্মং. সিপ্পং নাম নল়কারাদি হীনঞ্চেৰ মুদ্দাগণনাদি উক্কট্ঠঞ্চ সিপ্পং. আবাধো নাম সব্বোপি রোগো হীনোযেৰ. অথ ৰা মধুমেহো উক্কট্ঠো, সেসো হীনোতি ৰেদিতব্বো. লিঙ্গং নাম অতিদীঘাদি হীনঞ্চেৰ নাতিদীঘাদি উক্কট্ঠঞ্চ লিঙ্গং. কিলেসো নাম রাগাদিকো সব্বোপি কিলেসো. আপত্তি নাম সোতাপত্তাদিকা উক্কট্ঠা চেৰ পারাজিকাদি অনুক্কট্ঠা চ আপত্তি. অক্কোসো নাম ‘‘ওট্ঠোসী’’তিআদিকো হীনো চেৰ ‘‘পণ্ডিতোসী’’তিআদিকো (পাচি. ১৫) উক্কট্ঠো চ অক্কোসো.

যথা তথাতি পাল়িআগতানাগতপদানং যেন কেনচি আকারেন. ইমস্মিং সিক্খাপদে ঠপেত্ৰা ভিক্খুং ভিক্খুনিআদযো সব্বে সত্তা অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠিতাতি আহ ‘‘ইধ চা’’তিআদি. দৰকম্যতা নাম কেল়িহসাধিপ্পাযতা. সব্বত্থাতি উপসম্পন্নানুপসম্পন্নেসু চেৰ পাল়িআগতানাগতপদেসু চাতি সব্বত্থ. অত্থধম্মঅনুসাসনিপুরেক্খারানন্তি এত্থ ‘‘চণ্ডালোসী’’তিআদিকায পাল়িযা অত্থং ৰণ্ণেন্তো অত্থপুরেক্খারো নাম. পাল়িং ৰাচেন্তো ধম্মপুরেক্খারো নাম. অনুসিট্ঠিযং ঠত্ৰা ‘‘ইদানিপি চণ্ডালোসি, পাপং মা অকাসি. মা তমোতমপরাযণো অহোসী’’তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ৩৫) নযেন কথেন্তো অনুসাসনিপুরেক্খারো নামাতি ৰেদিতব্বো.

ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা

ভিক্খুপেসুঞ্ঞেতি পিসতীতি পিসুণা, যায ৰাচায সমগ্গে সত্তে অৰযৰভূতে ৰগ্গে ভিন্নে করোতি, সা ৰাচা পিসুণা, পিসুণা এৰ পেসুঞ্ঞং, তায ৰাচায সমন্নাগতো পিসুণো, তস্স কম্মং পেসুঞ্ঞং, ভিক্খুস্স পেসুঞ্ঞং ভিক্খুপেসুঞ্ঞং, তস্মিং ভিক্খুপেসুঞ্ঞে, ভিক্খুতো সুত্ৰা ভিক্খুনা, ভিক্খুস্স ৰা উপসংহটপেসুঞ্ঞেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘জাতিআদীহী’’তিআদি. তঞ্চ খো দ্ৰীহি কারণেহি উপসংহরতীতি আহ ‘‘ভিক্খুনো পিযকম্যতায ৰা’’তিআদি. তত্থ ভিক্খুনো পিযকম্যতাযাতি যস্স তং ভাসতি, তস্স ভিক্খুনো ‘‘এৰমহং এতস্স পিযো ভৰিস্সামী’’তি অত্তনো পিযভাৰং পত্থযমানতায. ভেদাধিপ্পাযেনাতি ‘‘এৰমযং তেন সদ্ধিং ভিজ্জিস্সতী’’তি পরস্স পরেন ভেদং ইচ্ছন্তেন. অথ ৰা পিযসুঞ্ঞকরণতো পেসুঞ্ঞং (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৩৬) নিরুত্তিনযেন, যায ৰাচায যস্স তং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং, পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা ৰাচা, ‘‘ভিক্খুস্স পেসুঞ্ঞং ভিক্খুপেসুঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘জাতিআদীহি অক্কোসৰত্থূহী’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন.

পাল়িমুত্তকঅক্কোসূপসংহারেতি ‘‘চোরোসী’’তিআদিনা অক্কোসস্স উপসংহারে. ‘‘অনক্কোসৰত্থুভূতং পন পেসুঞ্ঞকরং তস্স কিরিযং, ৰচনং ৰা পিযকম্যতায উপসংহরন্তস্স কিঞ্চাপি ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তি ন দিস্সতি, তথাপি দুক্কটেন ভৰিতব্ব’’ন্তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৩৬) ৰদন্তি. পাপগরহিতায ৰদন্তস্সাতি একং অক্কোসন্তং, একঞ্চ খমন্তং দিস্ৰা ‘‘অহো নিল্লজ্জো, ঈদিসম্পি নাম ভৰন্তং পুন ৰত্তব্বং মঞ্ঞিস্সতী’’তি এৰং কেৰলং পাপগরহিতায ভণন্তস্স.

পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা

পদসো ধম্মং ৰাচেয্যাতি একতো পদং পদং ধম্মং ৰাচেয্য, কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং ৰাচেয্যাতি অত্থো. যস্মা ন কেৰলং তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হধম্মংযেৰ পদসো ৰাচেন্তস্স আপত্তি, তস্মা ‘‘সঙ্গীতিত্তযং অনারুল়্হম্পী’’তিআদি ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন (পাচি. অট্ঠ. ৪৫) সীলূপদেস ধুতঙ্গপঞ্হআরম্মণকথা বুদ্ধিকদণ্ডকঞ্ঞাণৰত্থুঅসুভকথাদীনং গহণং. মেণ্ডকমিলিন্দপঞ্হেসু থেরস্স সকপ্পটিভানে অনাপত্তি. যং রঞ্ঞো সঞ্ঞাপনত্থং আহরিত্ৰা ৰুত্তং, তত্থ আপত্তি. ৰণ্ণপিটকঅঙ্গুলিমালপিটকরট্ঠপালগজ্জিতআল়ৰকগজ্জিতগূল়্হমগ্গগূল়্হৰেস্সন্তরগূল়্হৰিনযৰেদল্লপিটকাদীনি পন অবুদ্ধৰচনানিযেৰ.

যস্মা পন তং পদং চতুব্বিধং হোতি, তস্মা তং দস্সেতুং ‘‘পদানুপদঅন্ৰক্খরানুব্যঞ্জনেসূ’’তি ৰুত্তং. তত্থ পদন্তি একো গাথাপাদো অধিপ্পেতো. অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অন্ৰক্খরন্তি একেকং অক্খরং. অনুব্যঞ্জনন্তি পুরিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জনং. যং কিঞ্চি ৰা একং অক্খরং অন্ৰক্খরং. অক্খরসমূহো অনুব্যঞ্জনং. অক্খরানুব্যঞ্জনসমূহো পদং. পঠমং পদং পদমেৰ, দুতিযং অনুপদন্তি এৰমেত্থ নানাকরণং ৰেদিতব্বং. এতেসু পদাদীসু যং কঞ্চি কোট্ঠাসং ভিক্খুঞ্চ ভিক্খুনিঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসপুগ্গলেহি সদ্ধিং একতো ভণন্তস্স পদাদিগণনায পাচিত্তিযন্তি সম্বন্ধো.

এত্থ গাথাবন্ধেসু (পাচি. অট্ঠ. ৪৫) তাৰ ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) একমেকং পদং সামণেরেন সদ্ধিং একতো আরভিত্ৰা একতোযেৰ নিট্ঠাপেন্তস্স পদগণনায পাচিত্তিযং. থেরেন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি ৰুত্তে তং পদং অপাপুণিত্ৰা ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তি ৰচনকালে পত্তেন সামণেরেন একতো ভণন্তস্স অনুপদগণনায. ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬) ৰচনকালে তেন সদ্ধিং ‘‘রূ’’ কারমত্তমেৰ ৰাচেন্তস্স অন্ৰক্খরগণনায. এস নযো গাথাবন্ধেপি. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা’’তি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬) ইমং সুত্তং ৰাচযমানো থেরেন ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চমানে সামণেরো সীঘপঞ্ঞতায ‘‘ৰেদনা অনিচ্চা’’তি ইমং অনিচ্চপদং থেরস্স ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তি এতেন অনিচ্চপদেন সদ্ধিং একতো ভণন্তো ৰাচং নিচ্ছারেতি, এৰং ৰাচেন্তস্স অনুব্যঞ্জনগণনায পাচিত্তিযন্তি ৰেদিতব্বং.

তিকপাচিত্তিযন্তি অনুপসম্পন্নে অনুপসম্পন্নসঞ্ঞিৰেমতিকউপসম্পন্নসঞ্ঞীনং ৰসেন তীণি পাচিত্তিযানি. অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং একতো উদ্দেসগ্গহণে একতো ভণন্তস্স অনাপত্তীতি সম্বন্ধো. এস নযো ‘‘সজ্ঝাযকরণে, তস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণে’’তি এত্থাপি. তত্রাযং ৰিনিচ্ছযো – উপসম্পন্নো চ অনুপসম্পন্নো চ নিসীদিত্ৰা উদ্দিসাপেন্তি. আচরিযো ‘‘নিসিন্নানং ভণামী’’তি তেহি সদ্ধিং একতো ৰদতি, আচরিযস্সেৰ আপত্তি. অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. দ্ৰেপি ঠিতা গণ্হন্তি, এসেৰ নযো. দহরভিক্খু নিসিন্নো, সামণেরো ঠিতো, ‘‘নিসিন্নস্স ভণামী’’তি ভণতো অনাপত্তি. সচে দহরো তিট্ঠতি, ইতরো নিসীদতি, ‘‘ঠিতস্স ভণামী’’তি ভণতোপি অনাপত্তি. সচে বহূনং ভিক্খূনং অন্তরে একো সামণেরো নিসিন্নো হোতি, তস্মিং নিসিন্নে পদসো ধম্মং ৰাচেন্তস্স অচিত্তকা আপত্তি. সচে সামণেরো উপচারং মুঞ্চিত্ৰা ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা হোতি, যেসং ৰাচেতি, তেসু অপরিযাপন্নত্তা একেন দিসাভাগেন পলাযনকগন্থং নাম গণ্হাতীতি সঙ্খং গচ্ছতি, তস্মা অনাপত্তি.

সজ্ঝাযকরণেতি অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং একতো সজ্ঝাযকরণে. তস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণেতি অনুপসম্পন্নস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণে. যেভুয্যেন পগুণগন্থং ভণন্তস্সাতি সচে একগাথায একো পাদো নাগচ্ছতি, অৰসেসা আগচ্ছন্তি, অযং যেভুয্যেন পগুণগন্থো নাম. এতেন নযেন সুত্তেপি ৰেদিতব্বো, তং ভণন্তস্স. ওসারেন্তস্স চাতি পরিসামজ্ঝে সুত্তং উচ্চারেন্তস্স চ.

পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা

ইধ ‘‘ভিক্খুং ঠপেত্ৰা অৰসেসো অনুপসম্পন্নো নামা’’তি (পাচি. ৫২) ৰচনতো তিরচ্ছানগতোপি অনুপসম্পন্নোযেৰ, সো চ খো ন সব্বো, মেথুনধম্মাপত্তিযা ৰত্থুভূতোৰাতি আহ ‘‘অন্তমসো’’তিআদি. তস্স চ পরিচ্ছেদো মেথুনধম্মাপত্তিযা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. দিরত্ততিরত্তন্তি এত্থ দিরত্তৰচনেন ন কোচি ৰিসেসত্থো লব্ভতি, কেৰলং লোকৰোহারৰসেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায, মুখারুল়্হতায এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দ্ৰিন্নং ৰা তিণ্ণং ৰা রত্তীনন্তি পন ৰচনত্থমত্তদস্সনত্থং ৰুত্তং, নিরন্তরতিরত্তদস্সনত্থং ৰা দিরত্তগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সহসেয্যন্তি একতো সেয্যং. সেয্যাতি চ কাযপ্পসারণসঙ্খাতং সযনম্পি ৰুচ্চতি ‘‘সযনং সেয্যা’’তি কত্ৰা, যস্মিং সেনাসনে সযন্তি, তম্পি ‘‘সযন্তি এত্থাতি সেয্যা’’তি কত্ৰা. তদুভযম্পি ইধ সামঞ্ঞেন, একসেসনযেন ৰা গহিতন্তি আহ ‘‘সব্বচ্ছন্নপরিচ্ছন্নে’’তিআদি.

তত্থ যং সেনাসনং উপরি পঞ্চহি ছদনেহি (পাচি. অট্ঠ. ৫১), অঞ্ঞেন ৰা কেনচি অন্তমসো ৰত্থেনাপি সব্বমেৰ পরিচ্ছন্নং, ভূমিতো পট্ঠায যাৰ ছদনং আহচ্চ, অনাহচ্চাপি ৰা সব্বন্তিমেন পরিযাযেন দিযড্ঢহত্থুব্বেধেন পাকারেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা কেনচি অন্তমসো ৰত্থেনাপি পরিক্খিত্তং, ইদং সব্বচ্ছন্নসব্বপরিচ্ছন্নং নাম. যস্স পন উপরি বহুতরং ঠানং ছন্নং, অপ্পং অচ্ছন্নং, সমন্ততো চ বহুতরং পরিক্খিত্তং, অপ্পং অপরিক্খিত্তং, ইদং যেভুয্যেন ছন্নং যেভুয্যেন পরিচ্ছন্নং নাম. তস্মিং সব্বচ্ছন্নপরিচ্ছন্নে, যেভুয্যেন ছন্নপরিচ্ছন্নে ৰা.

ৰিদহেয্যাতি করেয্য, তঞ্চ খো অত্থতো সম্পাদনন্তি আহ ‘‘সম্পাদেয্যা’’তি. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো ‘‘সেনাসনসঙ্খাতং সেয্যং পৰিসিত্ৰা কাযপ্পসারণসঙ্খাতং সেয্যং কপ্পেয্য ৰিদহেয্য সম্পাদেয্যা’’তি. দিযড্ঢহত্থুব্বেধো ৰড্ঢকিহত্থেন গহেতব্বো. একূপচারোতি ৰলঞ্জনদ্ৰারস্স একত্তং সন্ধায ৰুত্তং. সতগব্ভং ৰা চতুসালং একূপচারং হোতীতি সম্বন্ধো. তত্থ ৰাতি পুরিমপুরিমদিৰসে যত্থ ৰুট্ঠং, তস্মিংযেৰ সেনাসনে ৰা. অঞ্ঞত্থ ৰা তাদিসেতি যথাৰুত্তলক্খণেন সমন্নাগতে অঞ্ঞস্মিং পুব্বে অৰুট্ঠসেনাসনে ৰা. তেন ৰাতি যেন সহ পুরিমপুরিমদিৰসে ৰুট্ঠং, তেন ৰা. অঞ্ঞেন ৰাতি যেন সহ পুরিমপুরিমস্মিং দিৰসে ৰুট্ঠং, ততো অঞ্ঞেন ৰা. সঙ্খেপোতি সঙ্খেপৰণ্ণনা. যদি এৰং ৰিত্থারো কথং ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘ৰিত্থারো পনা’’তিআদি.

উপড্ঢচ্ছন্নপরিচ্ছন্নাদীসূতি আদিসদ্দেন ‘‘সব্বচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেন ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে দুক্কটং, সব্বপরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেন পরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে দুক্কট’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩) অট্ঠকথাযং ৰুত্তানং গহণং. ততিযায রত্তিযা পুরারুণা নিক্খমিত্ৰা পুন ৰসন্তস্সাতি ততিযায রত্তিযা অরুণতো পুরেতরমেৰ নিক্খমিত্ৰা অরুণং বহি উট্ঠাপেত্ৰা চতুত্থদিৰসে অত্থঙ্গতে সূরিযে পুন ৰসন্তস্স. সব্বচ্ছন্নসব্বাপরিচ্ছন্নাদীসূতি এত্থ পন আদিসদ্দেন ‘‘সব্বপরিচ্ছন্নে সব্বঅচ্ছন্নে, যেভুয্যেন অচ্ছন্নে যেভুয্যেন অপরিচ্ছন্নে’’তি (পাচি. ৫৪) পাল়িযং আগতানং, ‘‘উপড্ঢচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে অনাপত্তি, উপড্ঢপরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে অনাপত্তি, চূল়কচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে অনাপত্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩) অট্ঠকথাযং আগতানঞ্চ গহণং.

পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা

মনুস্সিত্থিযাতি জীৰমানকমনুস্সিত্থিযা. ‘‘মতিত্থী পন কিঞ্চাপি পারাজিকৰত্থুভূতা, অনুপাদিন্নপক্খে পন ঠিতত্তা সহসেয্যাপত্তিং ন করোতী’’তি (ৰজির. টী. পাচিত্তিয ৫৫) ৰদন্তি. অদিস্সমানরূপাহি পন যক্খিপেতীহি, মেথুনস্স অৰত্থুভূতায চ তিরচ্ছানগতিত্থিযা অনাপত্তি. পঠমদিৰসেপীতি পঠমস্মিং ৰিয সিক্খাপদে ন চতুত্থেযেৰ দিৰসে, অথ খো ইধ পঠমদিৰসেপীতি অত্থো. ইমিনা ইধ দিৰসপরিচ্ছেদো নত্থীতি দস্সেতি. অঙ্গেসু পন পাচিত্তিযৰত্থুকসেনাসনং, তত্থ মাতুগামেন সহ নিপজ্জনং, সূরিযত্থঙ্গমনন্তি তীণি অঙ্গানীতি অযম্পি ৰিসেসো দট্ঠব্বো.

দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা

ছপ্পঞ্চৰাচাহীতি ছহি পঞ্চহি ৰাচাহি. ৰাচাপরিচ্ছেদো পনেত্থ কথং ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘উত্তরি ছপ্পঞ্চৰাচাহী’’তিআদি. সব্বত্থাতি সুত্তে, অট্ঠকথাযঞ্চ. সচে অট্ঠকথং, ধম্মপদং, জাতকাদিৰত্থুং ৰা কথেতুকামো হোতি, ছপ্পদমত্তমেৰ কথেতুং ৰট্টতি. পাল়িযা সদ্ধিং কথেন্তেন একং পদং পাল়িতো, পঞ্চ অট্ঠকথাতোতি এৰং ছ পদানি অনতিক্কমিত্ৰাৰ কথেতব্বো. পুরিসেনাতি মনুস্সপুরিসেন. তেনাহ ‘‘মনুস্সৰিগ্গহং গহেত্ৰা পনা’’তিআদি.

তিকপাচিত্তিযন্তি মাতুগামে মাতুগামসঞ্ঞিৰেমতিকঅমাতুগামসঞ্ঞীনং ৰসেন তীণি পাচিত্তিযানি. অঞ্ঞস্স ৰা মাতুগামস্সাতি একস্স মাতুগামস্স দেসেত্ৰা নিসিন্নে পুন আগতস্স অঞ্ঞস্স মাতুগামস্স, এৰং পন একাসনে নিসিন্নেন মাতুগামসতস্সাপি দেসেতুং ৰট্টতি. ‘‘ৰিঞ্ঞুমনুস্সিত্থিযা’’তি ৰচনতো অৰিঞ্ঞিত্থিযাপি দেসযতো অনাপত্তি. ইরিযাপথপরিৰত্তাভাৰোতি অত্তনো ৰা মাতুগামস্স ৰা ইরিযাপথপরিৰত্তাভাৰো. কপ্পিযকারকস্সাভাৰোতি ৰিঞ্ঞুস্স কপ্পিযকারকস্সাভাৰো, দুতিযানিযতে ৰুত্তলক্খণস্স মনুস্সস্স অভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. কিরিযাকিরিযন্তি এত্থ উত্তরি ছপ্পঞ্চৰাচাহি ধম্মদেসনা কিরিযা, কপ্পিযকারকস্স অগ্গহণং অকিরিযাতি দট্ঠব্বং.

ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা

নিপ্পরিযাযেনাতি ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা (পাচি. ৭১) উজুকমেৰ. পরিযাযেন আরোচিতন্তি ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসি, সো ভিক্খু পঠমং ঝানং সমাপজ্জি, সমাপজ্জতি, সমাপন্নো’’তিআদিনা (পাচি. ৭৫) অঞ্ঞাপদেসেন ভণিতং. পরিনিব্বানকালে (পাচি. অট্ঠ. ৭৭), পন অন্তরা ৰা অতিকড্ঢিযমানেন উপসম্পন্নস্স ভূতং আরোচেতুং ৰট্টতি. অনতিকড্ঢিযমানেনাপি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৭৭) তথারূপে কারণে সতি আরোচেতুং ৰট্টতিযেৰ. তেনেৰ অঞ্ঞতরেন দহরভিক্খুনা উপৰদিতো অঞ্ঞতরো থেরো ‘‘আৰুসো, উপরিমগ্গত্থায ৰাযামং মা অকাসি, খীণাসৰো তযা উপৰদিতো’’তি আহ. থেরেন চ ‘‘অত্থি তে, আৰুসো, ইমস্মিং সাসনে পতিট্ঠা’’তি পুট্ঠো দহরভিক্খু ‘‘আম, ভন্তে, সোতাপন্নো আহ’’ন্তি অৰোচ. ‘‘কারকো অয’’ন্তি ঞত্ৰাপি পটিপত্তিযা অমোঘভাৰদস্সনেন সমুত্তেজনায, সম্পহংসনায চ অরিযা অত্তানং পকাসেন্তিযেৰ. তেনাহ ‘‘তথারূপে কারণে সতি উপসম্পন্নস্স আরোচযতো’’তি. সুতপরিযত্তিসীলগুণং পন অনুপসম্পন্নস্সপি আরোচেতুং ৰট্টতি. কস্মা ন ইধ উম্মত্তকাদযো গহিতাতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. আদিসদ্দেন খিত্তচিত্তৰেদনাট্টানং গহণং. তস্মিং সতীতি উম্মত্তকাদিভাৰে সতি. ইধ ন গহিতাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে পদভাজনিযং ন গহিতা. অচিত্তকন্তি পণ্ণত্তিজাননচিত্তাভাৰেন অচিত্তকং. কুসলাব্যাকতচিত্তেহি দ্ৰিচিত্ত’’ন্তি ইদং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন অরিযপুগ্গলেযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ন হি পণ্ণত্তিং অজানন্তা ঝানলাভিনো পুথুজ্জনা ৰত্থুম্হি লোভৰসেন অকুসলচিত্তেনাপি ন আরোচেন্তীতি. দুক্খৰেদনায ৰা অভাৰতো ‘‘দ্ৰিৰেদন’’ন্তি ইমস্স অনুরূপং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা

দ্ৰিন্নং ‘আপত্তিক্খন্ধানন্তি পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসসঙ্খাতানং দ্ৰিন্নং আপত্তিক্খন্ধানং. আযতিং সংৰরত্থাযাতি ‘‘এৰমেস পরেসু হিরোত্তপ্পেনাপি আযতিং সংৰরং আপজ্জিস্সতী’’তি আযতিং সংৰরত্থায. আপত্তীনঞ্চ কুলানঞ্চ পরিযন্তং কত্ৰা ৰা অকত্ৰা ৰাতি ‘‘এত্তকা আপত্তিযো আরোচেতব্বা, এত্তকেসু কুলেসু আরোচেতব্বা’’তি এৰং আপত্তীনঞ্চ কুলানঞ্চ পরিযন্তং কত্ৰা ৰা অকত্ৰা ৰা.

অদুট্ঠুল্লাযাতি পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসং ঠপেত্ৰা অৰসেসপঞ্চাপত্তিক্খন্ধসঙ্খাতায অদুট্ঠুল্লায আপত্তিযা. অৰসেসে ছ আপত্তিক্খন্ধেতি সঙ্ঘাদিসেসৰজ্জিতে সেসে ছ আপত্তিক্খন্ধে. পুরিমপঞ্চসিক্খাপদৰীতিক্কমসঙ্খাতং দুট্ঠুল্লন্তি পাণাতিপাতৰেরমণিআদিকস্স আদিতো পঞ্চসিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমসঙ্খাতং দুট্ঠুল্লং. ইতরং অদুট্ঠুল্লং ৰা অজ্ঝাচারন্তি ততো অঞ্ঞং ৰিকালভোজনাদিকপঞ্চকং, সুক্কৰিসট্ঠিকাযসংসগ্গদুট্ঠুল্লঅত্তকামঞ্চেতি অদুট্ঠুল্লং ৰা অজ্ঝাচারং. ৰত্থুমত্তন্তি ‘‘অযং সুক্কৰিস্সট্ঠিং আপন্নো, দুট্ঠুল্লং, অত্তকামং, কাযসংসগ্গং আপন্নো’’তি এৰং ৰত্থুমত্তং ৰা আরোচেন্তস্স. আপত্তিমত্তন্তি ‘‘অযং পারাজিকং আপন্নো, সঙ্ঘাদিসেসং, থুল্লচ্চযং, পাচিত্তিযং, পাটিদেসনীযং, দুক্কটং, দুব্ভাসিতং আপন্নো’’তি এৰং আপত্তিমত্তং ৰা আরোচেন্তস্স. ৰুত্তলক্খণস্সাতি ‘‘পারাজিকং অনজ্ঝাপন্নস্সা’’তি কঙ্খা. অট্ঠ. দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা) এৰং ৰুত্তলক্খণস্স. সৰত্থুকোতি ৰত্থুনা সহ ঘটিতো.

দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা

পাসাণসক্খরকথলমরুম্বৰালুকাদীসূতি এত্থ মুট্ঠিপ্পমাণতো উপরি পাসাণাতি ৰেদিতব্বা. মুট্ঠিপ্পমাণা সক্খরা. কথলাতি কপালখণ্ডানি. মরুম্বাতি কটসক্খরা. ৰালুকা ৰালিকাযেৰ. অঞ্ঞতরস্স ততিযভাগো হোতীতি ততিযো ভাগো হোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যতো পংসুং ৰা মত্তিকং ৰা আহরাপেত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং কতে দ্ৰে কোট্ঠাসা পংসু ৰা মত্তিকা ৰা একো পাসাণাদীসু অঞ্ঞতরো হোতি, অযং মিস্সকপথৰী নামাতি. ওৰট্ঠো নাম দেৰেন ওৰট্ঠো (পাচি. ৮৬). ৰুত্তন্তি পদভাজনিযং, সীহল়ট্ঠকথাযমেৰ ৰা ৰুত্তং. অধিকতরপাসাণাদিমিস্সাতি অধিকতরপাসাণাদীহি মিস্সা, অদড্ঢাপি ৰুত্তপ্পমাণতো অধিকতরপাসাণাদিমিস্সাতি অধিপ্পাযো. ৰা-সদ্দো অৰুত্তৰিকপ্পত্থো, তেন ঊনকচতুমাসোৰট্ঠপথৰিং সঙ্গণ্হাতি. সুদ্ধপাসাণাদিভেদাযাতি সুদ্ধা পাসাণা এত্থাতি সুদ্ধপাসাণা, সা আদি যস্স ভেদস্স সো সুদ্ধপাসাণাদি. আদি-সদ্দেন সুদ্ধসক্খরাদীনং গহণং. সুদ্ধপাসাণাদিভেদো যস্সা সা সুদ্ধপাসাণাদিভেদা, তায সুদ্ধপাসাণাদিভেদায, সুদ্ধপাসাণাদিপ্পকারাযাতি অত্থো.

সযং খণতীতি এত্থ যো অন্তমসো পাদঙ্গুট্ঠকেনপি খণতি, উদকম্পি ছড্ডেন্তো ভিন্দতি, পাদঙ্গুট্ঠকেনপি ৰিলিখতি, পত্তম্পি পচন্তো দহতি, সো সব্বো খণতিযেৰাতি ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘খণনভেদনৰিলেখনপচনাদীহি ৰিকোপেতীতি. পত্তং পচন্তেন (পাচি. অট্ঠ. ৮৭) হি পুব্বে পক্কট্ঠানেযেৰ পচিতব্বো. অদড্ঢায পথৰিযা অগ্গিং ঠপেতুং ন ৰট্টতি. পত্তপচনকপালস্স পন উপরি অগ্গিং ঠপেতুং ৰট্টতি. দারূনং উপরি ঠপেতি, সো অগ্গি তানি দহন্তো গন্ত্ৰা পথৰিং দহতি, ন ৰট্টতি. ইট্ঠকপাসাণাদীসুপি এসেৰ নযো. তত্রাপি হি ইট্ঠকাদীনংযেৰ উপরি ঠপেতুং ৰট্টতি. কস্মা? তেসং অনুপাদানত্তা. ন হি তানি অগ্গিস্স উপাদানসঙ্খং গচ্ছন্তি. সুক্খখাণুরুক্খাদীসুপি অগ্গিং দাতুং ন ৰট্টতি. সচে পন ‘‘পথৰিং অপত্তমেৰ নিব্বাপেত্ৰা গমিস্সামী’’তি দেতি, ৰট্টতি. পচ্ছা নিব্বাপেতুং ন সক্কোতি, অৰিসযত্তা অনাপত্তি. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘খণনভেদনৰিলিখনপচনাদীহী’’তি ৰুত্তেনেৰ নযেন. নিযমেত্ৰাতি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা. ইতরোতি আণাপকো.

‘‘পোক্খরণিং খণা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮৬) ৰদতি, ৰট্টতি. খতাযেৰ পোক্খরণী নাম হোতি, তস্মা অযং কপ্পিযৰোহারো. এস নযো ‘‘ৰাপিং, তল়াকং, আৰাটং খণা’’তিআদীসুপি. ‘‘ইমং ওকাসং খণ, ইমস্মিং ওকাসে পোক্খরণিং খণা’’তি পন ৰত্তুং ন ৰট্টতি. ‘‘কন্দং খণ মূলং খণা’’তি অনিযমেত্ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি. ‘‘ইমং ৰল্লিং খণ, ইমস্মিং ওকাসে কন্দং ৰা মূলং ৰা খণা’’তি ৰত্তুং ন ৰট্টতি. তেনাহ ‘‘ওকাসং অনিযমেত্ৰা…পে… ভণন্তস্সা’’তি. আতপেন সুক্খকদ্দমো চ ফলতি, তত্র যো হেট্ঠা পথৰিযা অসম্বদ্ধো, তমেৰ অপনেতুং ৰট্টতি. এস নযো গোকণ্টকেপি. তেনাহ ‘‘আতপেন…পে… অসম্বদ্ধ’’ন্তি. তত্থ গোকণ্টকো (পাচি. অট্ঠ. ৮৬) নাম গাৰীনং খুরচ্ছিন্নকদ্দমো ৰুচ্চতি. সচে পন হেট্ঠিমতলেন ভূমিসম্বন্ধো, ৰিকোপেতুং ন ৰট্টতি. ভিজ্জিত্ৰা পতিতনদিতটন্তি ভিজ্জিত্ৰা নদিসামন্তা পতিতং ওমকচাতুমাসং ওৰট্ঠং নদিতটং. সচে পন ভিজ্জিত্ৰা উদকেযেৰ পকতি, দেৰে অতিরেকচাতুমাসং ওৰট্ঠেপি উদকেযেৰ উদকস্স পতিতত্তা ৰট্টতি. মহন্তম্পি নঙ্গলচ্ছিন্নমত্তিকাপিণ্ডন্তি মহন্তম্পি কসিতট্ঠানে হেট্ঠা পথৰিযা অসম্বদ্ধং নঙ্গলচ্ছিন্নমত্তিকাপিণ্ডং. এৰমাদিসদ্দেন কূটাসিঞ্চনযোগ্গতনুককদ্দমাদীনং গহণং. অসঞ্চিচ্চ রুক্খাদিপৰট্টনেন ভিন্দন্তস্সাতি পাসাণরুক্খাদীনি ৰা পৰট্টেন্তস্স, কত্তরদণ্ডেন ৰা আহচ্চ আহচ্চ গচ্ছন্তস্স পথৰী ভিজ্জতি, সা ‘‘তেন ভিন্দিস্সামী’’তি এৰং সঞ্চিচ্চ অভিন্নত্তা অসঞ্চিচ্চ ভিন্না নাম হোতি, ইতি অসঞ্চিচ্চ রুক্খাদিপ্পৰট্টনেন ভিন্দন্তস্স অনাপত্তি. অসতিযা পাদঙ্গুট্ঠকাদীহি ৰিলিখন্তস্সাতি যো অঞ্ঞৰিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৰা কত্তরযট্ঠিযা ৰা পথৰিং ৰিলিখন্তো তিট্ঠতি, তস্স এৰং অসতিযা পাদঙ্গুট্ঠকাদীহি ৰিলিখন্তস্স অনাপত্তি.

পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মুসাৰাদৰগ্গো পঠমো.

২. ভূতগামৰগ্গো

১. ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা

‘‘ভৰন্তী’’তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৯০) ইমিনা ৰিরুল়্হমূলে নীলভাৰং আপজ্জিত্ৰা ৰড্ঢমানকে তরুণগচ্ছে দস্সেতি. ‘‘অহেসু’’ন্তি ইমিনা পন ৰড্ঢিত্ৰা ঠিতে মহন্তে রুক্খগচ্ছাদিকে দস্সেতি. তেনাহ ‘‘জাযন্তী’’তিআদি. এত্থ চ ‘‘ভৰন্তী’’তি ইমস্স ৰিৰরণং ‘‘জাযন্তি ৰড্ঢন্তী’’তি, ‘‘অহেসু’’ন্তি ইমস্স ‘‘জাতা ৰড্ঢিতা’’তি. গামোতি সমূহো. পতিট্ঠিতহরিততিণরুক্খাদীনন্তি ভূমিযং পতিট্ঠিতস্স হরিততিণস্স চেৰ হরিতরুক্খাদীনঞ্চ. আদিসদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদযো ৰেদিতব্বা. নিমিত্তত্থে চ ভুম্মং. যো অত্থো সম্পজ্জতি, তমাহ ‘‘ভূতগামপাতব্যতাযা’’তিআদিনা.

ননু চ রুক্খাদযো চিত্তরহিততায ন জীৰা, চিত্তরহিততা চ পরিফন্দাভাৰতো, ছিন্নেপি ৰিরুহনতো, ৰিসদিসজাতিকভাৰতো, চতুযোনিযং অপরিযাপন্নতো চ ৰেদিতব্বা, ৰুড্ঢি পন পৰাল়সিলালৰণানম্পি ৰিজ্জতীতি ন তেসং জীৰভাৰে কারণং, ৰিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পরিকপ্পনামত্তং সুপনং ৰিয চিঞ্চাদীনং, তথা দোহল়াদযো, অথ কস্মা ভূতগামস্স পাতব্যতায পাচিত্তিযং ইচ্ছিতন্তি? সমণঅসারুপ্পতো, তন্নিস্সিতসত্তানুরক্খণতো চ. তেনেৰাহ ‘‘জীৰসঞ্ঞিনো হি মোঘপুরিসা মনুস্সা রুক্খস্মি’’ন্তিআদি (পাচি. ৮৯). সাসপবীজকসেৰালম্পীতি সাসপবীজকসঙ্খাতং সেৰালম্পি, সাসপসেৰালং, বীজকসেৰালম্পীতি অত্থো. তত্থ সাসপসেৰালো নাম সাসপমত্তো খুদ্দকসেৰালো. বীজকসেৰালো নাম উপরি খুদ্দকপত্তো হেট্ঠা খুদ্দকমূলো সেৰালো.

মূলবীজখন্ধবীজফল়ুবীজঅগ্গবীজবীজবীজানন্তি এত্থ মূলমেৰ বীজং মূলবীজং. এৰং সেসেসুপি. তত্থ মূলবীজং হলিদ্দিআদিকং. খন্ধবীজং অস্সত্থাদিকং. ফল়ুবীজং উচ্ছুআদিকং. অগ্গবীজং হিরিৰেরাদিকং. বীজংবীজং পুব্বণ্ণাদিকং. ভাজনগতন্তি সরাৰাদিভাজনগতং. নিক্খন্তং মূলমত্তং এতস্মাতি নিক্খন্তমূলমত্তং. মত্ত সদ্দেন চেত্থ পণ্ণস্স নিক্খমনং পটিক্খিপতি. এস নযো নিক্খন্তঅঙ্কুরমত্তন্তি এত্থাপি. সচে পন মূলঞ্চ পণ্ণঞ্চ নিগ্গতং, ভূতগামসঙ্খং গচ্ছতি. ৰিদত্থিমত্তা পত্তৰট্টি নিগ্গচ্ছতীতি ৰিদত্থিমত্তা অনীলৰণ্ণা পত্তৰট্টি নিক্খমতি. তেনাহ ‘‘নিক্খন্তে’’তিআদি. হরিতো ন হোতীতি নীলৰণ্ণো ন হোতি. মুগ্গাদীনং পন পণ্ণেসু উট্ঠিতেসু, ৰীহিআদীনং ৰা অঙ্কুরে হরিতে ভূতগামসঙ্গহং গচ্ছন্তি. এস নযো অম্বট্ঠিআদীসু.

ভূতগামবীজগামেতি এত্থ ভূতগামতো ৰিযোজিতং ৰিরুহনসমত্থমেৰ মূলবীজাদিকং বীজগামো নামাতি ৰেদিতব্বং. উভযত্থাতি ভূতগামবীজগামেসু. অতথাসঞ্ঞিস্সাতি অভূতগামাবীজগামসঞ্ঞিস্স. কো পন ৰাদো অভূতগামাবীজগামেসু অভূতগামাবীজগামসঞ্ঞিস্স. অসঞ্চিচ্চাতি পাসাণরুক্খাদীনি ৰা পৰট্টেন্তস্স, সাখং ৰা কড্ঢন্তস্স, কত্তরদণ্ডেন ৰা ভূমিং পহরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স তিণানি কুপ্পন্তি. তানি তেন ‘‘ৰিকোপেস্সামী’’তি এৰং সঞ্চিচ্চ অৰিকোপিতত্তা অসঞ্চিচ্চ ৰিকোপিতানি নাম হোন্তি. ইতি অসঞ্চিচ্চ ৰিকোপেন্তস্স অনাপত্তি.

অসতিযাতি অঞ্ঞৰিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৰা হত্থেন ৰা তিণং ৰা লতং ৰা ৰিকোপেন্তো তিট্ঠতি, এৰং অসতিযা ৰিকোপেন্তস্স অনাপত্তি.

অজানিত্ৰাতি এত্থ অব্ভন্তরে ‘‘বীজগামো’’তি ৰা ‘‘ভূতগামো’’তি ৰা ন জানাতি, ‘‘ৰিকোপেমী’’তি পন জানাতি. এৰং তিণে ৰা পলালপুঞ্জে ৰা খণিত্তিং ৰা কুদালং ৰা সঙ্গোপনত্থায ঠপেতি, ডয্হমানহত্থো ৰা অগ্গিং পাতেতি. তত্র চে তিণানি ছিজ্জন্তি ৰা ডয্হন্তি ৰা, এৰং অজানিত্ৰা ৰিকোপেন্তস্স অনাপত্তি.

যেন কেনচি অগ্গিনাতি কট্ঠগ্গিগোমযগ্গিআদীসু যেন কেনচি অগ্গিনা, অন্তমসো লোহখণ্ডেনপি আদিত্তেন. ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰাতি যায কাযচি ভাসায ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ. এৰ-সদ্দেন পঠমং অগ্গিনা ফুসিত্ৰা পচ্ছা ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্তুং ন ৰট্টতী’’তি দস্সেতি. ‘‘পঠমং অগ্গিং নিক্খিপিত্ৰা তং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ ‘কপ্পিয’ন্তি ৰুত্তে পন ৰট্টতী’’তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৯৩) ৰদন্তি. এস নযো সেসেসুপি. তথেৰাতি ‘কপ্পিয’ন্তি ৰত্ৰাৰ. অস্সমহিংসসূকরমিগগোরূপানং পন খুরা অতিখিণা, তস্মা তেহি ন কাতব্বং, কতম্পি অকতং হোতীতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা গোমহিংসাদীনং খুরে’’তি. হত্থিনখা পন খুরা ন হোন্তি, তস্মা তেহি ৰট্টতি. তিরচ্ছানানন্তি সীহব্যগ্ঘদীপিমক্কটানং, সকুন্তানঞ্চ. তেসঞ্হি নখা তিখিণা হোন্তি, তস্মা তেহি কাতব্বং. ‘‘অন্তমসো ছিন্দিত্ৰা আহটেনপী’’তি ইমিনা যেহি কাতুং ৰট্টতি, তেহি তত্থজাতকেহি কাতব্বন্তি এত্থ ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি. ‘‘সত্থে ৰুত্তনযেনেৰা’’তি ইমিনা ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিযন্তি ৰত্ৰাৰা’’তি ৰুত্তমতিদিসতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি ‘‘কপ্পিযন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্ব’’ন্তিআদিনা কপ্পিযং করোন্তেন কত্তব্বাকারমেৰ দস্সিতং, তথাপি ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি ৰুত্তেযেৰ অনুপসম্পন্নেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰা অগ্গিপরিজিতাদি কাতব্বন্তি গহেতব্বং. অৰচনং পন ‘‘পুনপি কপ্পিযং করোহীতি কারেত্ৰাৰ পরিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি পঠমমেৰ ৰুত্তত্তা.

একস্মিং…পে… কপ্পিযে কতে সব্বং কতং হোতীতি একংযেৰ ‘‘কপ্পিযং করোমী’’তি অধিপ্পাযেনপি কপ্পিযে কতে একাবদ্ধত্তা সব্বং কতং হোতি. দারুকং ৰিজ্ঝতীতি জানিত্ৰা ৰা অজানিত্ৰা ৰা ৰিজ্ঝতি ৰা ৰিজ্ঝাপেতি ৰা, ৰট্টতিযেৰ. ভত্তসিত্থে ৰিজ্ঝতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তং ৰিজ্ঝতি, ন ৰট্টতীতি ৰল্লিআদীনং ভাজনগতিকত্তাতি অধিপ্পাযো. ভিন্দাপেত্ৰা কপ্পিযং কারেতব্বন্তি বীজতো মুত্তস্স কটাহস্স ভাজনগতিকত্তা ৰুত্তং. অবীজন্তি অঙ্কুরজননসমত্থবীজরহিততরুণম্বফলাদি. তেনাহ ‘‘যং পন ফলং তরুণং হোতি, অবীজ’’ন্তি. নিব্বত্তবীজং নাম বীজং নিব্বত্তেত্ৰা ৰিসুং কত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং সক্কুণেয্যং অম্বপনসাদিফলং. তেনাহ ‘‘বীজং অপনেত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি. তত্থ কপ্পিযকরণকিচ্চং নত্থি, সযমেৰ কপ্পিযানীতি অধিপ্পাযো.

ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা

যমত্থন্তি ‘‘ত্ৰং কির দুক্কটাপত্তিং আপন্নো’’তিআদিকং যং কিঞ্চি অত্থং. ততো অঞ্ঞন্তি পুচ্ছিতত্থতো অঞ্ঞমত্থং. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণস্সাতি ৰিনযধরেন যং ৰচনং দোসপুচ্ছনত্থং ৰুত্তং, ততো অঞ্ঞেন ৰচনেন পটিচ্ছাদনস্স. পটিচ্ছাদনত্থোপি হি চরসদ্দো হোতি অনেকত্থত্তা ধাতূনং. ৰুত্তন্তি পাল়িযং ৰুত্তং.

সাৰসেসং আপত্তিং আপন্নোতি এত্থ ঠপেত্ৰা পারাজিকং সেসা সাৰসেসাপত্তি নাম, তং আপন্নো. অনুযুঞ্জিযমানোতি ‘‘কিং, আৰুসো, ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুচ্ছিযমানো. অঞ্ঞেন ৰচনেনাতি ‘‘কো আপন্নো? কিং আপন্নো? কিস্মিং আপন্নো? কথং আপন্নো? কং ভণথ? কিং ভণথা’’তি অঞ্ঞেন ৰচনেন. অঞ্ঞন্তি ‘‘কিং ত্ৰং ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তিআদিকং অনুযুঞ্জকৰচনং. তথা তথা ৰিক্খিপতীতি তেন তেন পকারেন ৰিক্খিপতি. কিং ৰুত্তং হোতি? সো (পাচি. অট্ঠ. ৯৪) কিঞ্চি ৰীতিক্কমং দিস্ৰা ‘‘আৰুসো, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি সঙ্ঘমজ্ঝে আপত্তিযা অনুযুঞ্জিযমানো ‘‘কো আপন্নো’’তি ৰদতি. ততো ‘‘ত্ৰ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং কিং আপন্নো’’তি ৰদতি. অথ ‘‘পাচিত্তিযং ৰা দুক্কটং ৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘অহং কিস্মিং আপন্নো’’তি ৰদতি. ততো ‘‘অমুকস্মিং নাম ৰত্থুস্মি’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং কথং আপন্নো, কিং করোন্তো আপন্নোম্হী’’তি পুচ্ছতি. অথ ‘‘ইদং নাম করোন্তো আপন্নো’’তি ৰুত্তে ‘‘কং ভণথা’’তি ৰদতি. ততো ‘‘তং ভণামা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিং ভণথা’’তি এৰমনেকেহি পকারেহি ৰিক্খিপতীতি ৰুত্তং হোতি.

যো পন ভিক্খু সাৰসেসং আপত্তিং আপন্নো, তং ন কথেতুকামো তুণ্হীভাৰেন ৰিহেসেতীতি সম্বন্ধো. ৰিহেসেতীতি চিরনিসজ্জাচিরভাসনেহি পিট্ঠিআগিলাযনতালুসোসাদিৰসেন সঙ্ঘং ৰিহেসেতি, পরিস্সমং তেসং করোতীতি অত্থো. পরিস্সমো হি ৰিহেসা নাম. অঞ্ঞৰাদককম্মন্তি অঞ্ঞৰাদকস্স ভিক্খুনো অঞ্ঞৰাদকারোপনত্থং কাতব্বং ঞত্তিদুতিযকম্মং. ৰিহেসককম্মন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. তস্মিং সঙ্ঘেন কতেতি তস্মিং অঞ্ঞৰাদককম্মে চ ৰিহেসককম্মে চ সঙ্ঘেন ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায কতে. তথা করোন্তানন্তি তং পকারং করোন্তানং, অঞ্ঞৰাদকঞ্চ ৰিহেসকঞ্চ করোন্তানন্তি অত্থো.

‘‘ৰিহেসকেতি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তী’’তি অৰচনঞ্চেত্থ ‘‘আপত্তিকরা চ হোতি অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদাদীসু ৰিযা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপারাজিকৰণ্ণনা) ৰুত্তত্তাযেৰ পঞ্ঞাযতীতি কত্ৰা. এস নযো উপরি সিক্খাপদেসু. ধম্মকম্মে তিকপাচিত্তিযন্তি ধম্মকম্মে ধম্মকম্মসঞ্ঞিৰেমতিকঅধম্মকম্মসঞ্ঞীনং ৰসেন তীণি পাচিত্তিযানি. অধম্মকম্মে তিকদুক্কটন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. অনারোপিতেতি কম্মৰাচায অনারোপিতে, অপ্পতিট্ঠাপিতেতি অত্থো. গেলঞ্ঞেনাতি যেন কথেতুং ন সক্কোতি, মুখে তাদিসেন ব্যাধিনা. সঙ্ঘস্স ভণ্ডনাদীনি ভৰিস্সন্তীতি সঙ্ঘমজ্ঝে কথিতে তপ্পচ্চযা সঙ্ঘস্স ভণ্ডনং ৰা কলহো ৰা ৰিগ্গহো ৰা ৰিৰাদো ৰা সঙ্ঘভেদো ৰা সঙ্ঘরাজি ৰা ভৰিস্সন্তীতি ইমিনা ৰা অধিপ্পাযেন ন কথেন্তস্স. এত্থ চ অধম্মেনাতি অভূতেন ৰত্থুনা.

‘‘সমুট্ঠানাদীনি অদিন্নাদানসদিসানী’’তি অৰিসেসং অতিদিসিত্ৰা ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ইদং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. সিযা কিরিযং অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরন্তস্স. সিযা অকিরিযং তুণ্হীভাৰেন ৰিহেসেন্তস্স.

অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা

যেন ৰচনেনাতি ‘‘ছন্দায ইত্থন্নামো ইদং নাম করোতী’’তিআদিকেন যেন ৰচনেন. তেনাহ ‘‘ছন্দাযা’’তিআদি. তত্থ ছন্দাযাতি ছন্দেন পক্খপাতেন. ‘‘অক্খরায ৰাচেতী’’তিআদীসু (পাচি. ৪৬) ৰিয লিঙ্গৰিপল্লাসো এস. ইদং নাম করোতীতি অত্তনো সন্দিট্ঠসম্ভত্তানং পণীতং সেনাসনং ৰা পঞ্ঞপেতি, ভত্তাদিকং ৰাতি অধিপ্পাযো. সেনাসনপঞ্ঞাপকাদিভেদন্তি এত্থ আদিসদ্দেন ভত্তুদ্দেসকযাগুভাজকফলভাজকাদীনং গহণং. অনেকত্থত্তা ধাতূনং ঝে-সদ্দো ওলোকনত্থোপি হোতীতি আহ ‘‘অৰঞ্ঞায ওলোকাপেন্তী’’তি. চিন্তনত্থোযেৰ ৰা গহেতব্বোতি আহ ‘‘লামকতো ৰা চিন্তাপেন্তী’’তি. তথেৰ ৰদন্তাতি ‘‘ছন্দায ইত্থন্নামো ইদং নাম করোতী’’তিআদীনি ৰদন্তা. ৰুত্তন্তি পাল়িযং ৰুত্তং. ‘‘খিয্যনকে’’তি (পাচি. অট্ঠ. ১০৫) অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি.

অসম্মতস্সাতি সঙ্ঘেন কম্মৰাচায অসম্মতস্স. কেৰলং ‘‘তৰেসো ভারো’’তি সঙ্ঘেন আরোপিতভারস্স, ভিক্খূনং ৰা ফাসুৰিহারত্থায সযমেৰ ভারং ৰহন্তস্স, যত্র ৰা দ্ৰে তযো ভিক্খূ ৰিহরন্তি, তত্র তাদিসং কম্মং করোন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. যস্স কস্সচীতি উপসম্পন্নস্স ৰা অনুপসম্পন্নস্স ৰা যস্স কস্সচি. অনুপসম্পন্নস্স পন সম্মতস্স ৰা অসম্মতস্স ৰাতি এত্থ পন (পাচি. অট্ঠ. ১০৬) কিঞ্চাপি অনুপসম্পন্নস্স তেরস সম্মতিযো দাতুং ন ৰট্টন্তি, তথাপি যো উপসম্পন্নকালে লদ্ধসম্মুতিকো পচ্ছা অনুপসম্পন্নভাৰে ঠিতো, তং সন্ধায ‘‘সম্মতস্স ৰা’’তি ৰুত্তং. যস্স পন ব্যত্তস্স সামণেরস্স কেৰলং সঙ্ঘেন ৰা সম্মতেন ৰা ভিক্খুনা ‘‘ত্ৰং ইদং কম্মং করোহী’’তি ভারো কতো, তং সন্ধায ‘‘অসম্মতস্স ৰা’’তি ৰুত্তং. যস্মা উজ্ঝাপনঞ্চ খিয্যনঞ্চ মুসাৰাদৰসেন পৰত্তং, তস্মা আদিকম্মিকস্স ইমিনাৰ অনাপত্তি, মুসাৰাদেন পন আপত্তিযেৰাতি গহেতব্বং.

উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা

মঞ্চং ৰাতি মসারকো, বুন্দিকাবদ্ধো, কুল়ীরপাদকো, আহচ্চপাদকোতি ইমেসু চতূসু যং কঞ্চি মঞ্চং ৰা. পীঠং ৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ভিসিং ৰাতি উণ্ণভিসি, চোল়ভিসি, ৰাকভিসি, তিণভিসি, পণ্ণভিসীতি ইমাসু পঞ্চসু ভিসীসু যং কঞ্চি ভিসিং ৰা. তেনাহ ‘‘মঞ্চাদীসূ’’তিআদি. তত্থ ‘‘মঞ্চসঙ্খেপেনা’’তি ইমিনা পীঠসঙ্খেপং পটিক্খিপতি. কপ্পিযচম্মেনাতি মিগাজেল়কচম্মেন. এত্থ পন মিগচম্মে এণিমিগো, ৰাতমিগো, পসদমিগো, কুরুঙ্গমিগো, মিগমাতুকো, রোহিতমিগোতি এতেসংযেৰ চম্মানি ৰট্টন্তি, অঞ্ঞেসং পন –

মক্কটো কাল়সীহো চ, সরভো কদলীমিগো;

যে চ ৰাল়মিগা কেচি, তেসং চম্মং ন ৰট্টতীতি. (মহাৰ. অট্ঠ. ২৫৯);

তত্থ ৰাল়মিগাতি সীহব্যগ্ঘঅচ্ছতরচ্ছা. ন কেৰলঞ্চ এতেযেৰ, যেসং পন চম্মং ৰট্টতীতি ৰুত্তং, তে ঠপেত্ৰা অৰসেসা অন্তমসো গোমহিংসসসবিল়ারাদযোপি সব্বে ইমস্মিং অত্থে ‘‘ৰাল়মিগা’’ত্ৰেৰ ৰেদিতব্বা. এতেসঞ্হি সব্বেসং চম্মং ন ৰট্টতি. তালীসপত্তন্তি সুদ্ধং তমালপত্তং, অঞ্ঞেন মিস্সং পন ৰট্টতি. তিণৰাকচোল়েসু অকপ্পিযং নাম নত্থি. কিং পনেত্থ বিব্বোহনে ৰিয নিসীদিতুঞ্চ নিপজ্জিতুঞ্চ ন ৰট্টতীতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. ন কেৰলঞ্চেদমেৰাতি আহ ‘‘পমাণপরিচ্ছেদোপি চেত্থ নত্থী’’তি, ‘‘এত্তকমেৰ কাতব্ব’’ন্তি ভিসিযা পমাণনিযমোপি নত্থীতি অত্থো. মঞ্চভিসিপীঠভিসিভূমত্থরণভিসিচঙ্কমনভিসিপাদপুঞ্ছনভিসীতি এতাসং পন অনুরূপতো সল্লক্খেত্ৰা অত্তনো রুচিৰসেন পমাণং কাতব্বং. অন্তো সংৰেল্লিত্ৰা বদ্ধন্তি যথা ৰেমজ্ঝং সংখিত্তং হোতি, এৰং মজ্ঝে সুট্ঠু ৰেঠেত্ৰা বদ্ধং.

যে অট্ঠ মাসাতি সম্বন্ধো. ‘‘অৰস্সিকসঙ্কেতা’’তি এতস্সেৰ ৰিৰরণং ‘‘ৰস্সানমাসাতি এৰং অপঞ্ঞাতা’’তি, অপ্পতিতা অপ্পসিদ্ধাতি অত্থো. ‘‘অসঞ্ঞিতা’’তিপি পাঠো, তত্থ অৰিঞ্ঞাতাতি অত্থো. অট্ঠ মাসাতি চত্তারো হেমন্তিকা, চত্তারো গিম্হিকা মাসাতি অট্ঠ মাসা. ওৰস্সকমণ্ডপেতি সাখামণ্ডপপদরমণ্ডপানং যত্থ কত্থচি ওৰস্সকে মণ্ডপে. যত্থাতি যেসু জনপদেসু. সব্বত্থাতি সব্বেসু জনপদেসু. কাকাদীনং নিবদ্ধৰাসরুক্খমূলেতি যত্থ ধুৰনিৰাসেন কাকা ৰা কুলালা ৰা অঞ্ঞে ৰা সকুন্তা কুলাৰকে কত্ৰা ৰসন্তি, তাদিসস্স কাকাদীনং নিবদ্ধৰাসস্স যস্স কস্সচি রুক্খস্স হেট্ঠা. যত্থ পন গোচরপ্পসুতা সকুন্তা ৰিস্সমিত্ৰা গচ্ছন্তি, তস্স রুক্খস্স মূলে নিক্খিপিতুং ৰট্টতি. ‘‘কদাচিপী’’তি ইমিনা ন কেৰলং ৰস্সিকসঙ্কেতেযেৰাতি দস্সেতি. যত্থাতি যস্মিং পদেসে. যদাতি যস্মিং কালে.

সোতি যস্সত্থায সন্থতো, সো. পকতিসন্থতেতি পকতিযাৰ সন্থতে, যং নেৰত্তনা সন্থতং, ন পরেন সন্থরাপিতং, তস্মিন্তি ৰুত্তং হোতি. লজ্জী হোতীতি লজ্জনসীলো হোতি, পরিক্খারৰিনাসনে ভীতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অত্তনো পলিবোধং ৰিয মঞ্ঞতী’’তি, ইমিনা অলজ্জিং আপুচ্ছিত্ৰা গন্তুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. নিরপেক্খোতি ‘‘আগন্ত্ৰা উদ্ধরিস্সামী’’তি অপেক্খারহিতো, ইমিনা সাপেক্খো চে গচ্ছতি, অনাপত্তীতি দস্সেতি. তেনেৰ হি অনাপত্তিৰারে ‘‘ওতাপেন্তো গচ্ছতী’’তি (পাচি. ১১৩) ৰুত্তং. অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তোতি তং মগ্গং অতিক্কমিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তো. লেড্ডুপাতূপচারতো বহি ঠিতত্তা ‘‘পাদুদ্ধারেন কারেতব্বো’’তি ৰুত্তং, অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তস্স পঠমপাদুদ্ধারে দুক্কটং, দুতিযপাদুদ্ধারে পাচিত্তিযন্তি অত্থো.

তিকপাচিত্তিযং সঙ্ঘিকে সঙ্ঘিকসঞ্ঞিৰেমতিকপুগ্গলিকসঞ্ঞীনং ৰসেন. ইমিনাৰ নযেন তিকদুক্কটম্পি ৰেদিতব্বং. চিমিলিকাদীনং অত্থো দুতিযসিক্খাপদে দস্সিতোৰ. পাদপুঞ্ছনী (পাচি. অট্ঠ. ১১২) নাম রজ্জুকেহি ৰা পিলোতিকাহি ৰা পাদপুঞ্ছনত্থং কতা. ফলকপীঠং নাম ফলকমযং পীঠং. ন কেৰলং চিমিলিকাদীনিযেৰ অজ্ঝোকাসে ঠপেত্ৰা গচ্ছন্তস্স দুক্কটন্তি আহ ‘‘যং ৰা পনা’’তিআদি. যং কিঞ্চি দারুভণ্ডং, যং কিঞ্চি মত্তিকাভণ্ডন্তি সম্বন্ধো. ‘‘অন্তমসো পত্তাধারকম্পী’’তি ইমিনা তালৰণ্টবীজনিপত্তপানীযউল়উঙ্কপানীযসঙ্খাদীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি.

অরঞ্ঞে (পাচি. অট্ঠ. ১১০) পণ্ণকুটীসু ৰসন্তানং সীলসম্পদায পসন্নচিত্তা মনুস্সা মঞ্চপীঠাদীনি দেন্তি ‘‘সঙ্ঘিকপরিভোগেন পরিভুঞ্জথা’’তি, তত্থ কিং কাতব্বন্তি আহ ‘‘আরঞ্ঞকেন পনা’’তিআদি. তত্থ অসতি অনোৰস্সকেতি পব্ভারাদিঅনোৰস্সকট্ঠানে অসতি. ইদঞ্চ লক্খণৰচনং ‘‘সভাগানং অভাৰে’’তি চ ইচ্ছিতব্বত্তা. আরঞ্ঞকেন হি ভিক্খুনা তত্থ ৰসিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তেন সামন্তৰিহারে ভিক্খূনং পেসেত্ৰা গন্তব্বং. সভাগানং অভাৰে অনোৰস্সকে নিক্খিপিত্ৰা গন্তব্বং. অনোৰস্সকে অসতি রুক্খে লগ্গেত্ৰা গন্তব্বং.

ন কেৰলং ইদংযেৰ কত্ৰা গন্তুং ৰট্টতীতি আহ ‘‘যথা ৰা’’তিআদি. যথা ৰা উপচিকাহি ন খজ্জতীতি যথা ঠপিতে উপচিকাহি সেনাসনং ন খজ্জতি, এৰং তথা পাসাণানং উপরি ঠপনং কত্ৰাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – চতূসু (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) পাসাণেসু মঞ্চং ঠপেত্ৰা মঞ্চে অৰসেসমঞ্চপীঠানি আরোপেত্ৰা উপরি ভিসিআদিকং রাসিং কত্ৰা দারুভণ্ডং মত্তিকাভণ্ডং পটিসামেত্ৰা গমিকৰত্তং পূরেত্ৰা গন্তব্বন্তি.

অব্ভোকাসিকেনাপি ‘‘অহং উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকো’’তি চীৰরকুটিম্পি অকত্ৰা অসমযে অজ্ঝোকাসে পঞ্ঞপেত্ৰা নিসীদিতুং ৰা নিপজ্জিতুং ৰা ন ৰট্টতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অব্ভোকাসিকেনা’’তিআদি. সচে পন চতুগ্গুণেনপি চীৰরেন কতকুটি অতেমেন্তং রক্খিতুং নেৰ সক্কোতি, সত্তাহৰদ্দলিকাদীনি ভৰন্তি, ভিক্খুনো কাযানুগতিকত্তা ৰট্টতি. রুক্খমূলিকস্সাপি এসেৰ নযো.

যস্মিং ৰিস্সাসগ্গাহো রুহতি, তস্স সন্তকং অত্তনো পুগ্গলিকমিৰ হোতীতি আহ ‘‘ৰিস্সাসিকপুগ্গলিকে’’তি. যস্মিং পন ৰিস্সাসো ন রুহতি, তস্স সন্তকে দুক্কটমেৰ. অমনুস্সোতি যক্খো ৰা পেতো ৰা. পলিবুদ্ধং হোতীতি উপদ্দুতং হোতি.

পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা

যং কিঞ্চি চম্মন্তি কপ্পিযাকপ্পিযং যং কিঞ্চি চম্মং. ননু ‘‘ন, ভিক্খৰে, মহাচম্মানি ধারেতব্বানি সীহচম্মং ব্যগ্ঘচম্মং দীপিচম্মং, যো ধারেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ২৫৫) খন্ধকে সীহচম্মাদীনং পটিক্খেপো কতোতি আহ ‘‘সীহচম্মাদীনঞ্হী’’তিআদি. পরিহরণেযেৰ পটিক্খেপোতি অত্তনো সন্তকং কত্ৰা তং তং ৰিহারং হরিত্ৰা মঞ্চপীঠাদীসু অত্থরিত্ৰা পরিভোগেযেৰ পটিক্খেপো, সেনাসনসন্তকং কত্ৰা ভূমত্থরণৰসেন পন পরিভোগে নেৰত্থি দোসো. তেনাহ ‘‘সেনাসনপরিভোগে পন অকপ্পিযচম্মং নাম নত্থী’’তি. পাৰারেন্তি সঞ্ছাদেন্তি সরীরং এতেনাতি পাৰারো. কোজৰোতি উদ্দলোমিএকন্তলোমিআদিকোজৰত্থরণং. সেসন্তি ভিসি নিসীদনং তিণসন্থারো পণ্ণসন্থারোতি অৰসিট্ঠং সেনাসনং. তত্থ ভিসীতি মঞ্চকভিসি ৰা পীঠকভিসি ৰা. নিসীদনন্তি সদসং ৰেদিতব্বং. তিণসন্থারোতি যেসং কেসঞ্চি তিণানং সন্থারো. এস নযো পণ্ণসন্থারে. এত্থ চ ভিসি হেট্ঠা ৰুত্তত্তা পাকটা. নিসীদনং নিসীদনসিক্খাপদেনেৰ (পাচি. ৫৩১ আদযো) পাকটং. তিণসন্থারপণ্ণসন্থারানি পন লোকপসিদ্ধানিযেৰ. তেনেৰাহ ‘‘পাকটমেৰা’’তি.

নেৰ উদ্ধরেয্য, ন উদ্ধরাপেয্যাতি অত্তনা ৰা উদ্ধরিত্ৰা পতিরূপে ঠানে ন ঠপেয্য, পরেন ৰা তথা ন কারেয্য. তেনাহ ‘‘যথা ঠপিত’’ন্তিআদি. তং ঠপেন্তেন চ ‘‘চতূসু পাসাণেসূ’’তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ অন্তোগেহে অনোৰস্সকে নিক্খিপিতব্বং. সচে পন সেনাসনং ওৰস্সতি, ছদনত্থঞ্চ তিণং ৰা ইট্ঠকা ৰা আনীতা হোন্তি. সচে উস্সহতি, ছাদেতব্বং. নো চে সক্কোতি, যো ওকাসো অনোৰস্সকো, তত্থ নিক্খিপিতব্বং. সচে সব্বম্পি ওৰস্সতি, উস্সহন্তেন অন্তোগামে উপাসকানং ঘরে ঠপেতব্বং. সচে তেপি ‘‘সঙ্ঘিকং নাম, ভন্তে, ভারিযং, অগ্গিদাহাদীনং ভাযামা’’তি ন সম্পটিচ্ছন্তি, অজ্ঝোকাসে পাসাণানং উপরি মঞ্চং ঠপেত্ৰা সেসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ নিক্খিপিত্ৰা তিণেহি চ পণ্ণেহি চ পটিচ্ছাদেতব্বং. যঞ্হি তত্থ অঙ্গমত্তম্পি অৰসিস্সতি, তং অঞ্ঞেসং তত্থ আগতানং ভিক্খূনং উপকারং ভৰিস্সতীতি. উপচারন্তি সব্বপচ্ছিমসেনাসনতো দ্ৰে লেড্ডুপাতা.

অযমেত্থ আপুচ্ছিতব্বানাপুচ্ছিতব্বৰিনিচ্ছযো – (পাচি. অট্ঠ. ১১৮) যা তাৰ ভূমিযং দীঘসালা ৰা পণ্ণসালা ৰা হোতি, যং ৰা রুক্খত্থম্ভেসু কতগেহং উপচিকানং উট্ঠানট্ঠানং হোতি, ততো পক্কমন্তেন আপুচ্ছিত্ৰাৰ পক্কমিতব্বং. তস্মিঞ্হি কতিপযানি দিৰসানি অজগ্গিযমানে ৰম্মিকাৰ সন্তিট্ঠন্তি. যং পন পাসাণপিট্ঠিযং ৰা পাসাণত্থম্ভেসু ৰা কতসেনাসনং সিলুচ্চযলেণং ৰা সুধালিত্তসেনাসনং ৰা, যত্থ উপচিকাসঙ্কা নত্থি, ততো পক্কমন্তস্স আপুচ্ছিত্ৰাপি অনাপুচ্ছিত্ৰাপি গন্তুং ৰট্টতি. তেনাহ ‘‘যত্থ পনা’’তিআদি. সচে তাদিসেপি সেনাসনে একেন পস্সেন উপচিকা আরোহন্তি, আপুচ্ছিত্ৰাৰ গন্তব্বং. আপুচ্ছনং পন ৰত্তন্তি আপুচ্ছনং গমিকৰত্তং. ইদঞ্চ ইতিকত্তব্বতাদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন পন ৰত্তভেদদুক্কটন্তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.১১৮) দস্সনত্থং. কেচি পন ‘‘দুক্কটন্তি দস্সনত্থ’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি ৰত্তক্খন্ধকট্ঠকথায ‘‘যং পাসাণপিট্ঠিযং ৰা পাসাণত্থম্ভেসু ৰা কতসেনাসনং, যত্থ উপচিকানারোহন্তি, তং অনাপুচ্ছন্তস্সাপি অনাপত্তী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩৬০) ৰুত্তত্তা. আপুচ্ছন্তেন পন ভিক্খুম্হি (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) সতি ভিক্খু আপুচ্ছিতব্বো, তস্মিং অসতি সামণেরো, তস্মিং অসতি আরামিকো, তস্মিম্পি অসতি যেন ৰিহারো কারাপিতো, সো ৰিহারসামিকো, তস্স ৰা কুলে যো কোচি আপুচ্ছিতব্বো.

‘‘উপচারে’’তি এতস্সেৰ ৰিৰরণং ‘‘বহি আসন্নে’’তি, ৰিহারস্স বহি আসন্নট্ঠানেতি অত্থো. উপট্ঠানসালায ৰাতি ভোজনসালাযং ৰা. দুক্কটমেৰাতি ৰুত্তপ্পকারঞ্হি দসৰিধং সেয্যং অন্তোগব্ভাদিম্হি গুত্তট্ঠানে পঞ্ঞপেত্ৰা গচ্ছন্তস্স যস্মা সেয্যাপি সেনাসনম্পি উপচিকাহি পলুজ্জতি, ৰম্মিকরাসিযেৰ হোতি, তস্মা পাচিত্তিযং ৰুত্তং. বহি পন উপট্ঠানসালাদীসু পঞ্ঞপেত্ৰা গচ্ছন্তস্স সেয্যামত্তমেৰ নস্সেয্য ঠানস্স অগুত্ততায, ন সেনাসনং, তস্মা এত্থ দুক্কটং ৰুত্তং. মঞ্চপীঠং পন যস্মা ন সক্কা সহসা উপচিকাহি খাযিতুং, তস্মা তং ৰিহারেপি সন্থরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স দুক্কটং ৰুত্তং. ৰিহারূপচারে পন তং ৰিহারচারিকং আহিণ্ডন্তা দিস্ৰাৰ পটিসামেন্তি.

উদ্ধরণানি কত্ৰাতি এত্থ উদ্ধরিত্ৰা গচ্ছন্তেন মঞ্চপীঠকৰানং সব্বং অপনেত্ৰা (পাচি. অট্ঠ. ১১৮) সংহরিত্ৰা চীৰরৰংসে লগ্গেত্ৰা গন্তব্বং. পচ্ছা আগন্ত্ৰা ৰসনকভিক্খুনাপি পুন মঞ্চপীঠং ৰা পঞ্ঞপেত্ৰা সযিত্ৰা গচ্ছন্তেন তথেৰ কাতব্বং. অন্তোকুট্টতো সেয্যং বহিকুট্টে পঞ্ঞপেত্ৰা ৰসন্তেন গমনকালে পুন গহিতট্ঠানেযেৰ পটিসামেতব্বং. উপরিপাসাদতো ওরোপেত্ৰা হেট্ঠাপাসাদে ৰসন্তস্সাপি এসেৰ নযো. রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেত্ৰাপি গমনকালে পুন গহিতট্ঠানেযেৰ ঠপেতব্বং. উদ্ধরাপেত্ৰা গমনেপি এসেৰ নযো. আপুচ্ছিত্ৰা গচ্ছন্তেন পন ‘‘ভিক্খুম্হি সতি ভিক্খু আপুচ্ছিতব্বো’’তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ আপুচ্ছিত্ৰা গন্তব্বং.

দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা

‘‘জান’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অনুট্ঠাপনীযো ‘অয’ন্তি জানন্তো’’তি অযং ৰিসেসো কুতো লব্ভতীতি আহ ‘‘তেনেৰস্সা’’তিআদি. ননু পদভাজনেপি ৰুড্ঢভাৰাদিজাননমেৰ ৰুত্তং, ন তু অনুট্ঠাপনীযভাৰন্তি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘ৰুড্ঢো হী’’তিআদি. বহূপকারতন্তি ‘‘ভণ্ডাগারিকত্তাদিবহুউপকারভাৰং’’. ন কেৰলং ইদমেৰাতি আহ ‘‘গুণৰিসিট্ঠতঞ্চা’’তিআদি, তেন বহূপকারত্তেপি গুণৰিসিট্ঠত্তাভাৰে, গুণৰিসিট্ঠত্তেপি বহূপকারত্তাভাৰে দাতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. ‘‘ভণ্ডাগারিকস্স বহূপকারতং, ধম্মকথিকাদীনং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা’’তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.১১৯-১২১) কেচি. ধুৰৰাসত্থাযাতি নিচ্চৰাসত্থায. সম্মন্নিত্ৰাতি অপলোকনেন কম্মেন সম্মন্নিত্ৰা. কামঞ্চেত্থ গিলানস্সাপি সঙ্ঘোযেৰ অনুচ্ছৰিকং সেনাসনং দেতি, গিলানো পন অপলোকেত্ৰা সঙ্ঘেন অদিন্নসেনাসনোপি ন পীল়েতব্বো অনুকম্পিতব্বোতি দস্সেতুং ৰিসুং ৰুত্তো.

সমন্তা দিযড্ঢো হত্থোতি মজ্ঝে পঞ্ঞত্তং মঞ্চপীঠং সন্ধায ৰুত্তং. একপস্সেন চে পহোনকদিসা দিস্সতি, ততো গহেতব্বং. পাদধোৰনপাসাণতোতি দ্ৰারে নিক্খিত্তপাদধোৰনপাসাণতো. নিসীদন্তস্স ৰা নিপজ্জন্তস্স ৰা পাচিত্তিযন্তি এত্থ নিসীদনমত্তেন, নিপজ্জনমত্তেনেৰ ৰা পাচিত্তিযং. পুনপ্পুনং করোন্তস্সাতি উট্ঠাযুট্ঠায নিসীদতো ৰা নিপজ্জতো ৰা.

সঙ্ঘিকে সঙ্ঘিকসঞ্ঞিৰেমতিকপুগ্গলিকসঞ্ঞীনং ৰসেন তিকপাচিত্তিযং ৰেদিতব্বং. তিকদুক্কটং পন পুগ্গলিকে সঙ্ঘিকসঞ্ঞিৰেমতিকঅঞ্ঞপুগ্গলিকসঞ্ঞীনং ৰসেন. ৰিহারস্স উপচারেতি তস্স বহি আসন্নপ্পদেসে.

অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা

অনেককোট্ঠকানীতি অনেকদ্ৰারকোট্ঠকানি. ‘‘নিক্খমাতি ৰচনং সুত্ৰা অত্তনো রুচিযা চে নিক্খমতি, অনাপত্তী’’তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ১২৬) ৰদন্তি.

তস্স পরিক্খারনিক্কড্ঢনেতি তস্স সন্তকং যং কিঞ্চি পত্তচীৰরপরিস্সাৰনধম্মকরণমঞ্চপীঠভিসিবিব্বোহনাদিভেদং অন্তমসো রজনছল্লিপি অত্থি, তস্স পরিক্খারস্স নিক্কড্ঢনে. তঞ্চাতি দুক্কটং পরামসতি. নিক্কড্ঢাপনেপি এসেৰ নযো. গাল়্হং বন্ধিত্ৰা ঠপিতেসু পন একাৰ আপত্তি.

ভণ্ডনকারককলহকারকমেৰ সকলসঙ্ঘারামতো নিক্কড্ঢিতুং লভতি. সো হি পক্খং লভিত্ৰা সঙ্ঘম্পি ভিন্দেয্য. অলজ্জিআদযো পন অত্তনো ৰসনট্ঠানতোযেৰ নিক্কড্ঢিতব্বা. সকলসঙ্ঘারামতো নিক্কড্ঢিতুং ন ৰট্টতি. তেনাহ ‘‘সকলসঙ্ঘারামতোপী’’তিআদি.

নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা

উপরিৰেহাসকুটিযাতি উপরিমতলে অসন্থতপদরায কুটিযা. তেনাহ ‘‘উপরি অচ্ছন্নতলাযা’’তিআদি. যা হি কাচি উপরি অচ্ছন্নতলা দ্ৰিভূমিককুটিকা ৰা তিভূমিকাদিকুটিকা ৰা, সা ‘‘ৰেহাসকুটী’’তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্হি ৰেহাসকুটিলক্খণং. যদি এৰং কস্মা পদভাজনে ‘‘মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স অসীসঘট্টা’’তি (পাচি. ১৩১) ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পদভাজনে পনা’’তিআদি. ইধ অধিপ্পেতং কুটিং দস্সেতুন্তি ইমস্মিং সিক্খাপদে অধিপ্পেতং ৰেহাসকুটিং দস্সেতুং. মজ্ঝিমস্স পুরিসস্সাতি পমাণমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স. সব্বহেট্ঠিমাহি তুলাহি সীসং ন ঘট্টেতীতি অসীসঘট্টা. অঙ্গে ৰিজ্ঝিত্ৰাতি অটনিযো ৰিজ্ঝিত্ৰা. পৰেসিতপাদকন্তি পৰেসিতপাদসিখং. তস্মাতি ‘‘ভূমত্থে ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং কারণভাৰেন পচ্চামসতি. যস্মা আহচ্চপাদকাদীসু যথাৰুত্তো অত্থো হোতি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি.

সহসাতি অভিভৰিত্ৰা অজ্ঝোত্থরিত্ৰা. অৰেহাসকুটিকাযাতি ভূমিযং কতপণ্ণসালাদীসু, তত্থ অনাপত্তি. ন হি সক্কা তত্থ পরস্স পীল়া কাতুং. সীসঘট্টাযাতি যা সীসং ঘট্টা হোতি, তত্থাপি অনাপত্তি. ন হি সক্কা তত্থ হেট্ঠাপাসাদে অনোণতেন ৰিচরিতুং, তস্মা অসঞ্চরণট্ঠানত্তা পরপীল়া ন ভৰিস্সতি. উপরিতলং ৰা পদরসঞ্চিতন্তি উপরিমতলং দারুফলকেহি ঘনসন্থতং. কিঞ্চি গণ্হাতি ৰাতি উপরি নাগদন্তকাদীসু লগ্গিতং চীৰরাদিং যং কিঞ্চি গণ্হাতি ৰা. লগ্গতি ৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পটিপক্খভূতা আণি পটাণি. যস্সা দিন্নায নিসীদন্তেপি পাদা ন নিপতন্তি, এৰংভূতা আণি মঞ্চপীঠানং পাদসিখাসু দিন্না হোতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পাদসীসান’’ন্তিআদি.

ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা

পিট্ঠসঙ্ঘাটস্সাতি দ্ৰারবন্ধস্স. সামন্তা অড্ঢতেয্যহত্থো পদেসোতি যস্স (পাচি. অট্ঠ. ১৩৫) ৰেমজ্ঝে দ্ৰারং হোতি, উপরিভাগে চ উচ্চা ভিত্তি, তস্স তীসু দিসাসু সামন্তা অড্ঢতেয্যহত্থো পদেসো. খুদ্দকস্স পন ৰিহারস্স দ্ৰীসু দিসাসু. তত্রাপি যং ভিত্তিং ৰিৰরিযমানং কৰাটং আহনতি, সা অপরিপুণ্ণূপচারাপি হোতি. সচে পন দ্ৰারস্স অধোভাগেপি লেপোকাসো অত্থি, তম্পি লিম্পিতুং ৰট্টতি. অগ্গল়ট্ঠপনাযাতি এত্থ অগ্গল়সদ্দেন তংসম্বন্ধতো দ্ৰারফলকসহিতং দ্ৰারবন্ধনং অধিপ্পেতং. তেনাহ ‘‘সকৰাটকস্সা’’তিআদি. ‘‘নিচ্চলভাৰত্থাযা’’তি ইমিনা তঞ্চ খো ঠপনং ইধ নিচ্চলভাৰেনাতি দস্সেতি. কো পনেত্থ অধিপ্পাযোতি আহ ‘‘কৰাটঞ্হী’’তিআদি. কম্পতীতি চলতি. যাৰ দ্ৰারকোসা অগ্গল়ট্ঠপনায পুনপ্পুনং লিম্পিতব্বো ৰা লেপাপেতব্বো ৰাতি অগ্গল়ট্ঠপনত্থায যাৰ দ্ৰারকোসা পুনপ্পুনং অত্তনা লিম্পিতব্বো ৰা, পরেহি লেপাপেতব্বো ৰাতি অত্থো.

ননু চাযমত্থো নেৰ মাতিকাযং, ন পদভাজনে ৰুত্তো, অথ কুতো দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. কিঞ্চাপীতি যদিপি. অট্ঠুপ্পত্তিযন্তি সিক্খাপদস্স নিদানে. অধিকারতোতি অনুৰত্তনতো. আলোকং সন্ধেতি পিধেতীতি আলোকসন্ধি. তেনাহ ‘‘আলোকসন্ধীতি ৰাতপানকৰাটকা ৰুচ্চন্তী’’তি. তত্থ ৰাতপানকৰাটকাতি ৰাতপানফলকা. অনুঞ্ঞাতপ্পদেসতো পন অঞ্ঞত্থ পুনপ্পুনং ৰিলিম্পিতুং ৰা ৰিলিম্পাপেতুং ৰা ন ৰট্টতি. ‘‘মত্তিকায কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা পুন চতুত্থলেপে দিন্নে পাচিত্তিয’’ন্তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.১৩৫) কেচি. ‘‘পুনপ্পুনং লেপদানস্স ৰুত্তপ্পমাণতো অঞ্ঞত্থ পটিক্খিত্তমত্তং ঠপেত্ৰা পাচিত্তিযস্স অৰুত্তত্তা দুক্কট’’ন্তি অপরে.

অধিট্ঠাতব্বন্তি সংৰিধাতব্বং. অপ্পহরিতেতি এত্থ অপ্পসদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৫২, ৩৩৬; সং. নি. ২.১৪৮) ৰিয অভাৰত্থোতি আহ ‘‘অহরিতে’’তি. সালিৰীহিআদি (সারত্থ. টী. ২.৩০) পুব্বণ্ণং ‘‘পুরক্খতং সস্সফল’’ন্তি কত্ৰা, তব্বিপরিযাযতো মুগ্গমাসাদি অপরণ্ণং. ৰুত্তন্তি ৰপিতং. ‘‘তস্মিং ঠত্ৰা অধিট্ঠহন্তো দুক্কটং আপজ্জতী’’তি ইমিনা যস্মিং পদেসে সমন্তা ৰুত্তপ্পমাণে পরিচ্ছেদে পুব্বণ্ণাদীনি ন সন্তি, তত্থ ৰিহারো কারেতব্বো. যত্থ পন সন্তি, তত্থ কারাপেতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. তথেৰাতি মুখৰট্টিঅন্তেন. তস্মিং ঠাতব্বং পতন্তস্স ৰিহারস্স অপতনোকাসত্তা, তস্স ভিক্খুনো উপরি ন পতেয্যাতি অধিপ্পাযো. যথাপরিচ্ছিন্নস্স পন ওকাসস্স অব্ভন্তরং ৰিহারস্স পতন্তস্স ওকাসো হোতীতি অপ্পহরিতেপি তস্মিং ঠত্ৰা অধিট্ঠাতুং ন লভতি. তেনাহ ‘‘তস্স অন্তো অহরিতেপি ঠাতুং ন লভতী’’তি.

ততো চে উত্তরীতি তিণ্ণং মগ্গানং ৰা পরিযাযানং ৰা উপরি চতুত্থে মগ্গে ৰা পরিযাযে ৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মগ্গেন ছাদিযমানে’’তিআদি. তত্থ মগ্গেন ছাদিযমানেতি অপরিক্খিপিত্ৰা উজুকমেৰ ছাদিযমানে. পরিযাযেনাতি পরিক্খেপেন. তত্থ মগ্গেন ছাদনং ইট্ঠকসিলাসুধাহি লব্ভতি, পরিযাযেন ছাদনং তিণপণ্ণেহীতি আহ ‘‘ইট্ঠকসিলাসুধাহী’’তিআদি. তস্মা যথা ইচ্ছতি, তথা দ্ৰে মগ্গে ৰা দ্ৰে পরিযাযে ৰা অধিট্ঠহিত্ৰা ততিযং মগ্গং ৰা পরিযাযং ৰা ‘‘এৰং ছাদেহী’’তি আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্বং. সচে ন পক্কমতি, তুণ্হীভাৰেন ঠাতব্বং. সব্বম্পি চেতং ছদনং ছদনূপরি ৰেদিতব্বং. উপরূপরিছন্নো হি ৰিহারো চিরং অনোৰস্সকো হোতীতি মঞ্ঞমানা এৰং ছাদেন্তি. তিণমুট্ঠিগণনাযাতি তিণকরল়গণনায.

তিকপাচিত্তিযন্তি অতিরেকদ্ৰত্তিপরিযাযে অতিরেকসঞ্ঞিৰেমতিকঊনকসঞ্ঞীনং ৰসেন তীণি পাচিত্তিযানি. সেতৰণ্ণাদিকরণেতি সেতৰণ্ণকাল়ৰণ্ণগেরুকপরিকম্মমালাকম্মলতাকম্মমকরদন্তকপঞ্চপটিকানং করণে. লেণগুহাতিণকুটিকাদীসূতি এত্থ লেণন্তি দ্ৰারবদ্ধং. গুহাতি কেৰলা পব্বতগুহা. তিণকুটিকা পাকটা এৰ.

মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৰণ্ণনা

একস্মিং ঘটে একাৰ আপত্তীতি একস্মিং উদকঘটে একাৰ আপত্তি. এস নযো সব্বভাজনেসু. ৰিচ্ছিন্দন্তস্সাতি ধারং ৰিচ্ছিন্দন্তস্স. একেকং পক্খিপন্তস্সাতি একেকং তিণং ৰা পণ্ণং ৰা মত্তিকং ৰা অঞ্ঞং ৰা কট্ঠগোমযাদিং পক্খিপন্তস্স. পরিযাদানন্তি খযং.

‘‘পদীপে (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.১৪০) পতিত্ৰা পটঙ্গাদিপাণকা মরিস্সন্তী’’তি জানন্তস্সাপি কুসলচিত্তেন পদীপুজ্জলনং ৰিয ‘‘সিঞ্চনেন পাণকা মরিস্সন্তী’’তি পুব্বভাগে জানন্তস্সাপি ‘‘ইদং জলং সিঞ্চামী’’তি সিঞ্চন্তস্স ৰধকচিত্তং ন হোতীতি আহ ‘‘ৰিনা ৰধকচেতনাযা’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘পণ্ণত্তিৰজ্জ’’ন্তি ইদম্পি সমত্থিতং হোতি. তিচিত্তন্তি কুসলাকুসলাব্যাকতৰসেন তিচিত্তং. তথা হি পণ্ণত্তিং মদ্দিত্ৰা সিঞ্চন্তস্স ৰা সিঞ্চাপেন্তস্স ৰা অকুসলচিত্তেন হোতি, ‘‘আসনং ধোৰিস্সামী’’তি চিত্তেন ধোৰনত্থং সিঞ্চন্তস্স ৰা সিঞ্চাপেন্তস্স ৰা কুসলচিত্তেন হোতি, পণ্ণত্তিং অজানতা অরহতা সিঞ্চনাদিকরণে অব্যাকতচিত্তেন হোতীতি কুসলাকুসলাব্যাকতচিত্তৰসেন তিচিত্তং হোতি.

সপ্পাণকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভূতগামৰগ্গো দুতিযো.

৩. ওৰাদৰগ্গো

১. ওৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা

অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্সাতি ‘‘সীলৰা হোতী’’তিআদীহি (পাচি. ১৪৭) অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতস্স. অনুঞ্ঞাতাতি ইমস্স সিক্খাপদস্স নিদানে অনুঞ্ঞাতা. ‘‘ৰস্সসতূপসম্পন্নাযা’’তিআদি ৰক্খমানঅট্ঠগরুধম্মদস্সনং. তত্থ সামীচিকম্মন্তি মগ্গসম্পদানবীজনপানীযাপুচ্ছনাদিকং অনুচ্ছৰিকং ৰত্তং. আদিসদ্দেন –

‘‘ন ভিক্খুনিযা অভিক্খুকে আৰাসে ৰস্সং ৰসিতব্বং, অন্ৰদ্ধমাসং ভিক্খুনিযা ভিক্খুসঙ্ঘতো দ্ৰে ধম্মা পচ্চাসীসিতব্বা উপোসথপুচ্ছকঞ্চ ওৰাদূপসঙ্কমনঞ্চ, ৰস্সংৰুট্ঠায ভিক্খুনিযা উভতোসঙ্ঘে তীহি ঠানেহি পৰারেতব্বং দিট্ঠেন ৰা সুতেন ৰা পরিসঙ্কায ৰা, গরুধম্মং অজ্ঝাপন্নায ভিক্খুনিযা উভতোসঙ্ঘে পক্খমানত্তং চরিতব্বং, দ্ৰে ৰস্সানি ছসু ধম্মেসু সিক্খিতসিক্খায সিক্খমানায উভতোসঙ্ঘে উপসম্পদা পরিযেসিতব্বা, ন ভিক্খুনিযা কেনচি পরিযাযেন ভিক্খু অক্কোসিতব্বো পরিভাসিতব্বো, অজ্জতগ্গে ওৰটো ভিক্খুনীনং ভিক্খূসু ৰচনপথো, অনোৰটো ভিক্খূনং ভিক্খুনীসু ৰচনপথো’’তি (চূল়ৰ. ৪০৩; অ. নি. ৮.৫১) –

ইমে সত্ত ধম্মে সঙ্গণ্হাতি. গরুধম্মেতি গরুকে ধম্মে. তে হি গারৰং কত্ৰা ভিক্খুনীহি সম্পটিচ্ছিতব্বত্তা ‘‘গরুধম্মা’’তি ৰুচ্চন্তি.

অঞ্ঞেন ৰা ধম্মেনাতি ঠপেত্ৰা অট্ঠ গরুধম্মে অঞ্ঞেন যেন কেনচি ধম্মেন. ভিক্খুনীসু উপসম্পন্নমত্তং ৰা ওৰদতোতি ভিক্খুনীসু উপসম্পন্নমত্তং গরুধম্মেন ওৰদতো ৰা. ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্নায যথাৰত্থুকমেৰ. ‘‘অধম্মকম্মে’’তিআদীসু ভিক্খুনোৰাদসম্মুতিকম্মং ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সম্মতস্সাপী’’তিআদি. ৰগ্গে ভিক্খুনিসঙ্ঘে ওৰদতো তিকপাচিত্তিযন্তি ৰগ্গে ভিক্খুনিসঙ্ঘে ওৰদতো ৰগ্গসঞ্ঞিৰেমতিকসমগ্গসঞ্ঞীনং ৰসেন তীণি পাচিত্তিযানি. তথা ৰেমতিকস্স চাতি অধম্মকম্মে ৰেমতিকস্স চ ৰগ্গে ভিক্খুনিসঙ্ঘে ওৰদতো তিকপাচিত্তিযন্তি অত্থো. এস নযো ধম্মকম্মসঞ্ঞিনো চাতি এত্থাপি. যথা চ ৰগ্গে ভিক্খুনিসঙ্ঘে ওৰদতো নৰ পাচিত্তিযানি, এৰং অধম্মকম্মে অধম্মকম্মসঞ্ঞিনো সমগ্গে ভিক্খুনিসঙ্ঘে ওৰদতো তস্মিং সঙ্ঘে ৰগ্গসঞ্ঞিৰেমতিকসমগ্গসঞ্ঞীনং ৰসেন তিকপাচিত্তিযং, তথা ৰেমতিকস্স চ ধম্মকম্মসঞ্ঞিনো চাতি নৰ পাচিত্তিযানি. তেনাহ ‘‘সমগ্গেপি ভিক্খুনিসঙ্ঘে নৰা’’তিআদি. ধম্মকম্মে পন অধম্মকম্মসঞ্ঞিনো ৰগ্গং ভিক্খুনিসঙ্ঘং ওৰদতো তিকদুক্কটং, তথা ৰেমতিকস্স, ধম্মকম্মসঞ্ঞিনো চাতি নৰ দুক্কটানি. সমগ্গং পন ভিক্খুনিসঙ্ঘং ওৰদতো অট্ঠাতি সত্তরস দুক্কটানি. তেনাহ ‘‘সচে পনা’’তিআদি. অঞ্ঞং ধম্মন্তি অঞ্ঞং সুত্তন্তং ৰা অভিধম্মং ৰা. ‘‘সমগ্গাম্হায্যা’’তি ৰচনেন হি ওৰাদং পচ্চাসীসন্তি. তস্মা ঠপেত্ৰা ওৰাদং অঞ্ঞং ধম্মং ভণন্তস্স দুক্কটং. ওৰাদঞ্চ অনিয্যাতেত্ৰাতি ‘‘এসো ভগিনি ওৰাদো’’তি অৰত্ৰা. পরিপুচ্ছং দেতীতি তস্সাযেৰ পগুণায গরুধম্মপাল়িযা অত্থং ভণতি. ওসারেহীতি উচ্চারেহি, কথেহীতি অত্থো. ওসারেতীতি অট্ঠগরুধম্মপাল়িং ৰদতি. পঞ্হং পুট্ঠোতি গরুধম্মনিস্সিতং ৰা খন্ধাদিনিস্সিতং ৰা পঞ্হং ভিক্খুনিযা পুট্ঠো.

ওৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অত্থঙ্গতসিক্খাপদৰণ্ণনা

একতোউপসম্পন্নন্তি ভিক্খুনিসঙ্ঘে উপসম্পন্নমত্তং. ইতো পরম্পি চ যত্থ যত্থ ‘‘একতোউপসম্পন্ন’’ন্তি ৰুচ্চতি, সব্বত্থ অযমেৰ অত্থো দট্ঠব্বো.

অত্থঙ্গতসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ভিক্খুনুপস্সযসিক্খাপদৰণ্ণনা

সংৰাসাযাতি উপোসথাদিঅত্থং. ইতরন্তি উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্নং.

ভিক্খুনুপস্সযসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. আমিসসিক্খাপদৰণ্ণনা

তণ্হাদিট্ঠীহি আমসিতব্বতো আমিসং, চীৰরাদি, আমিসমেৰ হেতু আমিসহেতু. তেনাহ ‘‘চীৰরাদীনং অঞ্ঞতরহেতূ’’তি. আদিসদ্দেন পিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনানং গহণং. অৰণ্ণকামতাযাতি অযসকামতাযেৰ.

ধম্মকম্মেতিআদীসু ভিক্খুনোৰাদসম্মুতিকম্মং ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ তিকপাচিত্তিযন্তি ধম্মকম্মে ধম্মকম্মসঞ্ঞিৰেমতিকঅধম্মকম্মসঞ্ঞীনং ৰসেন তীণি পাচিত্তিযানি. তথেৰ অধম্মকম্মে তিকদুক্কটং ৰেদিতব্বং. অসম্মতন্তি সম্মতেন ৰা সঙ্ঘেন ৰা ভারং কত্ৰা ঠপিতং উপসম্পন্নং. ননু ওৰাদসম্মুতি উপসম্পন্নস্সেৰ দীযতি, ন সামণেরস্সাতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. সম্মতেন ৰা সঙ্ঘেন ৰা ঠপিতো পন বহুস্সুতো সামণেরো ‘‘অসম্মতো’’তি ৰেদিতব্বো. পকতিযা চীৰরাদিহেতু ওৰদন্তং পন এৰং ভণন্তস্সাতি পকতিযা চীৰরাদিহেতু ওৰদন্তং ‘‘এস চীৰরাদিহেতু ওৰদতী’’তি সঞ্ঞায এৰং ভণন্তস্স. ‘‘ন চীৰরাদিহেতু ওৰদতী’’তি সঞ্ঞায পন এৰং ভণন্তস্স দুক্কটং. অনামিসন্তরতাতি আমিসচিত্তাভাৰো, ‘‘আমিসহেতু ওৰদিস্সামী’’তি এৰং পৰত্তঅজ্ঝাসযাভাৰোতি অত্থো. চিত্তপরিযাযো হেত্থ অন্তরসদ্দো ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) ৰিয.

আমিসসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চীৰরদানসিক্খাপদৰণ্ণনা

পঞ্চমসিক্খাপদং উত্তানত্থমেৰ.

চীৰরদানসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. চীৰরসিব্বনসিক্খাপদৰণ্ণনা

সূচিং পৰেসেত্ৰা পৰেসেত্ৰা নীহরণেতি আরাপথে আরাপথে পাচিত্তিযং. ‘‘সিব্বিস্সামী’’তি পন ৰিচারেন্তস্স, ছিন্দন্তস্সাপি দুক্কটং. সতক্খত্তুম্পি ৰিজ্ঝিত্ৰা সকিং নীহরন্তস্সাতি সকলসূচিং অনীহরন্তো দীঘসুত্তপ্পৰেসনত্থং সতক্খত্তুম্পি ৰিজ্ঝিত্ৰা সকিং নীহরন্তস্স. ‘‘সিব্বা’’তি ৰুত্তোতি সকিং ‘‘চীৰরং সিব্বা’’তি ৰুত্তো. নিট্ঠাপেতীতি সব্বং সূচিকম্মং পরিযোসাপেতি. তস্স আরাপথে আরাপথে পাচিত্তিযন্তি আণত্তস্স সূচিং পৰেসেত্ৰা পৰেসেত্ৰা নীহরণে একমেকং পাচিত্তিযং.

উদাযিত্থেরন্তি লাল়ুদাযিত্থেরং. ৰুত্তলক্খণং সিব্বনং ৰা সিব্বাপনং ৰাতি ‘‘সূচিং পৰেসেত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তলক্খণং সিব্বনং ৰা সিব্বাপনং ৰা.

চীৰরসিব্বনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সংৰিধানসিক্খাপদৰণ্ণনা

সংৰিদহিত্ৰাতি ‘‘এহি, অসুকগামং গচ্ছামা’’তি ৰা ‘‘স্ৰে অহং গচ্ছামি, ত্ৰম্পি আগচ্ছেয্যাসী’’তি ৰা ৰত্ৰা. তঞ্চ খো সংৰিদহনং অত্থতো সঙ্কেতকম্মন্তি আহ ‘‘গমনকালে সঙ্কেতং কত্ৰাতি অত্থো’’তি. অকপ্পিযভূমিযং সংৰিদহন্তস্সাতি অন্তোগামে, ভিক্খুনিউপস্সযদ্ৰারে, রথিকায, অঞ্ঞেসু ৰা চতুক্কসিঙ্ঘাটকহত্থিসালাদীসু ঠত্ৰা সংৰিদহন্তস্স. তেনাহ ‘‘তত্থ ঠপেত্ৰা’’তিআদি. আসন্নস্সাপীতি অচ্চাসন্নস্সাপি, রতনমত্তন্তরস্সাপীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞস্স গামস্সাতি যতো নিক্খমতি, ততো অঞ্ঞস্স গামস্স. তং ওক্কমন্তস্সাতি তং অন্তরগামস্স উপচারং ওক্কমন্তস্স. সচে দূরং গন্তুকামো হোতি, গামূপচারগণনায ওক্কমন্তে ওক্কমন্তে পুরিমনযেনেৰ আপত্তি. তেনাহ ‘‘ইতি গামূপচারোক্কমনগণনায পাচিত্তিযানী’’তি. তস্স তস্স পন গামস্স অতিক্কমনে অনাপত্তি. গামে অসতীতি অদ্ধযোজনব্ভন্তরে গামে অসতি. তস্মিং পন গামে সতি গামন্তরগণনাযেৰ পাচিত্তিযানি. অদ্ধযোজনগণনায পাচিত্তিযন্তি অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে পাচিত্তিযং, একমেকং অদ্ধযোজনং অতিক্কমন্তস্স ‘‘ইদানি অতিক্কমিস্সামী’’তি পঠমপাদে দুক্কটং, দুতিযপাদে পাচিত্তিযন্তি অত্থো. ইমস্মিঞ্হি নযে অতিক্কমনে আপত্তি, ওক্কমনে অনাপত্তি.

ৰিসঙ্কেতেনাতি (পাচি. অট্ঠ. ১৮৫) এত্থ ‘‘পুরেভত্তং গমিস্সামা’’তি ৰত্ৰা পচ্ছাভত্তং গচ্ছন্তি, ‘‘অজ্জ ৰা গমিস্সামা’’তি স্ৰে গচ্ছন্তি, এৰং কালৰিসঙ্কেতেযেৰ অনাপত্তি. দ্ৰারৰিসঙ্কেতে, পন মগ্গৰিসঙ্কেতে, ৰা সতিপি আপত্তিযেৰ. আপদাসূতি রট্ঠভেদে চক্কসমারুল়্হা জানপদা পরিযাযন্তি, এৰরূপাসু আপদাসু অনাপত্তি. চক্কসমারুল়্হাতি চ ইরিযাপথচক্কং ৰা সকটচক্কং ৰা সমারুল়্হাতি অত্থো. মাতুগামসিক্খাপদেনাতি (পাচি. ৪১৩ আদযো) সপ্পাণকৰগ্গে সত্তমসিক্খাপদেন.

সংৰিধানসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. নাৰাভিরুহনসিক্খাপদৰণ্ণনা

কীল়াপুরেক্খারোতি লোকস্সাদমিত্তসন্থৰৰসেন কীল়াপুরেক্খারো. তথেৰাতি কীল়াৰসেনেৰ. অগামকতীরপস্সেনাতি অদ্ধযোজনব্ভন্তরে গামানং অভাৰতো অগামকতীরপস্সেন. পাল়িযং ‘‘উদ্ধংগামিনিং ৰা অধোগামিনিং ৰা’’তি (পাচি. ১৮৬) ৰচনতো পন ৰাপিসমুদ্দাদীসু কীল়াপুরেক্খারতাযপি গচ্ছন্তস্স অনাপত্তি. তেনাহ ‘‘সমুদ্দে পন যথাসুখং গন্তুং ৰট্টতী’’তি. ৰিসঙ্কেতেনাতি ইধাপি কালৰিসঙ্কেতেনেৰ অনাপত্তি, তিত্থৰিসঙ্কেতেন, পন নাৰাৰিসঙ্কেতেন ৰা গচ্ছন্তস্স আপত্তিযেৰ.

সেসন্তি সদ্ধিং সমুট্ঠানাদীহি অৰসেসং, কেচি পন ‘‘কীল়াপুরেক্খারো ‘সংৰিদহিত্ৰা’তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.১৮৮) ৰচনতো ইমং সিক্খাপদং অকুসলচিত্তং লোকৰজ্জং, তস্মা সেসং নাম ঠপেত্ৰা ‘পণ্ণত্তিৰজ্জং তিচিত্ত’ন্তি ইদং দ্ৰযং অৰসেস’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. কীল়াপুরেক্খারতায হি অভিরুহিত্ৰাপি গামন্তরোক্কমনে, অদ্ধযোজনাতিক্কমে ৰা সংৰেগং পটিলভিত্ৰা অরহত্তং ৰা সচ্ছিকরেয্য, নিদ্দং ৰা ওক্কমেয্য, কম্মট্ঠানং ৰা মনসি করোন্তো গচ্ছেয্য, কুতো চস্স অকুসলচিত্তসমঙ্গিতা, যেনিদং সিক্খাপদং অকুসলচিত্তং, লোকৰজ্জঞ্চ সিযাতি.

নাৰাভিরুহনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পরিপাচিতসিক্খাপদৰণ্ণনা

পরিপাচিতন্তি পরিপাকমাপাদিতং, যথা লভতি, তথা কত্ৰা ঠপিতন্তি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘নেৰ তস্সা’’তিআদি তস্সাতি যো পরিভুঞ্জেয্য, তস্স ভিক্খুনো. ভিক্খুস্স গুণং পকাসেত্ৰাতি ‘‘অয্যো ভাণকো, অয্যো বহুস্সুতো’’তিআদিনা (পাচি. ১৯৫) গুণং পকাসেত্ৰা. পিণ্ডপাতন্তি পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরং. কম্মসাধনোযং সমারম্ভসদ্দোতি আহ ‘‘সমারদ্ধ’’ন্তি. পটিযাদিতস্সাতি সম্পাদিতস্স. যস্মা ঞাতকপ্পৰারিতেহি ভিক্খুস্স অত্থায অসমারদ্ধোপি পিণ্ডপাতো অত্থতো সমারদ্ধোৰ হোতি যথাসুখং হরাপেতব্বতো, তস্মা ‘‘ঞাতকপ্পৰারিতানং ৰা সন্তক’’ন্তি ৰুত্তং.