১. মুসাৰাদৰগ্গো

১. মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা

সম্পজানমুসাৰাদেতি এত্থ মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু, ৰাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং, সম্পজানস্স মুসাৰাদো সম্পজানমুসাৰাদো, তস্মিং সম্পজানমুসাৰাদেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পুব্বে’’তিআদি. সো চ পন মুসাৰাদো পুব্বভাগক্খণে, তঙ্খণে চ ৰিজানন্তস্স হোতি ‘‘পুব্বেৰস্স হোতি ‘মুসা ভণিস্স’ন্তি, ভণন্তস্স হোতি ‘মুসা ভণামী’’’তি (পাচি. ৪) ৰুত্তত্তাতি আহ ‘‘পুব্বেপি জানিত্ৰা ৰচনক্খণেপি জানন্তস্সা’’তি. এতঞ্হি দ্ৰযং অঙ্গভূতং, ইতরং পন হোতু ৰা, মা ৰা, অকারণমেতং. ননু চেতং ভণনমেৰ ঞাযতীতি আহ ‘‘ভণনঞ্চ নামা’’তিআদি. অভূতস্সাতি অতচ্ছস্স.

হত্থকং সক্যপুত্তন্তি এত্থ হত্থকোতি তস্স থেরস্স নামং. সক্যানং পুত্তোতি সক্যপুত্তো. বুদ্ধকালে কির সক্যকুলতো অসীতি পুরিসসহস্সানি পব্বজিংসু, তেসং সো অঞ্ঞতরো. অৰজানিত্ৰা পটিজাননাদিৰত্থুস্মিন্তি এত্থ অৰজানিত্ৰা পটিজাননং নাম তিত্থিযেহি সদ্ধিং কথেন্তো অত্তনো ৰাদে কঞ্চি দোসং সল্লক্খেন্তো ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি অৰজানিত্ৰা পুন কথেন্তো কথেন্তো নিদ্দোসতং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘মমেৰ অযং ৰাদো’’তি পটিজানাতি. আদিসদ্দেন পটিজানিত্ৰা অৰজাননং, অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণং, সম্পজানমুসাভাসনং, সঙ্কেতং কত্ৰা ৰিসংৰাদকরণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ইদানি আপত্তিভেদদস্সনত্থং ‘‘উত্তরিমনুস্সধম্মারোচনত্থ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

অনুপধারেত্ৰা সহসা ভণন্তস্সাতি অৰীমংসিত্ৰা ৰেগেন দিট্ঠম্পি ‘‘অদিট্ঠং মে’’তিআদিনা ভণন্তস্স. ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞং ভণন্তস্সাতি যো মন্দত্তা মোমূহত্তা পক্খলন্তো ‘‘চীৰর’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘চীর’’ন্তিআদীনি ভণতি, অযং ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞং ভণতি নাম. যো পন সামণেরেন ‘‘অপি, ভন্তে, ময্হং উপজ্ঝাযং পস্সিত্থা’’তি ৰুত্তো কেল়িং কুরুমানো ‘‘তৰ উপজ্ঝাযো দারুসকটং যোজেত্ৰা গতো ভৰিস্সতী’’তি ৰা সিঙ্গালসদ্দং সুত্ৰা ‘‘কস্সাযং সদ্দো’’তি ৰুত্তো ‘‘মাতুযা তে যানেন গচ্ছন্তিযা কদ্দমে লগ্গচক্কং উদ্ধরন্তানং অযং সদ্দো’’তি ৰা এৰং নেৰ দৰা, ন রৰা অঞ্ঞং ভণতি, সো আপত্তিং আপজ্জতিযেৰ. অঞ্ঞা পূরণকথা নাম হোতি – একো গামে থোকং তেলং লভিত্ৰা ৰিহারং আগতো সামণেরং ভণতি ‘‘ত্ৰং অজ্জ কুহিং গতো, গামো একতেলো অহোসী’’তি ৰা, পচ্ছিকায ঠপিতং পূৰখণ্ডং লভিত্ৰা ‘‘অজ্জ গামে পচ্ছিকাহি পূৰে চারেসু’’ন্তি ৰা, অযং মুসাৰাদোৰ হোতি. ৰিসংৰাদনপুরেক্খারতাতি ৰিসং ৰাদেন্তি এতেনাতি ৰিসংৰাদনং, ৰঞ্চনাধিপ্পাযৰসপ্পৰত্তং চিত্তং, তস্স পুরেক্খারতা ৰিসংৰাদনপুরেক্খারতা, ৰিসংৰাদনচিত্তস্স পুরতো করণন্তি অত্থো.

মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা

ওমসৰাদেতি খুংসনগরহণৰচনে. যস্মা পন তং নেৰ কণ্ণসুখং, ন হদযসুখং, তস্মা তেন কণ্ণঞ্চেৰ হদযঞ্চ ৰিজ্ঝতীতি আহ ‘‘ওৰিজ্ঝনৰচনে’’তি, জাতিআদীহি ঘটেত্ৰা ৰচনেতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘জাতিনামা’’তিআদি. তত্থ জাতি নাম ব্রাহ্মণাদি উক্কট্ঠা চেৰ চণ্ডালাদি হীনা চ জাতি. নামং নাম অৰকণ্ণকাদি হীনঞ্চেৰ বুদ্ধরক্খিতাদি উক্কট্ঠঞ্চ নামং. গোত্তং নাম কোসিযাদি হীনঞ্চেৰ গোতমাদি উক্কট্ঠঞ্চ গোত্তং. কম্মং নাম পুপ্ফছড্ডকাদি হীনঞ্চেৰ কসিৰণিজ্জাদি উক্কট্ঠঞ্চ কম্মং. সিপ্পং নাম নল়কারাদি হীনঞ্চেৰ মুদ্দাগণনাদি উক্কট্ঠঞ্চ সিপ্পং. আবাধো নাম সব্বোপি রোগো হীনোযেৰ. অথ ৰা মধুমেহো উক্কট্ঠো, সেসো হীনোতি ৰেদিতব্বো. লিঙ্গং নাম অতিদীঘাদি হীনঞ্চেৰ নাতিদীঘাদি উক্কট্ঠঞ্চ লিঙ্গং. কিলেসো নাম রাগাদিকো সব্বোপি কিলেসো. আপত্তি নাম সোতাপত্তাদিকা উক্কট্ঠা চেৰ পারাজিকাদি অনুক্কট্ঠা চ আপত্তি. অক্কোসো নাম ‘‘ওট্ঠোসী’’তিআদিকো হীনো চেৰ ‘‘পণ্ডিতোসী’’তিআদিকো (পাচি. ১৫) উক্কট্ঠো চ অক্কোসো.

যথা তথাতি পাল়িআগতানাগতপদানং যেন কেনচি আকারেন. ইমস্মিং সিক্খাপদে ঠপেত্ৰা ভিক্খুং ভিক্খুনিআদযো সব্বে সত্তা অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠিতাতি আহ ‘‘ইধ চা’’তিআদি. দৰকম্যতা নাম কেল়িহসাধিপ্পাযতা. সব্বত্থাতি উপসম্পন্নানুপসম্পন্নেসু চেৰ পাল়িআগতানাগতপদেসু চাতি সব্বত্থ. অত্থধম্মঅনুসাসনিপুরেক্খারানন্তি এত্থ ‘‘চণ্ডালোসী’’তিআদিকায পাল়িযা অত্থং ৰণ্ণেন্তো অত্থপুরেক্খারো নাম. পাল়িং ৰাচেন্তো ধম্মপুরেক্খারো নাম. অনুসিট্ঠিযং ঠত্ৰা ‘‘ইদানিপি চণ্ডালোসি, পাপং মা অকাসি. মা তমোতমপরাযণো অহোসী’’তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ৩৫) নযেন কথেন্তো অনুসাসনিপুরেক্খারো নামাতি ৰেদিতব্বো.

ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা

ভিক্খুপেসুঞ্ঞেতি পিসতীতি পিসুণা, যায ৰাচায সমগ্গে সত্তে অৰযৰভূতে ৰগ্গে ভিন্নে করোতি, সা ৰাচা পিসুণা, পিসুণা এৰ পেসুঞ্ঞং, তায ৰাচায সমন্নাগতো পিসুণো, তস্স কম্মং পেসুঞ্ঞং, ভিক্খুস্স পেসুঞ্ঞং ভিক্খুপেসুঞ্ঞং, তস্মিং ভিক্খুপেসুঞ্ঞে, ভিক্খুতো সুত্ৰা ভিক্খুনা, ভিক্খুস্স ৰা উপসংহটপেসুঞ্ঞেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘জাতিআদীহী’’তিআদি. তঞ্চ খো দ্ৰীহি কারণেহি উপসংহরতীতি আহ ‘‘ভিক্খুনো পিযকম্যতায ৰা’’তিআদি. তত্থ ভিক্খুনো পিযকম্যতাযাতি যস্স তং ভাসতি, তস্স ভিক্খুনো ‘‘এৰমহং এতস্স পিযো ভৰিস্সামী’’তি অত্তনো পিযভাৰং পত্থযমানতায. ভেদাধিপ্পাযেনাতি ‘‘এৰমযং তেন সদ্ধিং ভিজ্জিস্সতী’’তি পরস্স পরেন ভেদং ইচ্ছন্তেন. অথ ৰা পিযসুঞ্ঞকরণতো পেসুঞ্ঞং (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৩৬) নিরুত্তিনযেন, যায ৰাচায যস্স তং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং, পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা ৰাচা, ‘‘ভিক্খুস্স পেসুঞ্ঞং ভিক্খুপেসুঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘জাতিআদীহি অক্কোসৰত্থূহী’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন.

পাল়িমুত্তকঅক্কোসূপসংহারেতি ‘‘চোরোসী’’তিআদিনা অক্কোসস্স উপসংহারে. ‘‘অনক্কোসৰত্থুভূতং পন পেসুঞ্ঞকরং তস্স কিরিযং, ৰচনং ৰা পিযকম্যতায উপসংহরন্তস্স কিঞ্চাপি ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তি ন দিস্সতি, তথাপি দুক্কটেন ভৰিতব্ব’’ন্তি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৩৬) ৰদন্তি. পাপগরহিতায ৰদন্তস্সাতি একং অক্কোসন্তং, একঞ্চ খমন্তং দিস্ৰা ‘‘অহো নিল্লজ্জো, ঈদিসম্পি নাম ভৰন্তং পুন ৰত্তব্বং মঞ্ঞিস্সতী’’তি এৰং কেৰলং পাপগরহিতায ভণন্তস্স.

পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা

পদসো ধম্মং ৰাচেয্যাতি একতো পদং পদং ধম্মং ৰাচেয্য, কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং ৰাচেয্যাতি অত্থো. যস্মা ন কেৰলং তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হধম্মংযেৰ পদসো ৰাচেন্তস্স আপত্তি, তস্মা ‘‘সঙ্গীতিত্তযং অনারুল়্হম্পী’’তিআদি ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন (পাচি. অট্ঠ. ৪৫) সীলূপদেস ধুতঙ্গপঞ্হআরম্মণকথা বুদ্ধিকদণ্ডকঞ্ঞাণৰত্থুঅসুভকথাদীনং গহণং. মেণ্ডকমিলিন্দপঞ্হেসু থেরস্স সকপ্পটিভানে অনাপত্তি. যং রঞ্ঞো সঞ্ঞাপনত্থং আহরিত্ৰা ৰুত্তং, তত্থ আপত্তি. ৰণ্ণপিটকঅঙ্গুলিমালপিটকরট্ঠপালগজ্জিতআল়ৰকগজ্জিতগূল়্হমগ্গগূল়্হৰেস্সন্তরগূল়্হৰিনযৰেদল্লপিটকাদীনি পন অবুদ্ধৰচনানিযেৰ.

যস্মা পন তং পদং চতুব্বিধং হোতি, তস্মা তং দস্সেতুং ‘‘পদানুপদঅন্ৰক্খরানুব্যঞ্জনেসূ’’তি ৰুত্তং. তত্থ পদন্তি একো গাথাপাদো অধিপ্পেতো. অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অন্ৰক্খরন্তি একেকং অক্খরং. অনুব্যঞ্জনন্তি পুরিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জনং. যং কিঞ্চি ৰা একং অক্খরং অন্ৰক্খরং. অক্খরসমূহো অনুব্যঞ্জনং. অক্খরানুব্যঞ্জনসমূহো পদং. পঠমং পদং পদমেৰ, দুতিযং অনুপদন্তি এৰমেত্থ নানাকরণং ৰেদিতব্বং. এতেসু পদাদীসু যং কঞ্চি কোট্ঠাসং ভিক্খুঞ্চ ভিক্খুনিঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসপুগ্গলেহি সদ্ধিং একতো ভণন্তস্স পদাদিগণনায পাচিত্তিযন্তি সম্বন্ধো.

এত্থ গাথাবন্ধেসু (পাচি. অট্ঠ. ৪৫) তাৰ ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) একমেকং পদং সামণেরেন সদ্ধিং একতো আরভিত্ৰা একতোযেৰ নিট্ঠাপেন্তস্স পদগণনায পাচিত্তিযং. থেরেন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি ৰুত্তে তং পদং অপাপুণিত্ৰা ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তি ৰচনকালে পত্তেন সামণেরেন একতো ভণন্তস্স অনুপদগণনায. ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬) ৰচনকালে তেন সদ্ধিং ‘‘রূ’’ কারমত্তমেৰ ৰাচেন্তস্স অন্ৰক্খরগণনায. এস নযো গাথাবন্ধেপি. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা’’তি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬) ইমং সুত্তং ৰাচযমানো থেরেন ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চমানে সামণেরো সীঘপঞ্ঞতায ‘‘ৰেদনা অনিচ্চা’’তি ইমং অনিচ্চপদং থেরস্স ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তি এতেন অনিচ্চপদেন সদ্ধিং একতো ভণন্তো ৰাচং নিচ্ছারেতি, এৰং ৰাচেন্তস্স অনুব্যঞ্জনগণনায পাচিত্তিযন্তি ৰেদিতব্বং.

তিকপাচিত্তিযন্তি অনুপসম্পন্নে অনুপসম্পন্নসঞ্ঞিৰেমতিকউপসম্পন্নসঞ্ঞীনং ৰসেন তীণি পাচিত্তিযানি. অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং একতো উদ্দেসগ্গহণে একতো ভণন্তস্স অনাপত্তীতি সম্বন্ধো. এস নযো ‘‘সজ্ঝাযকরণে, তস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণে’’তি এত্থাপি. তত্রাযং ৰিনিচ্ছযো – উপসম্পন্নো চ অনুপসম্পন্নো চ নিসীদিত্ৰা উদ্দিসাপেন্তি. আচরিযো ‘‘নিসিন্নানং ভণামী’’তি তেহি সদ্ধিং একতো ৰদতি, আচরিযস্সেৰ আপত্তি. অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. দ্ৰেপি ঠিতা গণ্হন্তি, এসেৰ নযো. দহরভিক্খু নিসিন্নো, সামণেরো ঠিতো, ‘‘নিসিন্নস্স ভণামী’’তি ভণতো অনাপত্তি. সচে দহরো তিট্ঠতি, ইতরো নিসীদতি, ‘‘ঠিতস্স ভণামী’’তি ভণতোপি অনাপত্তি. সচে বহূনং ভিক্খূনং অন্তরে একো সামণেরো নিসিন্নো হোতি, তস্মিং নিসিন্নে পদসো ধম্মং ৰাচেন্তস্স অচিত্তকা আপত্তি. সচে সামণেরো উপচারং মুঞ্চিত্ৰা ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা হোতি, যেসং ৰাচেতি, তেসু অপরিযাপন্নত্তা একেন দিসাভাগেন পলাযনকগন্থং নাম গণ্হাতীতি সঙ্খং গচ্ছতি, তস্মা অনাপত্তি.

সজ্ঝাযকরণেতি অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং একতো সজ্ঝাযকরণে. তস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণেতি অনুপসম্পন্নস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণে. যেভুয্যেন পগুণগন্থং ভণন্তস্সাতি সচে একগাথায একো পাদো নাগচ্ছতি, অৰসেসা আগচ্ছন্তি, অযং যেভুয্যেন পগুণগন্থো নাম. এতেন নযেন সুত্তেপি ৰেদিতব্বো, তং ভণন্তস্স. ওসারেন্তস্স চাতি পরিসামজ্ঝে সুত্তং উচ্চারেন্তস্স চ.

পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা

ইধ ‘‘ভিক্খুং ঠপেত্ৰা অৰসেসো অনুপসম্পন্নো নামা’’তি (পাচি. ৫২) ৰচনতো তিরচ্ছানগতোপি অনুপসম্পন্নোযেৰ, সো চ খো ন সব্বো, মেথুনধম্মাপত্তিযা ৰত্থুভূতোৰাতি আহ ‘‘অন্তমসো’’তিআদি. তস্স চ পরিচ্ছেদো মেথুনধম্মাপত্তিযা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. দিরত্ততিরত্তন্তি এত্থ দিরত্তৰচনেন ন কোচি ৰিসেসত্থো লব্ভতি, কেৰলং লোকৰোহারৰসেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায, মুখারুল়্হতায এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দ্ৰিন্নং ৰা তিণ্ণং ৰা রত্তীনন্তি পন ৰচনত্থমত্তদস্সনত্থং ৰুত্তং, নিরন্তরতিরত্তদস্সনত্থং ৰা দিরত্তগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সহসেয্যন্তি একতো সেয্যং. সেয্যাতি চ কাযপ্পসারণসঙ্খাতং সযনম্পি ৰুচ্চতি ‘‘সযনং সেয্যা’’তি কত্ৰা, যস্মিং সেনাসনে সযন্তি, তম্পি ‘‘সযন্তি এত্থাতি সেয্যা’’তি কত্ৰা. তদুভযম্পি ইধ সামঞ্ঞেন, একসেসনযেন ৰা গহিতন্তি আহ ‘‘সব্বচ্ছন্নপরিচ্ছন্নে’’তিআদি.

তত্থ যং সেনাসনং উপরি পঞ্চহি ছদনেহি (পাচি. অট্ঠ. ৫১), অঞ্ঞেন ৰা কেনচি অন্তমসো ৰত্থেনাপি সব্বমেৰ পরিচ্ছন্নং, ভূমিতো পট্ঠায যাৰ ছদনং আহচ্চ, অনাহচ্চাপি ৰা সব্বন্তিমেন পরিযাযেন দিযড্ঢহত্থুব্বেধেন পাকারেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা কেনচি অন্তমসো ৰত্থেনাপি পরিক্খিত্তং, ইদং সব্বচ্ছন্নসব্বপরিচ্ছন্নং নাম. যস্স পন উপরি বহুতরং ঠানং ছন্নং, অপ্পং অচ্ছন্নং, সমন্ততো চ বহুতরং পরিক্খিত্তং, অপ্পং অপরিক্খিত্তং, ইদং যেভুয্যেন ছন্নং যেভুয্যেন পরিচ্ছন্নং নাম. তস্মিং সব্বচ্ছন্নপরিচ্ছন্নে, যেভুয্যেন ছন্নপরিচ্ছন্নে ৰা.

ৰিদহেয্যাতি করেয্য, তঞ্চ খো অত্থতো সম্পাদনন্তি আহ ‘‘সম্পাদেয্যা’’তি. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো ‘‘সেনাসনসঙ্খাতং সেয্যং পৰিসিত্ৰা কাযপ্পসারণসঙ্খাতং সেয্যং কপ্পেয্য ৰিদহেয্য সম্পাদেয্যা’’তি. দিযড্ঢহত্থুব্বেধো ৰড্ঢকিহত্থেন গহেতব্বো. একূপচারোতি ৰলঞ্জনদ্ৰারস্স একত্তং সন্ধায ৰুত্তং. সতগব্ভং ৰা চতুসালং একূপচারং হোতীতি সম্বন্ধো. তত্থ ৰাতি পুরিমপুরিমদিৰসে যত্থ ৰুট্ঠং, তস্মিংযেৰ সেনাসনে ৰা. অঞ্ঞত্থ ৰা তাদিসেতি যথাৰুত্তলক্খণেন সমন্নাগতে অঞ্ঞস্মিং পুব্বে অৰুট্ঠসেনাসনে ৰা. তেন ৰাতি যেন সহ পুরিমপুরিমদিৰসে ৰুট্ঠং, তেন ৰা. অঞ্ঞেন ৰাতি যেন সহ পুরিমপুরিমস্মিং দিৰসে ৰুট্ঠং, ততো অঞ্ঞেন ৰা. সঙ্খেপোতি সঙ্খেপৰণ্ণনা. যদি এৰং ৰিত্থারো কথং ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘ৰিত্থারো পনা’’তিআদি.

উপড্ঢচ্ছন্নপরিচ্ছন্নাদীসূতি আদিসদ্দেন ‘‘সব্বচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেন ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে দুক্কটং, সব্বপরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেন পরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে দুক্কট’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩) অট্ঠকথাযং ৰুত্তানং গহণং. ততিযায রত্তিযা পুরারুণা নিক্খমিত্ৰা পুন ৰসন্তস্সাতি ততিযায রত্তিযা অরুণতো পুরেতরমেৰ নিক্খমিত্ৰা অরুণং বহি উট্ঠাপেত্ৰা চতুত্থদিৰসে অত্থঙ্গতে সূরিযে পুন ৰসন্তস্স. সব্বচ্ছন্নসব্বাপরিচ্ছন্নাদীসূতি এত্থ পন আদিসদ্দেন ‘‘সব্বপরিচ্ছন্নে সব্বঅচ্ছন্নে, যেভুয্যেন অচ্ছন্নে যেভুয্যেন অপরিচ্ছন্নে’’তি (পাচি. ৫৪) পাল়িযং আগতানং, ‘‘উপড্ঢচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে অনাপত্তি, উপড্ঢপরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে অনাপত্তি, চূল়কচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে অনাপত্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩) অট্ঠকথাযং আগতানঞ্চ গহণং.

পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা

মনুস্সিত্থিযাতি জীৰমানকমনুস্সিত্থিযা. ‘‘মতিত্থী পন কিঞ্চাপি পারাজিকৰত্থুভূতা, অনুপাদিন্নপক্খে পন ঠিতত্তা সহসেয্যাপত্তিং ন করোতী’’তি (ৰজির. টী. পাচিত্তিয ৫৫) ৰদন্তি. অদিস্সমানরূপাহি পন যক্খিপেতীহি, মেথুনস্স অৰত্থুভূতায চ তিরচ্ছানগতিত্থিযা অনাপত্তি. পঠমদিৰসেপীতি পঠমস্মিং ৰিয সিক্খাপদে ন চতুত্থেযেৰ দিৰসে, অথ খো ইধ পঠমদিৰসেপীতি অত্থো. ইমিনা ইধ দিৰসপরিচ্ছেদো নত্থীতি দস্সেতি. অঙ্গেসু পন পাচিত্তিযৰত্থুকসেনাসনং, তত্থ মাতুগামেন সহ নিপজ্জনং, সূরিযত্থঙ্গমনন্তি তীণি অঙ্গানীতি অযম্পি ৰিসেসো দট্ঠব্বো.

দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা

ছপ্পঞ্চৰাচাহীতি ছহি পঞ্চহি ৰাচাহি. ৰাচাপরিচ্ছেদো পনেত্থ কথং ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘উত্তরি ছপ্পঞ্চৰাচাহী’’তিআদি. সব্বত্থাতি সুত্তে, অট্ঠকথাযঞ্চ. সচে অট্ঠকথং, ধম্মপদং, জাতকাদিৰত্থুং ৰা কথেতুকামো হোতি, ছপ্পদমত্তমেৰ কথেতুং ৰট্টতি. পাল়িযা সদ্ধিং কথেন্তেন একং পদং পাল়িতো, পঞ্চ অট্ঠকথাতোতি এৰং ছ পদানি অনতিক্কমিত্ৰাৰ কথেতব্বো. পুরিসেনাতি মনুস্সপুরিসেন. তেনাহ ‘‘মনুস্সৰিগ্গহং গহেত্ৰা পনা’’তিআদি.

তিকপাচিত্তিযন্তি মাতুগামে মাতুগামসঞ্ঞিৰেমতিকঅমাতুগামসঞ্ঞীনং ৰসেন তীণি পাচিত্তিযানি. অঞ্ঞস্স ৰা মাতুগামস্সাতি একস্স মাতুগামস্স দেসেত্ৰা নিসিন্নে পুন আগতস্স অঞ্ঞস্স মাতুগামস্স, এৰং পন একাসনে নিসিন্নেন মাতুগামসতস্সাপি দেসেতুং ৰট্টতি. ‘‘ৰিঞ্ঞুমনুস্সিত্থিযা’’তি ৰচনতো অৰিঞ্ঞিত্থিযাপি দেসযতো অনাপত্তি. ইরিযাপথপরিৰত্তাভাৰোতি অত্তনো ৰা মাতুগামস্স ৰা ইরিযাপথপরিৰত্তাভাৰো. কপ্পিযকারকস্সাভাৰোতি ৰিঞ্ঞুস্স কপ্পিযকারকস্সাভাৰো, দুতিযানিযতে ৰুত্তলক্খণস্স মনুস্সস্স অভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. কিরিযাকিরিযন্তি এত্থ উত্তরি ছপ্পঞ্চৰাচাহি ধম্মদেসনা কিরিযা, কপ্পিযকারকস্স অগ্গহণং অকিরিযাতি দট্ঠব্বং.

ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা

নিপ্পরিযাযেনাতি ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা (পাচি. ৭১) উজুকমেৰ. পরিযাযেন আরোচিতন্তি ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসি, সো ভিক্খু পঠমং ঝানং সমাপজ্জি, সমাপজ্জতি, সমাপন্নো’’তিআদিনা (পাচি. ৭৫) অঞ্ঞাপদেসেন ভণিতং. পরিনিব্বানকালে (পাচি. অট্ঠ. ৭৭), পন অন্তরা ৰা অতিকড্ঢিযমানেন উপসম্পন্নস্স ভূতং আরোচেতুং ৰট্টতি. অনতিকড্ঢিযমানেনাপি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৭৭) তথারূপে কারণে সতি আরোচেতুং ৰট্টতিযেৰ. তেনেৰ অঞ্ঞতরেন দহরভিক্খুনা উপৰদিতো অঞ্ঞতরো থেরো ‘‘আৰুসো, উপরিমগ্গত্থায ৰাযামং মা অকাসি, খীণাসৰো তযা উপৰদিতো’’তি আহ. থেরেন চ ‘‘অত্থি তে, আৰুসো, ইমস্মিং সাসনে পতিট্ঠা’’তি পুট্ঠো দহরভিক্খু ‘‘আম, ভন্তে, সোতাপন্নো আহ’’ন্তি অৰোচ. ‘‘কারকো অয’’ন্তি ঞত্ৰাপি পটিপত্তিযা অমোঘভাৰদস্সনেন সমুত্তেজনায, সম্পহংসনায চ অরিযা অত্তানং পকাসেন্তিযেৰ. তেনাহ ‘‘তথারূপে কারণে সতি উপসম্পন্নস্স আরোচযতো’’তি. সুতপরিযত্তিসীলগুণং পন অনুপসম্পন্নস্সপি আরোচেতুং ৰট্টতি. কস্মা ন ইধ উম্মত্তকাদযো গহিতাতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. আদিসদ্দেন খিত্তচিত্তৰেদনাট্টানং গহণং. তস্মিং সতীতি উম্মত্তকাদিভাৰে সতি. ইধ ন গহিতাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে পদভাজনিযং ন গহিতা. অচিত্তকন্তি পণ্ণত্তিজাননচিত্তাভাৰেন অচিত্তকং. কুসলাব্যাকতচিত্তেহি দ্ৰিচিত্ত’’ন্তি ইদং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন অরিযপুগ্গলেযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ন হি পণ্ণত্তিং অজানন্তা ঝানলাভিনো পুথুজ্জনা ৰত্থুম্হি লোভৰসেন অকুসলচিত্তেনাপি ন আরোচেন্তীতি. দুক্খৰেদনায ৰা অভাৰতো ‘‘দ্ৰিৰেদন’’ন্তি ইমস্স অনুরূপং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা

দ্ৰিন্নং ‘আপত্তিক্খন্ধানন্তি পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসসঙ্খাতানং দ্ৰিন্নং আপত্তিক্খন্ধানং. আযতিং সংৰরত্থাযাতি ‘‘এৰমেস পরেসু হিরোত্তপ্পেনাপি আযতিং সংৰরং আপজ্জিস্সতী’’তি আযতিং সংৰরত্থায. আপত্তীনঞ্চ কুলানঞ্চ পরিযন্তং কত্ৰা ৰা অকত্ৰা ৰাতি ‘‘এত্তকা আপত্তিযো আরোচেতব্বা, এত্তকেসু কুলেসু আরোচেতব্বা’’তি এৰং আপত্তীনঞ্চ কুলানঞ্চ পরিযন্তং কত্ৰা ৰা অকত্ৰা ৰা.

অদুট্ঠুল্লাযাতি পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসং ঠপেত্ৰা অৰসেসপঞ্চাপত্তিক্খন্ধসঙ্খাতায অদুট্ঠুল্লায আপত্তিযা. অৰসেসে ছ আপত্তিক্খন্ধেতি সঙ্ঘাদিসেসৰজ্জিতে সেসে ছ আপত্তিক্খন্ধে. পুরিমপঞ্চসিক্খাপদৰীতিক্কমসঙ্খাতং দুট্ঠুল্লন্তি পাণাতিপাতৰেরমণিআদিকস্স আদিতো পঞ্চসিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমসঙ্খাতং দুট্ঠুল্লং. ইতরং অদুট্ঠুল্লং ৰা অজ্ঝাচারন্তি ততো অঞ্ঞং ৰিকালভোজনাদিকপঞ্চকং, সুক্কৰিসট্ঠিকাযসংসগ্গদুট্ঠুল্লঅত্তকামঞ্চেতি অদুট্ঠুল্লং ৰা অজ্ঝাচারং. ৰত্থুমত্তন্তি ‘‘অযং সুক্কৰিস্সট্ঠিং আপন্নো, দুট্ঠুল্লং, অত্তকামং, কাযসংসগ্গং আপন্নো’’তি এৰং ৰত্থুমত্তং ৰা আরোচেন্তস্স. আপত্তিমত্তন্তি ‘‘অযং পারাজিকং আপন্নো, সঙ্ঘাদিসেসং, থুল্লচ্চযং, পাচিত্তিযং, পাটিদেসনীযং, দুক্কটং, দুব্ভাসিতং আপন্নো’’তি এৰং আপত্তিমত্তং ৰা আরোচেন্তস্স. ৰুত্তলক্খণস্সাতি ‘‘পারাজিকং অনজ্ঝাপন্নস্সা’’তি কঙ্খা. অট্ঠ. দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা) এৰং ৰুত্তলক্খণস্স. সৰত্থুকোতি ৰত্থুনা সহ ঘটিতো.

দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা

পাসাণসক্খরকথলমরুম্বৰালুকাদীসূতি এত্থ মুট্ঠিপ্পমাণতো উপরি পাসাণাতি ৰেদিতব্বা. মুট্ঠিপ্পমাণা সক্খরা. কথলাতি কপালখণ্ডানি. মরুম্বাতি কটসক্খরা. ৰালুকা ৰালিকাযেৰ. অঞ্ঞতরস্স ততিযভাগো হোতীতি ততিযো ভাগো হোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যতো পংসুং ৰা মত্তিকং ৰা আহরাপেত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং কতে দ্ৰে কোট্ঠাসা পংসু ৰা মত্তিকা ৰা একো পাসাণাদীসু অঞ্ঞতরো হোতি, অযং মিস্সকপথৰী নামাতি. ওৰট্ঠো নাম দেৰেন ওৰট্ঠো (পাচি. ৮৬). ৰুত্তন্তি পদভাজনিযং, সীহল়ট্ঠকথাযমেৰ ৰা ৰুত্তং. অধিকতরপাসাণাদিমিস্সাতি অধিকতরপাসাণাদীহি মিস্সা, অদড্ঢাপি ৰুত্তপ্পমাণতো অধিকতরপাসাণাদিমিস্সাতি অধিপ্পাযো. ৰা-সদ্দো অৰুত্তৰিকপ্পত্থো, তেন ঊনকচতুমাসোৰট্ঠপথৰিং সঙ্গণ্হাতি. সুদ্ধপাসাণাদিভেদাযাতি সুদ্ধা পাসাণা এত্থাতি সুদ্ধপাসাণা, সা আদি যস্স ভেদস্স সো সুদ্ধপাসাণাদি. আদি-সদ্দেন সুদ্ধসক্খরাদীনং গহণং. সুদ্ধপাসাণাদিভেদো যস্সা সা সুদ্ধপাসাণাদিভেদা, তায সুদ্ধপাসাণাদিভেদায, সুদ্ধপাসাণাদিপ্পকারাযাতি অত্থো.

সযং খণতীতি এত্থ যো অন্তমসো পাদঙ্গুট্ঠকেনপি খণতি, উদকম্পি ছড্ডেন্তো ভিন্দতি, পাদঙ্গুট্ঠকেনপি ৰিলিখতি, পত্তম্পি পচন্তো দহতি, সো সব্বো খণতিযেৰাতি ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘খণনভেদনৰিলেখনপচনাদীহি ৰিকোপেতীতি. পত্তং পচন্তেন (পাচি. অট্ঠ. ৮৭) হি পুব্বে পক্কট্ঠানেযেৰ পচিতব্বো. অদড্ঢায পথৰিযা অগ্গিং ঠপেতুং ন ৰট্টতি. পত্তপচনকপালস্স পন উপরি অগ্গিং ঠপেতুং ৰট্টতি. দারূনং উপরি ঠপেতি, সো অগ্গি তানি দহন্তো গন্ত্ৰা পথৰিং দহতি, ন ৰট্টতি. ইট্ঠকপাসাণাদীসুপি এসেৰ নযো. তত্রাপি হি ইট্ঠকাদীনংযেৰ উপরি ঠপেতুং ৰট্টতি. কস্মা? তেসং অনুপাদানত্তা. ন হি তানি অগ্গিস্স উপাদানসঙ্খং গচ্ছন্তি. সুক্খখাণুরুক্খাদীসুপি অগ্গিং দাতুং ন ৰট্টতি. সচে পন ‘‘পথৰিং অপত্তমেৰ নিব্বাপেত্ৰা গমিস্সামী’’তি দেতি, ৰট্টতি. পচ্ছা নিব্বাপেতুং ন সক্কোতি, অৰিসযত্তা অনাপত্তি. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘খণনভেদনৰিলিখনপচনাদীহী’’তি ৰুত্তেনেৰ নযেন. নিযমেত্ৰাতি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা. ইতরোতি আণাপকো.

‘‘পোক্খরণিং খণা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮৬) ৰদতি, ৰট্টতি. খতাযেৰ পোক্খরণী নাম হোতি, তস্মা অযং কপ্পিযৰোহারো. এস নযো ‘‘ৰাপিং, তল়াকং, আৰাটং খণা’’তিআদীসুপি. ‘‘ইমং ওকাসং খণ, ইমস্মিং ওকাসে পোক্খরণিং খণা’’তি পন ৰত্তুং ন ৰট্টতি. ‘‘কন্দং খণ মূলং খণা’’তি অনিযমেত্ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি. ‘‘ইমং ৰল্লিং খণ, ইমস্মিং ওকাসে কন্দং ৰা মূলং ৰা খণা’’তি ৰত্তুং ন ৰট্টতি. তেনাহ ‘‘ওকাসং অনিযমেত্ৰা…পে… ভণন্তস্সা’’তি. আতপেন সুক্খকদ্দমো চ ফলতি, তত্র যো হেট্ঠা পথৰিযা অসম্বদ্ধো, তমেৰ অপনেতুং ৰট্টতি. এস নযো গোকণ্টকেপি. তেনাহ ‘‘আতপেন…পে… অসম্বদ্ধ’’ন্তি. তত্থ গোকণ্টকো (পাচি. অট্ঠ. ৮৬) নাম গাৰীনং খুরচ্ছিন্নকদ্দমো ৰুচ্চতি. সচে পন হেট্ঠিমতলেন ভূমিসম্বন্ধো, ৰিকোপেতুং ন ৰট্টতি. ভিজ্জিত্ৰা পতিতনদিতটন্তি ভিজ্জিত্ৰা নদিসামন্তা পতিতং ওমকচাতুমাসং ওৰট্ঠং নদিতটং. সচে পন ভিজ্জিত্ৰা উদকেযেৰ পকতি, দেৰে অতিরেকচাতুমাসং ওৰট্ঠেপি উদকেযেৰ উদকস্স পতিতত্তা ৰট্টতি. মহন্তম্পি নঙ্গলচ্ছিন্নমত্তিকাপিণ্ডন্তি মহন্তম্পি কসিতট্ঠানে হেট্ঠা পথৰিযা অসম্বদ্ধং নঙ্গলচ্ছিন্নমত্তিকাপিণ্ডং. এৰমাদিসদ্দেন কূটাসিঞ্চনযোগ্গতনুককদ্দমাদীনং গহণং. অসঞ্চিচ্চ রুক্খাদিপৰট্টনেন ভিন্দন্তস্সাতি পাসাণরুক্খাদীনি ৰা পৰট্টেন্তস্স, কত্তরদণ্ডেন ৰা আহচ্চ আহচ্চ গচ্ছন্তস্স পথৰী ভিজ্জতি, সা ‘‘তেন ভিন্দিস্সামী’’তি এৰং সঞ্চিচ্চ অভিন্নত্তা অসঞ্চিচ্চ ভিন্না নাম হোতি, ইতি অসঞ্চিচ্চ রুক্খাদিপ্পৰট্টনেন ভিন্দন্তস্স অনাপত্তি. অসতিযা পাদঙ্গুট্ঠকাদীহি ৰিলিখন্তস্সাতি যো অঞ্ঞৰিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৰা কত্তরযট্ঠিযা ৰা পথৰিং ৰিলিখন্তো তিট্ঠতি, তস্স এৰং অসতিযা পাদঙ্গুট্ঠকাদীহি ৰিলিখন্তস্স অনাপত্তি.

পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মুসাৰাদৰগ্গো পঠমো.