২. হেতুচতুক্কৰণ্ণনা

২৪৪. জাতিক্খণমত্তে এৰ অভাৰতোতি ততো উদ্ধং ভাৰতোতি অত্থো. অৰিগতপচ্চযনিযমাভাৰতো ভৰে উপাদানহেতুকগ্গহণং ন কতং, অভাৰতো অৰিগতপচ্চযস্স জাতিআদীসু ভৰহেতুকাদিগ্গহণং ন কতন্তি যোজেতব্বং. যথা পন যাৰ ৰত্থু, তাৰ অনুপলব্ভমানস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু অৰিগতপচ্চযো হোতি ৰিঞ্ঞাণতো উদ্ধং পৰত্তনকম্পি, এৰং উপাদানং ভৰসঙ্গহিতানং জাতিআদীনং, ভৰো চ জাতিযা অৰিগতপচ্চযো সিযা. অথ ন সিযা, সঙ্খারক্খন্ধে জাতিআদীনং সঙ্গহিতত্তা ৰিঞ্ঞাণং নামস্স, নামঞ্চ অতক্খণিকসম্ভৰা ছট্ঠাযতনস্স অৰিগতপচ্চযো ন সিযাতি ইধ ৰিয তত্থাপি হেতুকগ্গহণং ন কত্তব্বং সিযা, তস্মা যাৰ উপাদানং, তাৰ জাতিআদীনং অনুপলব্ভো, জাতিক্খণমত্তে এৰ ভৰস্স অভাৰো চ কারণন্তি ন সক্কা কাতুং. সঙ্খতলক্খণানং পন জাতিআদীনং অসভাৰধম্মানং ভৰেন সঙ্গহিতত্তা অসভাৰধম্মস্স চ পরমত্থতো ভৰন্তরস্স অভাৰতো হেতুআদিপচ্চযা ন সন্তীতি ভৰস্স উপাদানং ন নিযমেন অৰিগতপচ্চযো, ভৰো পন জাতিযা, জাতি জরামরণস্স নেৰ অৰিগতপচ্চযোতি অৰিগতপচ্চযনিযমাভাৰতো অভাৰতো চ অৰিগতপচ্চযস্স ভৰাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি যুত্তং.

ননু এৰং ‘‘নামং ৰিঞ্ঞাণহেতুকং ছট্ঠাযতনং নামহেতুক’’ন্তি ৰচনং ন ৰত্তব্বং. ন হি নামসঙ্গহিতানং জাতিআদীনং অৰিগতপচ্চযো অঞ্ঞস্স অৰিগতপচ্চযভাৰো চ অত্থি অসভাৰধম্মত্তাতি? ন, তেসং নামেন অসঙ্গহিতত্তা. নমনকিচ্চপরিচ্ছিন্নঞ্হি নামং, তঞ্চ কিচ্চং সভাৰধম্মানমেৰ হোতীতি সভাৰধম্মভূতা এৰ তযো খন্ধা ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তা, তস্মা তত্থ হেতুকগ্গহণং যুত্তং, ইধ পন ভৰতীতি ভৰো, ন চ জাতিআদীনি ন ভৰন্তি ‘‘ভৰপচ্চযা জাতি সম্ভৰতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সম্ভৰতী’’তি যোজনতো, তস্মা সঙ্খরণতো সঙ্খারে ৰিয ভৰনতো ভৰে জাতিআদীনি সঙ্গহিতানীতি নিযমাভাৰাভাৰেহি যথাৰুত্তেহি হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি.

কেচি পনাতিআদিনা রেৰতত্থেরমতং ৰদতি. অরূপক্খন্ধা হি ইধ ভৰোতি আগতা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘তত্থ কতমো উপাদানপচ্চযা ভৰো, ঠপেত্ৰা উপাদানং ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ৰিভ. ২৪৯).

‘‘ৰত্তব্বপদেসাভাৰতো’’তি ৰুত্তং, সতিপি পন পদেসে উপাদানং ৰিয সভাৰানি জাতিআদীনি ন হোন্তীতি ঠপেতব্বস্স ভাৰন্তরস্স অভাৰতো এৰ ঠপনং ন কাতব্বন্তি যুত্তং. জাযমানানং পন জাতি, জাতানঞ্চ জরামরণন্তি ‘‘ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি (ৰিভ. ২২৫) ৰুত্তং. যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ফস্সোতি তত্থ কতমং নামং? ঠপেত্ৰা ফস্সং ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইদং ৰুচ্চতি নাম’’ন্তি (ৰিভ. ২৫৯), ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি অত্থি নামং অত্থি রূপং. তত্থ কতমং নামং? ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো. ইদং ৰুচ্চতি নামং. তত্থ কতমং রূপং? চত্তারো মহাভূতা যঞ্চ রূপং নিস্সায মনোধাতু মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰত্ততি, ইদং ৰুচ্চতি রূপ’’ন্তি (ৰিভ. ২৬১) চ যং নামরূপঞ্চ ফস্সস্স সল়াযতনস্স পচ্চযো, তস্স ৰত্তব্বপদেসো নিদ্দিট্ঠো, এৰং যো ভৰো জাতিযা পচ্চযো, তস্সপি ঠপেতব্বগহেতব্বৰিসেসে সতি ন সক্কা ৰত্তব্বপদেসো নত্থীতি ৰত্তুন্তি.

হেতুচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.