৪. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কৰণ্ণনা

২৪৬. নিপ্পদেসত্তা ভৰেন উপাদানং সঙ্গহিতন্তি পচ্চযুপ্পন্নস্স উপাদানস্স ৰিসুং ঠিতস্স অভাৰা ‘‘ভৰপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পন ভৰো নিপ্পদেসো’’তিআদিমাহ. এৰং সতি ‘‘নামপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ন ৰত্তব্বং সিযা, নামং পন পচ্চযুপ্পন্নভূতং পচ্চযভূতঞ্চ সপ্পদেসমেৰ গহিতন্তি অধিপ্পাযো. যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, নামপচ্চযা ফস্সো’’তিআদীসু (ৰিভ. ১৫০-১৫৪) পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৰা নামং গহিতং, এৰং ‘‘ভৰপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ইধাপি পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৰা ভৰস্স গহণং ন ন সক্কা কাতুং, তস্মা উপাদানস্স অৰিগতপচ্চযনিযমাভাৰো ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিযমাভাৰো ভৰে পুব্বে ৰুত্তনযেন অত্থীতি ‘‘ভৰপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি চেত্থ সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিপচ্চযো অধিপ্পেতো সিযা. ‘‘নামরূপপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি হি ৰুত্তং, ন চ ৰত্থু অকুসলৰিঞ্ঞাণস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, পুরেজাতৰিপ্পযুত্তো পন হোতীতি. তথা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযাপি নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তং, ন চ ছট্ঠাযতনং চক্খাযতনুপচযাদীনং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তো পন হোতীতি.

অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খারাদিমূলকনযমাতিকাৰণ্ণনা

২৪৭. ‘‘অপুব্বস্স অঞ্ঞস্স অৰিজ্জাপচ্চযস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰতো ভৰমূলকনযো ন ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং, এৰং সতি ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা অৰিজ্জা’’তিআদিকা ছট্ঠাযতনাদিমূলকা চ ন ৰত্তব্বা সিযুং. ‘‘নামপচ্চযা অৰিজ্জা’’তি এত্থ হি অৰিজ্জাপচ্চযা সব্বে চত্তারো খন্ধা নামন্তি ৰুত্তাতি. তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা – নামৰিসেসানং ছট্ঠাযতনাদীনং অৰিজ্জায পচ্চযভাৰো ৰত্তব্বোতি ছট্ঠাযতনাদিমূলকা ৰুত্তা. যদেৰ পন নামং অৰিজ্জায পচ্চযো, তদেৰ ভৰপচ্চযা অৰিজ্জাতি এত্থাপি ৰুচ্চেয্য, ন ৰত্তব্বৰিসেসো কোচি, তস্মা অপুব্বাভাৰতো ন ৰুত্তোতি. ভৰগ্গহণেন চ ইধ অৰিজ্জায পচ্চযভূতা সভাৰধম্মা গণ্হেয্যংউ, ন জাতিআদীনীতি অপুব্বাভাৰতো ন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা অৰিজ্জাতিপি ৰুত্তং সিযা’’তি ৰুত্তং, যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তে ‘‘ফস্সপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তং ন হোতি পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৰা পচ্চযস্স গহণতো, এৰমিধাপি ন সিযা, তস্মা ভৰনৰসেন সভাৰধম্মাসভাৰধম্মেসু সামঞ্ঞেন পৰত্তো ভৰ-সদ্দোতি ন সো অৰিজ্জায পচ্চযোতি সক্কা ৰত্তুং. তেন ভৰমূলকনযো ন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি এত্থ ৰিয ভৰেকদেসে ৰিসুং পুব্বে অগ্গহিতে ভৰ-সদ্দো পচ্চযসোধনত্থং আদিতো ৰুচ্চমানো নিরৰসেসবোধকো হোতি, ন নাম-সদ্দো. এৰংসভাৰা হি এতা নিরুত্তিযোতি ইমিনাৰা অধিপ্পাযেন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা অৰিজ্জাতিপি ৰুত্তং সিযা’’তি আহাতি দট্ঠব্বং, ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ‘‘ভৰস্স নিপ্পদেসত্তা ভৰপচ্চযাপি উপাদানন্তি ন ৰুত্ত’’ন্তি অযমত্থো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰারে ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. তত্থ পচ্ছিন্নত্তাতি এতেন জাতিজরামরণানং অৰিজ্জায পচ্চযভাৰো অনুঞ্ঞাতো ৰিয হোতি. জাযমানানং পন জাতি, ন জাতিযা জাযমানা, জীযমানমীযমানঞ্চ জরামরণং, ন জরামরণস্স জীযমানমীযমানাতি জাতিআদীনি একচিত্তক্খণে ন অৰিজ্জায পচ্চযো হোন্তি, তস্মা অসম্ভৰতো এৰ তম্মূলকা নযা ন গহিতা, পচ্ছেদোপি পন অত্থীতি ‘‘তত্থ পচ্ছিন্নত্তা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.

মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অকুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৪৮-২৪৯. উপাদানস্স উপাদানপচ্চযত্তং আপজ্জেয্যাতি ননু নাযং দোসো. কামুপাদানঞ্হি দিট্ঠুপাদানস্স, তঞ্চ ইতরস্স পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং, কামুপাদানস্স পন তণ্হাগহণেন গহিতত্তা নামে ৰিয ৰিসেসপচ্চযত্তাভাৰা চ উপাদানগ্গহণেন তণ্হাপচ্চযা ভৰস্স চ পচ্চযভূতা দিট্ঠি এৰ গহিতাতি অযং দোসো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. যস্মা চ উপাদানট্ঠানে পচ্চযুপ্পন্নং পচ্চযো চ একমেৰ, তস্মা ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো, নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি এতেসং নিদ্দেসেসু ৰিয ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি এতস্স নিদ্দেসে পচ্চযো ৰিসুং ন ৰিভত্তো. সতিপি ৰা ভৰস্স পচ্চযভাৰেন কামুপাদানস্সপি গহণে ‘‘ঠপেত্ৰা উপাদান’’ন্তি অৰুচ্চমানে কামুপাদানং কামুপাদানস্স, দিট্ঠি চ দিট্ঠিযা পচ্চযোতি আপজ্জেয্যাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতানিৰারণত্থং ‘‘ঠপেত্ৰা উপাদান’’ন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি.

২৫২. চক্খাযতনাদিউপত্থম্ভকস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স জনকং ৰিঞ্ঞাণং চক্খাযতনুপচযাদীনং পচ্চযোতি ৰুত্তং তদজনকম্পীতি অধিপ্পাযেন ‘‘যস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপস্সা’’তিআদিমাহ. তাসম্পি হীতি উতুআহারজসন্ততীনম্পি হি উপত্থম্ভকসমুট্ঠাপনপচ্ছাজাতপচ্চযৰসেন ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতি এৰাতি অত্থো.

২৫৪. যথানুরূপন্তি মহাভূতসঙ্খাতং পঞ্চন্নং সহজাতাদিপচ্চযো, ৰত্থুসঙ্খাতং ছট্ঠস্স পুরেজাতাদিপচ্চযো, নামং পঞ্চন্নং পচ্ছাজাতাদিপচ্চযো, ছট্ঠস্স সহজাতাদিপচ্চযোতি এসা যথানুরূপতা.

২৬৪. যস্সাতি যস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স নামস্স ৰিঞ্ঞাণস্স সম্পযুত্তপচ্চযভাৰো হোতীতি যোজেতব্বং.

২৭২. ‘‘ফস্সপচ্চযাপি নাম’’ন্তি ফস্সপচ্চযভাৰেন ৰত্তব্বস্সেৰ নামস্স অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেন পৰত্তি দস্সিতাতি ‘‘ঠপেত্ৰা ফস্স’’ন্তি পুন ৰচনে কোচি অত্থো অত্থীতি ন ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তিআদিমাহ.

২৮০. যস্মা অধিমোক্খোপি নত্থি, তস্মা উপাদানট্ঠানং পরিহীনমেৰাতি সম্বন্ধো. বলৰকিলেসেন পন পদপূরণস্স কারণং তণ্হায অভাৰো দোমনস্সসহগতেসু ৰুত্তো এৰাতি তস্স তেন সম্বন্ধো যোজেতব্বো. সব্বত্থাতি ততিযচিত্তাদীসু ‘‘তণ্হাপচ্চযা অধিমোক্খো’’তিআদিম্হি ৰিস্সজ্জনমেৰ ৰিসেসং দস্সেত্ৰা পাল়ি সংখিত্তা. হেট্ঠাতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদীসু.

অকুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলাব্যাকতনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৯২. পসাদোতি সদ্ধা.

৩০৬. ‘‘অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিৰচনতো (অ. নি. ৩.৩৪) সব্যাপারানি কুসলমূলানি সঙ্খারানং নিদানানি হোন্তি, ন কম্মৰেগক্খিত্তেসু ৰিপাকেসু অলোভাদিসহগতকম্মপটিবিম্বভূতা ৰিয পৰত্তমানা অলোভাদযোতি পঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু ৰিয নিদানরহিততা সোতপতিততাতি দট্ঠব্বা. কিরিযধম্মা কিরিযমত্তত্তা কম্মনিদানরহিতাইচ্চেৰ পরিহীনাৰিজ্জাট্ঠানা ৰেদিতব্বা.

ততিযচতুত্থৰারা অসম্ভৰতো এৰাতি কস্মা ৰুত্তং, কিং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি চক্খাযতনুপচযাদীনং পচ্ছাজাতপচ্চযা ন হোন্তীতি? হোন্তি, তদুপত্থম্ভকস্স পন চিত্তসমুট্ঠানস্স অসমুট্ঠাপনং সন্ধায ‘‘অসম্ভৰতো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সহজাতপচ্ছাজাতৰিঞ্ঞাণস্স পন ৰসেন তদাপি ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, পচ্ছাজাতসহজাতনামস্স সহজাতপুরেজাতভূতচক্খাদিরূপস্স চ ৰসেন নামরূপপচ্চযা সল়াযতনঞ্চ লব্ভতীতি ততিযচতুত্থৰারা ন ন সম্ভৰন্তীতি.

কুসলাব্যাকতনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৩৪. সম্মোহৰসেনাতি কুসলফলে অনিচ্চাদিতায সভযে সাদুরসৰিসরুক্খবীজসদিসে তংনিব্বত্তককুসলে চ অনাদীনৰদস্সিতাৰসেন. সমতিক্কমত্থং ভাৰনা সমতিক্কমভাৰনা, তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন সমতিক্কমভূতা ৰা ভাৰনা সমতিক্কমভাৰনা.

তথা ইধ ন লব্ভন্তীতি অৰিজ্জায এৰ সঙ্খারানং অৰিগতাদিপচ্চযত্তাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ৰিঞ্ঞাণাদীনং পন সঙ্খারাদযো অৰিগতাদিপচ্চযা হোন্তীতি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং সঙ্খারহেতুকন্তিআদিনা যোজনা ন ন সক্কা কাতুন্তি অৰিগতচতুক্কাদীনিপি ন ইধ লব্ভন্তি. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নামন্তিআদিনা হি যথালাভযোজনায নযো দস্সিতোতি.

অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলমূলকৰিপাকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৪৩. ‘‘নানাক্খণিককম্মপচ্চযে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থী’’তি ৰুত্তং, কিং কুসলমূলং অকুসলমূলঞ্চ কম্মপচ্চযো হোতীতি? ন হোতি, কম্মপচ্চযভূতায পন চেতনায সংসট্ঠং কম্মং ৰিয পচ্চযো হোতি. তেন একীভাৰমিৰ গতত্তাতি এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যথা কুসলাকুসলমূলেহি ৰিনা কম্মং ৰিপাকং ন জনেতীতি তানি ৰিপাকস্স পরিযাযেন উপনিস্সযোতি ৰুত্তানি, এৰং কম্মেন একীভূতানি সংসট্ঠানি হুত্ৰা কম্মজানং পচ্চযা হোন্তীতি পরিযাযেন তেসং কম্মপচ্চযতা ৰুত্তা. এসাতি এস কুসলমূলপচ্চযো অকুসলমূলপচ্চযো চাতি যোজেতব্বং.

কুসলাকুসলৰিপাকানং ৰিয কিরিযানং উপ্পাদকানি অৰিজ্জাকুসলাকুসলমূলানি চ ন হোন্তীতি আহ ‘‘উপনিস্সযতং ন লভন্তী’’তি. মনসিকারোপি জৰনৰীথিপটিপাদকমত্তত্তা কুসলাকুসলানি ৰিয অৰিজ্জং উপনিস্সযং ন করোতি, অৰিজ্জূপনিস্সযানং পন পৰত্তিঅত্থং ভৰঙ্গাৰট্টনমত্তং হোতি, পহীনাৰিজ্জানঞ্চ কিরিযানং অৰিজ্জা নেৰুপ্পাদিকা, আরম্মণমত্তমেৰ পন হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩), ‘‘ৰিপাকধম্মধম্মো নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.১০৩) চ এৰমাদীসু কিরিযানং অকুসলা উপনিস্সযপচ্চযভাৰেন ন উদ্ধটাতি. অপিচ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এতস্স ৰসেন অৰিজ্জামূলকো কুসলনযো ৰুত্তো, ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এতস্স ৰসেন কুসলাকুসলমূলকো ৰিপাকনযো, কিরিযানং পন নেৰ সঙ্খারগ্গহণেন, ন চ ৰিঞ্ঞাণগ্গহণেন গহণং গচ্ছতীতি তংমূলকো কিরিযানযো ন লব্ভতীতি ন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.

অনেকভেদতোতি অৰিজ্জাদীনং মূলপদানং একচিত্তক্খণিকানং কিরিযন্তে পঠমনযে সহজাতাদিঅনেকপচ্চযভাৰেন গহিতত্তা তেসং পচ্চযানং ৰসেন নৰাদিমূলপদানং নযানং ৰসেন, অনেকপ্পকারতো চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেনাতি ৰা অধিপ্পাযো. কুসলাকুসলানং পন ৰিপাকে চাতি এত্থ কুসলাকুসলেসু কুসলাকুসলানং ৰিপাকে চাতি ৰত্তব্বং. পুরিমপচ্ছিমেসু হি নযেসু যথা পচ্চযাকারো ৰুত্তো, তংদস্সনত্থং ‘‘অনেকভেদতো একধাৰা’’তি ৰুত্তং, ন চ পচ্ছিমনযে কুসলে অনেকভেদতো পচ্চযাকারো ৰুত্তো, অথ খো ‘‘একধাৰা’’তি. একধাৰাতি চ মূলপদেকপচ্চযতাৰসেন, একস্সেৰ ৰা নযস্স ৰসেন একপ্পকারেনাতি অত্থো, পঠমচতুক্কস্সেৰ ৰসেনাতি ৰা অধিপ্পাযো. ধম্মপচ্চযভেদেতি অৰিজ্জাদীনং ধম্মানং পচ্চযভাৰভেদে জরামরণাদীনং ধম্মানং জাতিআদিপচ্চযভেদে, তংতংচিত্তুপ্পাদসমযপরিচ্ছিন্নানং ৰা ফস্সাদীনং ধম্মানং একক্খণিকাৰিজ্জাদিপচ্চযভেদে. পরিযত্তিআদীনং কমো পরিযত্তি…পে… পটিপত্তিক্কমো. পচ্চযাকারে হি পাল়িপরিযাপুণনতদত্থসৰনপাল়িঅত্থচিন্তনানি ‘‘জরামরণং অনিচ্চং সঙ্খতং…পে… নিরোধধম্ম’’ন্তিআদিনা ভাৰনাপটিপত্তি চ কমেন কাতব্বাতি কম-গ্গহণং করোতি. ততোতি ঞাণপ্পভেদজনকতো কমতো. অঞ্ঞং করণীযতরং নত্থি. তদাযত্তা হি দুক্খন্তকিরিযাতি.

কুসলমূলকৰিপাকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.