২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

২৪৩. পথৰীআকাসা ৰিয পটিচ্চসমুপ্পাদো মহাপত্থটৰিত্থারিতানং অত্থানং পরিকপ্পৰসেন কথিতো. তঞ্হি অপত্থটং অৰিত্থতঞ্চ পথৰিং আকাসঞ্চ পত্থরন্তো ৰিত্থারযন্তো ৰিয চ একেকচিত্তাৰরুদ্ধং অকত্ৰা সব্বসত্তসব্বচিত্তসাধারণৰসেন পত্থটৰিত্থতং কত্ৰা সুত্তন্তভাজনীযেন ভগৰা দস্সেতি. তত্থ নানাচিত্তৰসেনাতি অসহজাতানং সহজাতানঞ্চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং নানাচিত্তগতানং দস্সিতভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. নৰ মূলপদানি এতেসন্তি নৰমূলপদা, নযা. ‘‘একেকেন নযেন চতুন্নং চতুন্নং ৰারানং সঙ্গহিতত্তা’’তি ৰুত্তং, এত্থ ‘‘একেকেন চতুক্কেনা’’তি ৰত্তব্বং. নযচতুক্কৰারা হি এত্থ ৰৰত্থিতা দস্সিতানং চতুক্কানং নযভাৰাতি.

১. পচ্চযচতুক্কৰণ্ণনা

অৰিজ্জং অঙ্গং অগ্গহেত্ৰা ততো পরং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তিআদীনি পচ্চযসহিতানি পচ্চযুপ্পন্নানি অঙ্গভাৰেন ৰুত্তানীতি আহ ‘‘ন, তস্স অনঙ্গত্তা’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা নিদ্দেসে (ৰিভ. ২২৬) ‘‘তত্থ কতমা অৰিজ্জা’’তি অৰিজ্জং ৰিসুং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘তত্থ কতমো অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তিআদিনা তংতংপচ্চযৰন্তো সঙ্খারাদযো ৰিস্সজ্জিতাতি. তীসু পকারেসু পঠমপঠমৰারো দুতিযৰারাদীসু পৰিসন্তো পচ্চযৰিসেসাদিসব্বনানত্তসাধারণত্তা তে ৰারৰিসেসে গণ্হাতীতি ‘‘সব্বসঙ্গাহকো’’তি ৰুত্তো. পঠমৰারো এৰ হি ন কেৰলং ছট্ঠাযতনমেৰ, অথ খো নামঞ্চ ফস্সস্স পচ্চযো, নামং ৰা ন কেৰলং ছট্ঠাযতনস্সেৰ, অথ খো ফস্সস্সাপীতি পচ্চযৰিসেসদস্সনত্থং, যেন অত্থৰিসেসেন মহানিদানসুত্তদেসনা পৰত্তা, তংদস্সনত্থঞ্চ ছট্ঠাযতনঙ্গং পরিহাপেত্ৰা ৰুত্তোতি তস্স দুতিযৰারে চ পৰেসো ৰুত্তো, ন সব্বঙ্গসমোরোধতো.

যত্থাতি ৰারচতুক্কে একেকৰারে চ. অঞ্ঞথাতি সুত্তন্তভাজনীযতো অঞ্ঞথা সঙ্খারোতি ৰুত্তং. অৰুত্তন্তি ‘‘রূপং সল়াযতন’’ন্তি, তেসুপি চ ৰারেসু চতূসুপি সোকাদযো অৰুত্তা সুত্তন্তভাজনীযেসু ৰুত্তা. তত্থ চ ৰুত্তমেৰ ইধ ‘‘ছট্ঠাযতন’’ন্তি অঞ্ঞথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

সব্বট্ঠানসাধারণতোতি ৰুত্তনযেন সব্বৰারসাধারণতো, সব্বৰিঞ্ঞাণপৰত্তিট্ঠানভৰসাধারণতো ৰা. ৰিনা অভাৰেন ৰিঞ্ঞাণস্স খন্ধত্তযম্পি সমানং ফলং পচ্চযো চাতি আহ ‘‘অৰিসেসেনা’’তি. ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; সং. নি. ২.৪৩) ৰচনতো পন ৰিঞ্ঞাণং ফস্সস্স ৰিসেসপচ্চযোতি তস্স ফস্সো ৰিসিট্ঠং ফলং, সতিপি পচ্চযসম্পযুত্তানং আহারপচ্চযভাৰে মনোসঞ্চেতনায ৰিঞ্ঞাণাহরণং ৰিসিট্ঠং কিচ্চন্তি সঙ্খারো চস্স ৰিসিট্ঠো পচ্চযো. অচিত্তক্খণমত্তানীতি চিত্তক্খণপ্পমাণরহিতানি. তস্সত্থোতি তস্স ৰুত্তস্স অৰিজ্জাদিকস্স অত্থো সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

হেতুকাদীনীতি এত্থ যস্মিং চতুক্কে হেতুক-সদ্দো ৰুত্তো, তং হেতুক-সদ্দসহচরিতত্তা ‘‘হেতুক’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. হেতু-সদ্দো গতিসূচকো অৰিগততা চ ৰিগততানিৰারণৰসেন গতি এৰ হোতীতি হেতুকচতুক্কং অৰিগতপচ্চযৰসেন ৰুত্তন্তি ৰুত্তং.

তিধা চতুধা পঞ্চধা ৰাতি ৰা-সদ্দো ‘‘ছধা ৰা’’তিপি ৰিকপ্পেতীতি দট্ঠব্বো. সমাধি হি সাধারণেহি তীহি ঝানিন্দ্রিযমগ্গপচ্চযেহি চ পচ্চযোতি. উপাদানং ভৰস্স মগ্গপচ্চযেন চাতি সত্তধাতি কামুপাদানৰজ্জানং ৰসেন ৰদতি. কামুপাদানং পন যথা ভৰস্স পচ্চযো হোতি, সো পকারো তণ্হাযং ৰুত্তো এৰাতি ন ৰুত্তো.

ইমস্মিং চতুক্কে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তীতি ৰচনৰসেনাতি অধিপ্পাযো. অত্থো হি ন কত্থচি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স যথাসকেহি পচ্চযো ন হোতি, সহজাতপচ্চযৰসেনেৰ পন ইমস্স চতুক্কস্স ৰুত্তত্তা সোযেৰেত্থ হোতীতি ৰদন্তি. পঠমৰারোতি পঠমচতুক্কোতি এৰং ৰত্তব্বং. ভৰাদীনং তথা অভাৰন্তি যদি সহজাতপচ্চযৰসেনেৰ পঠমচতুক্কো ৰুত্তো, ভৰো জাতিযা, জাতি চ মরণস্স সহজাতপচ্চযো ন হোতীতি যথা অৰিগতচতুক্কাদীসু ‘‘ভৰপচ্চযা জাতি ভৰহেতুকা’’তিআদি ন ৰুত্তং ভৰাদীনং অৰিগতাদিপচ্চযতায অভাৰতো, এৰমিধাপি ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তিআদি ন ৰত্তব্বং সিযা. পচ্চযৰচনমেৰ হি তেসং সহজাতসূচকং আপন্নং অৰিগতচতুক্কাদীসু ৰিয ইধ পচ্চযৰিসেসসূচকস্স ৰচনন্তরস্স অভাৰা, ন চ তং ন ৰুত্তং, ন চ ভৰাদযো সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ন সহজাতপচ্চযৰসেনেৰাযং চতুক্কো ৰুত্তো. সেসপচ্চযানঞ্চ সম্ভৰন্তি ইদং ‘‘ভৰাদীন’’ন্তি এতেন সহ অযোজেত্ৰা সামঞ্ঞেন অৰিজ্জাদীনং সহজাতেন সহ সেসপচ্চযভাৰানঞ্চ সম্ভৰং সন্ধায ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পচ্চযৰিসেসসূচকস্স ৰচনন্তরস্স অভাৰা সহজাততো অঞ্ঞে পচ্চযভাৰা অৰিজ্জাদীনং ন সম্ভৰন্তীতি সহজাতপচ্চযৰসেনেৰাযং চতুক্কো আরদ্ধোতি ৰুচ্চেয্য, ন চ তে ন সম্ভৰন্তি, তস্মা নাযং তথা আরদ্ধোতি.

‘‘মহানিদানসুত্তন্তে একাদসঙ্গিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং, তত্থ পন ‘‘নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামপচ্চযা ফস্সো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৯৭) দ্ৰিক্খত্তুং আগতে নামরূপে একধা গহিতে নৰঙ্গিকো, দ্ৰিধা গহিতে দসঙ্গিকো ৰুত্তো, অঞ্ঞত্থ পন ৰুত্তেসু অৰিজ্জাসঙ্খারেসু অদ্ধত্তযদস্সনত্থং যোজিযমানেসু একাদসঙ্গিকো হোতীতি কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. মহানিদানসুত্তন্তদেসনায পরিগ্গহত্থন্তি তত্থ হি চক্খাযতনাদীনি ৰিয রূপে ছট্ঠাযতনঞ্চ নামে অন্তোগধং কত্ৰা ফস্সস্স নিরৰসেসরূপপচ্চযং ৰিয নিরৰসেসনামপচ্চযঞ্চ দস্সেতুং ‘‘নামরূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি তত্থ দস্সিতৰিসেসদস্সনেন তংদেসনাপরিগ্গহত্থং একচিত্তক্খণিকে পটিচ্চসমুপ্পাদে ছট্ঠাযতনং নামন্তোগধং কত্ৰা ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তন্তি অত্থো.

রূপপ্পৰত্তিদেসং সন্ধায দেসিতত্তা ‘‘ইমস্সা’’তি ৰচনসেসো, ন পুরিমানন্তি, তেনেৰ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ.

যোনিৰসেন ওপপাতিকানন্তি চেত্থ সংসেদজযোনিকাপি পরিপুণ্ণাযতনভাৰেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৰা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. পধানায ৰা যোনিযা সব্বপরিপুণ্ণাযতনযোনিং দস্সেতুং ‘‘ওপপাতিকান’’ন্তি ৰুত্তং. এৰং সঙ্গহনিদস্সনৰসেনেৰ হি ধম্মহদযৰিভঙ্গেপি (ৰিভ. ১০০৯) ‘‘ওপপাতিকানং পেতান’’ন্তিআদিনা ওপপাতিকগ্গহণমেৰ কতং, ন সংসেদজগ্গহণন্তি. একচিত্তক্খণে ছহাযতনেহি ফস্সস্স পৰত্তি নত্থি, ন চেকস্স অকুসলফস্সস্স ছট্ঠাযতনৰজ্জং আযতনং সমানক্খণে পৰত্তমানং পচ্চযভূতং অত্থি, আরম্মণপচ্চযো চেত্থ পৰত্তকো ন হোতীতি ন গয্হতি, তস্মা ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি দস্সনত্থং ‘‘যস্মা পনেসো’’তিআদিমাহ.

পুরিমযোনিদ্ৰযে সম্ভৰন্তম্পি কেসঞ্চি সল়াযতনং কললাদিকালে ন সম্ভৰতীতি ‘‘সদা অসম্ভৰতো’’তি আহ. পচ্ছিমযোনিদ্ৰযে পন যেসং সম্ভৰতি, তেসং সদা সম্ভৰতীতি. ইতোতি ইমস্মা চতুক্কতো, নযতো ৰা, যো ৰিসেসো.

পচ্চযচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. হেতুচতুক্কৰণ্ণনা

২৪৪. জাতিক্খণমত্তে এৰ অভাৰতোতি ততো উদ্ধং ভাৰতোতি অত্থো. অৰিগতপচ্চযনিযমাভাৰতো ভৰে উপাদানহেতুকগ্গহণং ন কতং, অভাৰতো অৰিগতপচ্চযস্স জাতিআদীসু ভৰহেতুকাদিগ্গহণং ন কতন্তি যোজেতব্বং. যথা পন যাৰ ৰত্থু, তাৰ অনুপলব্ভমানস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু অৰিগতপচ্চযো হোতি ৰিঞ্ঞাণতো উদ্ধং পৰত্তনকম্পি, এৰং উপাদানং ভৰসঙ্গহিতানং জাতিআদীনং, ভৰো চ জাতিযা অৰিগতপচ্চযো সিযা. অথ ন সিযা, সঙ্খারক্খন্ধে জাতিআদীনং সঙ্গহিতত্তা ৰিঞ্ঞাণং নামস্স, নামঞ্চ অতক্খণিকসম্ভৰা ছট্ঠাযতনস্স অৰিগতপচ্চযো ন সিযাতি ইধ ৰিয তত্থাপি হেতুকগ্গহণং ন কত্তব্বং সিযা, তস্মা যাৰ উপাদানং, তাৰ জাতিআদীনং অনুপলব্ভো, জাতিক্খণমত্তে এৰ ভৰস্স অভাৰো চ কারণন্তি ন সক্কা কাতুং. সঙ্খতলক্খণানং পন জাতিআদীনং অসভাৰধম্মানং ভৰেন সঙ্গহিতত্তা অসভাৰধম্মস্স চ পরমত্থতো ভৰন্তরস্স অভাৰতো হেতুআদিপচ্চযা ন সন্তীতি ভৰস্স উপাদানং ন নিযমেন অৰিগতপচ্চযো, ভৰো পন জাতিযা, জাতি জরামরণস্স নেৰ অৰিগতপচ্চযোতি অৰিগতপচ্চযনিযমাভাৰতো অভাৰতো চ অৰিগতপচ্চযস্স ভৰাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি যুত্তং.

ননু এৰং ‘‘নামং ৰিঞ্ঞাণহেতুকং ছট্ঠাযতনং নামহেতুক’’ন্তি ৰচনং ন ৰত্তব্বং. ন হি নামসঙ্গহিতানং জাতিআদীনং অৰিগতপচ্চযো অঞ্ঞস্স অৰিগতপচ্চযভাৰো চ অত্থি অসভাৰধম্মত্তাতি? ন, তেসং নামেন অসঙ্গহিতত্তা. নমনকিচ্চপরিচ্ছিন্নঞ্হি নামং, তঞ্চ কিচ্চং সভাৰধম্মানমেৰ হোতীতি সভাৰধম্মভূতা এৰ তযো খন্ধা ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তা, তস্মা তত্থ হেতুকগ্গহণং যুত্তং, ইধ পন ভৰতীতি ভৰো, ন চ জাতিআদীনি ন ভৰন্তি ‘‘ভৰপচ্চযা জাতি সম্ভৰতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সম্ভৰতী’’তি যোজনতো, তস্মা সঙ্খরণতো সঙ্খারে ৰিয ভৰনতো ভৰে জাতিআদীনি সঙ্গহিতানীতি নিযমাভাৰাভাৰেহি যথাৰুত্তেহি হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি.

কেচি পনাতিআদিনা রেৰতত্থেরমতং ৰদতি. অরূপক্খন্ধা হি ইধ ভৰোতি আগতা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘তত্থ কতমো উপাদানপচ্চযা ভৰো, ঠপেত্ৰা উপাদানং ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ৰিভ. ২৪৯).

‘‘ৰত্তব্বপদেসাভাৰতো’’তি ৰুত্তং, সতিপি পন পদেসে উপাদানং ৰিয সভাৰানি জাতিআদীনি ন হোন্তীতি ঠপেতব্বস্স ভাৰন্তরস্স অভাৰতো এৰ ঠপনং ন কাতব্বন্তি যুত্তং. জাযমানানং পন জাতি, জাতানঞ্চ জরামরণন্তি ‘‘ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি (ৰিভ. ২২৫) ৰুত্তং. যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ফস্সোতি তত্থ কতমং নামং? ঠপেত্ৰা ফস্সং ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইদং ৰুচ্চতি নাম’’ন্তি (ৰিভ. ২৫৯), ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি অত্থি নামং অত্থি রূপং. তত্থ কতমং নামং? ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো. ইদং ৰুচ্চতি নামং. তত্থ কতমং রূপং? চত্তারো মহাভূতা যঞ্চ রূপং নিস্সায মনোধাতু মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰত্ততি, ইদং ৰুচ্চতি রূপ’’ন্তি (ৰিভ. ২৬১) চ যং নামরূপঞ্চ ফস্সস্স সল়াযতনস্স পচ্চযো, তস্স ৰত্তব্বপদেসো নিদ্দিট্ঠো, এৰং যো ভৰো জাতিযা পচ্চযো, তস্সপি ঠপেতব্বগহেতব্বৰিসেসে সতি ন সক্কা ৰত্তব্বপদেসো নত্থীতি ৰত্তুন্তি.

হেতুচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কৰণ্ণনা

২৪৬. নিপ্পদেসত্তা ভৰেন উপাদানং সঙ্গহিতন্তি পচ্চযুপ্পন্নস্স উপাদানস্স ৰিসুং ঠিতস্স অভাৰা ‘‘ভৰপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পন ভৰো নিপ্পদেসো’’তিআদিমাহ. এৰং সতি ‘‘নামপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ন ৰত্তব্বং সিযা, নামং পন পচ্চযুপ্পন্নভূতং পচ্চযভূতঞ্চ সপ্পদেসমেৰ গহিতন্তি অধিপ্পাযো. যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, নামপচ্চযা ফস্সো’’তিআদীসু (ৰিভ. ১৫০-১৫৪) পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৰা নামং গহিতং, এৰং ‘‘ভৰপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ইধাপি পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৰা ভৰস্স গহণং ন ন সক্কা কাতুং, তস্মা উপাদানস্স অৰিগতপচ্চযনিযমাভাৰো ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিযমাভাৰো ভৰে পুব্বে ৰুত্তনযেন অত্থীতি ‘‘ভৰপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি চেত্থ সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিপচ্চযো অধিপ্পেতো সিযা. ‘‘নামরূপপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি হি ৰুত্তং, ন চ ৰত্থু অকুসলৰিঞ্ঞাণস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, পুরেজাতৰিপ্পযুত্তো পন হোতীতি. তথা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযাপি নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তং, ন চ ছট্ঠাযতনং চক্খাযতনুপচযাদীনং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তো পন হোতীতি.

অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খারাদিমূলকনযমাতিকাৰণ্ণনা

২৪৭. ‘‘অপুব্বস্স অঞ্ঞস্স অৰিজ্জাপচ্চযস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰতো ভৰমূলকনযো ন ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং, এৰং সতি ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা অৰিজ্জা’’তিআদিকা ছট্ঠাযতনাদিমূলকা চ ন ৰত্তব্বা সিযুং. ‘‘নামপচ্চযা অৰিজ্জা’’তি এত্থ হি অৰিজ্জাপচ্চযা সব্বে চত্তারো খন্ধা নামন্তি ৰুত্তাতি. তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা – নামৰিসেসানং ছট্ঠাযতনাদীনং অৰিজ্জায পচ্চযভাৰো ৰত্তব্বোতি ছট্ঠাযতনাদিমূলকা ৰুত্তা. যদেৰ পন নামং অৰিজ্জায পচ্চযো, তদেৰ ভৰপচ্চযা অৰিজ্জাতি এত্থাপি ৰুচ্চেয্য, ন ৰত্তব্বৰিসেসো কোচি, তস্মা অপুব্বাভাৰতো ন ৰুত্তোতি. ভৰগ্গহণেন চ ইধ অৰিজ্জায পচ্চযভূতা সভাৰধম্মা গণ্হেয্যংউ, ন জাতিআদীনীতি অপুব্বাভাৰতো ন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা অৰিজ্জাতিপি ৰুত্তং সিযা’’তি ৰুত্তং, যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তে ‘‘ফস্সপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তং ন হোতি পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৰা পচ্চযস্স গহণতো, এৰমিধাপি ন সিযা, তস্মা ভৰনৰসেন সভাৰধম্মাসভাৰধম্মেসু সামঞ্ঞেন পৰত্তো ভৰ-সদ্দোতি ন সো অৰিজ্জায পচ্চযোতি সক্কা ৰত্তুং. তেন ভৰমূলকনযো ন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি এত্থ ৰিয ভৰেকদেসে ৰিসুং পুব্বে অগ্গহিতে ভৰ-সদ্দো পচ্চযসোধনত্থং আদিতো ৰুচ্চমানো নিরৰসেসবোধকো হোতি, ন নাম-সদ্দো. এৰংসভাৰা হি এতা নিরুত্তিযোতি ইমিনাৰা অধিপ্পাযেন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা অৰিজ্জাতিপি ৰুত্তং সিযা’’তি আহাতি দট্ঠব্বং, ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ‘‘ভৰস্স নিপ্পদেসত্তা ভৰপচ্চযাপি উপাদানন্তি ন ৰুত্ত’’ন্তি অযমত্থো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰারে ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. তত্থ পচ্ছিন্নত্তাতি এতেন জাতিজরামরণানং অৰিজ্জায পচ্চযভাৰো অনুঞ্ঞাতো ৰিয হোতি. জাযমানানং পন জাতি, ন জাতিযা জাযমানা, জীযমানমীযমানঞ্চ জরামরণং, ন জরামরণস্স জীযমানমীযমানাতি জাতিআদীনি একচিত্তক্খণে ন অৰিজ্জায পচ্চযো হোন্তি, তস্মা অসম্ভৰতো এৰ তম্মূলকা নযা ন গহিতা, পচ্ছেদোপি পন অত্থীতি ‘‘তত্থ পচ্ছিন্নত্তা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.

মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অকুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৪৮-২৪৯. উপাদানস্স উপাদানপচ্চযত্তং আপজ্জেয্যাতি ননু নাযং দোসো. কামুপাদানঞ্হি দিট্ঠুপাদানস্স, তঞ্চ ইতরস্স পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং, কামুপাদানস্স পন তণ্হাগহণেন গহিতত্তা নামে ৰিয ৰিসেসপচ্চযত্তাভাৰা চ উপাদানগ্গহণেন তণ্হাপচ্চযা ভৰস্স চ পচ্চযভূতা দিট্ঠি এৰ গহিতাতি অযং দোসো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. যস্মা চ উপাদানট্ঠানে পচ্চযুপ্পন্নং পচ্চযো চ একমেৰ, তস্মা ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো, নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি এতেসং নিদ্দেসেসু ৰিয ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি এতস্স নিদ্দেসে পচ্চযো ৰিসুং ন ৰিভত্তো. সতিপি ৰা ভৰস্স পচ্চযভাৰেন কামুপাদানস্সপি গহণে ‘‘ঠপেত্ৰা উপাদান’’ন্তি অৰুচ্চমানে কামুপাদানং কামুপাদানস্স, দিট্ঠি চ দিট্ঠিযা পচ্চযোতি আপজ্জেয্যাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতানিৰারণত্থং ‘‘ঠপেত্ৰা উপাদান’’ন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি.

২৫২. চক্খাযতনাদিউপত্থম্ভকস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স জনকং ৰিঞ্ঞাণং চক্খাযতনুপচযাদীনং পচ্চযোতি ৰুত্তং তদজনকম্পীতি অধিপ্পাযেন ‘‘যস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপস্সা’’তিআদিমাহ. তাসম্পি হীতি উতুআহারজসন্ততীনম্পি হি উপত্থম্ভকসমুট্ঠাপনপচ্ছাজাতপচ্চযৰসেন ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতি এৰাতি অত্থো.

২৫৪. যথানুরূপন্তি মহাভূতসঙ্খাতং পঞ্চন্নং সহজাতাদিপচ্চযো, ৰত্থুসঙ্খাতং ছট্ঠস্স পুরেজাতাদিপচ্চযো, নামং পঞ্চন্নং পচ্ছাজাতাদিপচ্চযো, ছট্ঠস্স সহজাতাদিপচ্চযোতি এসা যথানুরূপতা.

২৬৪. যস্সাতি যস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স নামস্স ৰিঞ্ঞাণস্স সম্পযুত্তপচ্চযভাৰো হোতীতি যোজেতব্বং.

২৭২. ‘‘ফস্সপচ্চযাপি নাম’’ন্তি ফস্সপচ্চযভাৰেন ৰত্তব্বস্সেৰ নামস্স অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেন পৰত্তি দস্সিতাতি ‘‘ঠপেত্ৰা ফস্স’’ন্তি পুন ৰচনে কোচি অত্থো অত্থীতি ন ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তিআদিমাহ.

২৮০. যস্মা অধিমোক্খোপি নত্থি, তস্মা উপাদানট্ঠানং পরিহীনমেৰাতি সম্বন্ধো. বলৰকিলেসেন পন পদপূরণস্স কারণং তণ্হায অভাৰো দোমনস্সসহগতেসু ৰুত্তো এৰাতি তস্স তেন সম্বন্ধো যোজেতব্বো. সব্বত্থাতি ততিযচিত্তাদীসু ‘‘তণ্হাপচ্চযা অধিমোক্খো’’তিআদিম্হি ৰিস্সজ্জনমেৰ ৰিসেসং দস্সেত্ৰা পাল়ি সংখিত্তা. হেট্ঠাতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদীসু.

অকুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলাব্যাকতনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৯২. পসাদোতি সদ্ধা.

৩০৬. ‘‘অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিৰচনতো (অ. নি. ৩.৩৪) সব্যাপারানি কুসলমূলানি সঙ্খারানং নিদানানি হোন্তি, ন কম্মৰেগক্খিত্তেসু ৰিপাকেসু অলোভাদিসহগতকম্মপটিবিম্বভূতা ৰিয পৰত্তমানা অলোভাদযোতি পঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু ৰিয নিদানরহিততা সোতপতিততাতি দট্ঠব্বা. কিরিযধম্মা কিরিযমত্তত্তা কম্মনিদানরহিতাইচ্চেৰ পরিহীনাৰিজ্জাট্ঠানা ৰেদিতব্বা.

ততিযচতুত্থৰারা অসম্ভৰতো এৰাতি কস্মা ৰুত্তং, কিং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি চক্খাযতনুপচযাদীনং পচ্ছাজাতপচ্চযা ন হোন্তীতি? হোন্তি, তদুপত্থম্ভকস্স পন চিত্তসমুট্ঠানস্স অসমুট্ঠাপনং সন্ধায ‘‘অসম্ভৰতো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সহজাতপচ্ছাজাতৰিঞ্ঞাণস্স পন ৰসেন তদাপি ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, পচ্ছাজাতসহজাতনামস্স সহজাতপুরেজাতভূতচক্খাদিরূপস্স চ ৰসেন নামরূপপচ্চযা সল়াযতনঞ্চ লব্ভতীতি ততিযচতুত্থৰারা ন ন সম্ভৰন্তীতি.

কুসলাব্যাকতনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৩৪. সম্মোহৰসেনাতি কুসলফলে অনিচ্চাদিতায সভযে সাদুরসৰিসরুক্খবীজসদিসে তংনিব্বত্তককুসলে চ অনাদীনৰদস্সিতাৰসেন. সমতিক্কমত্থং ভাৰনা সমতিক্কমভাৰনা, তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন সমতিক্কমভূতা ৰা ভাৰনা সমতিক্কমভাৰনা.

তথা ইধ ন লব্ভন্তীতি অৰিজ্জায এৰ সঙ্খারানং অৰিগতাদিপচ্চযত্তাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ৰিঞ্ঞাণাদীনং পন সঙ্খারাদযো অৰিগতাদিপচ্চযা হোন্তীতি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং সঙ্খারহেতুকন্তিআদিনা যোজনা ন ন সক্কা কাতুন্তি অৰিগতচতুক্কাদীনিপি ন ইধ লব্ভন্তি. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নামন্তিআদিনা হি যথালাভযোজনায নযো দস্সিতোতি.

অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলমূলকৰিপাকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৪৩. ‘‘নানাক্খণিককম্মপচ্চযে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থী’’তি ৰুত্তং, কিং কুসলমূলং অকুসলমূলঞ্চ কম্মপচ্চযো হোতীতি? ন হোতি, কম্মপচ্চযভূতায পন চেতনায সংসট্ঠং কম্মং ৰিয পচ্চযো হোতি. তেন একীভাৰমিৰ গতত্তাতি এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যথা কুসলাকুসলমূলেহি ৰিনা কম্মং ৰিপাকং ন জনেতীতি তানি ৰিপাকস্স পরিযাযেন উপনিস্সযোতি ৰুত্তানি, এৰং কম্মেন একীভূতানি সংসট্ঠানি হুত্ৰা কম্মজানং পচ্চযা হোন্তীতি পরিযাযেন তেসং কম্মপচ্চযতা ৰুত্তা. এসাতি এস কুসলমূলপচ্চযো অকুসলমূলপচ্চযো চাতি যোজেতব্বং.

কুসলাকুসলৰিপাকানং ৰিয কিরিযানং উপ্পাদকানি অৰিজ্জাকুসলাকুসলমূলানি চ ন হোন্তীতি আহ ‘‘উপনিস্সযতং ন লভন্তী’’তি. মনসিকারোপি জৰনৰীথিপটিপাদকমত্তত্তা কুসলাকুসলানি ৰিয অৰিজ্জং উপনিস্সযং ন করোতি, অৰিজ্জূপনিস্সযানং পন পৰত্তিঅত্থং ভৰঙ্গাৰট্টনমত্তং হোতি, পহীনাৰিজ্জানঞ্চ কিরিযানং অৰিজ্জা নেৰুপ্পাদিকা, আরম্মণমত্তমেৰ পন হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩), ‘‘ৰিপাকধম্মধম্মো নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.১০৩) চ এৰমাদীসু কিরিযানং অকুসলা উপনিস্সযপচ্চযভাৰেন ন উদ্ধটাতি. অপিচ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এতস্স ৰসেন অৰিজ্জামূলকো কুসলনযো ৰুত্তো, ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এতস্স ৰসেন কুসলাকুসলমূলকো ৰিপাকনযো, কিরিযানং পন নেৰ সঙ্খারগ্গহণেন, ন চ ৰিঞ্ঞাণগ্গহণেন গহণং গচ্ছতীতি তংমূলকো কিরিযানযো ন লব্ভতীতি ন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.

অনেকভেদতোতি অৰিজ্জাদীনং মূলপদানং একচিত্তক্খণিকানং কিরিযন্তে পঠমনযে সহজাতাদিঅনেকপচ্চযভাৰেন গহিতত্তা তেসং পচ্চযানং ৰসেন নৰাদিমূলপদানং নযানং ৰসেন, অনেকপ্পকারতো চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেনাতি ৰা অধিপ্পাযো. কুসলাকুসলানং পন ৰিপাকে চাতি এত্থ কুসলাকুসলেসু কুসলাকুসলানং ৰিপাকে চাতি ৰত্তব্বং. পুরিমপচ্ছিমেসু হি নযেসু যথা পচ্চযাকারো ৰুত্তো, তংদস্সনত্থং ‘‘অনেকভেদতো একধাৰা’’তি ৰুত্তং, ন চ পচ্ছিমনযে কুসলে অনেকভেদতো পচ্চযাকারো ৰুত্তো, অথ খো ‘‘একধাৰা’’তি. একধাৰাতি চ মূলপদেকপচ্চযতাৰসেন, একস্সেৰ ৰা নযস্স ৰসেন একপ্পকারেনাতি অত্থো, পঠমচতুক্কস্সেৰ ৰসেনাতি ৰা অধিপ্পাযো. ধম্মপচ্চযভেদেতি অৰিজ্জাদীনং ধম্মানং পচ্চযভাৰভেদে জরামরণাদীনং ধম্মানং জাতিআদিপচ্চযভেদে, তংতংচিত্তুপ্পাদসমযপরিচ্ছিন্নানং ৰা ফস্সাদীনং ধম্মানং একক্খণিকাৰিজ্জাদিপচ্চযভেদে. পরিযত্তিআদীনং কমো পরিযত্তি…পে… পটিপত্তিক্কমো. পচ্চযাকারে হি পাল়িপরিযাপুণনতদত্থসৰনপাল়িঅত্থচিন্তনানি ‘‘জরামরণং অনিচ্চং সঙ্খতং…পে… নিরোধধম্ম’’ন্তিআদিনা ভাৰনাপটিপত্তি চ কমেন কাতব্বাতি কম-গ্গহণং করোতি. ততোতি ঞাণপ্পভেদজনকতো কমতো. অঞ্ঞং করণীযতরং নত্থি. তদাযত্তা হি দুক্খন্তকিরিযাতি.

কুসলমূলকৰিপাকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.