৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা
২২৫. ‘‘‘কিংৰাদী ভন্তে সম্মাসম্বুদ্ধো’তি? ‘ৰিভজ্জৰাদী মহারাজা’’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা) মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরেন ৰুত্তত্তা সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকা ৰিভজ্জৰাদিনো. তে হি ৰেনযিকাদিভাৰং ৰিভজ্জ ৰদন্তি, চীৰরাদীনং সেৰিতব্বাসেৰিতব্বভাৰং ৰা সস্সতুচ্ছেদৰাদে ৰা ৰিভজ্জ ৰদন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীনং ঠপনীযানং ঠপনতো রাগাদিক্খযস্স সস্সতস্স রাগাদিকাযদুচ্চরিতাদিউচ্ছেদস্স চ ৰচনতো, ন পন একংসব্যাকরণীযাদযো তযো পঞ্হে অপনেত্ৰা ৰিভজ্জব্যাকরণীযমেৰ ৰদন্তীতি. ৰিভজ্জৰাদীনং মণ্ডলং সমূহো ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলং, ৰিভজ্জৰাদিনো ৰা ভগৰতো পরিসা ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলন্তিপি ৰদন্তি. আচরিযেহি ৰুত্তঅৰিপরীতত্থদীপনেন তে অনব্ভাচিক্খন্তেন. ‘‘অৰিজ্জা পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারানং হেতুপচ্চযো হোতী’’তিআদিং ৰদন্তো কথাৰত্থুম্হি পটিক্খিত্তে পুগ্গলৰাদাদিকে চ ৰদন্তো সকসমযং ৰোক্কমতি নাম, তথা অৰোক্কমন্তেন. পরসমযং দোসারোপনব্যাপারৰিরহেন অনাযূহন্তেন. ‘‘ইদম্পি যুত্তং গহেতব্ব’’ন্তি পরসমযং অসম্পিণ্ডেন্তেনাতি কেচি ৰদন্তি.
‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি অনঞ্ঞ’’ন্তিআদিং (ম. নি. ১.৩৯৬) ৰদন্তো সুত্তং পটিবাহতি নাম, তথা অপ্পটিবাহন্তেন. ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৮, ৪২৯), ‘‘সুপিনন্তে কতো ৰীতিক্কমো আপত্তিকরো হোতী’’তি চ এৰমাদিং ৰদন্তো ৰিনযং পটিলোমেতি নাম, তব্বিপরিযাযেন তং অনুলোমেন্তেন. পটিলোমেন্তো হি কম্মন্তরং ভিন্দন্তো ধম্মতঞ্চ ৰিলোমেতি. সুত্তন্তে ৰুত্তে চত্তারো মহাপদেসে, অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তে সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতিমহাপদেসে ওলোকেন্তেন. তংওলোকনেন হি সুত্তে ৰিনযে চ সন্তিট্ঠতি নাতিধাৰতি. ধম্মন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িং. অত্থন্তি তদত্থং. হেতুহেতুফলানি ইধ নাধিপ্পেতানি. ‘‘দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তমত্থং পরিৰত্তিত্ৰা পুন ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীহি অপরেহিপি পরিযাযেহি নিদ্দিসন্তেন. ‘‘সঙ্খারা ইমিনা পরিযাযেন ভৰোতি ৰুচ্চন্তি, তণ্হা ইমিনা পরিযাযেন উপাদান’’ন্তিআদিনা নিদ্দিসন্তেনাতি ৰদন্তি.
সত্তোতি সত্তসুঞ্ঞতাতি ৰদন্তি, সত্তসুঞ্ঞেসু ৰা সঙ্খারেসু সত্তৰোহারো. পচ্চযাকারমেৰ চাতি পচ্চযাকারো এৰ চ, ম-কারো পদসন্ধিকরো.
তস্মাতি ৰুত্তনযেন অত্থৰণ্ণনায কাতব্বত্তা দুক্করত্তা চ.
পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামীতি যত্থ ঠিতস্স ৰণ্ণনা সুকরা হোতি, তং নযং অত্তনোযেৰ ঞাণবলেন নাধিগচ্ছামীতি অত্থো. নিস্সযং পন আচিক্খন্তো আহ ‘‘সাসনং পনিদ’’ন্তিআদি. ইধ সাসনন্তি পাল়িধম্মমাহ, পটিচ্চসমুপ্পাদমেৰ ৰা. সো হি অনুলোমপটিলোমাদিনানাদেসনানযমণ্ডিতো অব্বোচ্ছিন্নো অজ্জাপি পৰত্ততীতি নিস্সযো হোতি. তদট্ঠকথাসঙ্খাতো চ পুব্বাচরিযমগ্গোতি.
‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি আদরজননে কিং পযোজনন্তি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. অট্ঠিং কত্ৰাতি অত্থং কত্ৰা, যথা ৰা ন নস্সতি, এৰং অট্ঠিগতং ৰিয করোন্তো অট্ঠিং কত্ৰা. পুব্বকালতো অপরকালে ভৰং পুব্বাপরিযং. পঠমারম্ভাদিতো পভুতি খণে খণে ঞাণৰিসেসং কিলেসক্খযৰিসেসঞ্চ লভতীতি অত্থো.
কম্মৰিপাককিলেসৰট্টানং মূলকারণত্তা আদিতো ৰুত্তত্তা চ অৰিজ্জা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলং. তত্থ ৰল্লিযা মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি ৰল্লিযা হরণং ৰিয পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি উপমাসংসন্দনা ন কাতব্বা. ন হি ভগৰতো ‘‘ইদমেৰ দিট্ঠং, ইতরং অদিট্ঠ’’ন্তি ৰিভজনীযং অত্থি সব্বস্স দিট্ঠত্তা. মূলতো পভুতি পন ৰল্লিযা হরণং ৰিয মূলতো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা কতাতি ইদমেত্থ সামঞ্ঞমধিপ্পেতং, বোধনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰা বোধেতব্বভাৰেন মূলাদিদস্সনসামঞ্ঞঞ্চ যোজেতব্বং.
তস্সাতি –
‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, কুমারো ৰুদ্ধিমন্ৰায ইন্দ্রিযানং পরিপাকমন্ৰায পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো…পে… রজনীযেহি, সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে সারজ্জতি, অপিযরূপে রূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযসতী চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো. সো তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি. যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি, সো এৰং অনুরোধৰিরোধং সমাপন্নো যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সো তং ৰেদনং অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) –
এৰং ৰুত্তস্স. এৰং সোতদ্ৰারাদীসুপি. অভিৰদতোতি ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৰচীভেদকরপ্পত্তায বলৰতণ্হায ‘‘অহং মমা’’তি অভিৰদতো. ততো বলৰতিযা মোচেতুং অসক্কুণেয্যভাৰেন অজ্ঝোসায তিট্ঠতো. ততোপি বলৰতী উপাদানভূতা তণ্হা নন্দী. এত্থ চ অভিনন্দনাদিনা তণ্হা ৰুত্তা, নন্দীৰচনেন তপ্পচ্চযং উপাদানং চতুব্বিধম্পি নন্দিতাতদৰিপ্পযোগতাহি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনভাৰেহি চাতি ৰেদিতব্বং. ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তিআদিকঞ্চ তত্থেৰ মহাতণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তিসুত্তে (ম. নি. ১.৪০২-৪০৩) ৰুত্তং.
ৰিপাকৰট্টভূতে পটিসন্ধিপৰত্তিফস্সাদযো কম্মসমুট্ঠানঞ্চ ওজং সন্ধায ‘‘চত্তারো আহারা তণ্হানিদানা’’তিআদি ৰুত্তং, ৰট্টূপত্থম্ভকা পন ইতরেপি আহারা তণ্হাপভৰে তস্মিং অৰিজ্জমানে ন ৰিজ্জন্তীতি ‘‘তণ্হানিদানা’’তি ৰত্তুং ৰট্টন্তি.
ততো ততোতি চতুব্বিধাসু দেসনাসু ততো ততো দেসনাতো. ঞাযপ্পটিৰেধায সংৰত্ততীতি ঞাযোতি মগ্গো, সোযেৰ ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অরিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৪১) ৰচনতো. সযমেৰ হি সমন্তভদ্রকত্তা তথা তথা পটিৰিজ্ঝিতব্বত্তা তায তায দেসনায অত্তনো পটিৰেধায সংৰত্ততীতি. সমন্তভদ্রকত্তং দেসনাৰিলাসপ্পত্তি চ চতুন্নম্পি দেসনানং সমানং কারণন্তি ৰিসেসকারণং ৰত্তুকামো আহ ‘‘ৰিসেসতো’’তি. অস্স ভগৰতো দেসনা, অস্স ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনাতি যোজেতব্বং. পৰত্তিকারণৰিভাগো অৰিজ্জাদিকোৰ, কারণন্তি ৰা গহিতানং পকতিআদীনং অৰিজ্জাদীনঞ্চ অকারণতা কারণতা চ. তত্থ সম্মূল়্হা কেচি অকারণং ‘‘কারণ’’ন্তি গণ্হন্তি, কেচি ন কিঞ্চি কারণং বুজ্ঝন্তীতি তেসং যথাসকেহি অনুরূপেহি কারণেহি সঙ্খারাদিপৰত্তিসন্দস্সনত্থং অনুলোমদেসনা পৰত্তা, ইতরাসং তদত্থতাসম্ভৰেপি ন তাসং তদত্থমেৰ পৰত্তি অত্থন্তরসব্ভাৰতো. অযং পন তদত্থা এৰাতি এতিস্সা তদত্থতা ৰুত্তা. পৰত্তিআদীনৰপটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা আদি, ততো সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি ততো ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰং পৰত্তিযা উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ.
অনুৰিলোকযতো যো সম্বোধিতো পুব্বভাগে তংতংফলপটিৰেধো পৰত্তো, তদনুসারেন তদনুগমেন জরামরণাদিকস্স জাতিআদিকারণং যং অধিগতং, তস্স সন্দস্সনত্থং অস্স পটিলোমদেসনা পৰত্তা, অনুৰিলোকযতো পটিলোমদেসনা পৰত্তাতি ৰা সম্বন্ধো. দেসেন্তোপি হি ভগৰা কিচ্ছাপন্নং লোকং অনুৰিলোকেত্ৰা পুব্বভাগ…পে… সন্দস্সনত্থং দেসেতীতি. আহারতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা, সঙ্খারাৰিজ্জা অতীতদ্ধাতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘যাৰ অতীতং অদ্ধানং অতিহরিত্ৰা’’তি, আহারা ৰা তণ্হায পভাৰেতব্বা অনাগতো অদ্ধা, তণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নো, সঙ্খারাৰিজ্জা অতীতোতি. পচ্চক্খং পন ফলং দস্সেত্ৰা তংনিদানদস্সনৰসেন ফলকারণপরম্পরায দস্সনং যুজ্জতীতি আহারা পুরিমতণ্হায উপ্পাদিতা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তণ্হাদযো অতীতো, সঙ্খারাৰিজ্জা ততোপি অতীততরো সংসারস্স অনাদিভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তোতি যাৰ অতীতং অদ্ধানন্তি যাৰ অতীততরং অদ্ধানন্তি অত্থো যুত্তো.
আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিআহারকা ৰা চত্তারো আহারা –
‘‘আহারেতীতি অহং ন ৰদামি, আহারেতীতি চাহং ৰদেয্যুং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো ‘কো নু খো, ভন্তে, আহারেতী’তি. এৰং চাহং ন ৰদামি, এৰং পন অৰদন্তং মং যো এৰং পুচ্ছেয্য ‘কিস্স নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারো’তি. এস কল্লো পঞ্হো, তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং, ৰিঞ্ঞাণাহারো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা’’তি (সং. নি. ২.১২) –
ৰচনতো তংসম্পযুত্তত্তা ফস্সচেতনানং তপ্পৰত্তিহেতুত্তা চ কবল়ীকারাহারস্স. তেন হি উপত্থম্ভিতরূপকাযস্স, তঞ্চ ইচ্ছন্তস্স কম্মৰিঞ্ঞাণাযূহনং হোতি. ভোজনঞ্হি সদ্ধাদীনং রাগাদীনঞ্চ উপনিস্সযোতি ৰুত্তন্তি. তস্মা ‘‘তে কম্মৰট্টসঙ্গহিতা আহারা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা’’তি ইমস্মিং পরিযাযে পুরিমোযেৰত্থো যুত্তো. অতীতদ্ধুতো পভুতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৩) অতীতে ততো পরঞ্চ হেতুফলপটিপাটিং পচ্চক্খানং আহারানং নিদানদস্সনৰসেন আরোহিত্ৰা নিৰত্তনেন ৰিনা অবুজ্ঝন্তানং তংসন্দস্সনত্থং সা অযং দেসনা পৰত্তাতি অত্থো. অনাগতদ্ধুনো সন্দস্সনত্থন্তি অনাগতদ্ধুনো দুপ্পটিৰিজ্ঝন্তানং অপস্সন্তানং পচ্চক্খং পচ্চুপ্পন্নং হেতুং দস্সেত্ৰা হেতুফলপরম্পরায তস্স সন্দস্সনত্থন্তি অত্থো.
মূলকারণসদ্দং অপেক্খিত্ৰা ‘‘ন অকারণ’’ন্তি নপুংসকনিদ্দেসো কতো. অকারণং যদি সিযা, সুত্তং পটিবাহিতং সিযাতি দস্সেন্তো সুত্তং আহরতি. ৰট্টকথায সীসভাৰো ৰট্টহেতুনো কম্মস্সপি হেতুভাৰো. তত্থ ভৰতণ্হাযপি হেতুভূতা অৰিজ্জা, তায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে ভৰে তণ্হুপ্পত্তিতোতি অৰিজ্জা ৰিসেসেন সীসভূতাতি ‘‘মূলকারণ’’ন্তি ৰুত্তা. পুরিমায কোটিযা অপঞ্ঞাযমানায উপ্পাদৰিরহতো নিচ্চতং গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘এৰঞ্চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতী’’তিআদি. তেন ইতো পুব্বে উপ্পন্নপুব্বতা নত্থীতি অপঞ্ঞাযনতো পুরিমকোটিঅপঞ্ঞাযনং ৰুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতি.
অৰিজ্জাতণ্হাহেতুক্কমেন ফলেসু ৰত্তব্বেসু ‘‘সুগতিদুগ্গতিগামিনো’’তি ৰচনং সদ্দলক্খণাৰিরোধনত্থং. দ্ৰন্দে হি পূজিতস্স পুব্বনিপাতোতি. সৰরা কির মংসস্স অট্ঠিনা অলগ্গনত্থং পুনপ্পুনং তাপেত্ৰা কোট্টেত্ৰা উণ্হোদকং পাযেত্ৰা ৰিরিত্তং সূনং অট্ঠিতো মুত্তমংসং গাৰিং মারেন্তি. তেনাহ ‘‘অগ্গিসন্তাপি’’চ্চাদি. তত্থ যথা ৰজ্ঝা গাৰী চ অৰিজ্জাভিভূততায যথাৰুত্তং উণ্হোদকপানং আরভতি, এৰং পুথুজ্জনো যথাৰুত্তং দুগ্গতিগামিকম্মং. যথা পন সা উণ্হোদকপানে আদীনৰং দিস্ৰা তণ্হাৰসেন সীতুদকপানং আরভতি, এৰমযং অৰিজ্জায মন্দত্তা দুগ্গতিগামিকম্মে আদীনৰং দিস্ৰা তণ্হাৰসেন সুগতিগামিকম্মং আরভতি. দুক্খে হি অৰিজ্জং তণ্হা অনুৰত্ততি, সুখে তণ্হং অৰিজ্জাতি.
এৰন্তি অৰিজ্জায নিৰুতত্তা তণ্হায সংযুত্তত্তা চ. অযং কাযোতি সৰিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰচনতো ফস্সকারণঞ্চেতং ৰুচ্চতীতি আযতনছক্কং ৰা. সমুদাগতোতি উপ্পন্নো. বহিদ্ধা চ নামরূপন্তি বহিদ্ধা সৰিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, সল়াযতনানি ৰা. ইত্থেতন্তি ইত্থং এতং. অত্তনো চ পরেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধা দ্ৰাদসাযতনানি চ দ্ৰারারম্মণভাৰেন ৰৰত্থিতানি দ্ৰযনামানীতি অত্থো. ‘‘দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সোতি অঞ্ঞত্থ চক্খুরূপাদীনি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. মহাদ্ৰযং নাম কিরেত’’ন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৯) ৰুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – অঞ্ঞত্থ ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৪৩) ‘‘চক্খু চেৰ রূপা চ…পে… মনো চেৰ ধম্মা চা’’তি ৰুত্তানি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন ‘‘অযঞ্চেৰ কাযো’’তি চক্খাদিনিস্সযে সেসধম্মে চক্খাদিনিস্সিতে এৰ কত্ৰা ৰুত্তং, চক্খাদিকাযং একত্তেন ‘‘অজ্ঝত্তিকাযতন’’ন্তি গহেত্ৰা ‘‘বহিদ্ধা নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তং, রূপাদিআরম্মণং একত্তেনেৰ বাহিরাযতনন্তি তানি অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি পটিচ্চ ফস্সো ৰুত্তো, তস্মা মহাদ্ৰযং নামেতন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অত্তনো চ পরস্স চ পঞ্চহি খন্ধেহি ছহাযতনেহি চাপি অযমত্থো দীপেতব্বোৰা’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৯) ৰুত্তং. ‘‘অযং কাযো’’তি হি ৰুত্তানি সনিস্সযানি চক্খাদীনি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা, ‘‘বহিদ্ধা নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তানি রূপাদীনি পরেসং. তথা অযং কাযো অত্তনোৰ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, বহিদ্ধা নামরূপং পরেসং বাহিরানীতি. অঞ্ঞথা অজ্ঝত্তিকাযতনমত্তে এৰ ‘‘অযং কাযো’’তি ৰুত্তে ন অজ্ঝত্তিকাযতনানেৰ অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তীতি অত্তনো চ পরেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধেহি দীপনা ন সম্ভৰেয্যাতি. সল়েৰাযতনানীতি সল়েৰ সম্ফস্সকারণানি, যেহি কারণভূতেহি আযতনেহি উপ্পন্নেন ফস্সেন ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৰেদেতি.
আদি-সদ্দেন ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন অৰিজ্জানীৰরণস্স, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স তণ্হায সংযুত্তস্সা’’তিআদি যোজেতব্বং. তস্মিঞ্হি সুত্তে সঙ্খারে অৰিজ্জাতণ্হানিস্সিতে এৰ কত্ৰা কাযগ্গহণেন ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনানি গহেত্ৰা এতস্মিঞ্চ কাযে সল়াযতনানং ফস্সং তংনিস্সিতমেৰ কত্ৰা ৰেদনায ৰিসেসপচ্চযভাৰং দস্সেন্তেন ভগৰতা বালপণ্ডিতানং অতীতদ্ধাৰিজ্জাতণ্হামূলকো ৰেদনান্তো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো. পুন চ বালপণ্ডিতানং ৰিসেসং দস্সেন্তেন –
‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স বালস্স যায চ তণ্হায সংযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, বালো অচরি ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায, তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পরিমুচ্চতি জাতিযা…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামী’’তি (সং. নি. ২.১৯) –
ৰেদনাপভৰং সাৰিজ্জং তণ্হং দস্সেত্ৰা উপাদানভৰে চ তংনিস্সিতে কত্ৰা ‘‘কাযূপগো হোতী’’তিআদিনা জাতিআদিকে দস্সেন্তেন পচ্চুপ্পন্নহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি উভযমূলোৰ পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো, তব্বিপরিযাযেন চ পণ্ডিতস্স পচ্চুপ্পন্নহেতুপরিক্খযতো পভুতি উভযমূলকো পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদোতি.
দুগ্গতিগামিকম্মস্স ৰিসেসপচ্চযত্তা অৰিজ্জা ‘‘অৰিন্দিযং ৰিন্দতী’’তি ৰুত্তা, তথা ৰিসেসপচ্চযো ৰিন্দিযস্স ন হোতীতি ‘‘ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতী’তি চ. অত্তনি নিস্সিতানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পৰত্তনং উপ্পাদনং আযতনং. সম্মোহভাৰেনেৰ অনভিসমযভূতত্তা অৰিদিতং অঞ্ঞাতং করোতি. অন্তৰিরহিতে জৰাপেতীতি চ ৰণ্ণাগমৰিপরিযাযৰিকারৰিনাসধাতুঅত্থৰিসেসযোগেহি পঞ্চৰিধস্স নিরুত্তিলক্খণস্স ৰসেন তীসুপি পদেসু অ-কার ৰি-কার জ-কারে গহেত্ৰা অঞ্ঞেসং ৰণ্ণানং লোপং কত্ৰা জ-কারস্স চ দুতিযস্স আগমং কত্ৰা ‘‘অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তা. ব্যঞ্জনত্থং দস্সেত্ৰা সভাৰত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানি ‘‘ইদং ৰত্থু, ইদমারম্মণ’’ন্তি অৰিজ্জায ঞাতুং ন সক্কাতি অৰিজ্জা তপ্পটিচ্ছাদিকা ৰুত্তা. ৰত্থারম্মণসভাৰচ্ছাদনতো এৰ অৰিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদভাৰস্স, জরামরণাদীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৰস্স চ ছাদনতো পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নছাদনং ৰেদিতব্বং.
সঙ্খার-সদ্দগ্গহণেন আগতা সঙ্খারা সঙ্খার-সদ্দেন আগতসঙ্খারা. যদিপি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাপি সঙ্খার-সদ্দেন আগতা, তে পন ইমিস্সা দেসনায পধানাতি ৰিসুং ৰুত্তা. তস্মা ‘‘দুৰিধা’’তি এত্থ অভিসঙ্খরণকসঙ্খারং সঙ্খার-সদ্দেনাগতং সন্ধায তত্থ ৰুত্তম্পি ৰজ্জেত্ৰা সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারা যোজেতব্বা. ‘‘সঙ্খার-সদ্দেনাগতসঙ্খারা’’তি ৰা সমুদাযো ৰুত্তো, তদেকদেসো চ ইধ ৰণ্ণিতব্বভাৰেন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি, তস্মা ৰণ্ণিতব্বসব্বসঙ্গহণৰসেন দুৰিধতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারোতিআদিনা ৰিতক্কৰিচারঅস্সাসপস্সাসসঞ্ঞাৰেদনাৰচীসঙ্খারাদযো ৰুত্তা, ন অৰিজ্জাসঙ্খারেসু ৰুত্তা কাযসঞ্চেতনাদযো.
পরিতস্সতীতি পিপাসতি. ভৰতীতি উপপত্তিভৰং সন্ধায ৰুত্তং, ভাৰযতীতি কম্মভৰং. চুতি খন্ধানং মরণন্তি ‘‘মরন্তি এতেনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘দুক্খা ৰেদনা উপ্পাদদুক্খা ঠিতিদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) ৰচনতো দ্ৰেধা খণতি. আযাসোতি পরিস্সমো ৰিসাদো. কেৰল-সদ্দো অসম্মিস্সৰাচকো হোতি ‘‘কেৰলা সালযো’’তি, নিরৰসেসৰাচকো চ ‘‘কেৰলা অঙ্গমগধা’’তি, তস্মা দ্ৰেধাপি অত্থং ৰদতি. তত্থ অসম্মিস্সস্সাতি সুখরহিতস্স. ন হি এত্থ কিঞ্চি উপ্পাদৰযরহিতং অত্থীতি.
তংসম্পযুত্তে, পুগ্গলং ৰা সম্মোহযতীতি সম্মোহনরসা. আরম্মণসভাৰস্স ছাদনং হুত্ৰা গয্হতীতি ছাদনপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো আসৰপদট্ঠানা. পটিসন্ধিজননত্থং আযূহন্তি ব্যাপারং করোন্তীতি আযূহনরসা, রাসিকরণং ৰা আযূহনং. নামরূপস্স পুরেচারিকভাৰেন পৰত্ততীতি পুব্বঙ্গমরসং. পুরিমভৰেন সদ্ধিং ঘটনং হুত্ৰা গয্হতীতি পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং. ৰিঞ্ঞাণেন সহ সম্পযুজ্জতীতি সম্পযোগরসং. অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগাভাৰতো রূপং ৰিকিরতীতি ৰিকিরণরসং. এৰঞ্চ কত্ৰা পিসিযমানা তণ্ডুলাদযো ৰিকিরন্তি চুণ্ণী ভৰন্তীতি. নামস্স কদাচি কুসলাদিভাৰো চ অত্থীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘অব্যাকতপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি আহ. ‘‘অচেতনা অব্যাকতা’’তি এত্থ ৰিয অনারম্মণতা ৰা অব্যাকততা দট্ঠব্বা. আযতনলক্খণন্তি ঘটনলক্খণং, আযানং তননলক্খণং ৰা. দস্সনাদীনং কারণভাৰো দস্সনাদিরসতা. অকুসলৰিপাকুপেক্খায অনিট্ঠভাৰতো দুক্খেন ইতরায চ ইট্ঠভাৰতো সুখেন সঙ্গহিতত্তা ‘‘সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি আহ. দুক্খসমুদযত্তা হেতুলক্খণা তণ্হা. ‘‘তত্রতত্রাভিনন্দিনী’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩, ৪৬০; ৰিভ. ২০৩) ৰচনতো অভিনন্দনরসা. চিত্তস্স, পুগ্গলস্স ৰা রূপাদীসু অতিত্তভাৰো হুত্ৰা গয্হতীতি অতিত্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা. তণ্হাদল়্হত্তং হুত্ৰা কামুপাদানং, সেসানি দিট্ঠি হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি তণ্হাদল়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানা. কম্মুপপত্তিভৰৰসেন ভৰস্স লক্খণাদযো যোজেতব্বা.
আদি-সদ্দেন অনুবোধাদিভাৰগ্গহণং. দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অপ্পটিপত্তি, অসুভাদীসু সুভাদিৰিপল্লাসা মিচ্ছাপটিপত্তি. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তা ৰা অপ্পটিপত্তি, দিট্ঠিসম্পযুত্তা মিচ্ছাপটিপত্তি. ন অৰিজ্জায এৰ ছদ্ৰারিকতা ছল়ারম্মণতা চ, অথ খো অঞ্ঞেসুপি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু অরূপধম্মানন্তি আহ ‘‘সব্বেসুপী’’তি. নোভযগোচরন্তি মনাযতনমাহ. ন হি অরূপধম্মানং দেসৰসেন আসন্নতা দূরতা চ অত্থি অসণ্ঠানত্তা, তস্মা মনাযতনস্স গোচরো ন মনাযতনং সম্পত্তো অসম্পত্তো ৰাতি ৰুচ্চতীতি.
সোকাদীনং সব্ভাৰা অঙ্গবহুত্তপ্পসঙ্গে ‘‘দ্ৰাদসেৰা’’তি অঙ্গানং ৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং. ন হি সোকাদযো অঙ্গভাৰেন ৰুত্তা, ফলেন পন কারণং অৰিজ্জং মূলঙ্গং দস্সেতুং তে ৰুত্তাতি. জরামরণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৰন্তীতি সোকাদীনং জরামরণকারণতা ৰুত্তা. ‘‘সারীরিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো’’তি (সং. নি. ৪.২৫২) চ সুত্তে জরামরণনিমিত্তঞ্চ দুক্খং সঙ্গহিতন্তি তংতংনিমিত্তানং সাধকভাৰেন ৰুত্তং. যস্মা পন জরামরণেনেৰ সোকাদীনং একসঙ্খেপো কতো, তস্মা তেসং জাতিপচ্চযতা যুজ্জতি. জরামরণপচ্চযভাৰে হি অৰিজ্জায একসঙ্খেপো কাতব্বো সিযা, জাতিপচ্চযা পন জরামরণং সোকাদযো চ সম্ভৰন্তীতি. তত্থ জরামরণং একন্তিকং অঙ্গভাৰেনেৰ গহিতং, সোকাদযো পন রূপভৰাদীসু অভাৰতো অনেকন্তিকা কেৰলং পাকটেন ফলেন অৰিজ্জানিদস্সনত্থং গহিতা. তেন অনাগতে জাতিযা সতি ততো পরায পটিসন্ধিযা হেতুহেতুভূতা অৰিজ্জা দস্সিতাতি ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদো দস্সিতো হোতীতি. সুত্তঞ্চ সোকাদীনং অৰিজ্জা কারণন্তি এতস্সেৰত্থস্স সাধকং দট্ঠব্বং, ন সোকাদীনং বালস্স জরামরণনিমিত্ততামত্তস্স. ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি (সং. নি. ৪.২৫২) হি ৰচনেন অৰিজ্জা সোকাদীনং কারণন্তি দস্সিতা, ন চ জরামরণনিমিত্তমেৰ দুক্খং দুক্খন্তি.
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৰিজ্জাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৬. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা ৯২ সঙ্খারা’’তি হি ৰুত্তন্তি এতেন অৰিজ্জায ৰিসেসনভাৰেন সঙ্খারানঞ্চ পধানভাৰেন ৰুত্তত্তা সঙ্খারানং নিদ্দিসিতব্বভাৰস্স কারণং দস্সেতি. পিতা কথীযতি ‘‘দীঘো সামো, মিত্তো রস্সো, ওদাতো দত্তো’’তি.
রসিতব্বো পটিৰিজ্ঝিতব্বো সভাৰো রসো, অত্তনো রসো সরসো, যাথাৰো সরসো যাথাৰসরসো, সো এৰ লক্খিতব্বত্তা লক্খণন্তি যাথাৰসরসলক্খণং. ‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.২; ম. নি. ১.১০৩) সুত্তে চত্তারেৰ ৰুত্তানীতি ‘‘সুত্তন্তিকপরিযাযেনা’’তি আহ. নিক্খেপকণ্ডে পনাতিআদিনা ইধ চতূসু ঠানেসু কথিতায এৰ অৰিজ্জায নিক্খেপকণ্ডে অট্ঠসু ঠানেসু কিচ্চজাতিতো পঞ্চৰীসতিযা পদেহি লক্খণতো চ কথিতত্তা তদত্থসংৰণ্ণনাৰসেন ৰিভাৰনং করোতি. অহাপেত্ৰা ৰিভজিতব্বৰিভজনঞ্হি অভিধম্মপরিযাযো.
জাযতি এত্থাতি জাতি, উপ্পত্তিট্ঠানং. যদিপি নিরোধমগ্গে অৰিজ্জা আরম্মণং ন করোতি, তে পন জানিতুকামস্স তপ্পটিচ্ছাদনৰসেন অনিরোধমগ্গেসু নিরোধমগ্গগ্গহণকআরণৰসেন চ পৰত্তমানা তত্থ উপ্পজ্জতীতি ৰুচ্চতীতি তেসম্পি অৰিজ্জায উপ্পত্তিট্ঠানতা হোতি, ইতরেসং আরম্মণভাৰেন চাতি. সঙ্ঘিকবলদেৰগোণাদীনং সঙ্ঘাটিনঙ্গলাদীনি ৰিয অঞ্ঞসেতাদীনং অৰিজ্জায দুক্খাদিৰিসযানং অন্ধত্তকরানং লোভাদীনং নিৰত্তকো অঞ্ঞাণাদিসভাৰো লক্খণন্তি দট্ঠব্বং.
অত্থত্থন্তি ফলফলং. আমেডিতৰচনঞ্হি সব্বেসং অত্থানং ৰিসুং ৰিসুং পাকটকরণভাৰপ্পকাসনত্থং. অত্থো এৰ ৰা অত্থো অত্থত্থোতি অত্থস্স অৰিপরীততাদস্সনত্থং অত্থেনেৰত্থং ৰিসেসযতি. ন হি ঞাণং অনত্থং অত্থোতি গণ্হাতীতি. এৰং কারণকারণন্তি এত্থাপি দট্ঠব্বং. তং আকারন্তি অত্থত্থাদিআকারং. গহেত্ৰাতি চিত্তে পৰেসেত্ৰা, চিত্তেন পুগ্গলেন ৰা গহিতং কত্ৰা. পটিৰিদ্ধস্স পুন অৰেক্খণা পচ্চৰেক্খণা. দুচ্চিন্তিতচিন্তিতাদিলক্খণস্স বালস্স ভাৰো বাল্যং. পজানাতীতি পকারেহি জানাতি. বলৰমোহনং পমোহো. সমন্ততো মোহনং সম্মোহো.
দুক্খারম্মণতাতি দুক্খারম্মণতায, যায ৰা অৰিজ্জায ছাদেন্তিযা দুক্খারম্মণা তংসম্পযুত্তধম্মা, সা তেসং ভাৰোতি দুক্খারম্মণতা, আরম্মণমেৰ ৰা আরম্মণতা, দুক্খং আরম্মণতা এতিস্সাতি দুক্খারম্মণতা.
দুদ্দসত্তা গম্ভীরা ন সভাৰতো, তস্মা তদারম্মণতা অৰিজ্জা উপ্পজ্জতি, ইতরেসং সভাৰতো গম্ভীরত্তা তদারম্মণতা নুপ্পজ্জতীতি অধিপ্পাযো. অপিচ খো পনাতি মগ্গস্স সঙ্খতসভাৰত্তা ততোপি নিরোধস্স গম্ভীরতরতং দস্সেতি.
অৰিজ্জাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্খারপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
পুনাতীতি সোধেতি অপুঞ্ঞফলতো দুক্খসংকিলেসতো চ, হিতসুখজ্ঝাসযেন পুঞ্ঞং করোতীতি তংনিপ্ফাদনেন কারকস্সজ্ঝাসযং পূরেতীতি পুঞ্ঞো, পূরকো পুজ্জনিব্বত্তকো চ নিরুত্তিলক্খণেন ‘‘পুঞ্ঞো’’তি ৰেদিতব্বো. সমাধিপচ্চনীকানং অতিদূরতায ন ইঞ্জতি ন চলতীতি অত্থো. কাযস্সাতি দ্ৰারস্স সামিভাৰেন নিদ্দেসো কতো.
পুঞ্ঞুপগন্তি ভৰসম্পত্তুপগং. তত্থাতি ৰিভঙ্গসুত্তে (সং. নি. ২.২). তঞ্হি পধানভাৰেন গহিতন্তি. সম্মাদিট্ঠিসুত্তে (ম. নি. ১.১০২) পন ‘‘তযোমে, আৰুসো, সঙ্খারা’’তি আগতন্তি. সব্বঞ্ঞুজিনভাসিতো পন অযং, ন পচ্চেকজিনভাসিতো, ইমস্সত্থস্স দীপনত্থং এতেসং সুত্তানং ৰসেন তে গহিতা. কথং পনেতেন গহণেনাযমত্থো দীপিতো হোতীতি তংদস্সনত্থমাহ ‘‘অভিধম্মেপি হি সুত্তেপি একসদিসাৰ তন্তি নিদ্দিট্ঠা’’তি. সব্বঞ্ঞুভাসিতোতি পাকটেন সুত্তন্তেন সদিসত্তা অযম্পি সব্বঞ্ঞুভাসিতোতি ঞাযতীতি ৰুত্তং হোতীতি.
‘‘তেরসাপী’’তি ৰুত্তং, তত্থ ঞাণৰিপ্পযুত্তানং ন ভাৰনামযতা পাকটাতি ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. পথৰী পথৰীতিআদিভাৰনা চ কসিণপরিকম্মকরণং মণ্ডলকরণঞ্চ ভাৰনং ভজাপেন্তি.
দানৰসেন পৰত্তা চিত্তচেতসিকা ধম্মা দানং. তত্থ ব্যাপারভূতা আযূহনচেতনা দানং আরব্ভ দানং অধিকিচ্চ উপ্পজ্জতীতি ৰুচ্চতি, এৰং ইতরেসু. সোমনস্সচিত্তেনাতি অনুমোদনাপৰত্তিনিদস্সনমত্তমেতং দট্ঠব্বং. উপেক্খাসহগতেনপি হি অনুস্সরতি এৰাতি.
অসরিক্খকম্পি সরিক্খকেন চতুত্থজ্ঝানৰিপাকেন ৰেহপ্ফলাদীসু ৰিনাপি অসঞ্ঞেসু কটত্তারূপং. রূপমেৰ সফন্দনত্তা ‘‘সইঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং ইঞ্জনকরনীৰরণাদীনং অৰিক্খম্ভনতো, রূপতণ্হাসঙ্খাতস্স ইঞ্জনকস্স কারণত্তা ৰা. তেনেৰ রূপারম্মণং নিমিত্তারম্মণঞ্চ সব্বম্পি চতুত্থজ্ঝানং নিপ্পরিযাযেন ‘‘অনিঞ্জন’’ন্তি ন ৰুচ্চতীতি. মহাতুলায ধারযমানো নাল়িযা মিনমানো চ সমুদাযমেৰ ধারেতি মিনতি চ, ন একেকং গুঞ্জং, একেকং তণ্ডুলং ৰা, এৰং ভগৰাপি অপরিমাণা পঠমকুসলচেতনাযো সমুদাযৰসেনেৰ গহেত্ৰা একজাতিকত্তা একমেৰ কত্ৰা দস্সেতি. এৰং দুতিযাদযোপীতি.
‘‘কাযদ্ৰারে পৰত্তা’’তি অৰত্ৰা ‘‘আদানগ্গহণচোপনং পাপযমানা উপ্পন্না’’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতীতি ৰচনৰিসেসমত্তমেৰ দস্সেতি. কাযদ্ৰারে পৰত্তি এৰ হি আদানাদিপাপনাতি. পুরিমেন ৰা দ্ৰারস্স উপলক্খণভাৰো ৰুত্তো, পচ্ছিমেন চেতনায সৰিঞ্ঞত্তিরূপসমুট্ঠাপনং. তত্থ আকড্ঢিত্ৰা গহণং আদানং, সম্পযুত্তস্স গহণং গহণং, ফন্দনং চোপনং.
এত্থাতি কাযৰচীসঙ্খারগ্গহণে, কাযৰচীসঞ্চেতনাগহণে ৰা. অট্ঠকথাযং অভিঞ্ঞাচেতনা ন গহিতা ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি. কস্মা পন ন হোতি, ননু সাপি কুসলা ৰিপাকধম্মা চাতি? সচ্চং, অনুপচ্ছিন্নতণ্হাৰিজ্জামানে পন সন্তানে সব্যাপারপ্পৰত্তিযা তস্সা কুসলতা ৰিপাকধম্মতা চ ৰুত্তা, ন ৰিপাকুপ্পাদনেন, সা পন ৰিপাকং উপ্পাদযন্তী রূপাৰচরমেৰ উপ্পাদেয্য. ন হি অঞ্ঞভূমিকং কম্মং অঞ্ঞভূমিকং ৰিপাকং উপ্পাদেতীতি. অত্তনা সদিসারম্মণঞ্চ তিট্ঠানিকং তং উপ্পাদেয্য চিত্তুপ্পাদকণ্ডে রূপাৰচরৰিপাকস্স কম্মসদিসারম্মণস্সেৰ ৰুত্তত্তা, ন চ রূপাৰচরৰিপাকো পরিত্তাদিআরম্মণো অত্থি, অভিঞ্ঞাচেতনা চ পরিত্তাদিআরম্মণাৰ হোতি, তস্মা ৰিপাকং ন উপ্পাদেতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. কসিণেসু চ উপ্পাদিতস্স চতুত্থজ্ঝানসমাধিস্স আনিসংসভূতা অভিঞ্ঞা. যথাহ ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদি (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬). তস্মা সমাধিফলসদিসা সা, ন চ ফলং দেতীতি দানসীলানিসংসো তস্মিং ভৰে পচ্চযলাভো ৰিয সাপি ৰিপাকং ন উপ্পাদেতি. যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৰং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতীতি ইদং উদ্ধচ্চসহগতে ধম্মে ৰিসুং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭২৫) ৰুত্তত্তা ৰিচারেতব্বং.
অযং পনেত্থ অমতগ্গপথানুগতো ৰিনিচ্ছযো – দস্সনভাৰনানং অভাৰেপি যেসং পুথুজ্জনানং সেক্খানঞ্চ দস্সনভাৰনাহি ভৰিতব্বং, তেসং তদুপ্পত্তিকালে তেহি পহাতুং সক্কুণেয্যা অকুসলা ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ভাৰনায পহাতব্বা’’তি চ ৰুচ্চন্তি, পুথুজ্জনানং পন ভাৰনায অভাৰা ভাৰনায পহাতব্বচিন্তা নত্থি. তেন তেসং পৰত্তমানা তে দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যাপি ‘‘ভাৰনায পহাতব্বা’’তি ন ৰুচ্চন্তি. যদি ৰুচ্চেয্যুং, দস্সনেন পহাতব্বা ভাৰনায পহাতব্বানং কেসঞ্চি কেচি কদাচি আরম্মণারম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযো ভৰেয্যুং, ন চ পট্ঠানে ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ভাৰনায পহাতব্বানং কেসঞ্চি কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তা. সেক্খানং পন ৰিজ্জমানা ভাৰনায পহাতুং সক্কুণেয্যা ভাৰনায পহাতব্বা. তেনেৰ সেক্খানং দস্সনেন পহাতব্বা চত্তত্তা ৰন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা উক্খেটিতত্তা সমুক্খেটিতত্তা অস্সাদিতব্বা অভিনন্দিতব্বা চ ন হোন্তি, পহীনতায এৰ সোমনস্সহেতুভূতা অৰিক্খেপহেতুভূতা চ ন দোমনস্সং উদ্ধচ্চঞ্চ উপ্পাদেন্তীতি ন তে তেসং আরম্মণারম্মণাধিপতিভাৰং পকতূপনিস্সযভাৰঞ্চ গচ্ছন্তি. ন হি পহীনে উপনিস্সায অরিযো রাগাদিকিলেসে উপ্পাদেতি.
ৰুত্তঞ্চ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি…পে… অরহত্তমগ্গেন…পে… ন পচ্চাগচ্ছতী’’তি (মহানি. ৮০; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২৭), ন চ পুথুজ্জনানং দস্সনেন পহাতুং সক্কুণেয্যা ইতরেসং ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোন্তীতি সক্কা ৰত্তুং ‘‘দিট্ঠিং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি. ৰিচিকিচ্ছং আরব্ভ ৰিচিকিচ্ছা দিট্ঠি উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং উদ্ধচ্চারম্মণপচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা. এত্থ হি উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধচ্চসহগতং চিত্তুপ্পাদং সন্ধায ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘দিট্ঠিং গরুং কত্ৰা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গরুং কত্ৰা রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৯) এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি. তস্মা দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বানং অতীতাদিভাৰেন নৰত্তব্বত্তেপি যাদিসানং তাহি অনুপ্পত্তিধম্মতা আপাদেতব্বা, তেসু পুথুজ্জনেসু ৰত্তমানা দস্সনং অপেক্খিত্ৰা তেন পহাতুং সক্কুণেয্যা দস্সনেন পহাতব্বা, সেক্খেসু ৰত্তমানা ভাৰনং অপেক্খিত্ৰা তায পহাতুং সক্কুণেয্যা ভাৰনায পহাতব্বা. তেসু ভাৰনায পহাতব্বা সহাযৰিরহা ৰিপাকং ন জনযন্তীতি ভাৰনায পহাতব্বচেতনায নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৰনারহিতানং পন পুথুজ্জনেসু উপ্পজ্জমানানং সকভণ্ডে ছন্দরাগাদীনং উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদস্স চ সংযোজনত্তযতদেকট্ঠকিলেসানং অনুপচ্ছিন্নতায অপরিক্খীণসহাযানং ৰিপাকুপ্পাদনং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি উদ্ধচ্চসহগতধম্মানং ৰিপাকো ৰিভঙ্গে ৰুত্তোতি.
যদি এৰং, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৰনারহিতানং অকুসলানং নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অপ্পহাতব্বানং ‘‘নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) ৰুত্তত্তা, অপ্পহাতব্বৰিরুদ্ধসভাৰত্তা চ অকুসলানং. এৰম্পি তেসং ইমস্মিং তিকে নৰত্তব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডে দস্সিতানং দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদানং দ্ৰীহি পদেহি সঙ্গহিতত্তা. যথা হি ধম্মৰসেন সঙ্খতধম্মা সব্বে সঙ্গহিতাতি উপ্পন্নত্তিকে কালৰসেন অসঙ্গহিতাপি অতীতা নৰত্তব্বাতি ন ৰুত্তা চিত্তুপ্পাদরূপভাৰেন গহিতেসু নৰত্তব্বস্স অভাৰা, এৰমিধাপি চিত্তুপ্পাদভাৰেন গহিতেসু নৰত্তব্বস্স অভাৰা নৰত্তব্বতা ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. যত্থ হি চিত্তুপ্পাদো কোচি নিযোগতো নৰত্তব্বো অত্থি, তত্থ তেসং চতুত্থো কোট্ঠাসো অত্থীতি যথাৰুত্তপদেসু ৰিয তত্থাপি ভিন্দিত্ৰা ভজাপেতব্বে চিত্তুপ্পাদে ভিন্দিত্ৰা ভজাপেতি ‘‘সিযা নৰত্তব্বা পরিত্তারম্মণা’’তিআদিনা. তদভাৰা উপ্পন্নত্তিকে ইধ চ তথা ন ৰুত্তা.
অথ ৰা যথা সপ্পটিঘেহি সমানসভাৰত্তা রূপধাতুযং তযো মহাভূতা ‘‘সপ্পটিঘা’’তি ৰুত্তা. যথাহ ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং একং মহাভূতং পটিচ্চ দ্ৰে মহাভূতা, দ্ৰে মহাভূতে পটিচ্চ একং মহাভূত’’ন্তি (পট্ঠা. ২.২২.৯). এৰং পুথুজ্জনানং পৰত্তমানা ভাৰনায পহাতব্বসমানসভাৰা ‘‘ভাৰনায পহাতব্বা’’তি ৰুচ্চেয্যুন্তি নত্থি নৰত্তব্বতাপসঙ্গো. এৰঞ্চ সতি পুথুজ্জনানং পৰত্তমানাপি ভাৰনায পহাতব্বা সকভণ্ডে ছন্দরাগাদযো পরভণ্ডে ছন্দরাগাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো, রাগো চ রাগদিট্ঠীনং অধিপতিপচ্চযোতি অযমত্থো লদ্ধো হোতি. যথা পন অফোট্ঠব্বত্তা রূপধাতুযং তযো মহাভূতা ন পরমত্থতো সপ্পটিঘা, এৰং অপেক্খিতব্বভাৰনারহিতা পুথুজ্জনেসু পৰত্তমানা সকভণ্ডে ছন্দরাগাদযো ন পরমত্থতো ভাৰনায পহাতব্বাতি ভাৰনায পহাতব্বানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযতা ন ৰুত্তা, ন চ ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ভাৰনায পহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তা. যে হি দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযা কিলেসা, ন তে দস্সনতো উদ্ধং পৰত্তন্তি, দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযস্সপি পন উদ্ধচ্চসহগতস্স সহাযৰেকল্লমত্তমেৰ দস্সনেন কতং, ন তস্স কোচি ভাৰো দস্সনেন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতোতি তস্স একন্তভাৰনায পহাতব্বতা ৰুত্তা. তস্মা তস্স তাদিসস্সেৰ সতি সহাযে ৰিপাকুপ্পাদনৰচনং, অসতি চ ৰিপাকানুপ্পাদনৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতীতি.
সাপি ৰিঞ্ঞাণপচ্চযভাৰে যদি অপনেতব্বা, কস্মা ‘‘সমৰীসতি চেতনা’’তি ৰুত্তন্তি তস্স কারণং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তী’’তি. যদি এৰং, অভিঞ্ঞাচেতনায সহ ‘‘একৰীসতী’’তি ৰত্তব্বন্তি? ন, অৰচনস্স ৰুত্তকারণত্তা, তং পন ইতরাৰচনস্সপি কারণন্তি সমানচেতনাৰচনকারণৰচনেন যং কারণং অপেক্খিত্ৰা একা ৰুত্তা, তেন কারণেন ইতরাযপি ৰত্তব্বতং, যঞ্চ কারণং অপেক্খিত্ৰা ইতরা ন ৰুত্তা, তেন কারণেন ৰুত্তাযপি অৰত্তব্বতং দস্সেতি. আনেঞ্জাভিসঙ্খারো চিত্তসঙ্খারো এৰাতি ভেদাভাৰা পাকটোতি ন তস্স সংযোগো দস্সিতো.
সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰাতি এতেন তণ্হাপৰত্তিং দস্সেতি. তণ্হাপরিক্খারেতি তণ্হায পরিৰারে, তণ্হায ‘‘সুখং সুভ’’ন্তিআদিনা সঙ্খতে ৰা অলঙ্কতেতি অত্থো. তণ্হা হি দুক্খস্স সমুদযোতি অজানন্তো ‘‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা খত্তিযমহাসালানং ৰা সহব্যতং উপপজ্জেয্য’’ন্তি সঙ্খারে পরিক্খরোতীতি. অমরণত্থাতি গহিতা দুক্করকিরিযা অমরতপো, দেৰভাৰত্থং তপো ৰা, দুক্খত্তা ৰা মরো মারকো তপো অমরতপো. দিট্ঠে অদিট্ঠ-সদ্দো ৰিয মরেসু অমর-সদ্দো দট্ঠব্বো.
জাতিআদিপপাতদুক্খজননতো মরুপপাতসদিসতা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারস্স ৰুত্তা. রমণীযভাৰেন চ অস্সাদভাৰেন চ গয্হমানং পুঞ্ঞফলং দীপসিখামধুলিত্তসত্থধারাসদিসং, তদত্থো চ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো তংনিপাতলেহনসদিসো.
‘‘সুখো ইমিস্সা পরিব্বাজিকায তরুণায মুদুকায লোমসায বাহায সম্ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৯) সুখসঞ্ঞায বালো ৰিয গূথকীল়নং কিলেসাভিভূততায কোধারতিঅভিভূতো অসৰসো মরিতুকামো ৰিয ৰিসখাদনং করণফলক্খণেসু জিগুচ্ছনীযং দুক্খঞ্চ অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি. লোভসহগতস্স ৰা গূথকীল়নসদিসতা, দোসসহগতস্স ৰিসখাদনসদিসতা যোজেতব্বা. কামগুণসমিদ্ধিযা সভযস্সপি পিসাচনগরস্স সুখৰিপল্লাসহেতুভাৰো ৰিয অরূপৰিপাকানং নিরন্তরতায অনুপলক্খিযমানউপ্পাদৰযানং, দীঘসন্তানতায অগয্হমানৰিপরিণামানং, সঙ্খারৰিপরিণামদুক্খভূতানম্পি নিচ্চাদিৰিপল্লাসহেতুভাৰোতি তেসং পিসাচনগরসদিসতা, তদভিমুখগমনসদিসতা চ আনেঞ্জাভিসঙ্খারস্স যোজেতব্বা.
তাৰাতি ৰত্তব্বন্তরাপেক্খো নিপাতো, তস্মা অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযোতি ইদং তাৰ সিদ্ধং, ইদং পন অপরং ৰত্তব্বন্তি অত্থো. অৰিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তীতি ৰুত্তন্তি অভিঞ্ঞাচেতনানং পচ্চযভাৰং দস্সেতি. চেতোপরিযপুব্বেনিৰাসঅনাগতংসঞাণেহি পরেসং অত্তনো চ সমোহচিত্তজাননকালেতি যোজেতব্বা.
অৰিজ্জাসম্মূল়্হত্তাতি ভৰাদীনৰপটিচ্ছাদিকায অৰিজ্জায সম্মূল়্হত্তা. রাগাদীনন্তি রাগদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চদোমনস্সানং অৰিজ্জাসম্পযুত্তরাগাদিঅস্সাদনকালেসু অৰিজ্জং আরব্ভ উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. গরুং কত্ৰা অস্সাদনং রাগদিট্ঠিসম্পযুত্তায এৰ অৰিজ্জায যোজেতব্বং, অস্সাদনঞ্চ রাগো, তদৰিপ্পযুত্তা চ দিট্ঠীতি অস্সাদনৰচনেনেৰ যথাৰুত্তং অৰিজ্জং গরুং করোন্তী দিট্ঠি চ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. রাগাদীহি চ পাল়িযং সরূপেন ৰুত্তেহি তংসম্পযুত্তসঙ্খারস্স অৰিজ্জারম্মণাদিতং দস্সেতি. অনৰিজ্জারম্মণস্স পঠমজৰনস্স আরম্মণাধিপতিঅনন্তরাদিপচ্চযৰচনেসু অৰুত্তস্স ৰুত্তস্স চ সব্বস্স সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘যং কিঞ্চী’’তি আহ. ৰুত্তনযেনাতি সমতিক্কমভৰপত্থনাৰসেন ৰুত্তনযেন.
এককারণৰাদো আপজ্জতীতি দোসপ্পসঙ্গো ৰুত্তো. অনিট্ঠো হি এককারণৰাদো সব্বস্স সব্বকালে সম্ভৰাপত্তিতো একসদিসসভাৰাপত্তিতো চ. যস্মা তীসু পকারেসু অৰিজ্জমানেসু পারিসেসেন চতুত্থে এৰ চ ৰিজ্জমানে একহেতুফলদীপনে অত্থো অত্থি, তস্মা ন নুপপজ্জতি.
যথাফস্সং ৰেদনাৰৰত্থানতোতি ‘‘সুখৰেদনীযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৬২), ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ…পে… তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৪৩) চ সুখৰেদনীযাদিচক্খুসম্ফস্সাদিঅনুরূপেন সুখৰেদনাদিচক্খুসম্ফস্সজাৰেদনাদীনং ৰৰত্থানতো, সমানেসু চক্খুরূপাদীসু ফস্সৰসেন সুখাদিৰিপরিযাযাভাৰতো, সমানেসু চ রূপমনসিকারাদীসু চক্খাদিসঙ্ঘট্টনৰসেন চক্খুসম্ফস্সজাদিৰিপরিযাযাভাৰতো, অঞ্ঞপচ্চযসামঞ্ঞেপি ফস্সৰসেন সুখাদিচক্খুসম্ফস্সজাদীনং ওল়ারিকসুখুমাদিসঙ্করাভাৰতো চাতি অত্থো. সুখাদীনং যথাৰুত্তসম্ফস্সস্স অৰিপরীতো পচ্চযভাৰো এৰ যথাৰেদনং ফস্সৰৰত্থানং, কারণফলৰিসেসেন ৰা ফলকারণৰিসেসনিচ্ছযো হোতীতি উভযত্থাপি নিচ্ছযো ৰৰত্থানন্তি ৰুত্তো. কম্মাদযোতি কম্মাহারউতুআদযো অপাকটা সেম্হপটিকারেন রোগৰূপসমতো.
‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি ৰচনতোতি ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি (সং. নি. ২.৫৩-৫৪) ইমিনা সুত্তেন তণ্হায সঙ্খারকারণভাৰস্স ৰুত্তত্তাতি অত্থো. পুন তস্সাপি অৰিজ্জা কারণন্তি দস্সনত্থং ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা আসৰসমুদযোতি ৰচনতো’’তি আহ. তণ্হা ৰা চতুরুপাদানভূতা কামভৰদিট্ঠাসৰা চ সঙ্খারস্স কারণন্তি পাকটাতি সুত্তদ্ৰযেনপি অৰিজ্জায সঙ্খারকারণভাৰমেৰ দস্সেতি. অস্সাদানুপস্সিনোতি হি ৰচনেন আদীনৰপটিচ্ছাদনকিচ্চা অৰিজ্জা তণ্হায কারণন্তি দস্সিতা হোতীতি. যস্মা অৰিদ্ৰা, তস্মা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিকে অভিসঙ্খরোতীতি অৰিজ্জায সঙ্খারকারণভাৰস্স পাকটত্তা অৰিদ্দসুভাৰো সঙ্খারকারণভাৰেন ৰুত্তো খীণাসৰস্স সঙ্খারাভাৰতো অসাধারণত্তা চ. পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং সাধারণানি ৰত্থারম্মণাদীনীতি পুঞ্ঞভৰাদিআদীনৰপটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং অসাধারণং কারণন্তি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো. ঠানৰিরুদ্ধোতি অত্থিতাৰিরুদ্ধো. কেচি পন ‘‘পটিসন্ধিআদীনি ঠানানী’’তি ৰদন্তি, এৰং সতি পুরিমচিত্তং পচ্ছিমচিত্তস্স ঠানৰিরুদ্ধো পচ্চযোতি ন ইদং একন্তিকং সিযা. ভৰঙ্গম্পি হি ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযো, জৰনং জৰনস্সাতি, ন চ সিপ্পাদীনং পটিসন্ধিআদিঠানং অত্থীতি ন তং ইধ অধিপ্পেতং. কম্মং রূপস্স নমনরুপ্পনৰিরোধা সারম্মণানারম্মণৰিরোধা চ সভাৰৰিরুদ্ধো পচ্চযো, খীরাদীনি দধিআদীনং মধুরম্বিলরসাদিসভাৰৰিরোধা. অৰিজাননকিচ্চো আলোকো ৰিজাননকিচ্চস্স ৰিঞ্ঞাণস্স, অমদনকিচ্চা চ গুল়াদযো মদনকিচ্চস্স আসৰস্স.
গোলোমাৰিলোমানি দব্বায পচ্চযো, দধিআদীনি ভূতিণকস্স. এত্থ চ অৰীতি রত্তা এল়কা ৰুচ্চন্তি. ৰিপাকাযেৰ তে চ ন, তস্মা দুক্খৰিপাকাযপি অৰিজ্জায তদৰিপাকানং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারানং পচ্চযত্তং ন ন যুজ্জতীতি অত্থো. তদৰিপাকত্তেপি সাৰজ্জতায তদৰিরুদ্ধানং তংসদিসানঞ্চ অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারানমেৰ পচ্চযো, ন ইতরেসন্তি এতস্স পসঙ্গস্স নিৰারণত্থং ‘‘ৰিরুদ্ধো চাৰিরুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা. ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো’’তি ৰুত্তং, তস্মা তমত্থং পাকটং করোন্তো ‘‘ইতি অযং অৰিজ্জা’’তিআদিমাহ.
অচ্ছেজ্জসুত্তাৰুতাভেজ্জমণীনং ৰিয পুব্বাপরিযৰৰত্থানং নিযতি, নিযতিযা, নিযতি এৰ ৰা সঙ্গতি সমাগমো নিযতিসঙ্গতি, তায ভাৰেসু পরিণতা মনুস্সদেৰৰিহঙ্গাদিভাৰং পত্তা নিযতিসঙ্গতিভাৰপরিণতা. নিযতিযা সঙ্গতিযা ভাৰেন চ পরিণতা নানপ্পকারতং পত্তা নিযতিসঙ্গতিভাৰপরিণতাতি চ অত্থং ৰদন্তি. এতেহি চ ৰিকপ্পনেহি অৰিজ্জা অকুসলং চিত্তং কত্ৰা পুঞ্ঞাদীসু যত্থ কত্থচি পৰত্ততীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সো এৰং অৰিজ্জাযা’’তিআদি.
অপরিণাযকো বালোতি অরহত্তমগ্গসম্পটিপাদককল্যাণমিত্তরহিতোতি অত্থো. অরহত্তমগ্গাৰসানং ৰা ঞাণং সমৰিসমং দস্সেত্ৰা নিব্বানং নযতীতি পরিণাযকন্তি ৰুত্তং, তেন রহিতো অপরিণাযকো. ধম্মং ঞত্ৰাতি সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চতুসচ্চপ্পকাসকসুত্তাদিধম্মং ঞত্ৰা, মগ্গঞাণেনেৰ ৰা সব্বধম্মপৰরং নিব্বানং ঞত্ৰা, তংজাননাযত্তত্তা পন সেসসচ্চাভিসমযস্স সমানকালম্পি তং পুরিমকালং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং.
সঙ্খারপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৭. যথাৰুত্তসঙ্খারপচ্চযা উপ্পজ্জমানং তংকম্মনিব্বত্তমেৰ ৰিঞ্ঞাণং ভৰিতুং অরহতীতি ‘‘বাত্তিংস লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি সঙ্গহিতানি হোন্তী’’তি আহ. ধাতুকথাযং (ধাতু. ৪৬৬) পন ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে –
‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণেন যে ধম্মা…পে… সল়াযতনপচ্চযা ফস্সেন, ফস্সপচ্চযা ৰেদনায যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… সঙ্গহিতা? তে ধম্মা অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা একেন খন্ধেন একাদসহাযতনেহি একাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা. কতিহি অসঙ্গহিতা? চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি –
ৰচনতো সব্বৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাপরিগ্গহো কতো. যদি হি এত্থ ৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনা সপ্পদেসা সিযুং, ‘‘ৰিপাকা ধম্মা’’তি ইমস্স ৰিয ৰিস্সজ্জনং সিযা, তস্মা তত্থ অভিধম্মভাজনীযৰসেন সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণাদযো গহিতাতি ৰেদিতব্বা. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা চ অভিধম্মভাজনীযে চতুভূমককুসলসঙ্খারো অকুসলসঙ্খারো চ ৰুত্তোতি সো এৰ ধাতুকথাযং গহিতোতি দট্ঠব্বো. ভৰো পন ধাতুকথাযং কম্মুপপত্তিভৰৰিসেসদস্সনত্থং ন অভিধম্মভাজনীযৰসেন গহিতো. এৰঞ্চ কত্ৰা তত্থ ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি অনুদ্ধরিত্ৰা ‘‘কম্মভৰো’’তিআদিনাৰ নযেন ভৰো উদ্ধটো. ৰিপাকঞ্হেতন্তি ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপাকত্তা সঙ্খারপচ্চযত্তং সাধেতি, তস্স পন সাধনত্থং ‘‘উপচিতকম্মাভাৰে ৰিপাকাভাৰতো’’তি ৰুত্তন্তি তং ৰিৰরন্তো ‘‘ৰিপাকঞ্চা’’তিআদিমাহ.
যেভুয্যেন লোভসম্পযুত্তজৰনাৰসানেতি জৰনেন তদারম্মণনিযমে সোমনস্সসহগতানন্তরং সোমনস্সসহগততদারম্মণস্স ৰুত্তত্তা সোমনস্সসহগতানেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যস্মা পন তিহেতুকজৰনাৰসানে চ কদাচি অহেতুকং তদারম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘যেভুয্যেনা’’তি আহ. সকিং ৰাতি ‘‘দিরত্ততিরত্তা’’দীসু ৰিয ৰেদিতব্বং. দ্ৰিক্খত্তুমেৰ পন উপ্পজ্জন্তীতি ৰদন্তি. ‘‘দিরত্ততিরত্ত’’ন্তি এত্থ পন ৰা-সদ্দস্স অভাৰা ৰচনসিলিট্ঠতামত্তেন দিরত্তগ্গহণং কতন্তি যুজ্জতি, ‘‘নিরন্তরতিরত্তদস্সনত্থং ৰা’’তি. ইধ পন ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পনত্থো ৰুত্তোতি সকিং এৰ চ কদাচি পৰত্তিং সন্ধায ‘‘সকিং ৰা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ হি সকিং তদারম্মণপ্পৰত্তিযা ৰিচারেতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযন্তি ৰিপাককথাযং বলৰরূপাদিকে আরম্মণে ৰুত্তং চিত্তপ্পৰত্তিগণনং সন্ধাযাহ. তত্থ হি দ্ৰেৰ তদারম্মণুপ্পত্তিৰারা আগতা. জৰনৰিসযানুভৰনঞ্হি তদারম্মণং আসন্নভেদে তস্মিং ৰিসযে একচিত্তক্খণাৰসিট্ঠাযুকে ন উপ্পজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. অনুরূপায পটিসন্ধিযাতি অকুসলৰিপাকস্স অপাযপটিসন্ধি, কামাৰচরাদিকুসলৰিপাকানং কামরূপারূপসুগতিপটিসন্ধিযো যথাকম্মং অনুরূপা.
পটিসন্ধিকথা মহাৰিসযাতি কত্ৰা পৰত্তিমেৰ তাৰ দস্সেন্তো ‘‘পৰত্তিযং পনা’’তিআদিমাহ. অহেতুকদ্ৰযাদীনং দ্ৰারনিযমানিযমাৰচনং ভৰঙ্গভূতানং সযমেৰ দ্ৰারত্তা চুতিপটিসন্ধিভূতানঞ্চ ভৰঙ্গসঙ্খাতেন অঞ্ঞেন চ দ্ৰারেন অনুপ্পত্তিতো নিযতং অনিযতং ৰা দ্ৰারং এতেসন্তি ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা. একস্স সত্তস্স পৰত্তরূপাৰচরৰিপাকো পথৰীকসিণাদীসু যস্মিং আরম্মণে পৰত্তো, ততো অঞ্ঞস্মিং তস্স পৰত্তি নত্থীতি রূপাৰচরানং নিযতারম্মণতা ৰুত্তা. তত্রস্সাতি পৰত্তিযং বাত্তিংসৰিধস্স.
ইন্দ্রিযপ্পৰত্তিআনুভাৰতো এৰ চক্খুসোতদ্ৰারভেদেন, তস্স চ ৰিঞ্ঞাণৰীথিভেদাযত্তত্তা ৰীথিভেদেন চ ভৰিতব্বং, তস্মিঞ্চ সতি ‘‘আৰজ্জনানন্তরং দস্সনং সৰনং ৰা তদনন্তরং সম্পটিচ্ছন’’ন্তিআদিনা চিত্তনিযমেন ভৰিতব্বং. তথা চ সতি সম্পটিচ্ছনসন্তীরণানম্পি ভাৰো সিদ্ধো হোতি, ন ইন্দ্রিযপ্পৰত্তিআনুভাৰেন দস্সনসৰনমত্তস্সেৰ, নাপি ইন্দ্রিযানং এৰ দস্সনসৰনকিচ্চতাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘দ্ৰারৰীথিভেদে চিত্তনিযমতো চা’’তি. পঠমকুসলেন চে তদারম্মণস্স উপ্পত্তি হোতি, তং পঠমকুসলানন্তরং উপ্পজ্জমানং জনকং অনুবন্ধতি নাম, দুতিযকুসলাদিঅনন্তরং উপ্পজ্জমানং জনকসদিসং অনুবন্ধতি নাম, অকুসলানন্তরং উপ্পজ্জমানঞ্চ কামাৰচরতায জনকসদিসন্তি.
একাদস তদারম্মণচিত্তানি…পে… তদারম্মণং ন গণ্হন্তীতি তদারম্মণভাৰতায ‘‘তদারম্মণ’’ন্তি লদ্ধনামানি তদারম্মণভাৰং ন গণ্হন্তি, তদারম্মণভাৰেন নপ্পৰত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৰা নামগোত্তং আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং তস্স জৰনস্স আরম্মণং ন গণ্হন্তি, নালম্বন্তীতি অত্থো. রূপারূপধম্মেতি রূপারূপাৰচরে ধম্মে. ইদং পন ৰত্ৰা ‘‘অভিঞ্ঞাঞাণং আরব্ভা’’তি ৰিসেসনং পরিত্তাদিআরম্মণতায কামাৰচরসদিসেসু চেৰ তদারম্মণানুপ্পত্তিদস্সনত্থং. মিচ্ছত্তনিযতা ধম্মা মগ্গো ৰিয ভাৰনায সিদ্ধা মহাবলা চাতি তত্থ জৰনেন পৰত্তমানেন সানুবন্ধনেন ন ভৰিতব্বন্তি তেসু তদারম্মণং পটিক্খিত্তং. লোকুত্তরধম্মে আরব্ভাতি এতেনেৰ সিদ্ধে ‘‘সম্মত্তনিযতধম্মেসূ’’তি ৰিসুং উদ্ধরণং সম্মত্তমিচ্ছত্তনিযতধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খাতি বলৰভাৰেন তদারম্মণস্স অৰত্থুভাৰদস্সনত্থং.
এৰং পৰত্তিযং ৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিং দস্সেত্ৰা পটিসন্ধিযং দস্সেতুং ‘‘যং পন ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. কেন কত্থাতি কেন চিত্তেন কস্মিং ভৰে. একূনৰীসতি পটিসন্ধিযো তেন তেন চিত্তেন পৰত্তমানা পটিসন্ধিক্খণে রূপারূপধম্মাতি তেন তেন চিত্তেন সা সা তত্থ তত্থ পটিসন্ধি হোতীতি ৰুত্তা. তস্সাতি চিত্তস্স.
আগন্ত্ৰাতি আগতং ৰিয হুত্ৰা. গোপকসীৰলীতি রঞ্ঞো হিতারক্খে গোপককুলে জাতো সীৰলিনামকো. কম্মাদিঅনুস্সরণব্যাপাররহিতত্তা ‘‘সম্মূল়্হকালকিরিযা’’তি ৰুত্তা. অব্যাপারেনেৰ হি তত্থ কম্মাদিউপট্ঠানং হোতীতি. ‘‘পিসিযমানায মক্খিকায পঠমং কাযদ্ৰারাৰজ্জনং ভৰঙ্গং নাৰট্টেতি অত্তনা চিন্তিযমানস্স কস্সচি অত্থিতাযা’’তি কেচি কারণং ৰদন্তি, তদেতং অকারণং ভৰঙ্গৰিসযতো অঞ্ঞস্স চিন্তিযমানস্স অভাৰা অঞ্ঞচিত্তপ্পৰত্তকালে চ ভৰঙ্গাৰট্টনস্সেৰ অসম্ভৰতো. ইদং পনেত্থ কারণং সিযা – ‘‘তানিস্স তম্হি সমযে ওলম্বন্তি অজ্ঝোলম্বন্তি অভিপ্পলম্বন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৮) ৰচনতো তীসু জৰনৰারেসু অপ্পৰত্তেস্ৰেৰ কম্মাদিউপট্ঠানেন ভৰিতব্বং. অনেকজৰনৰারপ্পৰত্তিযা হি অজ্ঝোলম্বনং অভিপ্পলম্বনঞ্চ হোতীতি. তস্মা কাযদ্ৰারাৰজ্জনং অনাৰট্টেত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনমেৰ কম্মাদিআলম্বণং পঠমং ভৰঙ্গং আৰট্টেতি, ততো ফোট্ঠব্বস্স বলৰত্তা দুতিযৰারে কাযৰিঞ্ঞাণৰীথি পচ্চুপ্পন্নে ফোট্ঠব্বে পৰত্ততি, ততো পুরিমজৰনৰারগহিতেস্ৰেৰ কম্মাদীসু কমেন মনোদ্ৰারজৰনং জৰিত্ৰা মূলভৰঙ্গসঙ্খাতং আগন্তুকভৰঙ্গসঙ্খাতং ৰা তদারম্মণং ভৰঙ্গং ওতরতি, তদারম্মণাভাৰে ৰা ভৰঙ্গমেৰ. এতস্মিং ঠানে কালং করোতীতি তদারম্মণানন্তরেন চুতিচিত্তেন, তদারম্মণাভাৰে ৰা ভৰঙ্গসঙ্খাতেনেৰ চুতিচিত্তেন চৰতীতি অত্থো. ভৰঙ্গমেৰ হি চুতিচিত্তং হুত্ৰা পৰত্ততীতি চুতিচিত্তং ইধ ‘‘ভৰঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তন্তি. মনোদ্ৰারৰিসযো লহুকোতি লহুকপচ্চুপট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অরূপধম্মানং…পে… লহুকো’’তি. অরূপধম্মস্স হি মনোদ্ৰারস্স ৰিসযো লহুকপচ্চুপট্ঠানোতি. বলৰতি চ রূপধম্মস্স কাযদ্ৰারস্স ৰিসযে অপ্পৰত্তিত্ৰা মনোদ্ৰারৰিসযে কম্মাদিম্হি পঠমং চিত্তপ্পৰত্তিদস্সনেন অরূপধম্মানং ৰিসযস্স লহুকতা দীপিতাতি. রূপানং ৰিসযাভাৰেপি ৰা ‘‘অরূপধম্মান’’ন্তি ৰচনং যেসং ৰিসযো অত্থি, তংদস্সনত্থমেৰাতি দট্ঠব্বং. তেন লহুকম্মাদীসু চিত্তপ্পৰত্তিতো লহুগহণীযতা ৰিসযস্স লহুকতা.
কম্মাদীনং ভূমিচিত্তুপাদাদিৰসেন ৰিত্থারতো অনন্তো পভেদোতি ‘‘সঙ্খেপতো’’তি আহ.
অৰিজ্জাতণ্হাদিকিলেসেসু অনুপচ্ছিন্নেস্ৰেৰ কম্মাদিনো উপট্ঠানং, তঞ্চারব্ভ চিত্তসন্তানস্স ভৰন্তরনিন্নপোণপব্ভারতা হোতীতি আহ ‘‘অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৰিনামিত’’ন্তি. সন্তানে হি ৰিনামিতে তদেকদেসভূতং পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৰিনামিতমেৰ হোতি, ন চ একদেসৰিনামিতভাৰেন ৰিনা সন্তানৰিনামিততা অত্থীতি. সব্বত্থ পন ‘‘দুগ্গতিপটিসন্ধিনিন্নায চুতিযা পুরিমজৰনানি অকুসলানি, ইতরায চ কুসলানী’’তি নিচ্ছিনন্তি. ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি অনুব্যঞ্জনস্সাদগধিতং ৰা. তস্মিং চে সমযে কালং করোতি, ঠানমেতং ৰিজ্জতি, যং দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরং গতিং উপপজ্জেয্য নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫) ৰুত্তং. তস্মা আসন্নং অকুসলং দুগ্গতিযং, কুসলঞ্চ সুগতিযং পটিসন্ধিযা উপনিস্সযো হোতীতি.
রাগাদিহেতুভূতং হীনমারম্মণন্তি অকুসলৰিপাকস্স আরম্মণং ভৰিতুং যুত্তং অনিট্ঠারম্মণং আহ. তম্পি হি সঙ্কপ্পৰসেন রাগস্সপি হেতু হোতীতি. অকুসলৰিপাকজনককম্মসহজাতানং ৰা তংসদিসাসন্নচুতিজৰনচেতনাসহজাতানঞ্চ রাগাদীনং হেতুভাৰো এৰ হীনতা. তঞ্হি পচ্ছানুতাপজনককম্মানমারম্মণং কম্মৰসেন অনিট্ঠং অকুসলৰিপাকস্স আরম্মণং ভৰেয্য, অঞ্ঞথা চ ইট্ঠারম্মণে পৰত্তস্স অকুসলকম্মস্স ৰিপাকো কম্মনিমিত্তারম্মণো ন ভৰেয্য. ন হি অকুসলৰিপাকো ইট্ঠারম্মণো ভৰিতুমরহতীতি. পঞ্চদ্ৰারে চ আপাথমাগচ্ছন্তং পচ্চুপ্পন্নং কম্মনিমিত্তং আসন্নকতকম্মারম্মণসন্ততিযং উপ্পন্নং তংসদিসঞ্চ দট্ঠব্বং, অঞ্ঞথা তদেৰ পটিসন্ধিআরম্মণূপট্ঠাপকং তদেৰ চ পটিসন্ধিজনকং ভৰেয্য, ন চ পটিসন্ধিযা উপচারভূতানি ৰিয ‘‘এতস্মিং তযা পৰত্তিতব্ব’’ন্তি পটিসন্ধিযা আরম্মণং অনুপাদেন্তানি ৰিয চ পৰত্তানি চুতিআসন্নানি জৰনানি পটিসন্ধিজনকানি ভৰেয্যুং. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) হি ৰুত্তং. তদা চ তংসমানৰীথিযং ৰিয পৰত্তমানানি কথং কতূপচিতানি সিযুং, ন চ অস্সাদিতানি তদা, ন চ লোকিযানি লোকুত্তরানি ৰিয সমানৰীথিফলানি হোন্তি.
‘‘পুব্বে ৰাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৰেদনীযং, পচ্ছা ৰাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৰেদনীযং, মরণকালে ৰাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০৩) –
আদিনা সুত্তে মরণকালে সমত্তায সমাদিন্নায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিযা চ সহজাতচেতনায পটিসন্ধিদানং ৰুত্তং, ন চ দুব্বলেহি পঞ্চদ্ৰারিকজৰনেহি মিচ্ছাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠি ৰা সমত্তা হোতি সমাদিন্না. ৰক্খতি চ –
‘‘সব্বম্পি হেতং কুসলাকুসলধম্মপটিৰিজাননাদিচৰনপরিযোসানং কিচ্চং মনোদ্ৰারিকচিত্তেনেৰ হোতি, ন পঞ্চদ্ৰারিকেনাতি সব্বস্সপেতস্স কিচ্চস্স করণে সহজৰনকানি ৰীথিচিত্তানি পটিক্খিত্তানী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬৬).
তত্থ হি ‘‘ন কিঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতীতি ‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’তি (ধ. প. ১-২) এৰং ৰুত্তং একম্পি কুসলং ৰা অকুসলং ৰা ন পটিৰিজানাতী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬৬) চ ৰুত্তং. যেসং পটিৰিভাৰনপ্পৰত্তিযা সুখং ৰা দুক্খং ৰা অন্ৰেতি, তেসং সা পৰত্তি পঞ্চদ্ৰারে পটিক্খিত্তা, কুসলাকুসলকম্মসমাদানঞ্চ তাদিসমেৰাতি. তদারম্মণানন্তরং পন চৰনং, তদনন্তরা চ উপপত্তি মনোদ্ৰারিকা এৰ হোতি, ন সহজৰনকৰীথিচিত্তে পরিযাপন্নাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ইধ পঞ্চদ্ৰারিকতদারম্মণানন্তরং চুতি, তদনন্তরং পটিসন্ধি চ ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. তত্থ অৰসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে রূপাদিম্হি উপ্পন্নং পটিসন্ধিং সন্ধাযেৰ ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণং উপপত্তিচিত্তং পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, অৰসেসেকচিত্তক্খণাযুকে চ উপ্পন্নং সন্ধায ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণং উপপত্তিচিত্তং অতীতারম্মণস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২৮) ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
সুদ্ধায ৰাতি মহগ্গতকম্মনিমিত্তারম্মণায জৰনৰীথিযা তদারম্মণরহিতাযাতি অত্থো. সা পন জৰনৰীথি মহগ্গতৰিপাকস্স উপচারো ৰিয দট্ঠব্বা. কেচি পন তং ৰীথিং মহগ্গতাৰসানং ৰদন্তি. অতীতারম্মণা একাদসৰিধা, নৰত্তব্বারম্মণা সত্তৰিধা.
এতেনানুসারেন আরুপ্পচুতিযাপি অনন্তরা পটিসন্ধি ৰেদিতব্বাতি ইদং কস্মা ৰুত্তং, ননু ‘‘পথৰীকসিণজ্ঝানাদিৰসেন পটিলদ্ধমহগ্গতসুগতিযং ঠিতস্সা’’তি এৰমাদিকে এৰ নযে অযম্পি পটিসন্ধি অৰরুদ্ধাতি? ন, তত্থ রূপাৰচরচুতিঅনন্তরায এৰ পটিসন্ধিযা ৰুত্তত্তা. তত্থ হি ‘‘পথৰীকসিণাদিকং ৰা নিমিত্তং মহগ্গতচিত্তং ৰা মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি. চক্খুসোতানং ৰা’’তিআদিকেন রূপাৰচরচুতিযা এৰ অনন্তরা পটিসন্ধি ৰুত্তাতি ৰিঞ্ঞাযতি. অথাপি যথাসম্ভৰযোজনায অযম্পি পটিসন্ধি তত্থেৰ অৰরুদ্ধা, অরূপাৰচরচুতিঅনন্তরা পন রূপাৰচরপটিসন্ধি নত্থি, অরূপাৰচরে চ উপরূপরিচুতিযা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা পটিসন্ধীতি চতুত্থারুপ্পচুতিযা নৰত্তব্বারম্মণা পটিসন্ধি নত্থি. তেন ততো তত্থেৰ অতীতারম্মণা কামাৰচরে চ অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধি ইতরাহি চ যথাসম্ভৰং অতীতনৰত্তব্বারম্মণা আরুপ্পপটিসন্ধি, অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণা চ কামাৰচরপটিসন্ধি যোজেতব্বাতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ৰিসুং উদ্ধরণং কতং.
এৰং আরম্মণৰসেন একৰিধায কামাৰচরসুগতিচুতিযা দুৰিধা দুগ্গতিপটিসন্ধি, দুগ্গতিচুতিযা দুৰিধা সুগতিপটিসন্ধি, কামাৰচরসুগতিচুতিযা দ্ৰিএকদ্ৰিপ্পকারানং কামরূপারুপ্পানং ৰসেন পঞ্চৰিধা সুগতিপটিসন্ধি, রূপাৰচরচুতিযা চ তথেৰ পঞ্চৰিধা, দুৰিধায আরুপ্পচুতিযা পচ্চেকং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং কামারুপ্পানং ৰসেন অট্ঠৰিধা চ পটিসন্ধি দস্সিতা, দুগ্গতিচুতিযা পন একৰিধায দুগ্গতিপটিসন্ধি দুৰিধা ন দস্সিতা, তং দস্সেতুং ‘‘দুগ্গতিযং ঠিতস্স পনা’’তিআদিমাহ. যথাৰুত্তা পন –
দ্ৰিদ্ৰিপঞ্চপ্পকারা চ, পঞ্চাট্ঠদুৰিধাপি চ;
চতুৰীসতি সব্বাপি, তা হোন্তি পটিসন্ধিযো.
‘‘কামাৰচরস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা’’তিআদিনা (ধ. স. ৪৩১, ৪৫৫, ৪৯৮) নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো দস্সিতপ্পকারোতি উপনিস্সযপচ্চযভাৰমেৰ দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ.
আদিনা সহাতিআদিনা ৰিমিস্সৰিঞ্ঞাণেন সহ. ওমতো দ্ৰে ৰা তযো ৰা দসকা উপ্পজ্জন্তীতি গব্ভসেয্যকানং ৰসেন ৰুত্তং. অঞ্ঞত্থ হি অনেকে কলাপা সহ উপ্পজ্জন্তি. ব্রহ্মত্তভাৰেপি হি অনেকগাৰুতপ্পমাণে অনেকে কলাপা সহুপ্পজ্জন্তীতি তিংসতো অধিকানেৰ রূপানি হোন্তি গন্ধরসাহারানং পটিক্খিত্তত্তা চক্খুসোতৰত্থুসত্তকজীৰিতছক্কভাৰেপি তেসং বহুত্তা. অট্ঠকথাযং পন তত্থপি চক্খুসোতৰত্থুদসকানং জীৰিতনৰকস্স চ উপ্পত্তি ৰুত্তা, পাল়িযং পন ‘‘রূপধাতুযা উপপত্তিক্খণে ঠপেত্ৰা অসঞ্ঞসত্তানং দেৰানং পঞ্চাযতনানি পাতুভৰন্তি, পঞ্চ ধাতুযো পাতুভৰন্তী’’তি ৰুত্তং, তথা ‘‘রূপধাতুযা ছ আযতনানি নৰ ধাতুযো’’তি সব্বসঙ্গহৰসেন তত্থ ৰিজ্জমানাযতনধাতুযো দস্সেতুং ৰুত্তং. কথাৰত্থুম্হি চ ঘানাযতনাদীনং ৰিয গন্ধাযতনাদীনঞ্চ তত্থ ভাৰো পটিক্খিত্তো ‘‘অত্থি তত্থ ঘানাযতনন্তি? আমন্তা, অত্থি তত্থ গন্ধাযতনন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তিআদিনা (কথা. ৫১৯), ন চ অফোট্ঠব্বাযতনানং পথৰীধাতুআদীনং ৰিয অগন্ধরসাযতনানং গন্ধরসানং তত্থ ভাৰো সক্কা ৰত্তুং ফুসিতুং অসক্কুণেয্যতাৰিনিমুত্তস্স পথৰীআদিসভাৰস্স ৰিয গন্ধরসভাৰৰিনিমুত্তস্স গন্ধরসসভাৰস্স অভাৰা.
যদি চ ঘানসম্ফস্সাদীনং কারণভাৰো নত্থীতি আযতনানীতি তেন ৰুচ্চেয্যুং, ধাতু-সদ্দো পন নিস্সত্তনিজ্জীৰৰাচকোতি গন্ধধাতুরসধাতূতি অৰচনে নত্থি কারণং, ধম্মভাৰো চ তেসং একন্তেন ইচ্ছিতব্বো সভাৰধারণাদিলক্খণতো অঞ্ঞস্স অভাৰা, ধম্মানঞ্চ আযতনভাৰো একন্ততো যমকে (যম. ১. আযতনযমক.১৩) ৰুত্তো ‘‘ধম্মো আযতনন্তি? আমন্তা’’তি. তস্মা তেসং গন্ধরসাযতনভাৰাভাৰেপি কোচি আযতনসভাৰো ৰত্তব্বো. যদি চ ফোট্ঠব্বভাৰতো অঞ্ঞো পথৰীধাতুআদিভাৰো ৰিয গন্ধরসভাৰতো অঞ্ঞো তেসং কোচি সভাৰো সিযা, তেসং ধম্মাযতনে সঙ্গহো. গন্ধরসভাৰে পন আযতনভাৰে চ সতি গন্ধো চ সো আযতনঞ্চ গন্ধাযতনং, রসো চ সো আযতনঞ্চ রসাযতনন্তি ইদমাপন্নমেৰাতি গন্ধরসাযতনভাৰো চ ন সক্কা নিৰারেতুং, ‘‘তযো আহারা’’তি (ৰিভ. ৯৯৩) চ ৰচনতো কবল়ীকারাহারস্স তত্থ অভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি. তস্মা যথা পাল়িযা অৰিরোধো হোতি, তথা রূপগণনা কাতব্বা. এৰঞ্হি ধম্মতা ন ৰিলোমিতা হোতীতি.
জাতিউণ্ণাযাতি গব্ভং ফালেত্ৰা গহিতউণ্ণাযাতিপি ৰদন্তি. সম্ভৰভেদোতি অত্থিতাভেদো. নিজ্ঝামতণ্হিকা কির নিচ্চং দুক্খাতুরতায কামং সেৰিত্ৰা গব্ভং ন গণ্হন্তি.
রূপীব্রহ্মেসু তাৰ ওপপাতিকযোনিকেসূতি ওপপাতিকযোনিকেহি রূপীব্রহ্মে নিদ্ধারেতি. ‘‘সংসেদজোপপাতীসু অৰকংসতো তিংসা’’তি এতং ৰিৰরন্তো আহ ‘‘অৰকংসতো পনা’’তিআদি, তং পনেতং পাল়িযা ন সমেতি. ন হি পাল়িযং কামাৰচরানং সংসেদজোপপাতিকানং অঘানকানং উপপত্তি ৰুত্তা. ধম্মহদযৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১০০৭) হি –
‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তি, কস্সচি দসাযতনানি, কস্সচি অপরানি দসাযতনানি, কস্সচি নৰাযতনানি, কস্সচি সত্তাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি –
ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি. তথা ‘‘দসাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি তিক্খত্তুং ৰত্তব্বং সিযা, অঘানকউপপত্তিযা ৰিজ্জমানায তিক্খত্তুঞ্চ ‘‘নৰাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি, ন চ তং ৰুত্তং. এৰং ধাতুপাতুভাৰাদিপঞ্হেসু যমকেপি ঘানজিৰ্হাকাযানং সহচারিতা ৰুত্তাতি.
চুতিপটিসন্ধীনং খন্ধাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানতা অভেদো, অসমানতা ভেদো. নযমুখমত্তং দস্সেত্ৰা ৰুত্তং অৰুত্তঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হিত্ৰা আহ ‘‘অযং তাৰ অরূপভূমীসুযেৰ নযো’’তি. রূপারূপাৰচরানং উপচারস্স বলৰতায ততো চৰিত্ৰা দুগ্গতিযং উপপত্তি নত্থীতি ‘‘একচ্চসুগতিচুতিযা’’তি আহ. একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধীতি এত্থ একচ্চগ্গহণস্স পযোজনং মগ্গিতব্বং. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো সিযা – নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীসু ৰুত্তা একচ্চে ৰিনিপাতিকা তিহেতুকাদিপটিসন্ধিকা, তেসং তং পটিসন্ধিং ৰিনিপাতভাৰেন দুগ্গতিপটিসন্ধীতি গহেত্ৰা সব্বসুগতিচুতিযাৰ সা পটিসন্ধি হোতি, ন একচ্চসুগতিচুতিযা এৰাতি তংনিৰত্তনত্থং একচ্চদুগ্গতিগ্গহণং কতং. অপাযপটিসন্ধি এৰ হি একচ্চসুগতিচুতিযা হোতি, ন সব্বসুগতিচুতিযা. অথ ৰা দুগ্গতিপটিসন্ধি দুৰিধা একচ্চসুগতিচুতিযা অনন্তরা দুগ্গতিচুতিযা চাতি. তত্থ পচ্ছিমং ৰজ্জেত্ৰা পুরিমং এৰ গণ্হিতুং আহ ‘‘একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তি. অহেতুকচুতিযা সহেতুকপটিসন্ধীতি দুহেতুকা তিহেতুকা চ যোজেতব্বা. মণ্ডূকদেৰপুত্তাদীনং ৰিয হি অহেতুকচুতিযা তিহেতুকপটিসন্ধিপি হোতীতি.
তস্স তস্স ৰিপরীততো চ যথাযোগং যোজেতব্বন্তি ‘‘একচ্চসুগতিচুতিযা একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তিআদীসু ভেদৰিসেসেসু ‘‘একচ্চদুগ্গতিচুতিযা একচ্চসুগতিপটিসন্ধী’’তিআদিনা যং যং যুজ্জতি, তং তং যোজেতব্বন্তি অত্থো. যুজ্জমানমত্তাপেক্খনৰসেন নপুংসকনিদ্দেসো কতো, যোজেতব্বন্তি ৰা ভাৰত্থো দট্ঠব্বো. অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণায মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণাতিআদীসু পন ৰিপরীতযোজনা ন কাতব্বা. ন হি মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণায চুতিযা অরূপভূমীসু অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণা পটিসন্ধি অত্থি. চতুক্খন্ধায অরূপচুতিযা পঞ্চক্খন্ধা কামাৰচরপটিসন্ধীতি এতস্স ৰিপরিযাযো সযমেৰ যোজিতো. অতীতারম্মণচুতিযা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধীতি এতস্স চ ৰিপরিযাযো নত্থি এৰাতি. ভেদৰিসেসো এৰ চ এৰং ৰিত্থারেন দস্সিতো, অভেদৰিসেসো পন একেকস্মিং ভেদে তত্থ তত্থেৰ চুতিপটিসন্ধিযোজনাৰসেন যোজেতব্বো ‘‘পঞ্চক্খন্ধায কামাৰচরায পঞ্চক্খন্ধা কামাৰচরা…পে… অৰিতক্কঅৰিচারায অৰিতক্কঅৰিচারা’’তি, চতুক্খন্ধায পন চতুক্খন্ধা সযমেৰ যোজিতা. এতেনেৰ নযেন সক্কা ঞাতুন্তি পঞ্চক্খন্ধাদীসু অভেদৰিসেসো ন দস্সিতোতি. ততো হেতুং ৰিনাতি তত্থ হেতুং ৰিনা.
অঙ্গপচ্চঙ্গসন্ধীনং বন্ধনানি অঙ্গপচ্চঙ্গসন্ধিবন্ধনানি, তেসং ছেদকানং. নিরুদ্ধেসু চক্খাদীসূতি অতিমন্দভাৰূপগমনং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানন্তরম্পি হি পুব্বে চুতি দস্সিতা. যমকে চ (যম. ১.আযতনযমক.১২০) –
‘‘যস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতি, তস্স মনাযতনং নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন মনাযতনং নিরুজ্ঝতি, তস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতীতি? সচিত্তকানং অচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং মনাযতনং নিরুজ্ঝতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতি. সচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং মনাযতনঞ্চ নিরুজ্ঝতি, চক্খাযতনঞ্চ নিরুজ্ঝতী’’তি –
আদিনা চক্খাযতনাদীনং চুতিচিত্তেন সহ নিরোধো ৰুত্তোতি. লদ্ধো অৰসেসো অৰিজ্জাদিকো ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো এতেনাতি লদ্ধাৰসেসপচ্চযো, সঙ্খারো. অৰিজ্জাপটিচ্ছাদিতাদীনৰে তস্মিং কম্মাদিৰিসযে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণভাৰেন উপ্পত্তিট্ঠানভূতে তণ্হায অপ্পহীনত্তা এৰ পুরিমুপ্পন্নায চ সন্ততিযা পরিণতত্তা পটিসন্ধিট্ঠানাভিমুখং ৰিঞ্ঞাণং নিন্নপোণপব্ভারং হুত্ৰা পৰত্ততীতি আহ ‘‘তণ্হা নামেতী’’তি. সহজাতসঙ্খারাতি চুতিআসন্নজৰনৰিঞ্ঞাণসহজাতচেতনা, সব্বেপি ৰা ফস্সাদযো. তস্মিং পটিসন্ধিট্ঠানে কম্মাদিৰিসযে ৰিঞ্ঞাণং খিপন্তি, খিপন্তা ৰিয তস্মিং ৰিসযে পটিসন্ধিৰসেন ৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্স হেতুভাৰেন পৰত্তন্তীতি অত্থো.
তন্তি তং ৰিঞ্ঞাণং, চুতিপটিসন্ধিতদাসন্নৰিঞ্ঞাণানং সন্ততিৰসেন ৰিঞ্ঞাণন্তি উপনীতেকত্তং. তণ্হায নামিযমানং…পে… পৰত্ততীতি নমনখিপনপুরিমনিস্সযজহনাপরনিস্সযস্সাদননিস্সযরহিতপৰত্তনানি সন্ততিৰসেন তস্সেৰেকস্স ৰিঞ্ঞাণস্স হোন্তি, ন অঞ্ঞস্সাতি দস্সেতি. সন্ততিৰসেনাতি চ ৰদন্তো ‘‘তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি অনঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ১.৩৯৬) ইদঞ্চ মিচ্ছাগাহং পটিক্খিপতি. সতি হি নানত্তনযে সন্ততিৰসেন একত্তনযো হোতীতি. ওরিমতীররুক্খৰিনিবদ্ধরজ্জু ৰিয পুরিমভৰত্তভাৰৰিনিবন্ধং কম্মাদিআরম্মণং দট্ঠব্বং, পুরিসো ৰিয ৰিঞ্ঞাণং, তস্স মাতিকাতিক্কমনিচ্ছা ৰিয তণ্হা, অতিক্কমনপযোগো ৰিয খিপনকসঙ্খারা. যথা চ সো পুরিসো পরতীরে পতিট্ঠহমানো পরতীররুক্খৰিনিবদ্ধং কিঞ্চি অস্সাদযমানো অনস্সাদযমানো ৰা কেৰলং পথৰিযং সবলপযোগেহেৰ পতিট্ঠাতি, এৰমিদম্পি ভৰন্তরত্তভাৰৰিনিবদ্ধং হদযৰত্থুনিস্সযং পঞ্চৰোকারভৰে অস্সাদযমানং চতুৰোকারভৰে অনস্সাদযমানং ৰা কেৰলং আরম্মণসম্পযুত্তকম্মেহেৰ পৰত্ততি. তত্থ অস্সাদযমানন্তি পাপুণন্তং, পটিলভমানন্তি অত্থো.
ভৰন্তরাদিপটিসন্ধানতোতি ভৰন্তরস্স আদিসম্বন্ধনতো, ভৰন্তরাদযো ৰা ভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসন্তরা, তেসং পটিসন্ধানতোতি অত্থো. কম্মন্তি পটিসন্ধিজনকং কম্মং. সঙ্খারাতি চুতিআসন্নজৰনৰিঞ্ঞাণসহগতা খিপনকসঙ্খারা.
সদ্দাদিহেতুকাতি এত্থ পটিঘোসো সদ্দহেতুকো, পদীপো পদীপন্তরাদিহেতুকো, মুদ্দা লঞ্ছনহেতুকা, ছাযা আদাসাদিগতমুখাদিহেতুকা. অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰা হোন্তীতি সদ্দাদিপচ্চযদেসং অগন্ত্ৰা সদ্দাদিহেতুকা হোন্তি ততো পুব্বে অভাৰা, এৰমিদম্পি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ন হেতুদেসং গন্ত্ৰা তংহেতুকং হোতি ততো পুব্বে অভাৰা, তস্মা ন ইদং হেতুদেসতো পুরিমভৰতো আগতং পটিঘোসাদযো ৰিয সদ্দাদিদেসতো, নাপি তত্থ হেতুনা ৰিনা উপ্পন্নং সদ্দাদীহি ৰিনা পটিঘোসাদযো ৰিযাতি অত্থো. অথ ৰা অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰা হোন্তীতি পুব্বে পচ্চযদেসে সন্নিহিতা হুত্ৰা ততো অঞ্ঞত্র গন্ত্ৰা তপ্পচ্চযা ন হোন্তি উপ্পত্তিতো পুব্বে অভাৰা, নাপি সদ্দাদিপচ্চযা ন হোন্তি, এৰমিদম্পীতি ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. এস নযোতি বীজঙ্কুরাদীসু সব্বহেতুহেতুসমুপ্পন্নেসু যথাসম্ভৰং যোজনা কাতব্বাতি দস্সেতি. ইধাপি হি হেতুহেতুসমুপ্পন্নৰিঞ্ঞাণানং একন্তমেকত্তে সতি ন মনুস্সগতিকো দেৰগতিভূতো সিযা, একন্তনানত্তে ন কম্মৰতো ফলং সিযা. ততো ‘‘রত্তস্স বীজং, রত্তস্স ফল’’ন্তিআদিকস্স ৰিয ‘‘ভূতপুব্বাহং, ভন্তে, রোহিতস্সো নাম ইসী’’তিআদিকস্স (সং. নি. ১.১০৭) ৰোহারস্স লোপো সিযা, তস্মা এত্থ সন্তানবন্ধে সতি হেতুহেতুসমুপ্পন্নেসু ন একন্তমেৰ একতা ৰা নানতা ৰা উপগন্তব্বা. এত্থ চ একন্তএকতাপটিসেধেন ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তি ইমং দিট্ঠিং নিৰারেতি, একন্তনানতাপটিসেধেন ‘‘পরংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তি, হেতুহেতুসমুপ্পন্নভাৰৰচনেন ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি. এত্থাতি একসন্তানে.
চতুমধুরঅলত্তকরসাদিভাৰনা অম্বমাতুলুঙ্গাদিবীজানং অভিসঙ্খারো. এত্থ বীজং ৰিয কম্মৰা সত্তো, অভিসঙ্খারো ৰিয কম্মং, বীজস্স অঙ্কুরাদিপ্পবন্ধো ৰিয সত্তস্স পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণাদিপ্পবন্ধো, তত্থুপ্পন্নস্স মধুরস্স রত্তকেসরস্স ৰা ফলস্স ৰা তস্সেৰ বীজস্স, ততো এৰ চ অভিসঙ্খারতো ভাৰো ৰিয কম্মকারকস্সেৰ সত্তস্স, তংকম্মতো এৰ চ ফলস্স ভাৰো ৰেদিতব্বো. বালসরীরে কতং ৰিজ্জাপরিযাপুণনং সিপ্পসিক্খনং ওসধপ্পযোগো চ ন ৰুড্ঢসরীরং গচ্ছন্তি. অথ চ তংনিমিত্তং ৰিজ্জাপাটৰং সিপ্পজাননং অনামযতা চ ৰুড্ঢসরীরে হোতি, ন চ তং অঞ্ঞস্স হোতি তংসন্ততিপরিযাপন্নে এৰ ৰুড্ঢসরীরে উপ্পজ্জনতো, ন চ যথাপযুত্তেন ৰিজ্জাপরিযাপুণনাদিনা ৰিনা অঞ্ঞতো হোতি তদভাৰে অভাৰতো. এৰমিধাপি সন্তানে যং ফলং, এতং নাঞ্ঞস্স, ন চ অঞ্ঞতোতি যোজেতব্বং. ন অঞ্ঞতোতি এতেন চ সঙ্খারাভাৰে ফলাভাৰমেৰ দস্সেতি, নাঞ্ঞপচ্চযনিৰারণং করোতি.
যম্পি ৰুত্তং, তত্থ ৰদামাতি ৰচনসেসো. তত্থ ৰা উপভুঞ্জকে অসতি সিদ্ধা ভুঞ্জকসম্মুতীতি সম্বন্ধো. ফলতীতি সম্মুতি ফলতিসম্মুতি.
এৰং সন্তেপীতি অসঙ্কন্তিপাতুভাৰে, তত্থ চ যথাৰুত্তদোসপরিহরণে সতি সিদ্ধেতি অত্থো. পৰত্তিতো পুব্বেতি কম্মাযূহনক্খণতো পুব্বে. পচ্ছা চাতি ৰিপচ্চনপৰত্তিতো পচ্ছা চ. অৰিপক্কৰিপাকা কতত্তা চে পচ্চযা, ৰিপক্কৰিপাকানম্পি কতত্তং সমানন্তি তেসম্পি ফলাৰহতা সিযাতি আসঙ্কানিৰত্তনত্থং আহ ‘‘ন চ নিচ্চং ফলাৰহা’’তি. ন ৰিজ্জমানত্তা ৰা অৰিজ্জমানত্তা ৰাতি এতেন ৰিজ্জমানত্তং অৰিজ্জমানত্তঞ্চ নিস্সায ৰুত্তদোসেৰ পরিহরতি.
তস্সা পাটিভোগকিরিযায, ভণ্ডকীণনকিরিযায, ইণগহণাদিকিরিযায ৰা করণমত্তং তংকিরিযাকরণমত্তং. তদেৰ তদত্থনিয্যাতনে পটিভণ্ডদানে ইণদানে চ পচ্চযো হোতি, অফলিতনিয্যাতনাদিফলন্তি অত্থো.
অৰিসেসেনাতি ‘‘তিহেতুকো তিহেতুকস্সা’’তিআদিকং ভেদং অকত্ৰাৰ সামঞ্ঞতো, পিণ্ডৰসেনাতি অত্থো. সব্বত্থ উপনিস্সযপচ্চযো বলৰকম্মস্স ৰসেন যোজেতব্বো. ‘‘দুব্বলঞ্হি উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতী’’তি ৰক্খমানমেৰেতং পট্ঠানৰণ্ণনাযন্তি. অৰিসেসেনাতি সব্বপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং সহ সঙ্গণ্হাতি. দ্ৰাদসাকুসলচেতনাভেদোতি এত্থ উদ্ধচ্চসহগতা কস্মা গহিতাতি ৰিচারেতব্বমেতং. একস্স ৰিঞ্ঞাণস্স তথেৰ পচ্চযো পটিসন্ধিযং, নো পৰত্তেতি একস্সেৰ পচ্চযভাৰনিযমো পটিসন্ধিযং, নো পৰত্তে. পৰত্তে হি সত্তন্নম্পি পচ্চযোতি অধিপ্পাযো. ‘‘তথা কামাৰচরদেৰলোকেপি অনিট্ঠা রূপাদযো নত্থী’’তি ৰুত্তং, দেৰানং পন পুব্বনিমিত্তপাতুভাৰকালে মিলাতমালাদীনং অনিট্ঠতা কথং ন সিযা.
স্ৰেৰ দ্ৰীসু ভৰেসূতি এত্থ একূনতিংসচেতনাভেদম্পি চিত্তসঙ্খারং চিত্তসঙ্খারভাৰেন একত্তং উপনেত্ৰা ‘‘স্ৰেৰা’’তি ৰুত্তং. তদেকদেসো পন কামাৰচরচিত্তসঙ্খারোৰ তেরসন্নং নৰন্নঞ্চ পচ্চযো দট্ঠব্বো. একদেসপচ্চযভাৰেন হি সমুদাযো ৰুত্তোতি.
যত্থ চ ৰিত্থারপ্পকাসনং কতং, ততো ভৰতো পট্ঠায মুখমত্তপ্পকাসনং কাতুকামো আহ ‘‘আদিতো পট্ঠাযা’’তি. তেন ‘‘দ্ৰীসু ভৰেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. ততিযজ্ঝানভূমিৰসেনাতি এতেন একত্তকাযএকত্তসঞ্ঞীসামঞ্ঞেন চতুত্থজ্ঝানভূমি চ অসঞ্ঞারুপ্পৰজ্জা গহিতাতি ৰেদিতব্বা. যথাসম্ভৰন্তি একৰীসতিযা কামাৰচররূপাৰচরকুসলৰিপাকেসু চুদ্দসন্নং পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ, সত্তন্নং পৰত্তে এৰ. অযং যথাসম্ভৰো.
চতুন্নং ৰিঞ্ঞাণানন্তি ভৰাদযো অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং, চতূসু অন্তোগধানং পন তিণ্ণং ৰিঞ্ঞাণানং তীসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু চ পচ্চযভাৰো যোজেতব্বো, অৰিঞ্ঞাণকে সত্তাৰাসে সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণে অৰিজ্জমানেপি তস্স সঙ্খারহেতুকত্তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. এতস্মিঞ্চ মুখমত্তপ্পকাসনে পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং দুগ্গতিআদীসু পৰত্তিযং কুসলৰিপাকাদিৰিঞ্ঞাণানং পচ্চযভাৰো ভৰেসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি ন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
ৰিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নামরূপপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৮. সুত্তন্তাভিধম্মেসু নামরূপদেসনাৰিসেসো দেসনাভেদো. তযো খন্ধাতি এতং যদিপি পাল়িযং নত্থি, অত্থতো পন ৰুত্তমেৰ হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
অণ্ডজানঞ্চ অভাৰকানন্তি যোজেতব্বং. সন্ততিসীসানীতি কলাপসন্তানমূলানি. যদিপি ৰিকাররূপানি পটিসন্ধিক্খণে ন সন্তি, লক্খণপরিচ্ছেদরূপানি পন সন্তীতি তানি অপরিনিপ্ফন্নানি পরমত্থতো ৰিৰজ্জেন্তো আহ ‘‘রূপরূপতো’’তি.
কামভৰে পন যস্মা সেসওপপাতিকানন্তি এত্থ কিঞ্চাপি কামভৰে ‘‘ওপপাতিকা’’তি ৰুত্তা ন সন্তি, যেন সেসগ্গহণং সাত্থকং ভৰেয্য, অণ্ডজগব্ভসেয্যকেহি পন ওপপাতিকসংসেদজা সেসা হোন্তীতি সেসগ্গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা ব্রহ্মকাযিকাদিকেহি ওপপাতিকেহি ৰুত্তেহি সেসে সন্ধায ‘‘সেসওপপাতিকান’’ন্তি আহ. তে পন অরূপিনোপি সন্তীতি ‘‘কামভৰে’’তি ৰুত্তং, অপরিপুণ্ণাযতনানং পন নামরূপং যথাসম্ভৰং রূপমিস্সকৰিঞ্ঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তনযেন সক্কা ধম্মগণনাতো ৰিঞ্ঞাতুন্তি ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
অৰকংসতো দ্ৰে অট্ঠকানেৰ উতুচিত্তসমুট্ঠানানি হোন্তীতি সসদ্দকালং সন্ধায ‘‘উক্কংসতো দ্ৰিন্নং নৰকান’’ন্তি ৰুত্তং. পুব্বেতি খন্ধৰিভঙ্গেতি ৰদন্তি. তত্থ হি ‘‘একেকচিত্তক্খণে তিক্খত্তুং উপ্পজ্জমান’’ন্তি ৰুত্তং. ইধেৰ ৰা ৰুত্তং সন্ততিদ্ৰযাদিকং সত্তকপরিযোসানং সন্ধাযাহ ‘‘পুব্বে ৰুত্তং কম্মসমুট্ঠানং সত্ততিৰিধ’’ন্তি, তং পনুপ্পজ্জমানং একেকচিত্তক্খণে তিক্খত্তুং উপ্পজ্জতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন ৰুত্তং ‘‘একেকচিত্তক্খণে তিক্খত্তুং উপ্পজ্জমান’’ন্তি. চতুদ্দিসা ৰৰত্থাপিতাতি অঞ্ঞমঞ্ঞসংসট্ঠসীসা মূলেন চতূসু দিসাসু ৰৰত্থাপিতা অঞ্ঞমঞ্ঞং আলিঙ্গেত্ৰা ঠিতা ভিন্নৰাহনিকা ৰিয.
পঞ্চৰোকারভৰে চ পৰত্তিযন্তি রূপাজনককম্মজং পঞ্চৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিকালং সহজাতৰিঞ্ঞাণপচ্চযঞ্চ সন্ধাযাহ. তদা হি ততো নামমেৰ হোতীতি, কম্মৰিঞ্ঞাণপচ্চযা পন সদাপি উভযং হোতীতি সক্কা ৰত্তুং, পচ্ছাজাতৰিঞ্ঞাণপচ্চযা চ রূপং উপত্থদ্ধং হোতীতি. অসঞ্ঞেসূতিআদি কম্মৰিঞ্ঞাণপচ্চযং সন্ধায ৰুত্তং, পঞ্চৰোকারভৰে চ পৰত্তিযন্তি ভৰঙ্গাদিজনককম্মতো অঞ্ঞেন রূপুপ্পত্তিকালং নিরোধসমাপত্তিকালং ভৰঙ্গাদিউপ্পত্তিকালতো অঞ্ঞকালঞ্চ সন্ধায ৰুত্তন্তি যুত্তং. ভৰঙ্গাদিউপ্পত্তিকালে হি তংজনকেনেৰ কম্মুনা উপ্পজ্জমানং রূপং, সো চ ৰিপাকো কম্মৰিঞ্ঞাণপচ্চযো হোতীতি সক্কা ৰত্তুং. সহজাতৰিঞ্ঞাণপচ্চযানপেক্খম্পি হি পৰত্তিযং কম্মেন পৰত্তমানং রূপং নামঞ্চ ন কম্মৰিঞ্ঞাণানপেক্খং হোতীতি. সব্বত্থাতি পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ. সহজাতৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, কম্মৰিঞ্ঞাণপচ্চযা চ নামরূপঞ্চ যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ নামরূপন্তি এত্থ নামরূপ-সদ্দো অত্তনো একদেসেন নাম-সদ্দেন নাম-সদ্দস্স সরূপো, রূপ-সদ্দেন চ রূপ-সদ্দস্স, তস্মা ‘‘সরূপানং একসেসো’’তি নামরূপ-সদ্দস্স ঠানং ইতরেসঞ্চ নামরূপ-সদ্দানং অদস্সনং দট্ঠব্বং.
ৰিপাকতো অঞ্ঞং অৰিপাকং. যতো দ্ৰিধা মতং, ততো যুত্তমেৰ ইদন্তি যোজেতব্বং. কুসলাদিচিত্তক্খণেতি আদি-সদ্দেন অকুসলকিরিযচিত্তক্খণে ৰিয ৰিপাকচিত্তক্খণেপি ৰিপাকাজনককম্মসমুট্ঠানং সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিপাকচিত্তক্খণে পন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণপচ্চযা পুব্বে ৰুত্তনযেন উভযঞ্চ উপলব্ভতীতি তাদিসৰিপাকচিত্তক্খণৰজ্জনত্থং ‘‘কুসলাদিচিত্তক্খণে’’তি ৰুত্তং.
সুত্তন্তিকপরিযাযেনাতি পট্ঠানে রূপানং উপনিস্সযপচ্চযস্স অৰুত্তত্তা ৰুত্তং, সুত্তন্তে পন ‘‘যস্মিং সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, সো তস্স উপনিস্সযো নিদানং হেতু পভৰো’’তি কত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণূপনিসং নামরূপ’’ন্তি রূপস্স চ ৰিঞ্ঞাণূপনিস্সযতা ৰুত্তা. ৰনপত্থপরিযাযে চ ৰনসণ্ডগামনিগমনগরজনপদপুগ্গলূপনিস্সযো ইরিযাপথৰিহারো, ততো চ চীৰরাদীনং জীৰিতপরিক্খারানং কসিরেন চ অপ্পকসিরেন চ সমুদাগমনং ৰুত্তং, ন চ ৰনসণ্ডাদযো আরম্মণূপনিস্সযাদিভাৰং ইরিযাপথানং চীৰরাদিসমুদাগমনস্স চ ভজন্তি, তস্মা ৰিনা অভাৰো এৰ চ সুত্তন্তপরিযাযতো উপনিস্সযভাৰো দট্ঠব্বো. নামস্স অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং কম্মারম্মণপটিসন্ধিআদিকালে আরম্মণপচ্চযোৰ হোতীতি ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি রূপস্সেৰ সুত্তন্তিকপরিযাযতো একধা পচ্চযভাৰো ৰুত্তো. সসংসযস্স হি রূপস্স তংপচ্চযো হোতীতি ৰুত্তে নামস্স হোতীতি ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি.
পৰত্তস্স পাকটত্তা অপাকটং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা পুচ্ছতি ‘‘কথং পনেত’’ন্তিআদিনা. সুত্ততো নামং, যুত্তিতো রূপং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতীতি জানিতব্বং. যুত্তিতো সাধেত্ৰা সুত্তেন তং দল়্হং করোন্তো ‘‘কম্মসমুট্ঠানস্সপি হী’’তিআদিমাহ. চিত্তসমুট্ঠানস্সেৰাতি চিত্তসমুট্ঠানস্স ৰিয. যস্মা নামরূপমেৰ পৰত্তমানং দিস্সতি, তস্মা তদেৰ ৰদন্তেন অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং. সুঞ্ঞতাপকাসনঞ্হি ধম্মচক্কপ্পৰত্তনন্তি অধিপ্পাযো. নামরূপমত্ততাৰচনেনেৰ ৰা পৰত্তিযা দুক্খসচ্চমত্ততা ৰুত্তা, দুক্খসচ্চপ্পকাসনেন চ তস্স সমুদযো, তস্স চ নিরোধো, নিরোধগামী চ মগ্গো পকাসিতো এৰ হোতি. অহেতুকস্স দুক্খস্স হেতুনিরোধা, অনিরুজ্ঝনকস্স চ অভাৰা, নিরোধস্স চ উপাযেন ৰিনা অনধিগন্তব্বত্তাতি চতুসচ্চপ্পকাসনং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনং যোজেতব্বং.
নামরূপপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সল়াযতনপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৯. নিযমতোতি চ ইদং চতুন্নং ভূতানং, ছন্নং ৰত্থূনং, জীৰিতস্স চ যথাসম্ভৰং সহজাতনিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযাদিনা একন্তেন সল়াযতনস্স পৰত্তমানস্স পচ্চযভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. রূপাযতনাদীনং পন সহজাতনিস্সযানুপালনভাৰো নত্থীতি অগ্গহণং ৰেদিতব্বং. আরম্মণারম্মণপুরেজাতাদিভাৰো চ তেসং ন সন্ততিপরিযাপন্নানমেৰ, ন চ চক্খাদীনং ৰিয একপ্পকারেনেৰাতি অনিযমতো পচ্চযভাৰো. নিযমতো…পে… জীৰিতিন্দ্রিযন্তি এৰন্তি এত্থ এৰং-সদ্দেন ৰা রূপাযতনাদীনম্পি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চ সল়াযতনন্তি এত্থ যদিপি ছট্ঠাযতনসল়াযতন-সদ্দানং সদ্দতো সরূপতা নত্থি, অত্থতো পন সল়াযতনেকদেসোৰ ছট্ঠাযতনন্তি একদেসসরূপতা অত্থীতি একদেসসরূপেকসেসো কতোতি ৰেদিতব্বো. অত্থতোপি হি সরূপানং একদেসসরূপেকসেসং ইচ্ছন্তি ‘‘ৰঙ্কো চ কুটিলো চ কুটিলা’’তি, তস্মা অত্থতো একদেসসরূপানঞ্চ একসেসেন ভৰিতব্বন্তি.
অথ ৰা ছট্ঠাযতনঞ্চ মনাযতনঞ্চ ছট্ঠাযতনন্তি ৰা, মনাযতনন্তি ৰা, ছট্ঠাযতনঞ্চ ছট্ঠাযতনঞ্চ ছট্ঠাযতনন্তি ৰা, মনাযতনঞ্চ মনাযতনঞ্চ মনাযতনন্তি ৰা একসেসং কত্ৰা চক্খাদীহি সহ ‘‘সল়াযতন’’ন্তি ৰুত্তন্তি তমেৰ একসেসং নামমত্তপচ্চযস্স, নামরূপপচ্চযস্স চ মনাযতনস্স ৰসেন কতং অত্থতো দস্সেন্তো আহ ‘‘ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চ সল়াযতনন্তি এৰং কতেকসেসস্সা’’তি. যথাৰুত্তোপি হি একসেসো অত্থতো ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চাতি এৰং কতো নাম হোতীতি. সব্বত্থ চ একসেসে কতে একৰচননিদ্দেসো কতেকসেসানং সল়াযতনাদিসদ্দৰচনীযতাসামঞ্ঞৰসেন কতোতি দট্ঠব্বো. অব্যাকতৰারে ৰক্খতীতি কিঞ্চাপি অকুসলৰারে কুসলৰারে চ ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতন’’ন্তি ৰুত্তং, সুত্তন্তভাজনীযে পন ৰিপাকছট্ঠাযতনমেৰ গহিতন্তি অধিপ্পাযেন অব্যাকতৰারমেৰ সাধকভাৰেন উদাহটন্তি দট্ঠব্বং. পচ্চযনযে পন ‘‘ছট্ঠা হোতি তং অৰকংসতো’’তিআদিনা অৰিপাকস্সপি পচ্চযো উদ্ধটো, সো নিরৰসেসং ৰত্তুকামতায উদ্ধটোতি ৰেদিতব্বো. ইধ সঙ্গহিতন্তি ইধ একসেসনযেন সঙ্গহিতং, তত্থ অব্যাকতৰারে লোকিযৰিপাকভাজনীযে ৰিভত্তন্তি ৰেদিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
নেয্যন্তি ঞেয্যং. উক্কংসাৰকংসোতি এত্থ সত্তধা পচ্চযভাৰতো উক্কংসো অট্ঠধা পচ্চযভাৰো, ততো পন নৰধা ততো ৰা দসধাতি অযং উক্কংসো, অৰকংসো পন দসধা পচ্চযভাৰতো নৰধা পচ্চযভাৰো, ততো অট্ঠধা, ততো সত্তধাতি এৰং ৰেদিতব্বো, ন পন সত্তধা পচ্চযভাৰতো এৰ দ্ৰেপি উক্কংসাৰকংসা যোজেতব্বা ততো অৰকংসাভাৰতোতি.
হদযৰত্থুনো সহাযং হুত্ৰাতি এতেন অরূপে ৰিয অসহাযং নামং ন হোতি, হদযৰত্থু চ নামেন সহ ছট্ঠাযতনস্স পচ্চযো হোতীতি এত্তকমেৰ দস্সেতি, ন পন যথা হদযৰত্থু পচ্চযো হোতি, তথা নামম্পীতি অযমত্থো অধিপ্পেতো. ৰত্থু হি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি, ন নামং, নামঞ্চ ৰিপাকহেতাদিপচ্চযো হোতি, ন ৰত্থূতি. পৰত্তে অরূপধম্মা কম্মজরূপস্স ঠিতিপ্পত্তস্সেৰ পচ্চযা হোন্তি, ন উপ্পজ্জমানস্সাতি ৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতা চ পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তাদযো এৰ চক্খাদীনং যোজেতব্বা.
অৰসেসমনাযতনস্সাতি এত্থ ‘‘পঞ্চক্খন্ধভৰে পনা’’তি এতস্স অনুৰত্তমানত্তা পঞ্চৰোকারভৰে এৰ পৰত্তমানং পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি অৰসেসমনাযতনং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নামরূপস্স সহজাতাদিসাধারণপচ্চযভাৰো সম্পযুত্তাদিঅসাধারণপচ্চযভাৰো চ যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো.
সল়াযতনপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ফস্সপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩০. ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি অভিধম্মভাজনীযপাল়ি আরুপ্পং সন্ধায ৰুত্তাতি ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সোতি পাল়িঅনুসারতো’’তি আহ. অজ্ঝত্তন্তি সসন্ততিপরিযাপন্নমেৰ গণ্হাতি. তঞ্হি সসন্ততিপরিযাপন্নকম্মনিব্বত্তং তাদিসস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি, রূপাদীনি পন বহিদ্ধা অনুপাদিন্নানি চ ফস্সস্স আরম্মণং হোন্তি, ন তানি চক্খাদীনি ৰিয সসন্ততিপরিযাপন্নকম্মকিলেসনিমিত্তপৰত্তিভাৰেন ফস্সস্স পচ্চযোতি পঠমাচরিযৰাদে ন গহিতানি, দুতিযাচরিযৰাদে পন যথা তথা ৰা পচ্চযভাৰে সতি ন সক্কা ৰজ্জেতুন্তি গহিতানীতি.
যদি সব্বাযতনেহি একো ফস্সো সম্ভৰেয্য, ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি একস্স ৰচনং যুজ্জেয্য. অথাপি একম্হা আযতনা সব্বে ফস্সা সম্ভৰেয্যুং, তথাপি সব্বাযতনেহি সব্বফস্সসম্ভৰতো আযতনভেদেন ফস্সভেদো নত্থীতি তদভেদৰসেন একস্স ৰচনং যুজ্জেয্য, তথা পন অসম্ভৰতো ন যুত্তন্তি চোদেতি ‘‘ন সব্বাযতনেহী’’তিআদিনা. অঞ্ঞস্সপি ৰা অসম্ভৰন্তস্স ৰিধানস্স বোধনত্থমেৰ ‘‘নাপি একম্হা আযতনা সব্বে ফস্সা’’তি ৰুত্তং, ‘‘ন সব্বাযতনেহি একো ফস্সো সম্ভোতী’’তি ইদমেৰ পন একফস্সৰচনস্স অযুত্তদীপকং কারণন্তি ৰেদিতব্বং. নিদস্সনৰসেন ৰা এতং ৰুত্তং, নাপি একম্হা আযতনা সব্বে ফস্সা সম্ভোন্তি, এৰং ন সব্বাযতনেহি একো ফস্সো সম্ভোতি, তস্মা একস্স ৰচনং অযুত্তন্তি. পরিহারং পন অনেকাযতনেহি একফস্সস্স সম্ভৰতোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্রিদং ৰিস্সজ্জন’’ন্তিআদিমাহ. একোপি অনেকাযতনপ্পভৰো একোপনেকাযতনপ্পভৰো. ছধাপচ্চযত্তে পঞ্চৰিভাৰযেতি এৰং সেসেসুপি যোজনা. তথা চাতি পচ্চুপ্পন্নানি রূপাদীনি পচ্চুপ্পন্নঞ্চ ধম্মাযতনপরিযাপন্নং রূপরূপং সন্ধায ৰুত্তং. আরম্মণপচ্চযমত্তেনাতি তং সব্বং অপচ্চুপ্পন্নং অঞ্ঞঞ্চ ধম্মাযতনং সন্ধায ৰুত্তং.
ফস্সপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰেদনাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩১. ‘‘সেসান’’ন্তি এত্থ সম্পটিচ্ছনস্স চক্খুসম্ফস্সাদযো পঞ্চ যদিপি অনন্তরাদীহিপি পচ্চযা হোন্তি, অনন্তরাদীনং পন উপনিস্সযে অন্তোগধত্তা সন্তীরণতদারম্মণানঞ্চ সাধারণস্স তস্স ৰসেন ‘‘একধা’’তি ৰুত্তং.
তেভূমকৰিপাকৰেদনানম্পি সহজাতমনোসম্ফস্সসঙ্খাতো সো ফস্সো অট্ঠধা পচ্চযো হোতীতি যোজেতব্বং. পচ্চযং অনুপাদিন্নম্পি কেচি ইচ্ছন্তীতি ‘‘যা পনা’’তিআদিনা মনোদ্ৰারাৰজ্জনফস্সস্স পচ্চযভাৰো ৰুত্তো, তঞ্চ মুখমত্তদস্সনত্থং দট্ঠব্বং. এতেন নযেন সব্বস্স অনন্তরস্স অনানন্তরস্স চ ফস্সস্স তস্সা তস্সা ৰিপাকৰেদনায উপনিস্সযতা যোজেতব্বাতি.
ৰেদনাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তণ্হাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩২. মমত্তেনাতি সম্পিযাযমানেন, অস্সাদনতণ্হাযাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ পুত্তো ৰিয ৰেদনা দট্ঠব্বা, খীরাদযো ৰিয ৰেদনায পচ্চযভূতা রূপাদযো, খীরাদিদাযিকা ধাতি ৰিয রূপাদিছল়ারম্মণদাযকা চিত্তকারাদযো ছ. তত্থ ৰেজ্জো রসাযনোজাৰসেন তদুপত্থম্ভিতজীৰিতৰসেন চ ধম্মারম্মণস্স দাযকোতি দট্ঠব্বো. আরম্মণপচ্চযো উপ্পজ্জমানস্স আরম্মণমত্তমেৰ হোতি, ন উপনিস্সযো ৰিয উপ্পাদকোতি উপ্পাদকস্স উপনিস্সযস্সেৰ ৰসেন ‘‘একধাৰা’’তি ৰুত্তং. উপনিস্সযেন ৰা আরম্মণূপনিস্সযো সঙ্গহিতো, তেন চ আরম্মণভাৰেন তংসভাৰো অঞ্ঞোপি আরম্মণভাৰো দীপিতো হোতীতি উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
যস্মা ৰাতিআদিনা ন কেৰলং ৰিপাকসুখৰেদনা এৰ, তিস্সোপি পন ৰেদনা ৰিপাকা ৰিসেসেন তণ্হায উপনিস্সযপচ্চযো, অৰিসেসেন ইতরা চাতি দস্সেতি. উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতাতি তস্মা সাপি ভিয্যো ইচ্ছনৰসেন তণ্হায উপনিস্সযোতি অধিপ্পাযো. উপেক্খা পন অকুসলৰিপাকভূতা অনিট্ঠত্তা দুক্খে অৰরোধেতব্বা, ইতরা ইট্ঠত্তা সুখেতি সা দুক্খং ৰিয সুখং ৰিয চ উপনিস্সযো হোতীতি সক্কা ৰত্তুন্তি. ‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি ৰচনেন সব্বস্স ৰেদনাৰতো পচ্চযস্স অত্থিতায তণ্হুপ্পত্তিপ্পসঙ্গে তংনিৰারণত্থমাহ ‘‘ৰেদনাপচ্চযা চাপী’’তিআদি.
ননু ‘‘অনুসযসহাযা ৰেদনা তণ্হায পচ্চযো হোতী’’তি ৰচনস্স অভাৰা অতিপ্পসঙ্গনিৰত্তনং ন সক্কা কাতুন্তি? ন, ৰট্টকথায পৰত্তত্তা. ৰট্টস্স হি অনুসযৰিরহে অভাৰতো অনুসযসহিতাযেৰ পচ্চযোতি অত্থতো ৰুত্তমেতং হোতীতি. অথ ৰা ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তি অনুৰত্তমানত্তা অনুসযসহিতাৰ পচ্চযোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি চ এত্থ ৰেদনাপচ্চযা এৰ তণ্হা, ন ৰেদনায ৰিনাতি অযং নিযমো ৰিঞ্ঞাযতি, ন ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা হোতি এৰাতি, তস্মা অতিপ্পসঙ্গো নত্থি এৰাতি.
ৰুসীমতোতি ৰুসিতৰতো, ৰুসিতব্রহ্মচরিযৰাসস্সাতি অত্থো. ৰুস্সতীতি ৰা ‘‘ৰুসী’’তি মগ্গো ৰুচ্চতি, সো এতস্স ৰুত্থো অত্থীতি ৰুসীমা. অগ্গফলং ৰা পরিনিট্ঠিতৰাসত্তা ‘‘ৰুসী’’তি ৰুচ্চতি, তং এতস্স অত্থীতি ৰুসীমা.
তণ্হাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপাদানপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩৩. সস্সতো অত্তাতি ইদং পুরিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তরদিট্ঠিং নিদস্সেতুং ৰুত্তং. যথা হি এসা দিট্ঠি দল়্হীকরণৰসেন পুরিমং উত্তরা উপাদিযতি, এৰং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন অত্তৰাদুপাদানন্তি ন ইদং দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি ৰা অত্তগ্গহণৰিনিমুত্তং গহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুরিমদিট্ঠিউত্তরদিট্ঠিৰচনেহি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘ধম্মসঙ্খেপৰিত্থারে পন সঙ্খেপতো তণ্হাদল়্হত্তং, সঙ্খেপতো দিট্ঠিমত্তমেৰ, ৰিত্থারতো পনা’’তি এৰং ধম্মসঙ্খেপৰিত্থারতো সঙ্খেপং ৰিত্থারঞ্চ নিদ্ধারেতীতি. ধম্মসঙ্খেপৰিত্থারেতি নিদ্ধারণে ভুম্মং দট্ঠব্বং.
পকতিঅণুআদীনং সস্সতগাহপুব্বঙ্গমো, সরীরস্স উচ্ছেদগ্গাহপুব্বঙ্গমো চ তেসং সামিভূতো কোচি সস্সতো উচ্ছিজ্জমানো ৰা অত্তা অত্থীতি অত্তগ্গাহো কদাচি হোতীতি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৰুত্তং. যেভুয্যেন পঠমং অত্তৰাদুপাদানন্তিআদিনা ৰা সম্বন্ধো.
যদিপি ভৰরাগজৰনৰীথি সব্বপঠমং পৰত্ততি গহিতপ্পটিসন্ধিকস্স ভৰনিকন্তিযা পৰত্তিতব্বত্তা, সো পন ভৰরাগো তণ্হাদল়্হত্তং ন হোতীতি মঞ্ঞমানো ন কামুপাদানস্স পঠমুপ্পত্তিমাহ. তণ্হা কামুপাদানন্তি পন ৰিভাগস্স অকরণে সব্বাপি তণ্হা কামুপাদানন্তি, করণেপি কামরাগতো অঞ্ঞাপি তণ্হা দল়্হভাৰং পত্তা কামুপাদানন্তি তস্স অরহত্তমগ্গৰজ্ঝতা ৰুত্তা.
উপ্পত্তিট্ঠানভূতা চিত্তুপ্পাদা ৰিসযো. পঞ্চুপাদানক্খন্ধা আলযো, তত্থ রমতীতি আলযরামা, পজা. তেনেৰ সা আলযরামতা চ সকসন্তানে পরসন্তানে চ পাকটা হোতীতি. উপনিস্সযৰচনেন আরম্মণানন্তরপকতূপনিস্সযা ৰুত্তাতি অনন্তরপচ্চযাদীনম্পি সঙ্গহো কতো হোতি.
উপাদানপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভৰপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩৪. ফলৰোহারেন কম্মভৰো ভৰোতি ৰুত্তোতি উপপত্তিভৰনিব্বচনমেৰ দ্ৰযস্সপি সাধারণং কত্ৰা ৰদন্তো আহ ‘‘ভৰতীতি ভৰো’’তি. ভৰং গচ্ছতীতি নিপ্ফাদনফলৰসেন অত্তনো পৰত্তিকালে ভৰাভিমুখং হুত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো, নিব্বত্তনমেৰ ৰা এত্থ গমনং অধিপ্পেতং.