১. পচ্চযচতুক্কৰণ্ণনা
অৰিজ্জং অঙ্গং অগ্গহেত্ৰা ততো পরং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তিআদীনি পচ্চযসহিতানি পচ্চযুপ্পন্নানি অঙ্গভাৰেন ৰুত্তানীতি আহ ‘‘ন, তস্স অনঙ্গত্তা’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা নিদ্দেসে (ৰিভ. ২২৬) ‘‘তত্থ কতমা অৰিজ্জা’’তি অৰিজ্জং ৰিসুং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘তত্থ কতমো অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তিআদিনা তংতংপচ্চযৰন্তো সঙ্খারাদযো ৰিস্সজ্জিতাতি. তীসু পকারেসু পঠমপঠমৰারো দুতিযৰারাদীসু পৰিসন্তো পচ্চযৰিসেসাদিসব্বনানত্তসাধারণত্তা তে ৰারৰিসেসে গণ্হাতীতি ‘‘সব্বসঙ্গাহকো’’তি ৰুত্তো. পঠমৰারো এৰ হি ন কেৰলং ছট্ঠাযতনমেৰ, অথ খো নামঞ্চ ফস্সস্স পচ্চযো, নামং ৰা ন কেৰলং ছট্ঠাযতনস্সেৰ, অথ খো ফস্সস্সাপীতি পচ্চযৰিসেসদস্সনত্থং, যেন অত্থৰিসেসেন মহানিদানসুত্তদেসনা পৰত্তা, তংদস্সনত্থঞ্চ ছট্ঠাযতনঙ্গং পরিহাপেত্ৰা ৰুত্তোতি তস্স দুতিযৰারে চ পৰেসো ৰুত্তো, ন সব্বঙ্গসমোরোধতো.
যত্থাতি ৰারচতুক্কে একেকৰারে চ. অঞ্ঞথাতি সুত্তন্তভাজনীযতো অঞ্ঞথা সঙ্খারোতি ৰুত্তং. অৰুত্তন্তি ‘‘রূপং সল়াযতন’’ন্তি, তেসুপি চ ৰারেসু চতূসুপি সোকাদযো অৰুত্তা সুত্তন্তভাজনীযেসু ৰুত্তা. তত্থ চ ৰুত্তমেৰ ইধ ‘‘ছট্ঠাযতন’’ন্তি অঞ্ঞথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
সব্বট্ঠানসাধারণতোতি ৰুত্তনযেন সব্বৰারসাধারণতো, সব্বৰিঞ্ঞাণপৰত্তিট্ঠানভৰসাধারণতো ৰা. ৰিনা অভাৰেন ৰিঞ্ঞাণস্স খন্ধত্তযম্পি সমানং ফলং পচ্চযো চাতি আহ ‘‘অৰিসেসেনা’’তি. ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; সং. নি. ২.৪৩) ৰচনতো পন ৰিঞ্ঞাণং ফস্সস্স ৰিসেসপচ্চযোতি তস্স ফস্সো ৰিসিট্ঠং ফলং, সতিপি পচ্চযসম্পযুত্তানং আহারপচ্চযভাৰে মনোসঞ্চেতনায ৰিঞ্ঞাণাহরণং ৰিসিট্ঠং কিচ্চন্তি সঙ্খারো চস্স ৰিসিট্ঠো পচ্চযো. অচিত্তক্খণমত্তানীতি চিত্তক্খণপ্পমাণরহিতানি. তস্সত্থোতি তস্স ৰুত্তস্স অৰিজ্জাদিকস্স অত্থো সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
হেতুকাদীনীতি এত্থ যস্মিং চতুক্কে হেতুক-সদ্দো ৰুত্তো, তং হেতুক-সদ্দসহচরিতত্তা ‘‘হেতুক’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. হেতু-সদ্দো গতিসূচকো অৰিগততা চ ৰিগততানিৰারণৰসেন গতি এৰ হোতীতি হেতুকচতুক্কং অৰিগতপচ্চযৰসেন ৰুত্তন্তি ৰুত্তং.
তিধা চতুধা পঞ্চধা ৰাতি ৰা-সদ্দো ‘‘ছধা ৰা’’তিপি ৰিকপ্পেতীতি দট্ঠব্বো. সমাধি হি সাধারণেহি তীহি ঝানিন্দ্রিযমগ্গপচ্চযেহি চ পচ্চযোতি. উপাদানং ভৰস্স মগ্গপচ্চযেন চাতি সত্তধাতি কামুপাদানৰজ্জানং ৰসেন ৰদতি. কামুপাদানং পন যথা ভৰস্স পচ্চযো হোতি, সো পকারো তণ্হাযং ৰুত্তো এৰাতি ন ৰুত্তো.
ইমস্মিং চতুক্কে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তীতি ৰচনৰসেনাতি অধিপ্পাযো. অত্থো হি ন কত্থচি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স যথাসকেহি পচ্চযো ন হোতি, সহজাতপচ্চযৰসেনেৰ পন ইমস্স চতুক্কস্স ৰুত্তত্তা সোযেৰেত্থ হোতীতি ৰদন্তি. পঠমৰারোতি পঠমচতুক্কোতি এৰং ৰত্তব্বং. ভৰাদীনং তথা অভাৰন্তি যদি সহজাতপচ্চযৰসেনেৰ পঠমচতুক্কো ৰুত্তো, ভৰো জাতিযা, জাতি চ মরণস্স সহজাতপচ্চযো ন হোতীতি যথা অৰিগতচতুক্কাদীসু ‘‘ভৰপচ্চযা জাতি ভৰহেতুকা’’তিআদি ন ৰুত্তং ভৰাদীনং অৰিগতাদিপচ্চযতায অভাৰতো, এৰমিধাপি ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তিআদি ন ৰত্তব্বং সিযা. পচ্চযৰচনমেৰ হি তেসং সহজাতসূচকং আপন্নং অৰিগতচতুক্কাদীসু ৰিয ইধ পচ্চযৰিসেসসূচকস্স ৰচনন্তরস্স অভাৰা, ন চ তং ন ৰুত্তং, ন চ ভৰাদযো সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ন সহজাতপচ্চযৰসেনেৰাযং চতুক্কো ৰুত্তো. সেসপচ্চযানঞ্চ সম্ভৰন্তি ইদং ‘‘ভৰাদীন’’ন্তি এতেন সহ অযোজেত্ৰা সামঞ্ঞেন অৰিজ্জাদীনং সহজাতেন সহ সেসপচ্চযভাৰানঞ্চ সম্ভৰং সন্ধায ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পচ্চযৰিসেসসূচকস্স ৰচনন্তরস্স অভাৰা সহজাততো অঞ্ঞে পচ্চযভাৰা অৰিজ্জাদীনং ন সম্ভৰন্তীতি সহজাতপচ্চযৰসেনেৰাযং চতুক্কো আরদ্ধোতি ৰুচ্চেয্য, ন চ তে ন সম্ভৰন্তি, তস্মা নাযং তথা আরদ্ধোতি.
‘‘মহানিদানসুত্তন্তে একাদসঙ্গিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং, তত্থ পন ‘‘নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামপচ্চযা ফস্সো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৯৭) দ্ৰিক্খত্তুং আগতে নামরূপে একধা গহিতে নৰঙ্গিকো, দ্ৰিধা গহিতে দসঙ্গিকো ৰুত্তো, অঞ্ঞত্থ পন ৰুত্তেসু অৰিজ্জাসঙ্খারেসু অদ্ধত্তযদস্সনত্থং যোজিযমানেসু একাদসঙ্গিকো হোতীতি কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. মহানিদানসুত্তন্তদেসনায পরিগ্গহত্থন্তি তত্থ হি চক্খাযতনাদীনি ৰিয রূপে ছট্ঠাযতনঞ্চ নামে অন্তোগধং কত্ৰা ফস্সস্স নিরৰসেসরূপপচ্চযং ৰিয নিরৰসেসনামপচ্চযঞ্চ দস্সেতুং ‘‘নামরূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি তত্থ দস্সিতৰিসেসদস্সনেন তংদেসনাপরিগ্গহত্থং একচিত্তক্খণিকে পটিচ্চসমুপ্পাদে ছট্ঠাযতনং নামন্তোগধং কত্ৰা ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তন্তি অত্থো.
রূপপ্পৰত্তিদেসং সন্ধায দেসিতত্তা ‘‘ইমস্সা’’তি ৰচনসেসো, ন পুরিমানন্তি, তেনেৰ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ.
যোনিৰসেন ওপপাতিকানন্তি চেত্থ সংসেদজযোনিকাপি পরিপুণ্ণাযতনভাৰেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৰা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. পধানায ৰা যোনিযা সব্বপরিপুণ্ণাযতনযোনিং দস্সেতুং ‘‘ওপপাতিকান’’ন্তি ৰুত্তং. এৰং সঙ্গহনিদস্সনৰসেনেৰ হি ধম্মহদযৰিভঙ্গেপি (ৰিভ. ১০০৯) ‘‘ওপপাতিকানং পেতান’’ন্তিআদিনা ওপপাতিকগ্গহণমেৰ কতং, ন সংসেদজগ্গহণন্তি. একচিত্তক্খণে ছহাযতনেহি ফস্সস্স পৰত্তি নত্থি, ন চেকস্স অকুসলফস্সস্স ছট্ঠাযতনৰজ্জং আযতনং সমানক্খণে পৰত্তমানং পচ্চযভূতং অত্থি, আরম্মণপচ্চযো চেত্থ পৰত্তকো ন হোতীতি ন গয্হতি, তস্মা ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি দস্সনত্থং ‘‘যস্মা পনেসো’’তিআদিমাহ.
পুরিমযোনিদ্ৰযে সম্ভৰন্তম্পি কেসঞ্চি সল়াযতনং কললাদিকালে ন সম্ভৰতীতি ‘‘সদা অসম্ভৰতো’’তি আহ. পচ্ছিমযোনিদ্ৰযে পন যেসং সম্ভৰতি, তেসং সদা সম্ভৰতীতি. ইতোতি ইমস্মা চতুক্কতো, নযতো ৰা, যো ৰিসেসো.
পচ্চযচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.