অকুসলপদং
ধম্মুদ্দেসৰারো
পঠমচিত্তকথাৰণ্ণনা
৩৬৫. কুসলে ৰুত্তনযং অনুগন্ত্ৰা যথানুরূপং ৰেদিতব্বতায ‘‘ৰুত্তনযেনা’’তি আহ. গন্তব্বাভাৰতোতি বুজ্ঝিতব্বাভাৰতো. দিট্ঠিযা গতমত্তন্তি দিট্ঠিযা গতিমত্তং গহণমত্তং. আসন্নকারণত্তা অযোনিসোমনসিকারস্স ৰিসুং গহণং একন্তকারণত্তা চ. সতিসংৰরোতি ইধ সীতাদীহি ফুট্ঠস্স অপ্পমজ্জনং খমনং দট্ঠব্বং. পহানসংৰরোতি ৰীরিযসংৰরো.
অস্সাদদস্সনন্তি অস্সাদদিট্ঠি. ফলট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন অসম্মাপটিপত্তিপচ্চুপট্ঠানোমোহো, সম্মাপটিপত্তিপটিপক্খভাৰগ্গহণাকারো ৰা. সব্বস্স লোভস্স অভিজ্ঝাভাৰে সতিপি ৰিসেসযুত্তায অভিজ্ঝায কম্মপথপ্পত্তায ইধুপ্পজ্জমানায লক্খণাদিং দস্সেতুং ‘‘সা পরসম্পত্তীন’’ন্তিআদিমাহ. অত্তনো পরিণামনস্স পুরেচারিকা তণ্হাভিরতি অভিরতি.
অনুপপরিক্খা মোহো. মোহৰসেন হি দিট্ঠিৰসেন ৰা অৰত্থুস্মিং সানুনযো অধিমোক্খো উপ্পজ্জতীতি. অসতিযচিত্তেতি অহিরিকাদীহি আরক্খরহিতচিত্তে. সতিরহিতত্তা সতিপটিপক্খত্তা চাতি এতেন সতিরহিতা সতিপটিপক্খা চ অকুসলা খন্ধা এৰ মিচ্ছাসতীতি দস্সেতি. তে পন উপনাহাদিপ্পৰত্তিযং চিরকতাদিসল্লক্খণে পটুসঞ্ঞাসম্পযুত্তা দট্ঠব্বা. সদরথাদিভাৰো অৰিসেসেন কিলেসসম্পযোগতো ৰুত্তো লহুতাদিএকন্তপটিপক্খানং থিনমিদ্ধাদীনং কেসঞ্চি ইধ অভাৰা. অৰূপসমোতি অসন্নিসিন্নসব্ভাৰমাহ. অনৰট্ঠানরসন্তি চলনকিচ্চং. চেতসো অৰূপসমেতি নিপ্ফাদেতব্বে পযোজনে ভুম্মং, অৰূপসমপচ্চযভূতং আরম্মণং ৰা ‘‘অৰূপসমো’’তি ৰুত্তং.
ধম্মুদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা
৩৭৭. সহজাতধম্মেসু অকম্পনং ন কোসজ্জেসু অকম্পনং ৰিয তপ্পটিপক্খভাৰতো দট্ঠব্বং, তংতংপাপকিরিযায উস্সহনৰসেন পন থিরতা তত্থ অকম্পনং.
৩৮১. দিট্ঠিযা ৰিরূপং ফন্দিতন্তি তথা তথা সস্সতাদিৰসেন পৰত্তা দিট্ঠি এৰ ৰুচ্চতি. তরন্তীতি তিত্থে ৰিয পিলৰন্তি. ৰিপরিযেসতোতি ৰত্থুস্স ৰিপরীততো.
৩৯০. সভাৰপটিচ্ছাদনৰসেন পকতিঅত্তাদিঅসন্তগহণস্স অনিচ্চাদীনং নিচ্চাদিৰিসমগহণস্স চ সঞ্ঞাদিৰিপরিযেসস্স নিস্সযত্তা ‘‘অসন্তং অসমঞ্চ বুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং.
দুতিযচিত্তৰণ্ণনা
৩৯৯. কিঞ্চাপি…পে… পরামসন্তস্স উপ্পজ্জতীতি পুরিমচিত্তেন অৰিসেসং দস্সেতি. অনুস্সাহনাৰসীদনভাৰেন সংহতভাৰো থিনং.
ততিযচিত্তৰণ্ণনা
৪০০. ইধ মানেন সদ্ধিং পঞ্চ অপণ্ণকঙ্গানীতি অৰিরজ্ঝনকঙ্গানি উপ্পত্তিঅরহঙ্গানি হোন্তীতি অত্থো দট্ঠব্বো. মানস্স অনিযতত্তা ন নিযতযেৰাপনকাতি. পট্ঠানে হি ‘‘সংযোজনং ধম্মং পটিচ্চ সংযোজনো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৩.৪.১) এত্থ ‘‘চতুক্খত্তুং কামরাগেন তিক্খত্তুং পটিঘেন চ মানো ৰিচিকিচ্ছা ভৰরাগো তযোপেতে সকদাগামিনো সংযোজনানং সংযোজনেহি দসৰিধা যোজনা’’তি দস্সিতায দসৰিধায যোজনায ‘‘কামরাগসংযোজনং পটিচ্চ মানসংযোজনং অৰিজ্জাসংযোজন’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘কামরাগসংযোজনং পটিচ্চ অৰিজ্জাসংযোজন’’ন্তি ‘‘মানসংযোজনং পটিচ্চ ভৰরাগসংযোজনং অৰিজ্জাসংযোজন’’ন্তি চ ৰত্ৰা ‘‘ভৰরাগসংযোজনং পটিচ্চ অৰিজ্জাসংযোজন’’ন্তি ৰুত্তাহি যোজনাহি মানস্স অনিযতভাৰো পকাসিতো, তথা কিলেসদুকেপি. ইধ চ ৰক্খতি ‘‘দসৰিধা সংযোজনানং যোজনা, তথা দসৰিধা কিলেসান’’ন্তি চ. উন্নমনৰসেনেৰ সম্পগ্গহরসো, ন ৰীরিযং ৰিয তংতংকিচ্চসাধনে অব্ভুস্সাহনৰসেন. ওমানস্সপি অত্তানং অৰংকত্ৰা গহণং সম্পগ্গহোতি দট্ঠব্বো.
চতুত্থচিত্তৰণ্ণনা
৪০২. পরিহরণত্থং ৰিক্খিত্তা হুত্ৰা উস্সাহং জনেন্তা ‘‘পরিহরণত্থং সউস্সাহা’’তি ৰুত্তা, তেসং.
নৰমচিত্তৰণ্ণনা
৪১৩. ৰিসপ্পনঅনিট্ঠরূপসমুট্ঠানৰসেন অত্তনো পৰত্তিআকারৰসেন চ ৰিসপ্পনরসো. দোসো উপযোগফলেসু অনিট্ঠত্তা ৰিসসংসট্ঠপূতিমুত্তং ৰিয দট্ঠব্বো. অনভিরতিরসাতি এৰংপকারেসু পটিক্খেপেন রসৰচনেসু তংতংপটিপক্খকিচ্চগহণং দট্ঠব্বং. কটুকাকারগতি কটুকঞ্চুকতা, অত্তসম্পত্তি আৰাসাদি, পরাযত্ততায দাসব্যং ৰিয দট্ঠব্বং. যথা হি দাসব্যে সতি দাসো পরাযত্তো হোতি, এৰং কুক্কুচ্চে সতি তংসমঙ্গী. ন হি সো অত্তনো ধম্মতায পৰত্তিতুং সক্কোতি কুসলেতি. অথ ৰা কতাকতাকুসলকুসলানুসোচনে আযত্ততায তদুভযৰসেন কুক্কুচ্চেন তংসমঙ্গী হোতীতি দাসব্যং ৰিয তং হোতি.
৪১৮. ৰিরুদ্ধাকারোতি ৰিরুদ্ধস্স পুগ্গলস্স, চিত্তস্স ৰা আকারো ৰিরুদ্ধভাৰো. তেন ৰিরুজ্ঝনং ৰিরোধোতি দস্সেতি. ৰচনন্তি এতং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. সব্বমেৰ হি কিচ্চং এতেন করিযমানং সুরোপিতং সুজনিতং ন হোতীতি. রোপসদ্দৰচনত্থমেৰ কেচি ৰণ্ণেন্তি. তং অপ্পমাণন্তি কোধস্স তথাপৰত্তনসভাৰাভাৰা অঞ্ঞেন কেনচি কারণেন পরিপুণ্ণতা সিযাতি সন্ধায ৰুত্তং.
একাদসমচিত্তৰণ্ণনা
৪২২. ৰিগতা চিকিচ্ছাতি চিকিচ্ছিতুং দুক্করতায ৰুত্তং, ন সব্বথা চিকিচ্ছাভাৰা ৰিচিকিচ্ছাযাতি তদত্থং দস্সেতি.
৪২৪. নিচ্ছযাভাৰা অসণ্ঠহনতো চেতসো পৰত্তিপচ্চযমত্ততায ‘‘পৰত্তিট্ঠিতিমত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
৪২৫. একং আকারং গন্তুং অসমত্থতায অত্তনো আমুখং সপ্পনতো ওসক্কতি.
দ্ৰাদসমচিত্তৰণ্ণনা
৪২৯. উদ্ধচ্চং অত্তনো গহিতাকারে এৰ ঠত্ৰা ভমতীতি একারম্মণস্মিংযেৰ ৰিপ্ফন্দনং হোতি. ৰিচিকিচ্ছা পন যদিপি রূপাদীসু একস্মিঞ্ঞেৰারম্মণে উপ্পজ্জতি, তথাপি ‘‘এৰং নু খো, ইদং নু খো’’তি উপ্পজ্জমানা ‘‘ননু খো, অঞ্ঞং নু খো’’তি অঞ্ঞং গহেতব্বাকারং অপেক্খতীতি নানারম্মণে চলনং হোতি.
‘‘এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্ব’’ন্তি এত্তাৰতা ইমস্মিং চিত্তদ্ৰযে ৰুত্তপকিণ্ণকং দস্সেত্ৰা দ্ৰাদসসু দস্সেতুং ‘‘সব্বেসুপী’’তিআদিমাহ. কুসলেসুপি আরম্মণাধিপতিং অনুদ্ধরিত্ৰা সহজাতাধিপতিনো এৰ উদ্ধটত্তা ইধাপি সো এৰ উদ্ধরিতব্বো সিযাতি ‘‘সহজাতাধিপতি লব্ভমানোপি ন উদ্ধটো’’তি ৰুত্তং নারম্মণাধিপতিনো অলব্ভমানত্তা. সোপি হি অট্ঠসু লোভসহগতেসু লব্ভতীতি. সেসোপীতি ৰীমংসতো অঞ্ঞোপি সহজাতাধিপতি নত্থি, যো উদ্ধরিতব্বো সিযা. আরম্মণাধিপতিম্হি ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. কঞ্চি ধম্মন্তি ছন্দাদীসু একম্পি সহজাতং. কুসলত্তিকে তাৰ পটিচ্চৰারাদীসু ‘‘ন হেতুপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা’’তি একস্সপি পঞ্হস্স অনুদ্ধটত্তা পট্ঠানে পটিসিদ্ধতা ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞথা হি ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন হেতুপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮৬) এতস্স ৰসেন ‘‘এক’’ন্তি ৰত্তব্বং সিযা.
দস্সনেন পহাতব্বাভাৰতোতি দস্সনেন পহাতব্বস্স অভাৰতো, দস্সনেন পহাতব্বেসু ৰা অভাৰতো. এতেন পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো দস্সনেন পহাতব্বেসু অনাগমনন্তি তত্থ অনাগমনেন পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনং সাধেতি. অনাকড্ঢনতো অনাগমনং পন সাধেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদিমাহ. এত্থেৰ পটিসন্ধিদানং ভৰেয্য. তথা চ সতি দস্সনেন পহাতব্বং সিযা অপাযগমনীযস্স দস্সনেন পহাতব্বভাৰতো. ন চেতং দস্সনেন পহাতব্বং সিযা, তস্মা দস্সনেন পহাতব্বৰিভঙ্গে নাগতন্তি অধিপ্পাযো.
কথং পনেতং ঞাযতি ‘‘পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো দস্সনেন পহাতব্বেসু অনাগমন’’ন্তি? দস্সনেন পহাতব্বানঞ্ঞেৰ নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা. দুৰিধা হি অকুসলা দস্সনেন পহাতব্বা ভাৰনায পহাতব্বাতি. তত্থ ভাৰনায পহাতব্বচেতনানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো, ইতরাসঞ্ঞেৰ ৰুত্তো. ‘‘ভাৰনায পহাতব্বো ধম্মো নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ হি সহজাতমেৰ ৰিভত্তং, ন নানাক্খণিকন্তি. তথা পচ্চনীযেপি ‘‘ভাৰনায পহাতব্বো ধম্মো নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো…পে… সহজাতপচ্চযেন…পে… উপনিস্সযপচ্চযেন…পে…. পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. ইতরত্থ চ ৰুত্তং. উদ্ধচ্চসহগতা চ চেতনা ভাৰনায পহাতব্বেসু এৰ আগতাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযো ন সিযাতি. যদি সিযা, ভাৰনায পহাতব্বচেতনায চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ৰুচ্চেয্য, ন তু ৰুত্তো. তস্মা উদ্ধচ্চসহগতা নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰে সতি দস্সনেন পহাতব্বেসু ৰত্তব্বা সিযা, তদভাৰা ন ৰুত্তাতি. পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো তত্থ অনাগতাতি অযমেত্থাধিপ্পাযো. নানাক্খণিককম্মপচ্চযাৰচনেন পন ভাৰনায পহাতব্বানং পৰত্তিৰিপাকতা পটিক্খিত্তা. পৰত্তিৰিপাকস্সপি হি নানাক্খণিককম্মপচ্চযতা ন সক্কা নিৰারেতুং. ৰুত্তঞ্চ ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানাক্খণিকা’’তিআদি (পট্ঠা. ১.৩.৫৬-৫৭). যদি ভাৰনায পহাতব্বানং ৰিপাকদানং নত্থি, কথং তে ৰিপাকধম্মধম্মা হোন্তীতি? অভিঞ্ঞাচিত্তাদীনং ৰিয ৰিপাকারহসভাৰত্তা. যং পন ৰুত্তং ‘‘যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং…পে… অৰিক্খেপো হোতি, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭৩০-৭৩১) ইদম্পি তেসং ৰিপাকারহতঞ্ঞেৰ সন্ধায ৰুত্তং সিযা. ইদং পন ঠানং সুট্ঠু ৰিচারেতব্বং. অত্থি হি এত্থ ৰচনোকাসো. ন হি ৰিপাকেতি ৰচনং ৰিপাকধম্মৰচনং ৰিয ৰিপাকারহতং ৰদতীতি.
অকুসলপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অব্যাকতপদং
অহেতুককুসলৰিপাকৰণ্ণনা
৪৩১. তেসু ৰিপাকাব্যাকতন্তিআদীনং ‘‘ভাজেত্ৰা দস্সেতুং কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আরদ্ধ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাপীতি এতস্স ‘‘উপ্পত্তিং দীপেতুং কামা…পে… আদি ৰুত্ত’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. উপচিতত্তাতি যথা অঞ্ঞস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকাভিমুখং হোতি তথা ৰড্ঢিতত্তা. রূপাদীনং পচ্চযানং অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণসাধারণত্তা অসাধারণেন ৰত্থুনা চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণন্তি নামং উদ্ধটং. চক্খাদীনং তিক্খমন্দভাৰে ৰিঞ্ঞাণানং তিক্খমন্দভাৰা ৰিসেসপচ্চযত্তা চ.
চক্খুসন্নিস্সিতঞ্চ তং রূপৰিজাননঞ্চাতি চক্খুসন্নিস্সিতরূপৰিজাননং. এৰংলক্খণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং. তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতৰচনেন রূপারম্মণং অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণং পটিক্খিপতি. রূপৰিজাননৰচনেন চক্খুনিস্সযে ফস্সাদযো নিৰত্তেতি. চক্খুরূপৰচনেহি চ নিস্সযতো আরম্মণতো চ ৰিজাননং ৰিভাৰেতি. রূপমত্তস্স আরম্মণস্স গহণং কিচ্চমেতস্সাতি রূপমত্তারম্মণরসং. ঝানঙ্গৰসেনাতি ইদং দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জেসু ৰিজ্জমানানং উপেক্খাসুখদুক্খেকগ্গতানং ঝানঙ্গিকত্তা ইধাপি তংসদিসানং তদুপচারং কত্ৰা ৰুত্তং. ন হি ঝানপচ্চযত্তাভাৰে ঝানঙ্গতা অত্থি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘ঝানঙ্গানি ঝানসম্পযুত্ত…পে… রূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.১১২). এতেসঞ্চ ঝানপচ্চযভাৰো পটিক্খিত্তো. যথাহ ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন ঝানপচ্চযা. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৯৮). ঝানপচ্চযত্তাভাৰেপি ৰেদনাচিত্তট্ঠিতীনং উপেক্খাদিভাৰতো তথাভূতানং ৰচনে অঞ্ঞট্ঠানাভাৰতো চ দুতিযরাসিনিদ্দেসো.
৪৩৬. ৰত্থুপণ্ডরত্তাতি সযং কণ্হধম্মানং অপ্পটিপক্খত্তা সভাৰপরিসুদ্ধানং পসাদহদযৰত্থুনিস্সযানং ৰসেন পণ্ডরসভাৰং জাতন্তি অধিপ্পাযো. অযং পন নযো চতুৰোকারে ন লব্ভতীতি তত্থ ভৰঙ্গস্স ততো নিক্খন্তাকুসলস্স চ পণ্ডরতা ন সিযা, তস্মা তত্থ পণ্ডরতায কারণং ৰত্তব্বং. সভাৰো ৰাযং চিত্তস্স পণ্ডরতাতি.
৪৩৯. ইদম্পীতি পি-সদ্দো ঠিতিমত্তসহিতং পুব্বে ৰুত্তং ৰিচিকিচ্ছাসহগতং অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তো. পকতিযাতি অনতিক্কমনেন. সোপি ৰিসেসো. কাযপ্পসাদং ঘট্টেত্ৰা পসাদপচ্চযেসু মহাভূতেসু পটিহঞ্ঞতীতি আপাথং গন্ত্ৰা পটিহঞ্ঞতীতি অত্থো. যথা চ ‘‘রূপং আরব্ভ উপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তে ন আরম্মণুপ্পাদানং পুব্বাপরকালতা হোতি, এৰমিধাপি ঘট্টনপটিহননেসু দট্ঠব্বং. উপমাপি উভযঘট্টনদস্সনত্থং ৰুত্তা, ন নিস্সিতনিস্সযঘট্টনানং পুব্বাপরতাদস্সনত্থং. এত্থ চ বহিদ্ধাতি এতং নিদস্সনমত্তং. অজ্ঝত্তম্পি হি আরম্মণং হোতীতি. ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সযভূতেহি ৰা অঞ্ঞং ‘‘বহিদ্ধা’’তি ৰুত্তং. পটিঘট্টনানিঘংসো বলৰা হোতি, ততো এৰ ইট্ঠানিট্ঠফোট্ঠব্বসমাযোগে সুখদুক্খপচ্চযা ধাতুঅনুগ্গহধাতুক্খোভা চিরং অনুৰত্তন্তি.
৪৫৫. অঞ্ঞেসং চিত্তানং সভাৰসুঞ্ঞতসব্ভাৰা মনোধাতুভাৰো আপজ্জতীতি চে? ন, ৰিসেসসব্ভাৰা. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনঞ্হি চক্খাদিনিস্সিততা চক্খাদীনং সৰিসযেসু দস্সনাদিপ্পৰত্তিভাৰতা চ ৰিসেসো. মনোৰিঞ্ঞাণস্স পন অনঞ্ঞনিস্সযমনোপুব্বঙ্গমতায অঞ্ঞনিস্সযৰিঞ্ঞাণস্স অনন্তরপচ্চযত্তাভাৰেন মনোদ্ৰারনিগ্গমনমুখভাৰাভাৰতো চ সাতিসযৰিজাননকিচ্চতা ৰিসেসো. তব্বিসেসৰিরহা মনোমত্তা ধাতু মনোধাতূতি তিৰিধা মনোধাতু এৰ ৰুচ্চতি, ন ৰিসেসমনো. তস্মা এত্থ মনো এৰ ধাতু মনোধাতূতি এৰ-সদ্দো মত্তসদ্দত্থো দট্ঠব্বো. ৰিসেসনিৰত্তনত্থো হি সো ৰিঞ্ঞাণস্সাতি. মনোদ্ৰারনিগ্গমনপৰেসমুখভাৰতো পন মনোধাতুযা ৰিজাননৰিসেসৰিরহো দট্ঠব্বো, ততো এৰ মনোৰিঞ্ঞাণন্তিপি ন ৰুচ্চতি. ন হি তং ৰিঞ্ঞাণং মনতো পৰত্তং মনসো পচ্চযো, নাপি মনসো পচ্চযভূতং মনতো পৰত্তং, দস্সনাদীনং পন পচ্চযো, তেহি চ পৰত্তং তেসং পুরেচরং অনুচরঞ্চাতি. সম্মাসঙ্কপ্পোতি অৰচনং মহাৰিপাকানং ৰিয জনকসদিসত্তাভাৰতো. তত্থ হি তিহেতুকতো দুহেতুকম্পি উপ্পজ্জমানং সম্মাসঙ্কপ্পতাদীহি সদিসং সহেতুকতাযাতি. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতেতি এত্থ যথা পগুণং গন্থং সজ্ঝাযন্তো সজ্ঝাযসোতে পতিতং কঞ্চি কঞ্চি ৰাচনামগ্গং ন সল্লক্খেতি, এৰং তথাগতস্স অসল্লক্খণা নাম নত্থি, ন চ পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতে ঝানঙ্গাভাৰো ইধ অৰচনস্স কারণং. যদি তদনন্তরং নিদ্দেসো তংসোতপতিততা, ইতো পরেসং দ্ৰিন্নং মনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং তংসোতপতিততা ন সিযা. তস্মা পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং ৰিয অহেতুকতায মগ্গপচ্চযৰিরহা চ ৰিজ্জমানেসুপি ৰিতক্কৰিচারেসু ঝানঙ্গধম্মানং দুব্বলত্তা পঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু ৰিয অগণনুপগভাৰা চ পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতপতিততা. ততো এৰ হি অহেতুককিরিযত্তযেপি ঝানঙ্গানি বলানি চ সঙ্গহৰারে ন উদ্ধটানি, ঝানপচ্চযকিচ্চমত্ততো পন পট্ঠানে দুব্বলানং এত্থ ৰিতক্কাদীনং ঝানপচ্চযতা ৰুত্তা.
৪৬৯. সমানৰত্থুকং অনন্তরপচ্চযং লভিত্ৰা উপ্পজ্জমানং সন্তীরণং মনোধাতুতো বলৰতরং হোতীতি তং যথারম্মণং আরম্মণরসং অনুভৰন্তং ইট্ঠে সোমনস্সসহগতং হোতি, ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাসহগতং সাতিসযানুভৰত্তা, তস্মা ‘‘অযঞ্হি ইট্ঠারম্মণস্মিং যেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰোট্ঠব্বনং পন সতিপি বলৰভাৰে ৰিপাকপ্পৰত্তিং নিৰত্তেত্ৰা ৰিসদিসং মনং করোন্তং মনসিকারকিচ্চন্তরযোগতো ৰিপাকো ৰিয অনুভৰনমেৰ ন হোতীতি সব্বত্থ উপেক্খাসহগতমেৰ হোতি, তথা পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনং মনোদ্ৰারাৰজ্জনঞ্চ কিচ্চৰসেন অপুব্বত্তা.
অহেতুককুসলৰিপাকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অট্ঠমহাৰিপাকচিত্তৰণ্ণনা
৪৯৮. অলোভো অব্যাকতমূলন্তিআদীসু কুসলপক্খে তাৰ অলোভাদোসানং নিদ্দেসেসু ‘‘যো তস্মিং সমযে অলোভো অলুব্ভনা…পে… অলোভো কুসলমূল’’ন্তি (ধ. স. ৩২), ‘‘যো তস্মিং সমযে অদোসো অদুস্সনা…পে… অদোসো কুসলমূল’’ন্তি (ধ. স. ৩৩) চ ৰুত্তত্তা ইধাপি তংনিদ্দেসেসু ‘‘অলোভো অব্যাকতমূল’’ন্তি ‘‘অদোসো অব্যাকতমূল’’ন্তি ৰচনং যুজ্জেয্য. পঞ্ঞিন্দ্রিযাদিনিদ্দেসেসু পন ‘‘পঞ্ঞারতনং অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠী’’তি (ধ. স. ৩৪, ৩৭) এৰং তত্থপি ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘অমোহো কুসলমূল’’ন্তি. তস্মা ইধাপি ‘‘অমোহো অব্যাকতমূল’’ন্তি পাঠেন ন ভৰিতব্বং সিযা. অলোভাদোসানং ৰিয অমোহস্সপি অব্যাকতমূলদস্সনত্থং পনেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অৰিঞ্ঞত্তিজনকতোতি কাযৰচীকম্মদ্ৰারনিৰারণং করোতি. অৰিপাকধম্মতোতি মনোকম্মদ্ৰারনিৰারণঞ্চ. ৰিপাকধম্মানঞ্হি কম্মদ্ৰারং ৰুত্তন্তি. তথা অপ্পৰত্তিতোতি দানাদিপুঞ্ঞকিরিযভাৰেন অপ্পৰত্তিতো. এতেন পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুভেদমেৰ নিৰারেতি.
বলৰপচ্চযেহীতি পযোগেন ৰিনা নিপ্ফন্নেহি আরম্মণাদিপচ্চযেহি. অসঙ্খারিকাদীসু হি যেন কেনচি চিত্তেন কম্মে আযূহিতে অসঙ্খারেন অপ্পযোগেন কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানে পটিসন্ধি উপ্পজ্জমানা অসঙ্খারিকা হোতি, সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কম্মাদিপচ্চুপট্ঠানে সসঙ্খারিকা. ভৰঙ্গচুতিযো পন পটিসন্ধিসদিসাৰ. তদারম্মণঞ্চ কুসলাকুসলানি ৰিয অসঙ্খারিকং সসঙ্খারিকঞ্চ দট্ঠব্বন্তি. এতেসু বলৰং দুব্বলঞ্চ ৰিচারেতুং ‘‘তত্থ সব্বেপি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা’’তিআদিমাহ. কালৰসেন পন পরিণমতীতি অপ্পাযুকসংৰত্তনিককম্মবহুলে কালে তংকম্মসহিতসন্তানজনিতসুক্কসোণিতপচ্চযানং তংমূলকানং চন্দসূরিযৰিসমপরিৰত্তাদিজনিতউতাহারাদিৰিসমপচ্চযানঞ্চ ৰসেন পরিণমতি.
ৰিপাকুদ্ধারকথাৰণ্ণনা
যতো যত্তকো চ ৰিপাকো হোতি, যস্মিঞ্চ ঠানে ৰিপচ্চতি, তং দস্সেতুং ৰিপাকুদ্ধারকথা আরদ্ধা. এত্থেৰাতি একায চেতনায কম্মে আযূহিতেযেৰ. দুহেতুকপটিসন্ধিৰসেন দ্ৰাদসকমগ্গোপি হোতি, দ্ৰাদসকপ্পকারোপীতি অত্থো. অহেতুকপটিসন্ধিৰসেন অহেতুকট্ঠকম্পি. অসঙ্খারিকসসঙ্খারিকানং সসঙ্খারিকঅসঙ্খারিকৰিপাকসঙ্করং অনিচ্ছন্তো দুতিযত্থেরো ‘‘দ্ৰাদসা’’তিআদিমাহ. পুরিমস্স হি পচ্চযতোসসঙ্খারিকঅসঙ্খারিকভাৰো, ইতরেসং কম্মতো. ততিযো তিহেতুকতো দুহেতুকম্পি অনিচ্ছন্তো ‘‘দসা’’তিআদিমাহ.
ইমস্মিং ৰিপাকুদ্ধারট্ঠানে কম্মপটিসন্ধিৰৰত্থানত্থং সাকেতপঞ্হং গণ্হিংসু. কম্মৰসেন ৰিপাকস্স তংতংগুণদোসুস্সদনিমিত্ততং দস্সেতুং উস্সদকিত্তনং গণ্হিংসু. হেতুকিত্তনং ইধ পঠমত্থেরস্স অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. দুতিযত্থেরৰাদাদীসু ৰিসেসং তত্থ তত্থেৰ ৰক্খামি. ঞাণস্স জচ্চন্ধাদিৰিপত্তিনিমিত্তপটিপক্খভাৰতো তিহেতুকং অতিদুব্বলম্পি সমানং পটিসন্ধিং আকড্ঢন্তং দুহেতুকং আকড্ঢেয্যাতি ‘‘অহেতুকা ন হোতী’’তি আহ. যং পন পটিসম্ভিদামগ্গে সুগতিযং জচ্চন্ধবধিরাদিৰিপত্তিযা অহেতুকউপপত্তিং ৰজ্জেত্ৰা গতিসম্পত্তিযা সহেতুকোপপত্তিং দস্সেন্তেন ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি’’চ্চেৰ (পটি. ম. ১.২৩২) ৰুত্তং. তেন ঞাণৰিপ্পযুত্তেন কম্মুনা ঞাণসম্পযুত্তপটিসন্ধি ন হোতীতি দীপিতং হোতি. অঞ্ঞথা ‘‘সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি ইদম্পি ৰুচ্চেয্য. তথা হি ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৰনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি. তেন ৰুচ্চতি কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারা. নিকন্তিক্খণে দ্ৰে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি. তেন ৰুচ্চতি অকুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারা. পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি. তেন ৰুচ্চতি নামরূপপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামরূপ’’ন্তি ৰিস্সজ্জিতং ঞাণসম্পযুত্তোপপত্তিযং.
এৰং ঞাণৰিপ্পযুত্ততো ঞাণসম্পযুত্তুপপত্তিযা চ ৰিজ্জমানায ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৰনক্খণে দ্ৰে হেতূ কুসলা’’তি ৰত্ৰা অঞ্ঞত্থ চ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ সক্কা ৰিস্সজ্জনং কাতুন্তি. যথা পন ‘‘ঞাণসম্পযুত্তে সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি অৰচনতো ঞাণৰিপ্পযুত্ততো ঞাণসম্পযুত্তা পটিসন্ধি ন হোতি, এৰং ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৰিপ্পযুত্তে ছন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি’’চ্চেৰ (পটি. ম. ১.২৩৩) ৰত্ৰা ‘‘সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি অৰচনতো ঞাণসম্পযুত্ততো ঞাণৰিপ্পযুত্তাপি পটিসন্ধি ন হোতীতি আপন্নং. এত্থাপি হি ন ন সক্কা কম্মনিকন্তিক্খণেসু তযো চ দ্ৰে চ হেতূ যোজেত্ৰা পটিসন্ধিক্খণে দ্ৰে যোজেতুন্তি. ইমস্স পন থেরস্স অযমধিপ্পাযো সিযা ‘‘কম্মসরিক্খকৰিপাকদস্সনৰসেন ইধ পাঠো সাৰসেসো কথিতো’’তি. ‘‘ঞাণসম্পযুত্তে অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি এত্থাপি পাঠস্স সাৰসেসতাপত্তীতি চে? ন, দুব্বলস্স দুহেতুককম্মস্স ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকদানে অসমত্থত্তা. তিহেতুকস্স পন অহেতুকৰিপচ্চনে ৰিয দুহেতুকৰিপচ্চনেপি নত্থি সমত্থতাৰিঘাতোতি. আরম্মণেন ৰেদনা পরিৰত্তেতব্বাতি সন্তীরণতদারম্মণে সন্ধায ৰুত্তং. ৰিভাগগ্গহণসমত্থতাভাৰতো হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তেসু উপেক্খাসহগতানেৰ হোন্তি, কাযৰিঞ্ঞাণঞ্চ সুখসহগতমেৰ পটিঘট্টনাৰিসেসেনাতি.
ৰিসেসৰতা কালেন তদারম্মণপচ্চযসব্বজৰনৰতা ৰিপাকপ্পৰত্তিং দস্সেতুং ‘‘সংৰরাসংৰরে…পে… উপগতস্সা’’তি ৰুত্তং অঞ্ঞকালে পঞ্চৰিঞ্ঞাণাদিপরিপুণ্ণৰিপাকপ্পৰত্তিঅভাৰা. কক্কটক…পে… ভৰঙ্গোতরণন্তি এতেন ইদং দস্সেতি – কেদারে পূরেত্ৰা নদীপৰেসনমগ্গভূতং মাতিকং অপ্পৰিসিত্ৰা কক্কটকমগ্গাদিনা অমগ্গেন নদীওতরণং ৰিয চিত্তস্স জৰিত্ৰা ভৰঙ্গপ্পৰেসনমগ্গভূতে তদারম্মণে অনুপ্পন্নে মগ্গেন ৰিনা ভৰঙ্গোতরণন্তি.
এতেসু তীসু মোঘৰারেসু দুতিযো উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বো. যদি হি অনুলোমে ৰেদনাত্তিকে পটিচ্চৰারাদীসু ‘‘আসেৰনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৰে’’তি ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে দ্ৰে’’তি চ ৰুত্তং সিযা, সোপি মোঘৰারো লব্ভেয্য. যদি পন ৰোট্ঠব্বনম্পি আসেৰনপচ্চযো সিযা, কুসলাকুসলানম্পি সিযা. ন হি আসেৰনপচ্চযং লদ্ধুং যুত্তস্স আসেৰনপচ্চযভাৰী ধম্মো আসেৰনপচ্চযোতি অৰুত্তো অত্থি. ৰোট্ঠব্বনস্স পন কুসলাকুসলানং আসেৰনপচ্চযভাৰো অৰুত্তো. ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাসেৰনপচ্চযা. অকুসলং ধম্মং…পে… নাসেৰনপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯৩) ৰচনতো পটিক্খিত্তোৰ. অথাপি সিযা ‘‘অসমানৰেদনানং ৰসেন এৰং ৰুত্ত’’ন্তি, এৰমপি যথা ‘‘আৰজ্জনা কুসলানং খন্ধানং অকুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৰুত্তং, এৰং ‘‘আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযোতি’’পি ৰত্তব্বং সিযা, জাতিভেদা ন ৰুত্তন্তি চে? ভূমিভিন্নস্স কামাৰচরস্স রূপাৰচরাদীনং আসেৰনপচ্চযভাৰো ৰিয জাতিভিন্নস্সপি ভৰেয্যাতি ৰত্তব্বো এৰ সিযা. অভিন্নজাতিকস্স চ ৰসেন যথা ‘‘আৰজ্জনা সহেতুকানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা, ন তু ৰুত্তং. তস্মা ৰেদনাত্তিকেপি সঙ্খিত্তায গণনায ‘‘আসেৰনপচ্চযা ন মগ্গে একং, ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে এক’’ন্তি এৰং গণনায নিদ্ধারিযমানায ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনপচ্চযত্তস্স অভাৰা যথাৰুত্তপ্পকারো দুতিযো মোঘৰারো ৰীমংসিতব্বো.
ৰোট্ঠব্বনং পন ৰীথিৰিপাকসন্ততিযা আৰট্টনতো আৰজ্জনা, ততো ৰিসদিসস্স জৰনস্স করণতো মনসিকারো চ. এৰঞ্চ কত্ৰা পট্ঠানে ‘‘ৰোট্ঠব্বনং কুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৰুত্তং, ‘‘আৰজ্জনা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. তস্মা ৰোট্ঠব্বনতো চতুন্নং ৰা পঞ্চন্নং ৰা জৰনানং আরম্মণপুরেজাতং ভৰিতুং অসক্কোন্তং রূপাদিআৰজ্জনাদীনং পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, অযমেতস্স সভাৰোতি জৰনাপারিপূরিযা দুতিযো মোঘৰারো দস্সেতুং যুত্তো সিযা, অযম্পি অট্ঠকথাযং অনাগতত্তা সুট্ঠু ৰিচারেতব্বো. ভৰঙ্গস্স জৰনানুবন্ধনভূতত্তা ‘‘তদারম্মণং ভৰঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তং. পট্ঠানে (পট্ঠা. ৩.১.১০২) চ ৰুত্তং ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, ‘‘অহেতুকং ভৰঙ্গং সহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চ. কুসলাকুসলানং সুখদুক্খৰিপাকমত্তো ৰিপাকো ন ইট্ঠানিট্ঠানং ৰিভাগং করোতি, জৰনং পন রজ্জনৰিরজ্জনাদিৰসেন ইট্ঠানিট্ঠৰিভাগং করোতীতি ‘‘আরম্মণরসং জৰনমেৰ অনুভৰতী’’তি ৰুত্তং.
অৰিজ্জমানে কারকে কথং আৰজ্জনাদিভাৰেন পৰত্তি হোতীতি তং দস্সেতুং পঞ্চৰিধং নিযামং নাম গণ্হিংসু. নিযামো চ ধম্মানং সভাৰকিচ্চপচ্চযভাৰৰিসেসোৰ. তংতংসদিসফলদানন্তি তস্স তস্স অত্তনো অনুরূপফলস্স দানং. সদিসৰিপাকদানন্তি চ অনুরূপৰিপাকদানন্তি অত্থো. ইদং ৰত্থুন্তি একৰচননিদ্দেসো একগাথাৰত্থুভাৰেন কতো. জগতিপ্পদেসোতি যথাৰুত্ততো অঞ্ঞোপি লোকপ্পদেসো. কালগতিউপধিপযোগপটিবাল়্হঞ্হি পাপং ন ৰিপচ্চেয্য, ন পদেসপটিবাল়্হন্তি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানপটিসন্ধিযাদিধম্মানং নিযামো দসসহস্সিকম্পনপচ্চযভাৰো ধম্মনিযামো. অযং ইধ অধিপ্পেতোতি এতেন নিযামৰসেন আৰজ্জনাদিভাৰো, ন কারকৰসেনাতি এতমত্থং দস্সেতি.
ইমস্মিং ঠানেতি সোল়সৰিপাককথাঠানে. দ্ৰাদসহি ৰাহেতব্বা নাল়িযন্তোপমা ন দ্ৰাদসন্নং চিত্তানং একস্মিং দ্ৰারে একারম্মণে সহ কিচ্চকরণৰসেন ৰুত্তা, অথ খো দ্ৰাদসন্নং একস্মিং দ্ৰারে সকিচ্চকরণমত্তৰসেন. অহেতুকপটিসন্ধিজনকসদিসজৰনানন্তরং অহেতুকতদারম্মণং দস্সেন্তো ‘‘চতুন্নং পন দুহেতুককুসলচিত্তানং অঞ্ঞতরজৰনস্স…পে… পতিট্ঠাতী’’তি আহ. অহেতুকপটিসন্ধিকস্স পন তিহেতুকজৰনে জৰিতে পটিসন্ধিদাযকেন কম্মেন অহেতুকস্স তদারম্মণস্স নিব্বত্তি ন পটিসেধিতা. এৰং দুহেতুকপটিসন্ধিকস্সপি তিহেতুকানন্তরং দুহেতুকতদারম্মণং অপ্পটিসিদ্ধং দট্ঠব্বং. পরিপুণ্ণৰিপাকস্স চ পটিসন্ধিজনককম্মস্স ৰসেনাযং ৰিপাকৰিভাৰনা তস্সা মুখনিদস্সনমত্তমেৰাতি পৰত্তিৰিপাকস্স চ একস্স তিহেতুকাদিকম্মস্স সোল়সৰিপাকচিত্তাদীনি ৰুত্তনযেন যোজেতব্বানি. তস্মা যেন কেনচি কম্মুনা একেন অনেকং তদারম্মণং পৰত্তমানং কম্মৰিসেসাভাৰা যেসং তং অনুবন্ধভূতং, তেসং জৰনসঙ্খাতানং পচ্চযানং ৰিসেসেন ৰিসিট্ঠং হোতীতি জৰনেনাযং তদারম্মণনিযামো ৰুত্তো, ন নানাকম্মুনা নিব্বত্তমানস্স ৰসেন. এৰঞ্চ কত্ৰা পট্ঠানে (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) ‘‘সহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি. কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে অহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ঞাণানন্তরং অহেতুকতদারম্মণং, ‘‘কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে সহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি অকুসলানন্তরঞ্চ সহেতুকতদারম্মণং ৰুত্তং, ন চ ‘‘তং এতেন থেরেন অদস্সিত’’ন্তি কত্ৰা তস্স পটিসেধো কতো হোতীতি.
যং পন জৰনেন…পে… তং কুসলং সন্ধায ৰুত্তন্তি ইদং কুসলস্স ৰিয অকুসলস্স সদিসো ৰিপাকো নত্থীতি কত্ৰা ৰুত্তং. সসঙ্খারিকাসঙ্খারিকনিযমনং পন সন্ধায তস্মিং ৰুত্তে অকুসলেপি ন তং ন যুজ্জতীতি. অট্ঠানমেতন্তি ইদং নিযমিতাদিৰসেন যোনিসো অযোনিসো ৰা আৰট্টিতে অযোনিসো যোনিসো ৰা ৰৰত্থাপনস্স অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং.
পটিসিদ্ধন্তি অৰচনমেৰ পটিসেধোতি কত্ৰা ৰুত্তং. কামতণ্হানিব্বত্তেন কম্মুনা মহগ্গতলোকুত্তরানুভৰনৰিপাকো ন হোতীতি তত্থ তদারম্মণাভাৰো ৰেদিতব্বো. আপাথগতে ৰিসযে তন্নিন্নং ভৰঙ্গং আৰজ্জনং উপ্পাদেতীতি আৰজ্জনং ৰিসযে নিন্নত্তা উপ্পজ্জতি. ভৰঙ্গং পন সব্বদা সৰিসযে নিন্নমেৰাতি ৰিসযন্তরৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হুত্ৰাপি তদভাৰা ৰিনা আৰজ্জনেন সৰিসযে নিন্নত্তাৰ উপ্পজ্জতি. চিণ্ণত্তাতি আৰজ্জনেন ৰিনা বহুলং উপ্পন্নপুব্বত্তা. সমুদাচারত্তাতি আপাথগতে ৰিসযে পটিসন্ধিৰিসযে চ বহুলং উপ্পাদিতপুব্বত্তা. চিণ্ণত্তাতি ৰা পুগ্গলেন আসেৰিতভাৰো ৰুত্তো. সমুদাচারত্তাতি সযং বহুলং পৰত্তভাৰো. নিরোধস্স অনন্তরপচ্চযং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইদং তদনন্তরমেৰ নিরোধফুসনং সন্ধায ৰুত্তং, ন অরূপক্খন্ধানং ৰিয নিরোধস্স অনন্তরপচ্চযভাৰং. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পন কিঞ্চি পরিকম্মেন ৰিনা উপ্পজ্জমানং নত্থি. পরিকম্মাৰজ্জনমেৰ তস্স আৰজ্জনন্তি অঞ্ঞস্স ৰিয এতস্সপি সাৰজ্জনতায ভৰিতব্বং.
অযং পনেত্থাধিপ্পাযো দট্ঠব্বো – নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স ন নিরোধস্স অনন্তরপচ্চযভাৰে নিন্নাদিতা অঞ্ঞত্থ দিট্ঠা অতদত্থপরিকম্মভাৰে চ উপ্পত্তিযা, অথ চ তং তস্স অনন্তরপচ্চযো হোতি, তথা চ উপ্পজ্জতি. এৰং যথাৰুত্তা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু অসতিপি নিরাৰজ্জনুপ্পত্তিযং নিন্নাদিভাৰে নিরাৰজ্জনা উপ্পজ্জতীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অরিযমগ্গচিত্তং মগ্গানন্তরানি ফলচিত্তানী’’তি ইদং ৰুত্তং. যদি হি নিব্বানারম্মণাৰজ্জনাভাৰং সন্ধাযেতং ৰুত্তং সিযা, গোত্রভুৰোদানানি নিদস্সনানি সিযুং তেহেৰ এতেসং নিরাৰজ্জনতাসিদ্ধিতো. ফলসমাপত্তিকালে চ ‘‘পরিত্তারম্মণং মহগ্গতারম্মণং অনুলোমং ফলসমাপত্তিযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰচনতো সমানারম্মণাৰজ্জনরহিতত্তা ‘‘মগ্গানন্তরানি ফলচিত্তানী’’তি এৰং ফলসমাপত্তিচিত্তানি ন ৰজ্জেতব্বানি সিযুং, গোত্রভুৰোদানানি পন যদিপি নিব্বানে চিণ্ণানি সমুদাচারানি চ ন হোন্তি, আরম্মণন্তরে চিণ্ণসমুদাচারানেৰ. ফলসমাপত্তিচিত্তানি চ মগ্গৰীথিতো উদ্ধং তদত্থপরিকম্মসব্ভাৰাতি তেসং গহণং ন কতং, অনুলোমানন্তরঞ্চ ফলসমাপত্তিচিত্তং চিণ্ণং সমুদাচারং, ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনানন্তরং মগ্গানন্তরস্স ৰিয তদত্থপরিকম্মাভাৰাতি ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্সা’’তি তঞ্চ নিদস্সনং. আরম্মণেন পন ৰিনা নুপ্পজ্জতীতি ইদং এতস্স মহগ্গতারম্মণত্তাভাৰা পুচ্ছং কারেত্ৰা আরম্মণনিদ্ধারণত্থং ৰুত্তং.
তত্থাতি ৰিপাককথাযং. জচ্চন্ধপীঠসপ্পিউপমানিদস্সনং ৰিপাকস্স নিস্সযেন ৰিনা অপ্পৰত্তিদস্সনত্থং. ৰিসযগ্গাহোতি ইদং চক্খাদীনং সৰিসযগ্গহণেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰিপাকস্স দস্সনত্থং ৰুত্তং. উপনিস্সযতো চক্খাদীনং দস্সনাদিঅত্থতো চ তস্সেৰ ৰিপাকস্স দস্সনত্থং ‘‘উপনিস্সযমত্থসো’’তি ৰুত্তং. হদযৰত্থুমেৰাতি যথা পুরিমচিত্তানি হদযৰত্থুনিস্সিতানি চ পসাদৰত্থুঅনুগতানি চ অঞ্ঞারম্মণানি হোন্তি, ন এৰং ভৰঙ্গং, তং পনেতং ৰত্থারম্মণন্তররহিতং কেৰলং হদযৰত্থুমেৰ নিস্সায পৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতি. হদযরূপৰত্থুকন্তি ইধাপি অঞ্ঞৰত্থানুগতন্তি অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. মক্কটকস্স হি সুত্তারোহণং ৰিয পসাদৰত্থুকং চিত্তং, সুত্তেন গমনাদীনি ৰিয তদনুগতানি সেসচিত্তানীতি. সুত্তঘট্টনমক্কটকচলনানি ৰিয পসাদঘট্টনভৰঙ্গচলনানি সহ হোন্তীতি দীপনতো ‘‘একেকং…পে… আগচ্ছতী’’তিপি দীপেতি.
ভৰঙ্গস্স আৰট্টিতকালোতি ইদং দোৰারিকসদিসানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পাদপরিমজ্জকসদিসস্স আৰজ্জনস্স সঞ্ঞাদানসদিসো অনন্তরপচ্চযভাৰো এৰ ভৰঙ্গাৰট্টনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিপাকমনোধাতুআদীনং অদিস্ৰাৰ সম্পটিচ্ছনাদিকরণং গাল়্হগ্গহণমত্তপুথুলচতুরস্সভাৰৰিজাননমত্তকহাপণভাৰৰিজাননমত্তকম্মোপনযনমত্তসামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তং, ন গাল়্হগ্গাহকাদীনং কহাপণদস্সনস্স অভাৰো তংসমানভাৰো চ সম্পটিচ্ছনাদীনং অধিপ্পেতোতি ৰেদিতব্বো.
পণ্ডরং এতন্তি পণ্ডররূপদস্সনসামঞ্ঞতো চক্খুৰিঞ্ঞাণমেৰ দস্সনকিচ্চং সাধেতীতি দীপনং ৰেদিতব্বং. এৰং সোতদ্ৰারাদীসুপি যোজেতব্বং সৰনাদিৰসেন. সন্তাপনৰসেন গুল়সীলো গুল়প্পযোজনো ৰা গোল়িযকো. উপনিস্সযতোতি ন উপনিস্সযপচ্চযং সন্ধায ৰুত্তং. যস্মিং পন অসতি যো ন হোতি, সো ইধ ‘‘উপনিস্সযো’’তি অধিপ্পেতো. আলোকসন্নিস্সিতন্তি ইদম্পি আলোকে সতি সব্ভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ন উপনিস্সযপচ্চযতং. মন্দথামগতং নাম কিরিযচিত্তস্স পচ্চযভাৰং অনুপগন্ত্ৰা সযমেৰ পৰত্তমানং.
অসঙ্খারিকসসঙ্খারিকেসু দোসং দিস্ৰাতি ন কম্মস্স ৰিরুদ্ধসভাৰেন ৰিপাকেন ভৰিতব্বন্তি অসঙ্খারিককম্মস্স সসঙ্খারিকৰিপাকেসু, সসঙ্খারিককম্মস্স চ অসঙ্খারিকৰিপাকেসু দোসং দিস্ৰা. অহেতুকানং পন রূপাদীসু অভিনিপাতমত্তাদিকিচ্চানং ন সসঙ্খারিকৰিরুদ্ধো সভাৰোতি অসঙ্খারিকতা নত্থি, অসঙ্খারিকৰিরুদ্ধসভাৰাভাৰা নাপি সসঙ্খারিকতাতি উভযাৰিরোধা উভযেনপি তেসং নিব্বত্তিং অনুজানাতি. চিত্তনিযামন্তি তদারম্মণনিযামং. কিরিযতো পঞ্চাতি ইমেসং…পে… পতিট্ঠাতীতি কিরিযজৰনানন্তরঞ্চ তদারম্মণং ৰুত্তং. পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.৩.৯৪) পন ‘‘কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ৰিপাকধম্মধম্মানমেৰ অনন্তরা তদারম্মণং ৰুত্তং. কুসলত্তিকে চ ‘‘সেক্খা ৰা পুথুজ্জনা ৰা কুসলং অনিচ্চতো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪০৬) কুসলাকুসলজৰনমেৰ ৰত্ৰা তদনন্তরং তদারম্মণং ৰুত্তং, ন অব্যাকতানন্তরং, ন চ কত্থচি কিরিযানন্তরং তদারম্মণস্স ৰুত্তট্ঠানং দিস্সতি. ৰিজ্জমানে চ তস্মিং অৰচনে কারণং নত্থি, তস্মা উপপরিক্খিতব্বো এসো থেরৰাদো. ৰিপ্ফারিকঞ্হি জৰনং নাৰং ৰিয নদীসোতো ভৰঙ্গং অনুবন্ধতীতি যুত্তং, ন পন ছল়ঙ্গুপেক্খৰতো সন্তৰুত্তিং কিরিযজৰনং পণ্ণপুটং ৰিয নদীসোতোতি.
পিণ্ডজৰনং জৰতীতি কুসলাকুসলকিরিযজৰনানি পিণ্ডেত্ৰা কথিতানীতি তথা কথিতানি জৰনানি পিণ্ডিতানি ৰিয ৰুত্তানি, একস্মিং ৰা তদারম্মণে পিণ্ডেত্ৰা দস্সিতানি হুত্ৰা জৰিতানেৰ ৰুত্তানি. ইমঞ্চ পন পিণ্ডজৰনং ৰদন্তেন অকুসলতো চত্তারিযেৰ উপেক্খাসহগতানি গহেত্ৰা দ্ৰাদসুপেক্খাসহগতজৰনানি পিণ্ডিতানি ৰিয ৰুত্তানি. পট্ঠানে পন ‘‘কুসলং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতি. দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, উদ্ধচ্চং, দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. অকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তত্তা ইতরানি দ্ৰে ইট্ঠারম্মণে পৰত্তৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতানিপি কুসলৰিপাকে তদারম্মণে পিণ্ডেতব্বানি সিযুং. তেসং পন অনন্তরং অহেতুকৰিপাকেনেৰ তদারম্মণেন ভৰিতব্বং, সো চ সন্তীরণভাৰেনেৰ গহিতোতি অপুব্বং গহেতব্বং নত্থি. অহেতুকে চ পিণ্ডেতব্বং নারহন্তীতি অধিপ্পাযেন ন পিণ্ডেতীতি.
তিহেতুকজৰনাৰসানে পনেত্থাতি এতস্মিং দুতিযৰাদে তিহেতুকজৰনাৰসানে তিহেতুকতদারম্মণং যুত্তন্তি দস্সেতুং যুত্তং ৰদতি জৰনসমানত্তা, নালব্ভমানত্তা অঞ্ঞস্স. পঠমত্থেরেন অকুসলানন্তরং ৰুত্তস্স অহেতুকতদারম্মণস্স, কুসলানন্তরং ৰুত্তস্স চ সহেতুকতদারম্মণস্স অকুসলানন্তরং উপ্পত্তিং ৰদন্তস্স হি পটিসন্ধিজনকং তিহেতুককম্মং দুহেতুকাহেতুকং ৰিপাকং জনযন্তম্পি তিহেতুকজৰনানন্তরং ন জনেতীতি ন এত্থ কারণং দিস্সতীতি এৰং যুত্তং গহেতব্বং অৰুত্তম্পীতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা তস্মিং তস্মিং থেরৰাদে যেন অধিপ্পাযেন সসঙ্খারাসঙ্খারৰিধানাদি ৰুত্তং, তং তেনেৰ অধিপ্পাযেন যুত্তং গহেতব্বং, ন অধিপ্পাযন্তরং অধিপ্পাযন্তরেন আলোল়েতব্বন্তি অত্থো. হেতুসদিসমেৰাতি জনককম্মহেতুসদিসমেৰ. মহাপকরণে আৰি ভৰিস্সতীতি মহাপকরণে আগতপাল়িযা পাকটং উপ্পত্তিৰিধানং আৰি ভৰিস্সতীতি অধিপ্পাযেন ৰদতি.
কামাৰচরকুসলৰিপাককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাককথাৰণ্ণনা
৪৯৯. অনন্তরাযেনাতি পরিহানিপচ্চযৰিরহেন. পটিপদাদিভেদোতি পটিপদারম্মণভেদো. তথা হি দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং ঝানং উপ্পাদেত্ৰা পুনপ্পুনং সমাপজ্জন্তস্স তং ঝানং তংপটিপদমেৰ হোতি. এতস্মিং অপরিহীনে তস্স ৰিপাকো নিব্বত্তমানো তপ্পটিপদোৰ ভৰিতুং অরহতীতি. ছন্দাধিপতেয্যাদিভাৰো পন তস্মিং খণে ৰিজ্জমানানং ছন্দাদীনং অধিপতিপচ্চযভাৰেন হোতি, ন আগমনৰসেন. তথা হি একমেৰ ঝানং নানাক্খণেসু নানাধিপতেয্যং হোতি. চতুত্থজ্ঝানস্সেৰ হি চতুরিদ্ধিপাদভাৰেন ভাৰনা হোতি, তস্মা ৰিপাকস্স আগমনৰসেন ছন্দাধিপতেয্যাদিতা ন ৰুত্তা.
রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
লোকুত্তরৰিপাককথাৰণ্ণনা
৫০৫. যথা ৰট্টং আচিনতি, তথা তণ্হাদীহি অভিসঙ্খতং লোকিযকম্মং উপচিতন্তি ৰুচ্চতি. লোকুত্তরং পন এৰং ন হোতীতি তথা ন ৰুত্তং. সুদ্ধাগমনৰসেনাতি অনিমিত্তাপ্পণিহিতনামদাযকেহি সগুণারম্মণেহি ৰিজ্জমানেহিপি ফলস্স সুঞ্ঞতনামদানদীপনে অগ্গহিতভাৰেনেৰ অৰোমিস্সেনাতি অত্থো. আগমনতো সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতনামৰতো মগ্গস্স আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো ফলস্স নামত্তযদানং যোজিতং, ইতরস্সপি পন তথেৰ যোজেতব্বং. নযমত্তদস্সনঞ্হেতং. সগুণারম্মণেহি পন নামত্তযৰতো অনিচ্চানুপস্সনানন্তরস্সপি মগ্গস্স আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো ফলস্স নামত্তযদানং ন নিৰারিতন্তি. ৰল়ঞ্জনকফলসমাপত্তিযা চ ৰিপস্সনাগমনৰসেন নামলাভে মগ্গস্স ৰিয অনিমিত্তনামলাভো ন সিযা. যথা পন মগ্গানন্তরস্স ৰিয ৰল়ঞ্জনকফলসমাপত্তিযাপি ঝানপটিপদাভেদো হোতি, এৰং সুঞ্ঞতাদিনামলাভে সতি অনিমিত্তনামঞ্চ লভতীতি. অৰূপসন্তাযাতি ইদং কেনচি অঞ্ঞেন অনন্তরিতত্তা তাদিসায এৰ সদ্ধায…পে… পঞ্ঞায চ অনন্তরপচ্চযভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. তেন ছন্দাদযোপি অত্তনো অনন্তরসদিসানং ছন্দাদীনং উপ্পাদকা অধিপতিভূতা অধিপতিভূতে এৰ উপ্পাদেন্তীতি ইমমত্থং দীপেতি.
৫৫৫. কিলেসসমুচ্ছেদকস্স মগ্গস্স সম্মাদিট্ঠিআদিকস্স নিয্যানিকসভাৰস্স ফলেনপি পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসেন নিয্যানসভাৰেনেৰ ভৰিতব্বং, তস্মা ফলেপি ‘‘মগ্গঙ্গং মগ্গপরিযাপন্ন’’ন্তি ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা মগ্গৰিভঙ্গে ফলেসু চ অট্ঠঙ্গিকো পঞ্চঙ্গিকো চ মগ্গো উদ্ধটো, এৰং বোজ্ঝঙ্গাপীতি. মগ্গং উপাদাযাতি মগ্গসদিসতায মগ্গোতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ.
লোকুত্তরৰিপাককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলৰিপাককথাৰণ্ণনা
৫৫৬. ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তেসু ৰিয ন অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তেসু সন্তীরণৰিসেসো অত্থি, অনিট্ঠারম্মণমেৰ পন অধিমত্তং মন্দঞ্চ এৰং দ্ৰিধা ৰুত্তং.
অকুসলৰিপাককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.