১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডং
তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা
ইদানি পটিঞ্ঞাতকথং কাতুং ‘‘ইদানি ইতি মে…পে… কথনোকাসো সম্পত্তো’’তিআদিমাহ. ইতো পট্ঠাযাতি কুসলধম্মপদতো পট্ঠায.
১. সব্বপদেহি লদ্ধনামোতি তীসুপি পদেসু ৰেদনাসদ্দস্স ৰিজ্জমানত্তা তেন লদ্ধনামো সব্বপদেহি লদ্ধনামো হোতি. ননু সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মাতি চত্তারি পদানি, এৰং সেসেসুপীতি দ্ৰাদসেতানি পদানি, ন তীণীতি ৰেদনাসদ্দস্স পদত্তযাৰযৰত্তং সন্ধায ‘‘সব্বপদেহী’’তি ৰুচ্চেয্য, ন যুত্তং. ‘‘ৰেদনাযা’’তি হি ৰিসুং পদং ন কস্সচি পদস্স অৰযৰো হোতি, নাপি সুখাদিপদভাৰং ভজতীতি তেন লদ্ধনামো কথং সব্বপদেহি লদ্ধনামো সিযাতি? অধিপ্পেতপ্পকারত্থগমকস্স পদসমুদাযস্স পদত্তা. পজ্জতি অৰবুজ্ঝীযতি এতেনাতি হি পদং, ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তি এতেন চ পদসমুদাযেন যথাধিপ্পেতো অত্থো সমত্তো ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা সো পদসমুদাযো ‘‘পদ’’ন্তি ৰুচ্চতি. এৰং ইতরেপি ৰেদিতব্বা. তস্মা তেসং তিণ্ণং সমুদাযানং অৰযৰেন লদ্ধনামো সব্বপদেহি লদ্ধনামোতি যুত্তো.
গন্থতো চ অত্থতো চাতি এত্থ হেতুপদসহেতুকপদাদীহি সম্বন্ধত্তা গন্থতো চ হেতুঅত্থসহেতুকত্থাদীহি সম্বন্ধত্তা অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকা হি হেতুদুকে হেতূহি সম্বন্ধত্তা হেতুদুকসম্বন্ধা, হেতুসহেতুকদুকো হেতুদুকসহেতুকদুকসম্বন্ধো উভযেকপদৰসেন. তথা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো হেতুদুকহেতুসম্পযুত্তদুকসম্বন্ধো, নহেতুসহেতুকদুকো একদ্ৰিপদৰসেন হেতুদুকসহেতুকদুকসম্বন্ধোতি. কণ্ণিকা ৰিযাতি পুপ্ফমযকণ্ণিকা ৰিয. ঘটা ৰিযাতি পুপ্ফহত্থকাদীসু পুপ্ফাদীনং সমূহো ৰিয. কণ্ণিকাঘটাদীসু হি পুপ্ফাদীনি ৰণ্টাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধানি হোন্তীতি তথাসম্বন্ধতা এতেসং দুকানং ৰুত্তা. দুকসামঞ্ঞতোতি অঞ্ঞেহি হেতুদুকাদীহি দুকৰসেন সমানভাৰা. অঞ্ঞেহীতি সারম্মণদুকাদীহি. অসঙ্গহিতো পদেসো যেসং অত্থি, তে সপ্পদেসা. যেসং পন নত্থি, তে নিপ্পদেসা.
‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’’ন্তি এৰং পুচ্ছিতমেৰত্থং পাকটং কত্ৰা পুচ্ছিতুং ‘‘কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা কুসলসদ্দো অনামযত্থো হোতি. বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৬১) ভগৰতো কাযসমাচারাদযো ৰণ্ণেন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ‘‘যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি কুসলো কাযসমাচারো ৰুত্তো. ন হি ভগৰতো সুখৰিপাকং কম্মং অত্থীতি সব্বসাৰজ্জরহিতা কাযসমাচারাদযো কুসলাতি ৰুত্তা. কুসলেসু ধম্মেসূতি চ বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্তা. তে চ ৰিপস্সনামগ্গফলসম্পযুত্তা ন একন্তেন সুখৰিপাকাযেৰাতি অনৰজ্জত্থো কুসলসদ্দো. অঙ্গপচ্চঙ্গানন্তি কুসলসদ্দযোগেন ভুম্মত্থে সামিৰচনং, অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৰা নামকিরিযাপযোজনাদীসূতি অত্থো. নচ্চগীতস্সাতি চ সামিৰচনং ভুম্মত্থে, নচ্চগীতস্স ৰিসেসেসূতি ৰা যোজেতব্বং. কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতীতি পুঞ্ঞৰিপাকনিব্বত্তককম্মং ‘‘কুসল’’ন্তি ৰুত্তং. ধম্মা হোন্তীতি সুঞ্ঞধম্মত্তা সভাৰমত্তা হোন্তীতি অত্থো. এৰং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি এত্থাপি সুঞ্ঞতত্থো ধম্মসদ্দো দট্ঠব্বো.
সলযন্তি…পে… ৰিদ্ধংসেন্তীতি এত্থ পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৰচনং. অথ ৰা সলনস্স অত্থদীপনানি চলনাদীনি তীণি তদঙ্গপ্পহানাদীহি যোজেতব্বানি. অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে সযমানা অকুসলা ধম্মা রাগাদিঅসুচিসম্পযোগতো নানাৰিধদুক্খহেতুতো চ কুচ্ছিতেন আকারেন সযন্তি. ঞাণৰিপ্পযুত্তানম্পি ঞাণং উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি সব্বেপি কুসলা ধম্মা কুসেন ঞাণেন পৰত্তেতব্বাতি কুসলা. উপ্পন্নংসানুপ্পন্নংসভাগেসু সঙ্গহিতত্তা উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং পহানানুপ্পাদনেহি লুনন্তি সম্মপ্পধানদ্ৰযং ৰিয.
সত্তাদিগাহকানং চিত্তানং গোচরা সত্তাদযো ৰিয পঞ্ঞায উপপরিক্খিযমানা ন নিস্সভাৰা, কিন্তু অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধম্মা. ন চ ধারিযমানসভাৰা অঞ্ঞো ধম্মো নাম অত্থি. ন হি রুপ্পনাদীহি অঞ্ঞে রূপাদযো, কক্খল়াদীহি চ অঞ্ঞে পথৰীআদযো ধম্মা ৰিজ্জন্তীতি. অঞ্ঞথা পন অৰবোধেতুং ন সক্কাতি নামৰসেন ৰিঞ্ঞাতাৰিঞ্ঞাতে সভাৰধম্মে অঞ্ঞে ৰিয কত্ৰা ‘‘অত্তনো সভাৰং ধারেন্তী’’তি ৰুত্তং. সপ্পচ্চযধম্মেসু ৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘ধারীযন্তি ৰা পচ্চযেহী’’তি আহ. ধারীযন্তীতি উপধারীযন্তি, লক্খীযন্তীতি অত্থো.
অকুসলাতি কুসলপটিসেধনমত্তং কুসলাভাৰমত্তৰচনং তদঞ্ঞমত্তৰচনং ৰা এতং ন হোতি, কিন্তু তপ্পটিপক্খৰচনন্তি দস্সেতুং ‘‘মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. তপ্পটিপক্খৰচনতা চ অব্যাকতততিযরাসিৰচনেন ৰিঞ্ঞাযতি. যদি হি কুসলাভাৰমত্তৰচনং অকুসলসদ্দো, তেন ন কোচি ধম্মো ৰুত্তোতি অব্যাকতৰচনেনেৰ চ ততিযো রাসি ৰুত্তো ন সিযা, কুসলা চেৰ ধম্মা অব্যাকতা চাতি দুকোৰাযং আপজ্জতি, ন তিকো, এৰঞ্চ সতি অকুসলৰচনেন ন কোচি অত্থো. অথ সিযা, ‘‘অনব্যাকতা’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা কুসলানং ৰিয অব্যাকতানঞ্চ অভাৰমত্তসম্ভৰা, তস্মা অভাৰমত্তৰচনে অব্যাকতভাৰমত্তং ৰিয কুসলাভাৰমত্তং অকুসলং ন কোচি রাসীতি ‘‘অব্যাকতা’’তি ততিযো রাসি ন সিযা. ততিযরাসিভাৰেন চ অব্যাকতা ৰুত্তাতি অকুসলো চ একো রাসীতি ৰিঞ্ঞাযতি. তস্মা নাভাৰৰচনতা, সভাৰধারণাদিঅত্থেন ধম্মসদ্দেন সমানাধিকরণভাৰতো চ অকুসলসদ্দস্স কুসলাভাৰমত্তৰচনতা ন হোতি, নাপি তদঞ্ঞমত্তৰচনতা ততিযরাসিৰচনতো এৰ. যদি হি কুসলেহি অঞ্ঞে অকুসলা চেতসিকেহি অঞ্ঞে অচেতসিকা ৰিয, কুসলাকুসলৰচনেহি সব্বেসং ধম্মানং সঙ্গহিতত্তা অসঙ্গহিতস্স ততিযরাসিস্স অভাৰা চেতসিকদুকো ৰিয অযঞ্চ দুকো ৰত্তব্বো সিযা ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তি, ন ‘‘অব্যাকতা’’তি ততিযো রাসি ৰত্তব্বো, ৰুত্তো চ সো, তস্মা ন তদঞ্ঞমত্তৰচনং অকুসলসদ্দো, পারিসেসেন তপ্পটিপক্খেসু অ-কারস্স পযোগদস্সনতো লোকে ‘‘অমিত্তা’’তি সাসনে ‘‘অলোভো’’তি ইধাপি তপ্পটিপক্খৰচনতা অকুসলসদ্দস্স সিদ্ধা, তত্থ নিরুল়্হত্তা চ ন ইতরৰচনতা, তপ্পটিপক্খভাৰো চ ৰিরুদ্ধসভাৰত্তা তপ্পহেয্যভাৰতো চ ৰেদিতব্বো, ন কুসলৰিনাসনতো. ন হি কুসলা অকুসলেহি পহাতব্বা, মহাবলৰতায পন কুসলাযেৰ পযোগনিপ্ফাদিতা সদানুসযিতে অকুসলে তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৰসেন পজহন্তীতি.
ন ব্যাকতাতি অকথিতা. কথং পনেতে অকথিতা হোন্তি, ননু ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিআদীহি তিকদুকপদেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰচনেহি ফস্সাদিৰচনেহি চ কথিতাতি? নো ন কথিতা, তানি পন ৰচনানি ইধ অনধিপ্পেতানি অৰুত্তত্তা অননুৰত্তনতো. ন হি ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘অব্যাকতা’’তি ৰুত্তং, তস্মা ন তানি ইধ অনুৰত্তন্তীতি তব্বচনীযভাৰেন অকথিততা ন হোতি, কুসলাকুসলৰচনানি পন ইধ ৰুত্তত্তা অনুৰত্তন্তীতি তব্বচনীযভাৰেন অকথিততা ঞাযতীতি ‘‘কুসলাকুসলভাৰেন অকথিতাতি অত্থো’’তি আহ. ন ব্যাকতাতি ৰা অৰিপাকা, অব্যাকতৰচনেনেৰ চ অৰিপাকত্থা ঞাযন্তি. ন হি ভগৰতো ৰচনং ঞাপকসাধনীযং, আসযানুসযচরিযাদিকুসলেন ভগৰতা যেসং অৰবোধনত্থং ধম্মা ৰুত্তা তেসং ৰচনানন্তরং তদত্থপটিৰেধতো, পচ্ছিমেহি পন যথা তেসং অৰবোধনত্থং ভগৰতা তং তং ৰচনং ৰুত্তং, যথা চ তেহি তদত্থো পটিৰিদ্ধো, তং সব্বং আচরিযে পযিরুপাসিত্ৰা সুত্ৰা ৰেদিতব্বং হোতি, তস্মা কারণং অৰত্ৰা ‘‘কুসলাকুসলভাৰেন অকথিতাতি অত্থো’’তি আহ. যো চ ৰদেয্য ‘‘অকুসলৰিপাকভাৰেন অকথিতত্তা, কুসলা অব্যাকতাতি আপজ্জন্তি, কুসলৰিপাকভাৰেন অকথিতত্তা অকুসলাপী’’তি, সোপি ‘‘অঞ্ঞাপকসাধনীযৰচনো ভগৰা’’তি নিৰারেতব্বো অনুৰত্তমানৰচনৰচনীযভাৰেন অকথিতস্স চ অব্যাকতভাৰতো. ন হি অৰিপাকৰচনং ৰুত্তং কুসলৰচনঞ্চ অৰুত্তং, যতো অৰিপাকৰচনস্স অধিকতভাৰো কুসলস্স চ তব্বচনীযভাৰেন অকথিতভাৰো সিযা, তস্মা ন কুসলানং অব্যাকততা, এৰং অকুসলানঞ্চ অনব্যাকতভাৰে যোজনা কাতব্বা.
অথ ৰা ৰি-সদ্দো ৰিরোধৰচনো, আ-সদ্দো অভিমুখভাৰপ্পকাসনো, তস্মা অত্তনো পচ্চযেহি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধাভিমুখা কতা, লক্খণৰিরোধতো ৰিনাসকৰিনাসিতব্বতো চাতি ব্যাকতা, কুসলাকুসলা. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা. তে হি লক্খণতো কুসলাকুসলা ৰিয ৰিরুদ্ধা ন হোন্তি. ন হি অৰিপাকতা দুক্খৰিপাকতা ৰিয সুখৰিপাকতায সুখৰিপাকতা ৰিয চ দুক্খৰিপাকতায সুখদুক্খৰিপাকতাহি ৰিরুজ্ঝতীতি নাপি তে কিঞ্চি পজহন্তি, ন চ তে কেনচি পহাতব্বাতি অযমেত্থ অত্তনোমতি.
অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণাতি এত্থ নত্থি এতেসং অৰজ্জন্তি অনৰজ্জা, গরহিতব্বভাৰরহিতা নিদ্দোসাতি অত্থো. তেন নেসং অগরহিতব্বভাৰং দস্সেতি, ন গারয্হৰিরহমত্তং. অঞ্ঞেপি অত্থি নিদ্দোসা অব্যাকতাতি অনৰজ্জৰচনমত্তেন তেসম্পি কুসলতাপত্তিদোসং দিস্ৰা তং পরিহরিতুং সুখৰিপাকৰচনং আহ. অৰজ্জপটিপক্খা ৰা ইধ অনৰজ্জাতি ৰুত্তা, ন বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৬১) ৰিয পটিপ্পস্সদ্ধাৰজ্জা ৰিরহিতাৰজ্জমত্তা ৰা, তস্মা অনৰজ্জৰচনেন অৰজ্জৰিনাসনভাৰো দস্সিতো. অব্যাকতেহি পন ৰিসিট্ঠং কুসলাকুসলানং সাধারণং সৰিপাকতালক্খণন্তি তস্মিং লক্খণে ৰিসেসদস্সনত্তং সুখৰিপাকৰচনং অৰোচ. সিদ্ধো হি পুরিমেনেৰ অকুসলাব্যাকতেহি কুসলানং ৰিসেসোতি. সুখো ৰিপাকো এতেসন্তি সুখৰিপাকা. তেন কুসলাকুসলানং সামঞ্ঞে ৰিপাকধম্মভাৰে সুখৰিপাকৰিপচ্চনসভাৰং দস্সেতি, ন তেসং সুখৰিপাকসব্ভাৰমেৰ. অনৰজ্জা চ তে সুখৰিপাকা চাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকা. কুসলা লক্খীযন্তি এতেনাতি লক্খণং, অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণং এতেসন্তি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা. ননু তে এৰ কুসলা অনৰজ্জসুখৰিপাকা, কথং তে সযমেৰ অত্তনো লক্খণং হোন্তীতি? ৰিঞ্ঞাতাৰিঞ্ঞাতসদ্দত্থভাৰেন লক্খণলক্খিতব্বভাৰযুত্তিতো. কুসলসদ্দত্থৰসেন হি অৰিঞ্ঞাতা কুসলা লক্খিতব্বা হোন্তি, অনৰজ্জসুখৰিপাকসদ্দত্থভাৰেন ৰিঞ্ঞাতা লক্খণন্তি যুত্তমেতং. অথ ৰা লক্খীযতীতি লক্খণং, সভাৰো. অনৰজ্জসুখৰিপাকা চ তে লক্খণঞ্চাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা, অনৰজ্জসুখৰিপাকা হুত্ৰা লক্খিযমানা সভাৰা কুসলা নামাতি অত্থো.
অথ ৰা অনৰজ্জৰচনেন অনৰজ্জত্তং আহ, সুখৰিপাকৰচনেন সুখৰিপাকত্তং, তস্মা অনৰজ্জঞ্চ সুখৰিপাকো চ অনৰজ্জসুখৰিপাকং, তং লক্খণং এতেসং করণত্থে চ কম্মত্থে চ লক্খণসদ্দে সভাৰভূতন্তি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা, অনৰজ্জসুখৰিপাকসভাৰেন লক্খিযমানা তংসভাৰৰন্তো চ কুসলাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অনৰজ্জৰচনেন পৰত্তিসুখতং কুসলানং দস্সেতি, সুখৰিপাকৰচনেন ৰিপাকসুখতং. পুরিমঞ্হি অত্তনো পৰত্তিসভাৰৰসেন লক্খণতাৰচনং, পচ্ছিমং কালন্তরে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতাযাতি. তথা পুরিমেন কুসলানং অত্তসুদ্ধিং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ৰিসুদ্ধৰিপাকতং. পুরিমেন চ কুসলং অকুসলসভাৰতো নিৰত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৰতো সৰিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুরিমেন ৰা ৰজ্জপটিপক্খভাৰদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন রসেন অকুসলৰিদ্ধংসনরসতং দীপেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন ইট্ঠৰিপাকরসতং. পুরিমেন চ উপট্ঠানাকারট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন ৰোদানপচ্চুপট্ঠানতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ফলত্থেন সুখৰিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুরিমেন চ যোনিসোমনসিকারং কুসলানং পদট্ঠানং ৰিভাৰেতি. ততো হি তে অনৰজ্জা জাতাতি. পচ্ছিমেন কুসলানং অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৰং দস্সেতি. তে হি সুখৰিপাকস্স কারণং হোন্তীতি. এত্থ চ সুখৰিপাকসদ্দে সুখসদ্দো ইট্ঠপরিযাযৰচনন্তি দট্ঠব্বো. ইট্ঠচতুক্খন্ধৰিপাকা হি কুসলা, ন সুখৰেদনাৰিপাকাৰ. সঙ্খারদুক্খোপসমসুখৰিপাকতায চ সম্ভৰো এৰ নত্থি. ন হি তংৰিপাকোতি. যদি পন ৰিপাকসদ্দো ফলপরিযাযৰচনং, নিস্সন্দৰিপাকেন ইট্ঠরূপেনাপি সুখৰিপাকতা যোজেতব্বা.
সাৰজ্জদুক্খৰিপাকলক্খণাতি এত্থ চ ৰুত্তৰিধিঅনুসারেন অত্থো চ যোজনা চ যথাসম্ভৰং ৰেদিতব্বা. ৰিপাকারহতা কুসলাকুসলানং লক্খণভাৰেন ৰুত্তা, তব্ভাৰেন অকথিতা অব্যাকতা অৰিপাকারহসভাৰা হোন্তীতি আহ ‘‘অৰিপাকলক্খণা অব্যাকতা’’তি. যথেৰ হি সুখদুক্খৰিপাকারহা সুখদুক্খৰিপাকাতি এৰংলক্খণতা কুসলাকুসলানং ৰুত্তা, এৰমিধাপি অৰিপাকারহা অৰিপাকাতি এৰংলক্খণতা অব্যাকতানং ৰুত্তা. তস্মা ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো নত্থি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, ভৰিস্সতি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) এৰংপকারানং কুসলাকুসলানং কুসলাকুসলভাৰানাপত্তি অব্যাকতভাৰাপত্তি ৰা ন হোতি. ন হি তে সুখদুক্খৰিপাকারহা ন হোন্তি ৰিপাকধম্মত্তা, অৰিপাকারহা ৰা ন হোন্তি অৰিপাকধম্মত্তাভাৰাতি.
কুসলাতি ৰা ধম্মাতি ৰাতিআদীনীতি কুসলধম্মপদানি দ্ৰে, অকুসলধম্মপদানি দ্ৰে, অব্যাকতধম্মপদানি দ্ৰেতি. একত্থনানত্থানীতি ৰিসুং ৰিসুং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং একত্থনানত্থতং চোদেতি, ন ছন্নং. দোসমেত্থ ৰত্তুকামো চোদকো পুচ্ছতীতি ঞত্ৰা আচরিযো আহ ‘‘কিঞ্চেত্থা’’তি. এত্থ একত্থনানত্থতাযং কিঞ্চি ৰত্তব্বং অসমত্তা তে চোদনা, অৰসিট্ঠং তাৰ ব্রূহীতি ৰুত্তং হোতি. যদি একত্থানি ইন্দসক্কসদ্দানং ৰিয সদ্দমত্তে এৰ ভেদো, এৰং কুসলধম্মসদ্দানং, ন অত্থেতি. যথা ‘‘ইন্দো সক্কো’’তি ৰুত্তে ‘‘ইন্দো ইন্দো’’তি ৰুত্তসদিসং হোতি, এৰং ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি ইদং ৰচনং ‘‘কুসলা কুসলা’’তি ৰুত্তসদিসং হোতি. এৰং ইতরেসুপি ‘‘অকুসলা অকুসলা’’তি ৰুত্তসদিসতা ‘‘অব্যাকতা অব্যাকতা’’তি ৰুত্তসদিসতা চ যোজেতব্বা. অথ নানত্থানি, ইন্দকুৰেরসদ্দানং ৰিয সদ্দতো অত্থতো চ কুসলধম্মসদ্দানং ভেদো, তথা অকুসলধম্মসদ্দাদীনন্তি ছহি পদেহি চতূহি পদেহি চ ছ চত্তারো চ অত্থা ভিন্না ৰুত্তাতি কুসলত্তিকাদীনং কুসলছক্কাদিভাৰো, হেতুদুকাদীনঞ্চ হেতুচতুক্কাদিভাৰো আপজ্জতীতি.
ননু তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং তিণ্ণং ইন্দসদ্দানং ৰিয রূপাভেদা অত্থাভেদোতি ছক্কভাৰো ন ভৰিস্সতি, তস্মা এৰমিদং ৰত্তব্বং সিযা ‘‘তিকদুকানং চতুক্কতিকভাৰো আপজ্জতী’’তি, ন ৰত্তব্বং, তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং একত্থানং তিণ্ণং ইন্দসদ্দানং ৰিয ৰচনে পযোজনাভাৰা ৰুত্তানং তেসং মাসসদ্দানং ৰিয অভিন্নরূপানঞ্চ অত্থভেদো উপপজ্জতীতি, এৰমপি যথা একো মাসসদ্দো অভিন্নরূপো কালং অপরণ্ণৰিসেসং সুৰণ্ণমাসঞ্চ ৰদতি, এৰং ধম্মসদ্দোপি একো ভিন্নে অত্থে ৰত্তুমরহতীতি কালাদীনং মাসপদত্থতায ৰিয তব্বচনীযভিন্নত্থানং ধম্মপদত্থতায অভেদোতি চতুক্কতিকভাৰো এৰ আপজ্জতীতি, নাপজ্জতি একস্স সদ্দস্স জাতিগুণকিরিযাভিন্নানং অনভিধানতো. ন হি মাস-সদ্দো একো জাতিভিন্নানং কালাদীনং অন্তরেন সরূপেকসেসং ৰাচকো হোতি. ইধ চ যদি সরূপেকসেসো কতো সিযা, দুতিযো ততিযো চ ধম্ম-সদ্দো ন ৰত্তব্বো সিযা, ৰুত্তো চ সো, তস্মা কুসলাদি-সদ্দা ৰিয অভিন্নকুসলাদিজাতীসু রূপসামঞ্ঞেপি মাস-সদ্দা ৰিয তযো ৰিনিৰত্তঅঞ্ঞজাতীসু ৰত্তমানা তযো দ্ৰে চ ধম্ম-সদ্দা আপন্নাতি তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৰো এৰ আপজ্জতীতি.
পদানঞ্চ অসম্বন্ধোতি কুসলধম্মপদানং অঞ্ঞমঞ্ঞং তথা অকুসলধম্মপদানং অব্যাকতধম্মপদানঞ্চ অসম্বন্ধো আপজ্জতীতি অত্থো. দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নঞ্হি ইচ্ছিতো সম্বন্ধো, ন সব্বেসং ছন্নং চতুন্নং ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি. ইদং পন কস্মা চোদেতি, ননু নানত্থত্তে সতি অত্থন্তরদস্সনত্থং ৰুচ্চমানেসু ধম্ম-সদ্দেসু কুসলাকুসলাব্যাকত-সদ্দানং ৰিয অসম্বন্ধো ৰুত্তো যুত্তো এৰাতি? সচ্চমেতং, অসম্বন্ধং পন সিদ্ধং কত্ৰা পুরিমচোদনা কতা ‘‘তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৰো আপজ্জতী’’তি, ইধ পন তং অসম্বন্ধং সাধেতুং ইদং চোদিতন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা এৰমেত্থ যোজনা কাতব্বা – যদি পন ছক্কচতুক্কভাৰং ন ইচ্ছসি, পদানং সম্বন্ধেন ভৰিতব্বং যথাৰুত্তনযেন, সো চ সমানৰিভত্তীনং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং সম্বন্ধো একত্থত্তে সতি যুজ্জেয্য, ত্ৰং পন নানত্থতং ৰদসীতি পদানঞ্চ তে অসম্বন্ধো আপজ্জতি, নেৰ নাপজ্জতীতি. নিযমনত্থো চ-সদ্দো. পুব্বাপর…পে… নিপ্পযোজনানি নাম হোন্তীতি ছক্কচতুক্কভাৰং অনিচ্ছন্তস্স, নানত্থতং পন ইচ্ছন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. অৰস্সঞ্চ সম্বন্ধো ইচ্ছিতব্বো পুব্বাপরৰিরোধাপত্তিতোতি দস্সেতুং ‘‘যাপি চেসা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছা হি পদৰিপল্লাসকরণেন ধম্মা এৰ কুসলাতি কুসলধম্ম-সদ্দানং ইধ উদ্দিট্ঠানং একত্থতং দীপেতি, তৰ চ নানত্থতং ৰদন্তস্স নেৰ হি ধম্মা কুসলাতি কত্ৰা তাযপি পুচ্ছায ৰিরোধো আপজ্জতি, ৰুচ্চতি চ তথা সা পুচ্ছাতি ন নানত্থতা যুজ্জতি.
অপরো নযোতি ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীনং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং একত্থত্তমেৰ তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং একত্থনানত্থত্তেহি চোদেতি. তিণ্ণং ধম্মানং একত্তাতিআদিম্হি যথা তীহি ইন্দ-সদ্দেহি ৰুচ্চমানানং ইন্দত্থানং ইন্দভাৰেন একত্তা ততো অনঞ্ঞেসং সক্কপুরিন্দদসহস্সক্খসদ্দত্থানং একত্তং, এৰং তিণ্ণং ধম্ম-সদ্দত্থানং ধম্মভাৰেন একত্তা ততো অনঞ্ঞেসং কুসলাকুসলাব্যাকত-সদ্দত্থানং একত্তং আপজ্জতীতি অত্থো. ধম্মো নাম ভাৰোতি সভাৰধারণাদিনা অত্থেন ধম্মোতি ৰুত্তো, সো চ সভাৰস্সেৰ হোতি, নাসভাৰস্সাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰদতি. হোতু ভাৰো, ততো কিন্তি? যদি তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং নানত্থতা, তীসু ধম্মেসু যো কোচি একো ধম্মো ভাৰো, ততো অনঞ্ঞং কুসলং অকুসলং অব্যাকতং ৰা একেকমেৰ ভাৰো. ভাৰভূতা পন ধম্মা অঞ্ঞে দ্ৰে অভাৰা হোন্তীতি তেহি অনঞ্ঞে কুসলাদীসু দ্ৰে যে কেচি অভাৰা. যোপি চ সো একো ধম্মো ভাৰোতি গহিতো, সোপি সমানরূপেসু তীসু ধম্মসদ্দেসু অযমেৰ ভাৰত্থো হোতীতি নিযমস্স অভাৰা অঞ্ঞস্স ভাৰত্থত্তে সতি অভাৰো হোতীতি ততো অনঞ্ঞস্সপি অভাৰত্তং আপন্নন্তি কুসলাদীনং সব্বেসম্পি অভাৰত্তাপত্তি হোতি. ন হি ইন্দস্স অমনুস্সত্তে ততো অনঞ্ঞেসং সক্কাদীনং মনুস্সত্তং অত্থীতি.
ননু এৰমপি একস্স ভাৰত্তং ৰিনা অঞ্ঞেসং অভাৰত্তং ন সক্কা ৰত্তুং, তত্থ চ একেনেৰ ভাৰেন ভৰিতব্বন্তি নিযমাভাৰতো তিণ্ণম্পি ভাৰত্তে সিদ্ধে তেহি অনঞ্ঞেসং কুসলাদীনম্পি ভাৰত্তং সিদ্ধং হোতীতি? ন হোতি তিণ্ণং ধম্ম-সদ্দানং নানত্থভাৰস্স অনুঞ্ঞাতত্তা. ন হি তিণ্ণং ভাৰত্তে নানত্থতা অত্থি, অনুঞ্ঞাতা চ সা তযাতি. ননু তিণ্ণং ধম্মানং অভাৰত্তেপি নানত্থতা ন সিযাতি? মা হোতু নানত্থতা, তৰ পন নানত্থতং পটিজানন্তস্স ‘‘এসো দোসো’’তি ৰদামি, ন পন মযা নানত্থতা একত্থতা ৰা অনুঞ্ঞাতাতি কুতো মে ৰিরোধো সিযাতি. অথ ৰা অভাৰত্তং আপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৰা এৰ সিযুন্তি ইদং ৰচনং অনিযমেন যে কেচি দ্ৰে ধম্মা অভাৰত্তং আপন্না, তেহি অনঞ্ঞেসং কুসলাদীসু যেসং কেসঞ্চি দ্ৰিন্নং কুসলাদীনং অভাৰত্তাপত্তিং সন্ধায ৰুত্তং একস্স ভাৰত্তা. যম্পি ৰুত্তং ‘‘তেহি চ অঞ্ঞো কুসলপরোপি অভাৰো সিযা’’তি, তং অনিযমদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন সব্বেসং অভাৰসাধনত্থং. অযঞ্হি তত্থ অত্থো অকুসলপরস্স ৰা অব্যাকতপরস্স ৰা ধম্মস্স ভাৰত্তে সতি তেহি অঞ্ঞো কুসলপরোপি অভাৰো সিযাতি.
সব্বমেতং অকারণন্তি এত্থ কারণং নাম যুত্তি. কুসলকুসলসদ্দানং ৰিয একন্তএকত্থতং, কুসলরূপচক্খুম-সদ্দানং ৰিয একন্তনানত্থতঞ্চ ৰিকপ্পেত্ৰা যাযং পুনরুত্তি ছক্কচতুক্কাপত্তি অসম্বন্ধৰিরোধাভাৰাপত্তি দোসারোপনযুত্তি ৰুত্তা, সব্বা সা অযুত্তি, তথা একত্থনানত্থতাভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি. যা যা অনুমতি যথানুমতি অনুমতিযা অনুমতিযা ৰোহারসিদ্ধিতো. অনুমতিযা অনুরূপং ৰা যথানুমতি, যথা অনুমতি পৰত্তা, তথা তদনুরূপং ৰোহারসিদ্ধিতোতি অত্থো. অনুমতি হি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বাভাৰতো অচ্চন্তমভিন্নেসু কত্থচি কিরিযাগুণাদিপরিগ্গহৰিসেসেন অৰিৰটসদ্দত্থৰিৰরণত্থং পৰত্তা যথা ‘‘সক্কো ইন্দো পুরিন্দদো’’তি. কত্থচি অচ্চন্তং ভিন্নেসু যথা ‘‘ধৰো খদিরো পলাসো চ আনীযন্তূ’’তি. কত্থচি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰতো ভেদাভেদৰন্তেসু সেয্যথাপি ‘‘নীলুপ্পলং পণ্ডিতপুরিসো’’তি, তায তায অনুমতিযা তদনুরূপঞ্চ তে তে ৰোহারা সিদ্ধা. তস্মা ইহাপি কুসলধম্ম-সদ্দানং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰতো ৰিসেসত্থসামঞ্ঞত্থপরিগ্গহেন সমানে অত্থে ভেদাভেদযুত্তে পৰত্তি অনুমতাতি তায তায অনুমতিযা তদনুরূপঞ্চ সিদ্ধো এসো ৰোহারো. তস্মা ৰুত্তং ‘‘সব্বমেতং অকারণ’’ন্তি.
অত্তনো অত্তনো অত্থৰিসেসং তস্স দীপেন্তীতি অত্তনা পরিগ্গহিতং অত্তনা ৰুচ্চমানং অনৰজ্জসুখৰিপাকাদিকুসলাদিভাৰং ধম্ম-সদ্দস্স দীপেন্তি তদত্থস্স তব্ভাৰদীপনৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ন হি ধম্ম-সদ্দো কুসলাদিভাৰো হোতীতি. ইমিনাৰাতি ‘‘ধম্ম-সদ্দো পরিযত্তিআদীসু দিস্সতী’’তিআদিনা ‘‘অত্তনো সভাৰং ধারেন্তী’’তিআদিনা চ নযেন. সো হি সব্বত্থ সমানো, ন কুসল-সদ্দো আরোগ্যাদীসু দিস্সতীতি ‘‘কুচ্ছিতে সলযন্তী’’তিআদিকো, সো চ ৰিসেসনযো ‘‘ইতো পরং ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খামা’’তি এতেন অপনীতোতি দট্ঠব্বো. ন হি কুসলাদিৰিসেসং গহেত্ৰা পৰত্তা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তাতিআদযো ৰিসেসাতি.
২. সুখস্স চ পহানাতি এত্থ সুখিন্দ্রিযং ‘‘সুখ’’ন্তি ৰুত্তং, তঞ্চ সুখৰেদনাৰ হোতীতি ‘‘সুখৰেদনাযং দিস্সতী’’তি ৰুত্তং, ন পন ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা সুখা ৰেদনা’’তিএৰমাদীসু (সং. নি. ৪.২৪৯ আদযো) সুখ-সদ্দো ৰিয সুখৰেদনাসদ্দেন সমানত্থত্তা. অযঞ্হি সুখিন্দ্রিযত্থো সুখ-সদ্দো কাযসুখনং কাযানুগ্গহং সাতৰিসেসং গহেত্ৰা পৰত্তো, ন পন সুখা ৰেদনা ‘‘যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা (ম. নি. ১.৪০৯), যো সুখং দুক্খতো’’তিএৰমাদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩) সুখ-সদ্দো ৰিয সাতসামঞ্ঞং গহেত্ৰা পৰত্তোতি. যস্মিং সতি সুখহেতূনং পৰত্তি, তং সুখমূলং. বুদ্ধুপ্পাদে চ কামসমতিক্কমাদিকে ৰিরাগে চ সতি সুখহেতূনং পুঞ্ঞপস্সদ্ধিআদীনং পৰত্তি হোতীতি তং ‘‘সুখমূলং সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. সুখস্স চ আরম্মণত্তা ‘‘রূপং সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. পুঞ্ঞানীতি যদিদং ৰচনং, তং সুখস্স চ অধিৰচনং ইট্ঠৰিপাকস্স অধিৰচনং তদত্থস্স ইট্ঠৰিপাকৰিপচ্চনতোতি অত্থো. সুখপচ্চযানং রূপাদীনং ইট্ঠানং ঠানং ওকাসো সগ্গা নন্দনঞ্চাতি ‘‘সুখা সগ্গা সুখং নন্দন’’ন্তি ৰুত্তং. দিট্ঠধম্মেতি ইমস্মিং অত্তভাৰে. সুখৰিহারাতি পঠমজ্ঝানৰিহারাদী. নীৰরণাদিব্যাবাধরহিতত্তা ‘‘অব্যাবজ্ঝা’’তি ৰুত্তা. সব্বসঙ্খারদুক্খনিব্বাপনতো তংনিরোধত্তা ৰা ‘‘নিব্বানং সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৰ ভাসিত’’ন্তি অদুক্খমসুখে. ‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন সুখা ৰেদনা দুক্খা ৰেদনা’’তি (সং. নি. ৪.২৬৭) সুখোপেক্খাসু চ ইট্ঠাসূতি এৰমাদীসু পৰত্তি সঙ্গহিতা.
দুক্খৰত্থূতি দুক্খস্স ওকাসো. অত্তনো পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানম্পি হি তং দুক্খং জাতিআদীসু ৰিজ্জমানেসু তব্বত্থুকং হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. দুক্খপচ্চযেতি দুক্খহেতুম্হি, দুক্খস্স জনকেতি অত্থো. দুক্খপচ্চযট্ঠানেতি দুক্খজনককম্মস্স সহাযভূতানং অনিট্ঠরূপাদিপচ্চযানং ঠানে. পচ্চযসদ্দো হি জনকে জনকসহাযে চ পৰত্ততীতি. আদি-সদ্দেন ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫-৪৬, ৭৬) সঙ্খারদুক্খাদীসু পৰত্তি দট্ঠব্বা. সম্পযুত্তে ৰত্থুঞ্চ করজকাযং সুখযতি লদ্ধস্সাদে অনুগ্গহিতে করোতীতি সুখা. সুখাতি ৰেদনাসদ্দমপেক্খিত্ৰা সুখভাৰমত্তস্স অপ্পকাসনেন নপুংসকলিঙ্গতা ন কতা. সভাৰতো সঙ্কপ্পতো চ যং ইট্ঠং, তদনুভৰনং ইট্ঠাকারানুভৰনং ৰা ইট্ঠানুভৰনং.
সমন্তি অৰিসমং. সমা একীভাৰূপগতা ৰিয যুত্তা, সমং ৰা সহ যুত্তাতি যোজেতব্বং. একুপ্পাদাতি একো সমানো উপ্পাদো এতেসন্তি একুপ্পাদা, সমানপচ্চযেহি সহুপ্পত্তিকাতি অত্থো. সহুপ্পত্তিকানং রূপারূপানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একনিরোধা’’তি ৰুত্তং, যে সমানুপ্পাদা সমাননিরোধা চ, তে সম্পযুত্তাতি রূপারূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযোগো নিৰারিতো হোতি. এৰমপি অৰিনিব্ভোগরূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একৰত্থুকা’’তি ৰুত্তং, যে একুপ্পাদা একনিরোধা একৰত্থুকা চ, তে সম্পযুত্তাতি. এৰমপি অৰিনিব্ভোগরূপেসু একং মহাভূতং সেসমহাভূতোপাদারূপানং নিস্সযপচ্চযো হোতীতি তেন তানি একৰত্থুকানীতি, চক্খাদিনিস্সযভূতানি ৰা ভূতানি একং ৰত্থু এতেসু সন্নিস্সিতন্তি একৰত্থুকানীতি কপ্পেন্তস্স তেসং সম্পযুত্ততাপত্তি সিযাতি তন্নিৰারণত্থং ‘‘একারম্মণা’’তি ৰুত্তং, যে একুপ্পাদা…পে… একারম্মণা চ হোন্তি, তে সম্পযুত্তাতি. পটিলোমতো ৰা একারম্মণাতি ৰুত্তে একৰীথিযঞ্চ পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানং নানাৰীথিযং পরসন্তানে চ একস্মিং আরম্মণে উপ্পজ্জমানানং ভিন্নৰত্থুকানং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একৰত্থুকা’’তি ৰুত্তং, যে একৰত্থুকা হুত্ৰা একারম্মণা, তে সম্পযুত্তাতি. এৰমপি সম্পটিচ্ছনসন্তীরণাদীনং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একনিরোধা’’তি ৰুত্তং, যে একনিরোধা হুত্ৰা একৰত্থুকা একারম্মণা, তে সম্পযুত্তাতি. কিং পন নানুপ্পাদাপি এৰং তিৰিধলক্খণা হোন্তি, অথ একুপ্পাদা এৰাতি ৰিচারণায একুপ্পাদা এৰ এৰং তিৰিধলক্খণা হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘একুপ্পাদা’’তি ৰুত্তং.
৩. ৰিপক্কভাৰমাপন্নানং অরূপধম্মানন্তি যথা সালিবীজাদীনং ফলানি তংসদিসানি নিব্বত্তানি ৰিপক্কানি নাম হোন্তি, ৰিপাকনিরুত্তিঞ্চ লভন্তি, ন মূলঙ্কুরপত্তখন্ধনাল়ানি, এৰং কুসলাকুসলানং ফলানি অরূপধম্মভাৰেন সারম্মণভাৰেন সুক্ককণ্হাদিভাৰেন চ তংসদিসানি ৰিপক্কভাৰমাপন্নানীতি ৰিপাকনিরুত্তিং লভন্তি, ন রূপধম্মা কম্মনিব্বত্তাপি কম্মাসদিসাতি দস্সেতুং ৰুত্তং. জাতিজরাসভাৰাতি জাযনজীরণসভাৰা. ৰিপাকপকতিকাতি ৰিপচ্চনপকতিকা. ৰিপচ্চনসভাৰতা চ অনুপচ্ছিন্নাৰিজ্জাতণ্হামানসন্তানে সব্যাপারতা, তেন অভিঞ্ঞাদিকুসলানং ভাৰনাযপহাতব্বাদিঅকুসলানঞ্চ ৰিপাকানুপ্পাদনেপি ৰিপাকধম্মতা সিদ্ধা হোতি. ৰিপক্কভাৰন্তি চেত্থ ভাৰ-সদ্দেন সভাৰো এৰ ৰুত্তো. তং যথাৰুত্তং ৰিপক্কসভাৰং দুতিযস্স ৰুত্তং ৰিপচ্চনসভাৰঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘উভযসভাৰপটিক্খেপৰসেনা’’তি আহ.
৪. উপেতেন আদিন্না উপাদিন্না. কিং পন তং উপেতং, কেন চ উপেতং, কথঞ্চ উপেতং, কে চ তেন আদিন্নাতি? সতি চ লোকুত্তরানং কেসঞ্চি আরম্মণভাৰে তন্নিৰত্তনত্থং উপেতসদ্দসম্বন্ধিনা উপয-সদ্দেন ৰুচ্চমানাহি চতুব্বিধুপাদানভূতাহি তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতং, তেহি চ আরম্মণকরণৰসেন উপেতং, ন সমন্নাগমৰসেন. সতি চ সব্বতেভূমকধম্মানং উপাদানারম্মণত্তে যেহি ৰিপাককটত্তারূপানি অম্হেহি নিব্বত্তত্তা অম্হাকং এতানি ফলানীতি গণ্হন্তেহি ৰিয আদিন্নানি, তানি তেভূমককম্মানি কম্মভাৰেন একত্তং উপনেত্ৰা উপেতন্তি ইধ গহিতানি. তেহি চ নিব্বত্তানি ৰিপাককটত্তারূপানি উপাদিন্না ধম্মাতি সব্বমেতং দস্সেতুং ‘‘আরম্মণকরণৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. অযঞ্চ অত্থনযো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো, ন ৰচনানুপুব্বেনাতি. এত্থাহ – যদি আরম্মণকরণৰসেন তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন আদিন্না উপাদিন্না, সব্বতেভূমকধম্মা চ তণ্হাদীনং আরম্মণা হোন্তি, ন চ উপেতসদ্দো কম্মে এৰ নিরুল়্হো, তেন কম্মস্সেৰ গহণে কারণং নত্থি, তস্মা সব্বতেভূমকধম্মপচ্চযুপ্পন্নানং অৰিজ্জাদিহেতূহি নিব্বত্তানং সঙ্খারাদিফলানং উপাদিন্নত্তং আপজ্জতি তেসম্পি তেহিফলভাৰেন গহিতত্তা. উপ-সদ্দেন চ উপেততামত্তং জোতিতং, ন আরম্মণকরণং সমন্নাগমনিৰত্তকং, আদিন্ন-সদ্দেন চ গহিততামত্তং ৰুত্তং, ন কম্মসমুট্ঠানতাৰিসেসো. তস্মা সব্বপচ্চযুপ্পন্নানং উপাদিন্নত্তং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি বোধনেয্যজ্ঝাসযৰসেন দেসনাপৰত্তিতো. যেসঞ্হি বোধনত্থং ‘‘উপাদিন্না’’তি এতং ৰুত্তং, তে তেনেৰ ৰচনেন যথাৰুত্তপ্পকারে ধম্মে বুজ্ঝিংসু, এতরহি পন তাৰতা বুজ্ঝিতুং অসক্কোন্তেন সুত্ৰা তদত্থো ৰেদিতব্বোতি এসা অত্থৰিভাৰনা কতা ‘‘কম্মুনা’’তি.
অযং পন অপরো অত্থো দট্ঠব্বো – উপ-সদ্দো উপেতং দীপেতি. অযঞ্হি উপ-সদ্দো সমাসে পযুজ্জমানো ‘‘অতিমালা’’তিআদীসু অতি-সদ্দো ৰিয অতিক্কমনং সসাধনং উপগমনং সসাধনং ৰদতি, উপগমনঞ্চ উপাদানউপযো, তেন উপগতং উপেতং. কিং পন তন্তি? যং অসতি উপাদানে ন হোতি, তং ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি এৰং ৰুত্তং তেভূমককম্মং পচ্চযভাৰেন পুরিমজাতুপ্পন্নেন উপাদানেন উপগতত্তা ‘‘উপেত’’ন্তি ৰুচ্চতি. ন হি কোচি অনুপগ্গম্ম অনিচ্ছন্তো কম্মং করোতীতি. তেন উপেতেন কম্মুনা পুনব্ভৰস্স আদানং হোতি. কম্মুনা হি সাসৰেন সত্তা আদিযন্তি পুনব্ভৰং, তস্মা আদাতব্বভাৰেন পাকটো পুনব্ভৰো. সো চ উপপত্তিভৰো তেভূমকৰিপাককটত্তারূপসঙ্গহো ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি এত্থ জাতিৰচনে সমৰরুদ্ধোতি উপাদিন্নৰচনেন উপপত্তিভৰো ৰুচ্চতি, উপপত্তিভৰো চ তেভূমকৰিপাককটত্তারূপানীতি ধাতুকথাযং পকাসিতমেতং. তস্মা উপেতেন আদিন্নাতি তে এৰ ধম্মা ৰুচ্চন্তীতি সিদ্ধো অযমত্থোতি. উপাদিন্ন-সদ্দস্স অত্থং ৰত্ৰা তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা উপাদানিয-সদ্দস্স ৰিসুং উপাদিন্নসদ্দানপেক্খং অত্থং ৰত্তুং ‘‘আরম্মণভাৰং উপগন্ত্ৰা’’তিআদিমাহ. তস্মা এৰ অৰিসেসেত্ৰা ‘‘উপাদানস্স আরম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. তং পন উপাদানিযং উপাদিন্নং অনুপাদিন্নন্তি দুৰিধং. তস্মা তং ৰিসেসনেন দস্সেন্তো ‘‘উপাদিন্না চ তে উপাদানিযা চা’’তিআদিমাহ.
৫. সংকিলেসোতি দস কিলেসৰত্থূনি ৰুচ্চন্তি. সংকিলিট্ঠাতি তেহি ৰিবাধিতা উপতাপিতা চ. তে পন যস্মা সংকিলেসসম্পযুত্তা একুপ্পাদাদীহি নিন্নানত্তা একীভাৰমিৰ গতা ৰিসাদীহি ৰিয সপ্পিআদযো ৰিদূসিতা মলীনা ৰিবাধিতা উপতাপিতা চ নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘সংকিলেসেন সমন্নাগতা সংকিলিট্ঠা’’তি. সংকিলেসং অরহন্তীতি সংকিলেসস্স আরম্মণভাৰেন তং লদ্ধুং অরহন্তীতি অত্থো. আরম্মণভাৰানতিক্কমনতোতি এতেন সংকিলেসানতিক্কমনমেৰ দস্সেতি, ৰত্থযুগিকসুঙ্কসালিকসদ্দানং ৰিয সংকিলেসিক-সদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
৬. সহ ৰিতক্কেন হোন্তীতি ৰচনসেসো যোজেতব্বো অৰুচ্চমানস্সপি ভৰতি-অত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা. মত্তাতি পমাণৰাচকং একং পদন্তি গহেত্ৰা ‘‘ৰিচারোৰ মত্তা এতেস’’ন্তি অত্থো ৰুত্তো. অঞ্ঞত্থ অৰিপ্পযোগীসু ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিচারোৰ এতেসং মত্তা, ততো উদ্ধং ৰিতক্কেন সম্পযোগং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অযমপরো অত্থো – মত্ত-সদ্দো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো. সৰিতক্কসৰিচারা ধম্মা হি ৰিতক্কৰিসিট্ঠেন ৰিচারেন সৰিচারা, এতে পন ৰিচারমত্তেন ৰিতক্কসঙ্খাতৰিসেসরহিতেন, তস্মা ‘‘ৰিচারমত্তা’’তি ৰুচ্চন্তি, ৰিচারমত্তৰন্তোতি অত্থো. ৰিচারমত্তৰচনেন অৰিতক্কত্তে সিদ্ধে অৰিতক্কানং অঞ্ঞেসম্পি অত্থিভাৰজোতনত্থং অৰিতক্কৰচনং. অৰিতক্কা হি ৰিচারমত্তা চ সন্তি অৰিচারা চাতি নিৰত্তেতব্বা গহেতব্বা চ হোন্তি, তেসু অৰুচ্চমানেসু নিৰত্তেতব্বগহেতব্বস্স অদস্সিতত্তা ৰিচারমত্তাৰঅৰিতক্কাতি আপজ্জেয্যাতি. ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো পন যথাকামং হোতীতি সামঞ্ঞেন অৰিতক্কভাৰেন সহ ৰিচারমত্ততায ধম্মৰিসেসনভাৰং দস্সেতুং ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা’’তি পদানুক্কমো কতো.
অথ ৰা সৰিচারা দুৰিধা সৰিতক্কা অৰিতক্কা চ, তেসু অৰিতক্কে নিৰত্তেতুং আদিপদং ৰুত্তং. অৰিচারা চ দুৰিধা সৰিতক্কা অৰিতক্কা চ, তেসু সৰিতক্কে নিৰত্তেতুং ততিযপদং ৰুত্তং. যে পন দ্ৰীহিপি নিৰত্তিতা অৰিতক্কা সৰিতক্কা চ সৰিচারা অৰিচারা চ, তেসু অঞ্ঞতরদস্সনং ৰা কত্তব্বং সিযা উভযদস্সনং ৰা. উভযদস্সনে করিযমানে যদি ‘‘সৰিতক্কসৰিচারা’’তি ৰুচ্চেয্য, আদিপদত্থতাৰ আপজ্জতি. অথ ‘‘অৰিতক্কঅৰিচারা’’তি ৰুচ্চেয্য, অন্তপদত্থতা. অথ পন ‘‘অৰিতক্কসৰিচারা সৰিতক্কঅৰিচারা’’তি ৰুচ্চেয্য, অজ্ঝত্তবহিদ্ধানং ৰিয অত্থন্তরাভাৰো ৰা সঙ্করদোসো ৰা একস্সেৰ সৰিতক্কাৰিতক্কতাসৰিচারাৰিচারতাৰিরোধো ৰা আপজ্জেয্য, তস্মা অঞ্ঞতরদস্সনেন ইতরম্পি পকাসেতুং অৰিতক্কৰচনেন দ্ৰিপ্পকারেসু ৰত্তব্বেসু সৰিতক্কঅৰিচারে নিৰত্তেত্ৰা অৰিতক্কসৰিচারে দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা’’তি. অথ ৰা ৰিতক্কাভাৰেন এতে ৰিচারমত্তা, ন ৰিচারতো অঞ্ঞস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৰাতি দস্সেতুং অৰিতক্কৰচনেন ৰিচারমত্তা ৰিসেসিতা.
৭. উপেক্খতীতি ৰেদযমানাপি মজ্ঝত্তৰেদনা সুখাকারে দুক্খাকারে চ উদাসিনা হোতীতি অত্থো. অথ ৰা উপেতা যুত্তা সুখদুক্খানং অৰিরুদ্ধা ইক্খা অনুভৰনং উপেক্খা. ৰিসেসদস্সনৰসেনাতি নানত্তদস্সনৰসেন. যদি হি পীতিসহগতা এৰ সুখসহগতা সিযুং, ‘‘পীতিসহগতা’’তি এতেনেৰ সিদ্ধত্তা ‘‘সুখসহগতা’’তি ইদং ন ৰত্তব্বং সিযা, ‘‘সুখসহগতা’’তি ৰা ৰুচ্চমানে ‘‘পীতিসহগতা’’তি ন ৰত্তব্বং, ততো তিকং পূরেন্তেন দুক্খসহগতপদং ৰত্তব্বং সিযা, এৰঞ্চ সতি ‘‘ৰেদনাত্তিকো এৰায’’ন্তি ৰুত্তৰচনং আপজ্জতি, তস্মা ‘‘পীতিসহগতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সুখসহগতা’’তি ৰদন্তো পীতিৰিপ্পযুত্তম্পি সুখং অত্থীতি ততিযজ্ঝানকাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখং সপ্পীতিকসুখতো ভিন্নং কত্ৰা দস্সেতীতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা পীতিসুখানং দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্তানং নানত্তদস্সনত্থং অযং তিকো ৰুত্তো. ‘‘পীতিসহগতা’’তি এত্থ হি সুখেকদেসো সঙ্গহিতো, ন পীতি. ‘‘সুখসহগতা’’তি এত্থ পীতি সঙ্গহিতা, ন সুখং. পীতিৰিপ্পযুত্তসুখসহগতা চ পুরিমেন অসঙ্গহিতা পচ্ছিমেন সঙ্গহিতাতি সিদ্ধো পীতিসুখানং ৰিসেসোতি.
৮. নিব্বানং দস্সনতোতি নিব্বানারম্মণতং সন্ধাযাহ. অথ ৰা ধম্মচক্খু পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেন ভাৰনাভাৰং অপ্পত্তং দস্সনং নাম, ধম্মচক্খু চ পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকরণেন চতুসচ্চধম্মদস্সনং তদতিসযো, তস্মা নত্থেত্থ গোত্রভুস্স দস্সনভাৰাপত্তীতি. উভযপটিক্খেপৰসেনাতি দ্ৰীহি পদেহি ৰুত্তধম্মপটিক্খেপৰসেন, ন পহাযকপটিক্খেপৰসেন. তথা হি সতি দস্সনভাৰনাহি অঞ্ঞো সমুচ্ছেদৰসেন পহাযকো অত্থি, তেন পহাতব্বা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বাতি অযমত্থো আপজ্জতি, ন চ অঞ্ঞো পহাযকো অত্থি অঞ্ঞেহি ৰিক্খম্ভিতানঞ্চ পুনপ্পৰত্তিসব্ভাৰা, নাপি পহাতব্বা ততিযপদেন সঙ্গয্হন্তি, কিন্তু অপ্পহাতব্বা এৰাতি. তস্মা পহাতব্বপদং পচ্চেকং যোজেত্ৰা নেৰ দস্সনেন পহাতব্বা ন ভাৰনায পহাতব্বাতি দস্সনেন ভাৰনায পহাতব্বেহি অঞ্ঞে গহিতাতি ৰেদিতব্বা.
৯. এৰমত্থং অগ্গহেত্ৰাতি অত্থাযুত্তিতো চ সদ্দাযুত্তিতো চ অগ্গহেতব্বতং দস্সেতি. দস্সনভাৰনাহি অপ্পহাতব্বহেতুমত্তেসু হি গয্হমানেসু অহেতুকা অসঙ্গহিতাতি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স অপরিপুণ্ণত্তা অত্থাযুত্তি, পহাতব্বসদ্দস্স নিচ্চসাপেক্খত্তে চ সতি ন সম্বন্ধীসদ্দতো পহাযকতো অঞ্ঞং পটিসেধং অপেক্খমানস্স হেতুসদ্দেন সমাসো উপপজ্জতীতি সদ্দাযুত্তি চ ৰেদিতব্বা. এৰমত্থো গহেতব্বোতি পহাতব্ব-সদ্দং পটিসেধেন অযোজেত্ৰা যেসং অঞ্ঞপদত্থে সমাসো, তব্বিসেসনং অত্থীতি ইদং পটিসেধেন যোজেত্ৰা দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো হেতু এতেসং নেৰত্থীতি অত্থো গহেতব্বোতি ৰুত্তং হোতি. এৰঞ্চ সতি যথাধিপ্পেতত্থো সব্বো সঙ্গহিতোতি. অত্থাযুত্তি মা হোতু, সদ্দো পন ইধাপি ন যুত্তো. একন্তযোগীনং অত্থি-সদ্দমেৰ হি অপেক্খমানানং উভিন্নং পহাতব্বহেতু-সদ্দানং সমাসো যুত্তো, ন পটিসেধং অপেক্খমানানন্তি, তস্মা গহেতব্বত্থদস্সনমত্তং এতং কতং, সদ্দো পন যথা যুজ্জতি, তথা যোজেতব্বো. এৰং পন যুজ্জতি – পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি পহাতব্বহেতুকা. কেন পহাতব্বোতি? দস্সনেন ভাৰনায চ. তযিদং পহাতব্বহেতুকপদং দস্সনভাৰনাপদেহি ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা তেহি যুত্তেন যে দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা নেৰ হোন্তি, ভাৰনায পহাতব্বহেতুকা চ ন হোন্তীতি পটিসেধঞ্চ ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা তে নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বহেতুকাতি ৰুচ্চন্তি. নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মৰচনং ৰিয হি পুরিমপদদ্ৰযসঙ্গহিতধম্মপটিসেধনেন তদঞ্ঞধম্মনিদস্সনমেতং হোতি, ন অহেতুকপদং ৰিয হেতুৰিরহপ্পকাসনেনাতি. এৰঞ্চ কত্ৰা দ্ৰে পটিসেধা যুত্তা হোন্তি.
হেতুযেৰ হি তেসং নত্থি, যো দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো সিযাতি পুরিমস্মিঞ্হি অত্থে হেতূনং দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বতা পটিক্খিত্তা, পটিক্খেপো চ পহাতব্বাসঙ্কাসব্ভাৰে হোতি, পহাতব্বাসঙ্কা চ হেতুম্হি সতি সিযা, তেসং পন অহেতুকানং হেতুযেৰ নত্থি, যো দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো সিযা, তদভাৰা পহাতব্বাসঙ্কা নত্থীতি তংনিৰারণত্থো পটিক্খেপো ন সম্ভৰতি, তস্মা ‘‘নেৰদস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেস’’ন্তি এৰং অহেতুকানং গহণং ন ভৰেয্যাতি অত্থো. অথ ৰা ইতরথা হি অহেতুকানং অগ্গহণং ভৰেয্যাতি অত্থস্স পাকটত্তা ন কারণসাধনীযো এসোতি গহেতব্বত্থস্সেৰ কারণং ৰদন্তো ‘‘হেতুযেৰ হি তেসং নত্থী’’তিআদিমাহ. তেসঞ্হি নেৰদস্সনেন ন ভাৰনাযপহাতব্বহেতুকপদৰচনীযানং যো দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো সিযা, সো এৰংপকারো হেতু নত্থি. তে হি অনেকপ্পকারা সহেতুকা অহেতুকা চাতি, তস্মা নেৰদস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি অযমত্থো গহেতব্বোতি অত্থো.
১০. তং আরম্মণং কত্ৰাতি ইদং চতুকিচ্চসাধনৰসেন আরম্মণকরণং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞথা গোত্রভুফলপচ্চৰেক্খণাদীনম্পি অপচযগামিতা আপজ্জেয্যাতি. অথ ৰা হেতুভাৰেন অপচযং নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো. নিব্বানস্স হি অনিব্বত্তনিযত্তেপি সমুদযপ্পহানসমুদযনিরোধানং অধিগমঅধিগন্তব্বভাৰতো হেতুহেতুফলভাৰো মগ্গনিব্বানানং যুজ্জতি. যথাহ ‘‘দুক্খনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৯). অত্থোতি হি হেতুফলং. ধম্মোতি হেতূতি. পুরিমপচ্ছিমানং পুরিমে সসম্পযুত্তা ৰুত্তা, পচ্ছিমে কেৰলা. পুরিমে ৰিয পন পচ্ছিমে অত্থেপি অরিযমগ্গসীসেন সব্বলোকুত্তরকুসলচিত্তুপ্পাদা গহেতব্বা. দুতিযে অত্থৰিকপ্পে ‘‘আচযং গামিনো’’তি ৰত্তব্বে অনুনাসিকলোপো কতোতি দট্ঠব্বো. আচিনন্তীতি ৰা আচযা, আচযা হুত্ৰা গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতিপি অত্থো দট্ঠব্বো.
১১. সত্ত পন সেক্খা সিক্খনসীলাতি সেক্খা, তেসং ইমেতি সেক্খা, অঞ্ঞাসাধারণা মগ্গফলত্তযধম্মা. সযমেৰ সিক্খন্তীতি সিক্খনসীলানমেতং নিদস্সনং. যে হি ধম্মা সিক্খন্তি, তে সিক্খনসীলা হোন্তীতি. অক্খরত্থো পন সিক্খা এতেসং সীলন্তি সেক্খাতি. ন সেক্খাতি যত্থ সেক্খভাৰাসঙ্কা অত্থি, তত্থাযং পটিসেধোতি লোকিযনিব্বানেসু অসেক্খভাৰানাপত্তি দট্ঠব্বা. সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা হি সিক্খা অত্তনো পটিপক্খকিলেসেহি ৰিপ্পমুত্তা পরিসুদ্ধা উপক্কিলেসানং আরম্মণভাৰম্পি অনুপগমনতো এতা সিক্খাতি ৰত্তুং যুত্তা অট্ঠসু মগ্গফলেসু ৰিজ্জন্তি, তস্মা চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযধম্মা ৰিয অরহত্তফলধম্মাপি তাসু সিক্খাসু জাতাতি চ, তংসিক্খাসমঙ্গিনো অরহতো ইতরেসং ৰিয সেক্খত্তে সতি সেক্খস্স এতেতি চ, সিক্খা সীলং এতেসন্তি চ সেক্খাতি আসঙ্কিতব্বা সিযুন্তি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘অসেক্খা’’তি যথাৰুত্তসেক্খভাৰপটিসেধো কতো. অরহত্তফলে হি পৰত্তমানা সিক্খা পরিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা ন সিক্খাকিচ্চং করোন্তি, কেৰলং সিক্খাফলভাৰেনেৰ পৰত্তন্তি, তস্মা তা ন সিক্খাৰচনং অরহন্তি, নাপি তংসমঙ্গিনো সেক্খৰচনং, ন চ তংসম্পযুত্তা সিক্খনসীলাতি সিক্খাসু জাতাতিআদিঅত্থেহি অগ্গফলধম্মা সেক্খা ন হোন্তি, হেট্ঠিমফলেসু পন সিক্খা সকদাগামিমগ্গৰিপস্সনাদীনং উপনিস্সযভাৰতো সিক্খাকিচ্চং করোন্তীতি সিক্খাৰচনং অরহন্তি, তংসমঙ্গিনো চ সেক্খৰচনং, তংসম্পযুত্তা চ সিক্খনসীলৰুত্তীতি তত্থ ধম্মা যথাৰুত্তেহি অত্থেহি সেক্খা হোন্তি এৰ.
সেক্খাতি ৰা অপরিযোসিতসিক্খা দস্সিতা. অনন্তরমেৰ ‘‘অসেক্খা’’তি ৰচনং পরিযোসিতসিক্খানং দস্সনন্তি ন লোকিযনিব্বানানং অসেক্খতাপত্তি. ৰুদ্ধিপ্পত্তা ৰা সেক্খাতি এতস্মিং অত্থে সেক্খধম্মেসু এৰ কেসঞ্চি ৰুদ্ধিপ্পত্তানং অসেক্খতা আপজ্জতি, তেন অরহত্তমগ্গধম্মা ৰুদ্ধিপ্পত্তা চ যথাৰুত্তেহি চ অত্থেহি সেক্খাতি কত্ৰা অসেক্খা আপন্নাতি? ন, তংসদিসেসু তব্বোহারা. অরহত্তমগ্গতো হি নিন্নানাকরণং অরহত্তফলং ঠপেত্ৰা পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকরণং ৰিপাকভাৰঞ্চ, তস্মা তে এৰ সেক্খা ধম্মা অরহত্তফলভাৰং আপন্নাতি সক্কা ৰত্তুং, কুসলসুখতো চ ৰিপাকসুখং সন্ততরতায পণীততরন্তি ৰুদ্ধিপ্পত্তা চ তে ধম্মা হোন্তীতি অসেক্খাতি ৰুচ্চন্তীতি.
১২. কিলেসৰিক্খম্ভনাসমত্থতাদীহি পরিত্তা. ‘‘কিলেস…পে… তাযা’’তি অত্থত্তযম্পি কুসলেসু যুজ্জতি, ৰিপাককিরিযেসু দীঘসন্তানতাৰ. পমাণকরেহি ৰা ওল়ারিকেহি কামতণ্হাদীহি পরিচ্ছিন্না পরিত্তা. তেহি অপরিচ্ছিন্নত্তা সুখুমেহি রূপতণ্হাদীহি পরিচ্ছিন্না পমাণমহত্তং গতাতি মহগ্গতা. অপরিচ্ছিন্না অপ্পমাণা.
১৪. অতপ্পকট্ঠেনাতি দিৰসম্পি পচ্চৰেক্খিযমানা লোকুত্তরধম্মা তিত্তিং ন জনেন্তি সমাপজ্জিযমানাপি ফলধম্মাতি.
১৫. মাতুঘাতাদীসু পৰত্তমানাপি হিতসুখং ইচ্ছন্তাৰ পৰত্তন্তীতি তে ধম্মা হিতসুখাৰহা মে ভৰিস্সন্তীতি আসীসিতা হোন্তি, তথা অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু সুভাদিৰিপরিযাসদল়্হতায আনন্তরিযকম্মনিযতমিচ্ছাদিট্ঠীসু পৰত্তি হোতীতি তে ধম্মা অসুভাদীসু সুভাদিৰিপরীতপ্পৰত্তিকা হোন্তি. মিচ্ছাসভাৰাতি মুসাসভাৰা. অনেকেসু আনন্তরিযেসু কতেসু যং তত্থ বলৰং, তং ৰিপচ্চতি, ন ইতরানীতি একন্তৰিপাকজনকতায নিযততা ন সক্কা ৰত্তুন্তি ‘‘ৰিপাকদানে সতী’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধভেদানন্তরন্তি চুতিঅনন্তরং. চুতি হি মরণনিদ্দেসে (ৰিভ. ১৯৩) ‘‘খন্ধানং ভেদো’’তি ৰুত্তাতি. এতেন ৰচনেন সতি ফলদানে চুতিঅনন্তরো এৰ, ন অঞ্ঞো এতেসং ফলকালোতি ফলকালনিযমেনেৰ নিযততা ৰুত্তা হোতি, ন ফলদাননিযমেনাতি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং দিট্ঠধম্মৰেদনীযানম্পি নিযততা আপজ্জতি, তস্মা ৰিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তরৰিকলতাদীহি অৰিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৰেন ৰিপাকধম্মতা ৰিয বলৰতা আনন্তরিযেন ৰিপাকে দিন্নে অৰিপচ্চমানানম্পি আনন্তরিযানং ফলদানে নিযতসভাৰা আনন্তরিযসভাৰা চ পৰত্তীতি অত্তনো সভাৰেন ফলদাননিযমেনেৰ নিযততা আনন্তরিযতা চ ৰেদিতব্বা. অৰস্সঞ্চ নিযতসভাৰা আনন্তরিযসভাৰা চ তেসং পৰত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং অঞ্ঞস্স বলৰতো আনন্তরিযস্স অভাৰে চুতিঅনন্তরং একন্তেন ফলদানতো.
ননু এৰং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৰিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তরমেৰ একন্তেন ফলদানতো আনন্তরিযসভাৰা নিযতসভাৰা চ পৰত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৰসেন উপঘাতকেন চ নিৰত্তেতব্বৰিপাকত্তা অনন্তরেকন্তফলদাযকত্তাভাৰা, ন পন আনন্তরিযকানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৰিয অসমানজাতিকং ফলনিৰত্তকং অত্থি সব্বানন্তরিযকানং অৰীচিফলত্তা, ন চ হেট্ঠুপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিয উপরূপপত্তিজনককম্মফলং আনন্তরিযকফলং নিৰত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৰ অৰীচিপাতনতো, ন চ আনন্তরিযকোপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, তস্মা তেসংযেৰ অনন্তরেকন্তৰিপাকজনকসভাৰা পৰত্তীতি.
অনেকানি চ আনন্তরিযকানি কতানি একন্তে ৰিপাকে সন্নিযতত্তা উপরতাৰিপচ্চনসভাৰাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৰতো নিযতানেৰ. চুতিঅনন্তরং পন ফলং অনন্তরং নাম তস্মিং অনন্তরে নিযুত্তানি তন্নিব্বত্তনেন অনন্তরকরণসীলানি অনন্তরপ্পযোজনানি চাতি সভাৰতো আনন্তরিযকানেৰ চ হোন্তি. তেসু পন সমানসভাৰেসু একেন ৰিপাকে দিন্নে ইতরানি অত্তনা কত্তব্বস্স কিচ্চস্স তেনেৰ কতত্তা ন দুতিযং ততিযম্পি চ পটিসন্ধিং করোন্তি, ন সমত্থতাৰিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং নিযতানন্তরিযতানিৰত্তীতি. ন হি সমানসভাৰং সমানসভাৰস্স সমত্থতং ৰিহনতীতি. একস্স পন অঞ্ঞানিপি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানীতি. সম্মা সভাৰাতি সচ্চসভাৰা.
১৬. পরিপুণ্ণমগ্গকিচ্চত্তা চত্তারো অরিযমগ্গাৰ ইধ ‘‘মগ্গা’’তি ৰুত্তা. পচ্চযট্ঠেনাতি মগ্গপচ্চযট্ঠেন. নিক্খেপকণ্ডেপি হি যে মগ্গপচ্চযং লভন্তি, ন পন সযং মগ্গপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তি, তে মগ্গহেতুকাতি দস্সেতুং ‘‘অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৰা’’তিআদি (ধ. স. ১০৩৯) ৰুত্তং. যো পন তত্থেৰ ‘‘অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স অলোভো অদোসো অমোহো, ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি আদিনযো ৰুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গসম্পযুত্তা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স সম্মাদিট্ঠি মগ্গো চেৰ হেতু চা’’তিআদিনা পন ৰুত্তনযং দস্সেতুং ‘‘সম্মাদিট্ঠি সয’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পন অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৰসেন পটিপাটিযা তযো নযা ৰুত্তা, হেতুবহুতাৰসেন ততিযো নযো ইধ দুতিযো ৰুত্তো.
অভিভৰিত্ৰা পৰত্তনট্ঠেনাতি সহজাতাধিপতিপি পুব্বাভিসঙ্খারৰসেন জেট্ঠকভাৰে পৰত্তমানো সহজাতে অত্তনো ৰসে অনুৰত্তযমানো তে অভিভৰিত্ৰা পৰত্ততি, আরম্মণাধিপতিপি তদারম্মণে ধম্মে তথেৰ অত্তানং অনুৰত্তযমানো তে ধম্মে অভিভৰিত্ৰা আরম্মণভাৰেন পৰত্ততি, ন পচ্চুপ্পন্নভাৰেন, তস্মা অধিপতিদ্ৰযম্পি সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘মগ্গো অধিপতি এতেস’’ন্তি অযঞ্চ অত্থো নিক্খেপকণ্ডে উদাহরণৰসেন আগতং অত্থনযং গহেত্ৰা ৰুত্তো. যস্মা পন পট্ঠানে (পট্ঠা. ২.১৬.১১) ‘‘মগ্গাধিপতিং ধম্মং পটিচ্চ মগ্গাধিপতি ধম্মো উপ্পজ্জতি নাধিপতিপচ্চযা, মগ্গাধিপতী খন্ধে পটিচ্চ মগ্গাধিপতি অধিপতী’’তি ৰুত্তং, তস্মা মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি অযম্পি অত্থো পাল়িযং সরূপেকসেসৰসেন সমানসদ্দত্থৰসেন ৰা সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো.
১৭. অনুপ্পন্নাতি এতেন সব্বো উপ্পন্নভাৰো পটিসিদ্ধো, ন উপ্পন্নধম্মভাৰো এৰাতি তেন উপ্পন্না ৰিগতা অতীতাপি ন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. যদি হি সঙ্গহিতা সিযুং, ‘‘অনুপ্পন্নো ধম্মো উপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিএৰমাদি ৰুচ্চেয্য, ন তু ৰুত্তন্তি. অনাগতানি ৰিপাককটত্তারূপানি অতীতে অনাগতে ৰা কম্মে পুরিমনিপ্ফন্নে এৰ উপ্পজ্জিস্সন্তি, নানিপ্ফন্নেতি পরিনিট্ঠিতকারণেকদেসানেৰ হোন্তি, তস্মা তানি ‘‘অৰস্সং উপ্পজ্জিস্সন্তীতি উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি ৰুচ্চন্তি.
১৮. অত্তনো সভাৰন্তি কক্খল়ফুসনাদিসভাৰং.
২০. এৰং পৰত্তমানাতি এৰং চক্খাদিভাৰেন ফুসনাদিভাৰেন চ একসন্ততিপরিযাপন্নতাৰসেন পৰত্তমানা. অত্তানং অধি অজ্ঝত্তাতি অধি-সদ্দো সমাসৰিসযে অধিকারত্থং পৰত্তিঅত্থঞ্চ গহেত্ৰা পৰত্ততীতি অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তা অজ্ঝত্তা. তেনাতি যস্স ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ সুঞ্ঞতং আনেঞ্জঞ্চ মনসিকরোতো অজ্ঝত্তসুঞ্ঞতাদীসু চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি, যো চ ইতিহ তত্থ সম্পজানো, তেন ভিক্খুনা. তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তেতি পঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তে. অজ্ঝত্তমেৰাতি ঝানগোচরে কসিণাদিম্হি. চিত্তং সণ্ঠপেতব্বন্তি পঠমজ্ঝানাদিচিত্তং সণ্ঠপেতব্বং. অজ্ঝত্তরতোতি গোচরজ্ঝত্তে নিব্বানে রতো, সমাধিগোচরে কম্মট্ঠানে ৰা রতো. ‘‘সমাহিতো একো সন্তুসিতো তমাহু ভিক্খু’’ন্তি (ধ. প. ৩৬২) গাথাসেসো.
অজ্ঝত্তং সম্পসাদনন্তি এত্থ ঝানং সকসন্ততিপরিযাপন্নত্তা ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তি ৰুত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তত্থো অজ্ঝত্ত-সদ্দো হোতি. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিনিযকং. অজ্ঝত্তে ভৰা অজ্ঝত্তিকাতি নিযকজ্ঝত্তেসুপি অব্ভন্তরা চক্খাদযো ৰুচ্চন্তি. এত্থ পন অজ্ঝত্তিক-সদ্দো চক্খাদীসু পৰত্তমানো দস্সিতো, ন অজ্ঝত্তসদ্দো, অত্থি চ অজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তিকসদ্দানং বহিদ্ধাবাহির-সদ্দানং ৰিয ৰিসেসো. অজ্ঝত্তিকসদ্দো হি সপরসন্তানিকেসু সব্বেসু চক্খাদীসু রূপাদীসু বাহির-সদ্দো ৰিয পৰত্ততি, অজ্ঝত্ত-সদ্দো পন সকসন্তানিকেস্ৰেৰ চক্খুরূপাদীসু ততো অঞ্ঞেস্ৰেৰ বহিদ্ধা-সদ্দো ৰিয পৰত্ততীতি তস্মা সদ্দতো অত্থতো চ অসমানত্তা ন ইদমেত্থ উদাহরণং যুত্তন্তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো – অজ্ঝত্তে ভৰা অজ্ঝত্তিকাতি অযঞ্হি ৰচনত্থো. যঞ্চ অজ্ঝত্তে ভৰং, তেন অজ্ঝত্তেনেৰ ভৰিতব্বং, তেন তংৰাচকস্স অজ্ঝত্ত-সদ্দস্স অজ্ঝত্তিক-সদ্দস্স চ সমানত্থতা. উভিন্নম্পি সদ্দানং সমানত্থভাৰতো অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে পৰত্তমানে অজ্ঝত্তিক-সদ্দে অজ্ঝত্ত-সদ্দো তত্থ পৰত্তোতি সক্কা ৰত্তুন্তি.
অযং খো পনানন্দ, ৰিহারোতি ৰিহারসুঞ্ঞতাসুত্তে (ম. নি. ৩.১৮৭) সঙ্গণিকারামতায রূপাদিরতিযা চ আদীনৰং ৰত্ৰা তপ্পটিপক্খৰিহারদস্সনত্থং ৰুত্তং. অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতন্তি ৰিসযভূতং ইস্সরিযট্ঠানভূতং সুঞ্ঞতং, সুঞ্ঞতাফলসমাপত্তিন্তি অত্থো. চিত্তিস্সরা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো ধম্মং দেসেন্তাপি যং মুহুত্তং তুণ্হী ভৰিতব্বং হোতি, তং মুহুত্তং ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, পগেৰ অঞ্ঞস্মিং কালে, তস্মা সব্বত্থাপি ইস্সরিযানং বহুলং ফলসমাপত্তিযং ইস্সরিযস্স পৰত্তনতো ফলসমাপত্তি ‘‘ইস্সরিযট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা. অরহত্তফলাধিগমেন ৰা তথাগতানং ইস্সরিযং নিব্বত্তং তংজনকেনেৰ মগ্গেনাতি তং তেসং ইস্সরিযট্ঠানং. ৰিসযো চ অনঞ্ঞত্থভাৰোৰ যথা ‘‘আকাসে সকুণা উদকে মচ্ছা’’তি, বুদ্ধা চ অঞ্ঞত্থ দিস্সমানাপি ৰিৰেকপব্ভারতায ফলসমাপত্তিনিন্নাৰ, তেন তস্সা তস্সা কিরিযায অনন্তরং ফলসমাপত্তিযংযেৰ ভৰন্তীতি সা তেসং ৰিসযো, তব্বিসযতা চ সচ্চকসুত্তেন (ম. নি. ১.৩৬৪ আদযো) দীপেতব্বা.
২২. যেসং দট্ঠব্বভাৰো অত্থি, তে সনিদস্সনা. চক্খুৰিঞ্ঞাণগোচরভাৰোৰ দট্ঠব্বভাৰো, তস্স রূপাযতনা অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি রূপাযতনং ৰিসেসেতুং অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা ‘‘সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনা’’তি ৰুত্তং. ধম্মসভাৰসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকরো সভাৰো, সো অঞ্ঞো ৰিয কত্ৰা উপচরিতুং যুত্তো. এৰঞ্হি অত্থৰিসেসাৰবোধো হোতীতি. সযঞ্চ নিস্সযৰসেন চ সম্পত্তানং অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং পটিহননভাৰো, যেন ব্যাপারাদিৰিকারপচ্চযন্তরসহিতেসু চক্খাদীনং ৰিসযেসু ৰিকারুপ্পত্তি.
তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা
১-৬. মূলট্ঠেনাতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন মূলভাৰেন, ন পচ্চযমত্তট্ঠেন হেতুধম্মা হেতূ ধম্মাতি সমাসাসমাসনিদ্দেসভাৰো দ্ৰিন্নং পাঠানং ৰিসেসো. তথেৰাতি সম্পযোগতোৰ. সহেতুকানং হেতুসম্পযুত্তভাৰতো ‘‘সম্পযোগতো’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, ন সহসদ্দস্স সম্পযোগত্থত্তা. সহ-সদ্দো পন একপুঞ্জে উপ্পাদতো যাৰ ভঙ্গা সহেতুকানং হেতূহি সমানদেসগহণানং হেতুআদিসব্ভাৰং দীপেতি, সম্পযুত্ত-সদ্দো একুপ্পাদাদিৰসেন সহ হেতূহি একীভাৰুপগমনং, ততো এৰ চ দ্ৰিন্নং দুকানং নানত্তং ৰেদিতব্বং. ধম্মনানত্তাভাৰেপি হি পদত্থনানত্তেন দুকন্তরং ৰুচ্চতি. ন হি হেতুদুকসঙ্গহিতেহি ধম্মেহি অঞ্ঞে সহেতুকদুকাদীহি ৰুচ্চন্তি, তে এৰ পন সহেতুকাহেতুকাদিভাৰতো সহেতুকদুকাদীহি ৰুত্তা. এৰং সহেতুকদুকসঙ্গহিতা এৰ হেতুসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তভাৰতো হেতুসম্পযুত্তদুকেন ৰুত্তা. ন হি ধম্মানং অৰুত্ততাপেক্খং দুকন্তরৰচনন্তি নত্থি পুনরুত্তিদোসো. দেসেতব্বপ্পকারজাননঞ্হি দেসনাৰিলাসো তথা দেসনাঞাণঞ্চাতি. তেন ধম্মানং তপ্পকারতা ৰুত্তা হোতি. সকলেকদেসৰসেন পঠমদুকং দুতিযততিযেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা চতুত্থাদযো তযো দুকা ৰুত্তা. সকলঞ্হি পঠমদুকং দুতিযদুকেকদেসেন সহেতুকপদেন ততিযদুকেকদেসেন হেতুসম্পযুত্তপদেন চ যোজেত্ৰা যথাক্কমং চতুত্থপঞ্চমদুকা ৰুত্তা, তথা পঠমদুকেকদেসং নহেতুপদং সকলেন দুতিযদুকেন যোজেত্ৰা ছট্ঠদুকো ৰুত্তো. ইদম্পি সম্ভৰতীতি এতেন অৰুত্তম্পি সম্ভৰৰসেন দীপিতন্তি দস্সেতি. সম্ভৰো হি গহণস্স কারণন্তি. যথা হেতুসহেতুকাতি ইদং সম্ভৰতীতি কত্ৰা গহিতং, এৰং হেতুঅহেতুকাতি ইদম্পি সম্ভৰতীতি কত্ৰা গহেতব্বমেৰাতি এৰং অঞ্ঞত্থাপি যোজেতব্বং.
এৰং পঠমদুকং দুতিযততিযদুকেসু দুতিযপদেহি যোজেত্ৰা ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চ, অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ, হেতূ চেৰ ধম্মা হেতুৰিপ্পযুত্তা চ, হেতুৰিপ্পযুত্তা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি যে দ্ৰে দুকা কাতব্বা, তেসং সম্ভৰৰসেনেৰ সঙ্গহং দস্সেত্ৰা খো পন-পদেন অপরেসম্পি দুকানং সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘তত্র যদেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্রাতি পাল়িযং. অযং অতিরেকত্থোতি ইদানি যং ৰক্খতি, তমত্থমাহ. তত্থ পন অঞ্ঞেপি অঞ্ঞথাপীতি এতেসং ৰিসুং পৰত্তিযা দ্ৰে দুকা দস্সিতা, সহ পৰত্তিযা পন অযম্পি দুকো ৰেদিতব্বো ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৰিপ্পযুত্তাপী’’তি, এতেসু পন পঞ্চসু দুকেসু দুতিযদুকেন ততিযদুকো ৰিয, চতুত্থদুকেন পঞ্চমদুকো ৰিয চ ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থত্তা ‘‘ন হেতু খো পন ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৰিপ্পযুত্তাপী’’তি অযং দুকো ন ৰুত্তো. দস্সিতনিন্নানত্থনযো হি সো পুরিমদুকেহীতি. ইতরেসু চতূসু হেতূ চেৰ অহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতূ চেৰ হেতুৰিপ্পযুত্তদুকো, হেতুসহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো চ নহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ৰিয ন ৰত্তব্বো. তেসু পন দ্ৰীসু পচ্ছিমদুকে ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা সহেতুকা’’তি পদং চতুত্থদুকে পঠমপদেন নিন্নানাকরণত্তা ন ৰত্তব্বং, ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা অহেতুকা’’তি পদং ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা’’তি এতেন নিন্নানত্তা ন ৰত্তব্বং. অৰসিট্ঠে পন একস্মিং দুকে ‘‘অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি পদং ছট্ঠদুকে দুতিযপদেন একত্থত্তা ন ৰত্তব্বং. ইদানি ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চা’’তি ইদমেৰেকং পদং অৰসিট্ঠং, ন চ একেন পদেন দুকো হোতীতি তঞ্চ ন ৰুত্তন্তি. চতুত্থদুকে দুতিযপদেন পন সমানত্থস্স ছট্ঠদুকে পঠমপদস্স ৰচনং দুকপূরণত্থং, এতেন ৰা গতিদস্সনেন সব্বস্স সম্ভৰন্তস্স সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি সব্বো সম্ভৰদুকো পঠমদুকে দুতিযততিযদুকপক্খেপেন দস্সিতো, তেসু চ পঠমদুকপক্খেপেনাতি.
৭-১৩. সমানকালেন অসমানকালেন কালৰিমুত্তেন চ পচ্চযেন নিপ্ফন্নানং পচ্চযাযত্তানং পচ্চযভাৰমত্তেন তেসং পচ্চযানং অত্থিতং দীপেতুং সপ্পচ্চযৰচনং, ন সহেতুকৰচনং ৰিয সমানকালানমেৰ, নাপি সনিদস্সনং ৰিয তংসভাৰস্স অনত্থন্তরভূতস্স. সঙ্খত-সদ্দো পন সমেতেহি নিপ্ফাদিতভাৰং দীপেতীতি অযমেতেসং ৰিসেসো দুকন্তরৰচনে কারণং. এত্থ চ অপ্পচ্চযা অসঙ্খতাতি বহুৰচননিদ্দেসো অৰিনিচ্ছিতত্থপরিচ্ছেদদস্সনৰসেন মাতিকাঠপনতো কতোতি ৰেদিতব্বো. উদ্দেসেন হি কুসলাদিসভাৰানং ধম্মানং অত্থিতামত্তং ৰুচ্চতি, ন পরিচ্ছেদোতি অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেন উদ্দেসো ৰুত্তোতি. রূপন্তি রূপাযতনং পথৰিযাদি ৰা. পুরিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে রূপাযতনস্স অসঙ্গহিততা আপজ্জতীতি রুপ্পনলক্খণং ৰা রূপন্তি অযং অত্থনযো ৰুত্তো. তত্থ রূপন্তি রুপ্পনসভাৰো. ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা. দুক্খসচ্চং ৰা লোকো, তত্থ তেনেৰ লোকসভাৰেন ৰিদিতাতি লোকিযা.
এৰং সন্তে চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানিতব্বস্স রূপাযতনস্স তেনেৰ নৰিজানিতব্বস্স সদ্দাযতনাদিকস্স চ নানত্তা দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতি. এৰং পন দুকে ৰুচ্চমানে দুকবহুতা আপজ্জতি, যত্তকানি ৰিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকা ৰুত্তা সমত্তা ঠপেত্ৰা সব্বধম্মারম্মণানি ৰিঞ্ঞাণানি. তেসু চ দুকস্স পচ্ছেদো আপজ্জতি, তথা চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গাহকং ন সিযা, নিদ্দেসেন চ ৰিরুদ্ধং ইদং ৰচনং. যো চ তত্থ ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যাতি অযং দুকো ন হোতী’’তি পটিসেধো কতো, সো চ কথং যুজ্জেয্য. ন হি সমত্থা অট্ঠকথা পাল়িং পটিসেধেতুন্তি, ন চ কেনচি-সদ্দস্স তেনেৰাতি অযং পদত্থো সম্ভৰতি, ‘‘কেনচী’’তি এতস্স আদিপদস্স অনিযমিতং যং কিঞ্চি একং পদত্থো, তং ৰত্ৰা ৰুচ্চমানস্স ‘‘কেনচী’’তি দুতিযপদস্স যং কিঞ্চি অপরং অনিযমিতং পদত্থোতি লোকসিদ্ধমেতং, তথেৰ চ নিদ্দেসো পৰত্তো, ন চেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বধম্মভেদেন দুকভেদো সমত্তো আপজ্জতি যত্তকা ৰিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি, তস্মা নত্থি দুকবহুতা. ন হি একংযেৰ ৰিঞ্ঞাতব্বং কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যং কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যঞ্চ, কিন্তু অপরম্পি অপরম্পীতি সব্বৰিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, এৰঞ্চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, ৰিঞ্ঞাণনানত্তেন চ ৰিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৰা অযং দুকো ৰুত্তো, ন ৰিঞ্ঞাতব্বানং অত্থন্তরতাযাতি. এতস্স পন দুকস্স নিক্খেপরাসিনিদ্দেসো দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তিদস্সনৰসেন পৰত্তো. অত্থুদ্ধারনিদ্দেসো নিরৰসেসদুকসঙ্গহিতধম্মদস্সনৰসেনাতি ৰেদিতব্বো.
১৪-১৯. চক্খুতোপি…পে… মনতোপীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰীথীসু তদনুগতমনোৰিঞ্ঞাণৰীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনম্পি পৰত্তি অত্থি, কামাসৰাদযো এৰ পন ৰণতো যূসং ৰিয পগ্ঘরণকঅসুচিভাৰেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৰ ‘‘আসৰা’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘরণকঅসুচিম্হি নিরুল়্হো আসৰসদ্দোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভুন্তি ততো পরং মগ্গফলেসু অপ্পৰত্তিতো ৰুত্তং. এতে হি আরম্মণকরণৰসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পরং ন গচ্ছন্তীতি. ননু ততো পরং ভৰঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৰভাৰেন অন্তোগধত্তা ততো পরতাভাৰতো. এত্থ চ গোত্রভুৰচনেন গোত্রভুৰোদানফলসমাপত্তিপুরেচারিকপরিকম্মানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি, পঠমমগ্গপুরেচারিকমেৰ ৰা গোত্রভু অৰধিনিদস্সনভাৰেন গহিতং, ততো পরং মগ্গফলসমানতায পন অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৰীথিযং ফলসমাপত্তিৰীথিযং নিরোধানন্তরঞ্চ পৰত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ পৰত্তি নিৰারিতা আসৰানন্তি ৰেদিতব্বা. সৰন্তীতি গচ্ছন্তি. দুৰিধো হি অৰধি অভিৰিধিৰিসযো অনভিৰিধিৰিসযো চ. অভিৰিধিৰিসযং কিরিযা ব্যাপেত্ৰা পৰত্ততি ‘‘আভৰগ্গা ভগৰতো যসো গতো’’তি, ইতরং বহি কত্ৰা ‘‘আপাটলিপুত্তা ৰুট্ঠো দেৰো’’তি. অযঞ্চ আ-কারো অভিৰিধিঅত্থো ইধ গহিতোতি ‘‘অন্তোকরণত্থো’’তি ৰুত্তং.
চিরপারিৰাসিযট্ঠো চিরপরিৰুত্থতা পুরাণভাৰো. আদি-সদ্দেন ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৰিজ্জাসৰভৰাসৰানঞ্চ চিরপরিৰুত্থতায দস্সিতায তব্ভাৰভাৰীনং কামাসৰদিট্ঠাসৰানঞ্চ চিরপরিৰুত্থতা দস্সিতা হোতি. অঞ্ঞেসুপি যথাৰুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানেসু মানাদীসু ৰিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৰসেন অভিব্যাপনং মদকরণৰসেন আসৰসদিসতা চ এতেসংযেৰ, নাঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৰেৰ আসৰসদ্দো নিরুল়্হো দট্ঠব্বো. আযতং ৰা সৰন্তি ফলন্তীতি আসৰা. ন হি কিঞ্চি সংসারদুক্খং আসৰেহি ৰিনা উপ্পজ্জমানং অত্থীতি. আরম্মণভাৰেন যে ধম্মা ৰণো ৰিয আসৰে পগ্ঘরন্তি, তে অসম্পযোগে অতব্ভাৰেপি সহ আসৰেহীতি সাসৰা, আসৰৰন্তোতি অত্থো.
ওসানদুকে ‘‘নো আসৰা খো পনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘আসৰৰিপ্পযুত্তা খো পনা’’তি ৰচনং সাসৰানং সহেতুকানং ৰিয সম্পযুত্তেহি তংসহিততা ন হোতীতি দস্সনত্থং. এৰং সেসগোচ্ছকেসুপি যথাসম্ভৰং ৰিপ্পযুত্তগ্গহণে পযোজনং দট্ঠব্বং. অপিচ ‘‘নো আসৰা খো পন ধম্মা সাসৰা’’তি ইদং পদং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন নিন্নানং, ন চ একেন দুকো হোতি, তস্মা আসৰৰিপ্পযুত্তপদমেৰ গহেত্ৰা ওসানদুকযোজনা ঞাযাগতাতি কতা. হেতুগোচ্ছকে পন হেতুৰিপ্পযুত্তানং সহেতুকতা নত্থীতি তে গহেত্ৰা দুকযোজনায অসক্কুণেয্যত্তা নহেতুপদং গহেত্ৰা ওসানদুকযোজনা কতা. যে ৰা পন পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একো, ততিযস্স দ্ৰে, পঠমস্স দুতিযে একো, ততিযে দ্ৰে, দুতিযস্স ততিযে একো, দুতিযে চ ততিযস্স একোতি অট্ঠ দুকা লব্ভন্তি, তেসু তীহি ইতরে চ নযতো দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. এস নযো সেসগোচ্ছকেসুপি.
২০-২৫. কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টানং পচ্চযভাৰেন তত্থ সংযোজেন্তি, সতিপি অঞ্ঞেসং তপ্পচ্চযভাৰে ন ৰিনা সংযোজনানি তেসং তপ্পচ্চযভাৰো অত্থি, ওরম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযসঙ্গহিতেহি চ তংতংভৰনিব্বত্তককম্মনিযমো ভৰনিযমো চ হোতি, ন চ উপচ্ছিন্নসংযোজনস্স কতানিপি কম্মানি ভৰং নিব্বত্তেন্তীতি. সংযোজেতব্বাতি ৰা সংযোজনিযা, সংযোজনে নিযুত্তাতি ৰা. দূরগতস্সপি আকড্ঢনতো নিস্সরিতুং অপ্পদানৰসেন বন্ধনং সংযোজনং, গন্থকরণং সঙ্খলিকচক্কলকানং ৰিয পটিবদ্ধতাকরণং ৰা গন্থনং গন্থো, সংসিলিসকরণং যোজনং যোগোতি অযমেতেসং ৰিসেসোতি ৰেদিতব্বো. ধম্মানং সভাৰকিচ্চৰিসেসঞ্ঞুনা পন ভগৰতা সম্পযুত্তেসু আরম্মণেসু তপ্পচ্চযেসু চ তেহি তেহি নিপ্ফাদিযমানং তং তং কিচ্চৰিসেসং পস্সন্তেন তে তে ধম্মা তথা তথা আসৰসংযোজনগন্থাদিৰসেন ৰুত্তাতি ‘‘কিমত্থং এতেযেৰ ধম্মা এৰং ৰুত্তা, কস্মা চ ৰুত্তা এৰ পুন ৰুত্তা’’তি ন চোদেতব্বমেতং.
২৬-৩৭. গন্থনিযাতি এত্থ অযমঞ্ঞো অত্থো ‘‘গন্থকরণং গন্থনং, গন্থনে নিযুত্তাতি গন্থনিযা, গন্থযিতুং সক্কুণেয্যা, গন্থযিতুং অরহন্তীতি ৰা গন্থনিযা’’তি. এৰং ওঘনিযাদীসুপি দট্ঠব্বং. তেনাতিক্কমতীতি এতং ধাত্ৰত্থং গহেত্ৰা ওঘনিযাতি পদসিদ্ধি কতা.
৫০-৫৪. ধম্মসভাৰং অগ্গহেত্ৰা পরতো আমসন্তীতি পরামাসা. পরতোতি নিচ্চাদিতো. আমসন্তীতি সভাৰপটিসেধেন পরিমজ্জন্তি.
৫৫-৬৮. সভাৰতো ৰিজ্জমানং অৰিজ্জমানং ৰা ৰিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিতং আরম্মণং অগ্গহেত্ৰা অপ্পৰত্তিতো আলম্বমানা ধম্মা সারম্মণা. চিন্তনং গহণং আরম্মণূপলদ্ধি. চেতসি নিযুত্তা, চেতসা সংসট্ঠা ৰা চেতসিকা. দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্ততায একীভাৰমিৰুপগমনং নিরন্তরভাৰুপগমনং. যেসং রূপানং চিত্তং সহজাতপচ্চযো হোতি, তেসং চিত্তস্স চ সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তন্তি নিরন্তরভাৰানুপগমনং ৰেদিতব্বং. একতো ৰত্তমানাপীতি অপি-সদ্দো কো পন ৰাদো একতো অৰত্তমানাতি এতমত্থং দীপেতি. ইদমেত্থ ৰিচারেতব্বং – অৰিনিব্ভোগরূপানং কিং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা, উদাহু ৰিসংসট্ঠতাতি? ৰিসুং আরম্মণভাৰেন সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা, নাপি ৰিসংসট্ঠতা সংসট্ঠাতি অনাসঙ্কনীযসভাৰত্তা. চতুন্নঞ্হি খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠসভাৰত্তা রূপনিব্বানেহিপি সো সংসট্ঠভাৰো অত্থি নত্থীতি সিযা আসঙ্কা, তস্মা তেসং ইতরেহি, ইতরেসঞ্চ তেহি ৰিসংসট্ঠসভাৰতা ৰুচ্চতি, ন পন রূপানং রূপেহি কত্থচি সংসট্ঠতা অত্থীতি তদাসঙ্কাভাৰতো ৰিসংসট্ঠতা চ রূপানং রূপেহি ন ৰুচ্চতীতি. এস হি তেসং সভাৰোতি. চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানাদিপদেসু সংসট্ঠসমুট্ঠানাদিসদ্দা চিত্তসদ্দাপেক্খাতি পচ্চেকং চিত্তসদ্দসম্বন্ধত্তা চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চাতি পচ্চেকং যোজেত্ৰা অত্থো ৰুত্তো. উপাদিযন্তেৰাতি ভূতানি গণ্হন্তি এৰ, নিস্সযন্তি এৰাতি অত্থো. যথা ভূতানি উপাদিযন্তি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, ন তথা এতানি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, তস্মা উপাদা. অথ ৰা ভূতানি অমুঞ্চিত্ৰা তেসং ৰণ্ণনিভাদিভাৰেন গহেতব্বতো উপাদা.
৭৫-৮২. সংকিলিট্ঠত্তিকে ৰুত্তনযেনাতি সং-সদ্দং অপনেত্ৰা কিলিসন্তীতি কিলেসাতিআদিনা নযেন.
৮৩-১০০. কামাৰচরাদীসু অযমপরো অত্থো – কামতণ্হা কামো, এৰং রূপারূপতণ্হা রূপং অরূপঞ্চ. আরম্মণকরণৰসেন তানি যত্থ অৰচরন্তি, তে কামাৰচরাদযোতি. এৰঞ্হি সতি অঞ্ঞভূমীসু উপ্পজ্জমানানং অকামাৰচরাদিতা কামাৰচরাদিতা চ নাপজ্জতীতি সিদ্ধং হোতি. নিক্খেপকণ্ডেপি ‘‘এত্থাৰচরা’’তি ৰচনং অৰীচিপরনিম্মিতপরিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায আরম্মণভাৰং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, তদোকাসতা চ তণ্হায তন্নিন্নতায ৰেদিতব্বা. যদি পরিযাপন্নসদ্দস্স অন্তোগধাতি অযমত্থো, মগ্গাদিধম্মানঞ্চ লোকুত্তরন্তোগধত্তা পরিযাপন্নতা আপজ্জতি. ন হি ‘‘পরিযাপন্না’’তি এত্থ তেভূমকগহণং অত্থীতি? নাপজ্জতি সব্বদা পৰত্তমানস্স পচ্চক্খস্স লোকস্স ৰসেন পরিযাপন্ননিচ্ছযতো. অথ ৰা পরিচ্ছেদকারিকায তণ্হায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আপন্না পটিপন্না গহিতাতি পরিযাপন্না.
অনীয-সদ্দো বহুলা কত্তুঅভিধাযকোতি ৰট্টচারকতো নিয্যন্তীতি নিয্যানীযা, নী-কারস্স রস্সত্তং য-কারস্স চ ক-কারত্তং কত্ৰা ‘‘নিয্যানিকা’’তি ৰুত্তং, নিয্যানকরণসীলা ৰা নিয্যানিকা. উত্তরিতব্বস্স অঞ্ঞস্স নিদ্দিট্ঠস্স অভাৰা নিদ্দিসিযমানা সউত্তরা ধম্মাৰ উত্তরিতব্বাতি ‘‘অত্তান’’ন্তি আহ. রাগাদীনন্তি রাগাদীনং দসন্নং কিলেসানং সব্বনিযতাকুসলানং ৰা. তেহি নানপ্পকারদুক্খনিব্বত্তকেহি অভিভূতা সত্তা কন্দন্তি অকন্দন্তাপি কন্দনকারণভাৰতো. যস্মা পন পহানেকট্ঠতাৰসেন চ ‘‘সরণা’’তি আহ, তস্মা ‘‘রাগাদীন’’ন্তি ৰচনেন রাগদোসমোহাৰ গহিতাতি ঞাযতি. রণ-সদ্দো ৰা রাগাদিরেণূসু নিরুল়্হো দট্ঠব্বো, রণং ৰা যুদ্ধং, ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮, ১৪৯; চূল়নি. নন্দমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) এৰমাদিকা চ অকুসলা সেনা অরিযমগ্গযুদ্ধেন জেতব্বত্তা সযুদ্ধত্তা ‘‘সরণা’’তি ৰুচ্চন্তীতি. অরণৰিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩২৩ আদযো) পন সদুক্খা সউপঘাতা সউপাযাসা সপরিল়াহা মিচ্ছাপটিপদাভূতা কামসুখানুযোগাদযো ‘‘সরণা’’তি ৰুত্তাতি দুক্খাদীনং রণভাৰো তন্নিব্বত্তকসভাৰানং অকুসলানং সরণতা চ ৰেদিতব্বা.
পিট্ঠিদুকা সমত্তা.
সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা
১০১-১০৮. ৰিজ্জারাসন্তোগধধম্মা ৰিজ্জাসভাগতায তদেকদেসে ৰিজ্জাকোট্ঠাসে ৰত্তন্তীতি ৰুত্তা. ৰজিরস্স যত্থ তং পততি, তত্থ অভেজ্জং নাম কিঞ্চি মণিপাসাণাদি নত্থি, ন চ তেন গমনমগ্গো ৰিরুহতি, এৰমেৰ অরহত্তমগ্গেন যত্থ সো উপ্পজ্জতি, তস্মিং সন্তানে অভেজ্জো কিলেসো নাম নত্থি, ন চ ভিন্নো পুন ৰিরুহতীতি ৰজিরুপমতা ৰেদিতব্বা. তদুপচারেন বালা যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি. কণ্হাভিজাতীতি অপাযা ৰুচ্চন্তি মনুস্সেসু চ দোভগ্গিযং. তপনস্স ৰা দুক্খস্স হিতাতি তপনিযা.
দাসাদীসুপি সিরিৰড্ঢকাদিসদ্দা ৰিয অতথত্তা ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তা অধিৰচনা. যস্মা পন অধিৰচননিরুত্তিপঞ্ঞত্তিপদানি সমানত্থানি, সব্বঞ্চ ৰচনং অধিৰচনাদিভাৰং ভজতি, তস্মা তেসুপি ৰচনৰিসেসেসু ৰিসেসেন পৰত্তেহি অধিৰচনাদিসদ্দেহি সব্বানি ৰচনানি অত্থপ্পকাসনসামঞ্ঞেন ৰুত্তানীতি এতেনাধিপ্পাযেন অযং অত্থযোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা. অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাগে, উপরি ৰচনং অধিৰচনং. কস্স উপরি? পকাসেতব্বস্স অত্থস্সাতি ৰিদিতোৰাযমত্থো. অধীনং ৰা ৰচনং অধিৰচনং. কেন অধীনং? অত্থেন. তথা তংতংঅত্থপ্পকাসনে নিচ্ছিতং, নিযতং ৰা ৰচনং নিরুত্তি. পথৰীধাতুপুরিসাদিতংতংপকারেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি এৰং অধিৰচনাদিপদানং সব্বৰচনেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞথা সিরিৰড্ঢকধনৰড্ঢকপ্পকারানমেৰ অভিলাপানং অধিৰচনতা, অভিসঙ্খরোন্তীতি এৰংপকারানমেৰ নিদ্ধারণৰচনানং নিরুত্তিতা, তক্কো ৰিতক্কোতি এৰংপকারানমেৰ একমেৰত্থং তেন তেন পকারেন ঞাপেন্তানং পঞ্ঞত্তিতা চ আপজ্জেয্যাতি.
১০৯-১১৮. ফস্সো ৰেদনাতি সব্বদাপি অরূপধম্মানং ফস্সাদিনামকত্তা পথৰিযাদীনং কেসকুম্ভাদিনামন্তরাপত্তি ৰিয নামন্তরানাপজ্জনতো চ সদা অত্তনাৰ কতনামতায চতুক্খন্ধনিব্বানানি নামকরণট্ঠেন নামং. নমনং অৰিনাভাৰতো আরম্মণাভিমুখতা, নমনহেতুভূততা নামনং. অথ ৰা অধিৰচনসম্ফস্সো ৰিয অধিৰচনং নামমন্তরেন যে অনুপচিতবোধিসম্ভারানং গহণং ন গচ্ছন্তি, তে নামাযত্তগ্গহণা নামং. রূপং পন ৰিনাপি নামসাধনং অত্তনো রুপ্পনসভাৰেন গহণং উপযাতীতি রূপং.
১১৯-১২৩. ইতো পুব্বে পরিকম্মং পৰত্তং, ইতো পরং ভৰঙ্গং, মজ্ঝে সমাপত্তীতি এৰং সমাপত্তীনং অপ্পনাপরিচ্ছেদপঞ্ঞা সমাপত্তিকুসলতা. ৰুট্ঠানে কুসলভাৰো পুব্বে ৰুট্ঠানে পরিচ্ছেদকরণঞাণং. লক্খণাদিৰসেন অনিচ্চাদিৰসেন চ মনসি করণং মনসিকারো.
১২৪-১৩৪. সুচিসীলতা সোরচ্চং. সা হি সোভনকম্মরততাতি. সম্মোদকস্স, সম্মোদকো ৰা মুদুভাৰো সম্মোদকমুদুভাৰো, সণ্হৰাচতা. ‘‘অগুত্তদ্ৰারতা’’তি ৰুত্তে কেসু দ্ৰারেসূতি ন পঞ্ঞাযতীতি ‘‘ইন্দ্রিযেসূ’’তি ৰুত্তং. সম্পজানাতীতি সম্পজানো, তস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং. তদপি ঞাণং যস্মা সম্পজানাতি, তস্মা ‘‘সম্পজানাতীতি সম্পজঞ্ঞ’’ন্তি আহ. অপ্পটিসঙ্খানে নিমিত্তে ৰিসযে ৰা. ৰীরিযসীসেনাতি ৰীরিযপামোক্খেন. উপ্পন্নং বলন্তি ৰীরিযোপত্থম্ভেন হি কুসলভাৰনা বলৰতী থিরা উপ্পজ্জতীতি তথা উপ্পন্না বলৰতী কুসলভাৰনা বলৰন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিপি ৰুচ্চন্তি. কসিণনিমিত্তং ৰিয সঞ্ঞাণং ৰিয সৰিগ্গহং ৰিয চ সুট্ঠু উপলক্খেতব্বাকারং ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. সমথো চ এৰং আকারোতি ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৰুত্তো. তথা হি সো পচ্চৰেক্খন্তেন পচ্চৰেক্খণতো গয্হতীতি. উদ্ধচ্চমিৰ চিত্তং ন ৰিক্খিপতীতি, ৰিক্খেপপটিক্খেপো ৰা অৰিক্খেপো.
১৩৫-১৪২. সীলমেৰ পুনপ্পুনং আসেৰিযমানং লোকিযং লোকুত্তরম্পি সীলং পরিপূরেতীতি ‘‘সীলপরিপূরণতো’’তি ৰুত্তং. সীলস্স সম্পদাতি কারণসীলম্পি ফলসীলম্পি সম্পন্নসমুদাযস্স একদেসৰসেন ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘কতমে চ থপতি অকুসলা সীলা? অকুসলং কাযকম্মং অকুসলং ৰচীকম্মং পাপকো আজীৰো’’তি (ম. নি. ২.২৬৪) ৰুত্তত্তা সব্বম্পি কুসলাকুসলং ‘‘সীল’’ন্তি গহেত্ৰা তত্থ কুসলসীলং নিদ্ধারেত্ৰা ‘‘সীলসম্পদা’’তি ৰুত্তং. এৰং দিট্ঠিসম্পদাপি ৰেদিতব্বা.
দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পন যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি কম্মস্সকতঞাণাদিসঙ্খাতা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি চেৰাতি পটিপাটিযা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পনাতি চ পদদ্ৰযস্স সমানত্তা পঞ্ঞা. যথাদিট্ঠিস্সাতি নিব্বত্তিতপ্পকারদিট্ঠিস্স নিব্বত্তেতব্বপধানানুরূপদিট্ঠিস্স ৰা যথাদিট্ঠিপৰত্তকিরিযস্স ৰা. সংৰেগোতি সহোত্তপ্পং ঞাণং, ওত্তপ্পমেৰ ৰা. সমত্তং তুস্সনং তিত্তি সন্তুট্ঠি, নত্থি এতস্স সন্তুট্ঠীতি অসন্তুট্ঠি, অসন্তুট্ঠিস্স ভাৰো অসন্তুট্ঠিতা. ৰীরিযপ্পৰাহে পৰত্তমানে অন্তরা এৰ পটিগমনং নিৰত্তনং পটিৰানং, তং অস্স অত্থীতি পটিৰানী, ন পটিৰানী অপ্পটিৰানী, তস্স ভাৰো অপ্পটিৰানিতা. ৰিমুচ্চনং নাম আরম্মণে অধিমুত্ততা কিলেসেহি সব্বসঙ্খারেহি চ নিস্সটতা চ. পটিসন্ধিৰসেনাতি কিলেসানং তংতংমগ্গৰজ্ঝানং উপ্পন্নমগ্গে খন্ধসন্তানে পুন সংদহনৰসেন. অনুপ্পাদভূতেতি তংতংফলে. অনুপ্পাদপরিযোসানেতি অনুপ্পাদকরো মগ্গো অনুপ্পাদো, তস্স পরিযোসানে.
সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কামাৰচরকুসলপদভাজনীযৰণ্ণনা
১. ‘‘যে ৰা পন…পে… অরূপিনো ধম্মা’’তি ইদং ‘‘ফস্সো হোতী’’তি এৰমাদিকং ৰিয ন ৰিসুং ‘‘তেপি হোন্তী’’তি হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধং কত্ৰা ৰুত্তং, উদ্দিট্ঠাৰসেসে চ পন গহেত্ৰা ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি অপ্পেতুং ৰুত্তন্তি অপ্পনায অৰরোধিতং. এৰঞ্চ কত্ৰা নিদ্দেসেপি এতস্স পদভাজনীযং ন ৰুত্তন্তি. সরূপেন পন অদস্সিতত্তা ‘‘অত্থী’’তি ৰত্ৰা দুতিযেন হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধো নিদ্দেসো চ ন কতো, সঙ্খেপেন পন উদ্দিসিত্ৰা সঙ্খেপেনেৰ যে ৰা পন ধম্মা নিদ্দিট্ঠাতি এতস্স ধম্মস্স উদ্দেসে অৰরোধো যুত্তো. ধম্মনিদ্দেসে চ নিদ্দেসাৰসানে ৰুত্তস্সাতি.
পুচ্ছাপরিচ্ছেদৰচনেনেৰ পুচ্ছাভাৰে ৰিঞ্ঞাতে পুচ্ছাৰিসেসঞাপনত্থং আহ ‘‘অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি. পঞ্চৰিধা হীতি মহানিদ্দেসে (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২; মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১৮) আগতা পুচ্ছা দস্সেতি. লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৰো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৰং আহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন পচ্চক্খং ৰিয অদিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলাভূতায পঞ্ঞায অতুলিততং. অতীরিতন্তি তীরণভূতায পঞ্ঞায অকতঞাণকিরিযাসমাপনতং. অৰিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৰং. অৰিভাৰিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৰং. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতাতি কথেতুকম্যতায.
পভেদতো ধম্মানং দেসনন্তি মাতিকাদেসনং আহ. তত্থ হি পুরতো কুসলাদিকে পভেদে ৰত্ৰা পচ্ছতো ধম্মা ৰুত্তাতি ‘‘পভেদৰন্তদস্সনত্থ’’ন্তি নিদ্দেসং আহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – মাতিকায সৰিসেসনা ধম্মা ৰুত্তা, তে চ ৰিসেসিতব্বত্তা পধানা, পধানঞ্চ ইতিকত্তব্বতায যুজ্জতীতি ধম্মানমেৰ পধানানং পুচ্ছিতব্বতা ৰিস্সজ্জিতব্বতা চ হোতি, তস্মা তে পুচ্ছিতব্বে দস্সেতুং ‘‘কতমে ধম্মা’’তি ৰুত্তং, তে পন ৰিসেসৰন্তো পুচ্ছিতাতি দস্সেতুং পুন ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্তন্তি এৰং পভেদৰন্তদস্সনত্থং অযং পদানুক্কমো কতোতি. ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি ৰিস্সজ্জনেপি এৰমেৰ যোজনা কাতব্বা. ‘‘পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৰা’’তি এতস্স অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইমস্মিঞ্হী’’তিআদিমাহ. অনেকপ্পভেদা দেসেতব্বাতি সম্বন্ধো. তস্মাতি অৰোহারদেসনতো ধম্মানমেৰ দেসেতব্বত্তা তেসঞ্চ ঘনৰিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৰহনতো পভেদৰন্তানং দেসেতব্বত্তা ‘‘কুসলা…পে… দীপেত্ৰা’’তি এতেন সম্বন্ধো. এৰমেৰ হি যথাৰুত্তদীপনস্স হেতুং সকারণং পকাসেতুং পুন ‘‘ধম্মাযেৰা’’তিআদি ৰুত্তন্তি. ধম্মাতি সামঞ্ঞমত্তৰচনেন সমূহাদিঘনৰসেন একত্তগ্গহণং হোতীতি একত্তৰিনিব্ভোগকরণং ঘনৰিনিব্ভোগঞাণং আৰহতি পভেদদেসনা, তথা কুসলাদিধম্মানং অব্যাকতাদিঅত্থানঞ্চ দীপনতো ধম্মপটিসম্ভিদাদিঞাণঞ্চ আৰহতি. ‘‘পভেদৰন্তদস্সনত্থ’’ন্তি এতং ৰিৰরিতুং ‘‘ইদানি যে তেনা’’তিআদিমাহ. পভেদ…পে… যুজ্জতি ইতিকত্তব্বতাযুত্তস্স ৰিসেসনত্তা. অথ ৰা উদ্দেসো ধম্মপ্পধানো, পুচ্ছা সংসযিতপ্পধানা, ন চ ধম্মভাৰো সংসযিতো, কুসলাদিভেদো পন সংসযিতোতি নিচ্ছিতসংসযিতৰসেনাযং পদানুক্কমো কতো.
এত্থাতি এতস্মিং ৰচনে. কিমত্থমাহ ভগৰাতি তং দস্সেতুং আহ ‘‘সমযে নিদ্দিসি চিত্ত’’ন্তি. পরিযোসানেতি সমযে চিত্তনিদ্দেসস্স ‘‘যস্মিং…পে… আরব্ভা’’তি এতস্স পরিযোসানে. তস্মিং সমযেতি তস্মিং চিত্তুপ্পাদসমযে. চিত্তেন সমযং নিযমেত্ৰান অথ পচ্ছা বোধেতুন্তি সম্বন্ধো. ৰিজ্জমানেপি ভোজনগমনাদিসমযনানত্তে সমৰাযাদিনানত্তে চ যথাৰুত্তচিত্তনিযমিতা ৰিসেসিতা অঞ্ঞস্মিং সমযে যথাধিপ্পেতানং ফস্সাদীনং অভাৰা চিত্তনিযমিতে সমযে ফস্সাদযো বোধেতুং ৰিসেসনমেৰ তাৰ চিত্তং দস্সেতুং সমযে চিত্তং নিদ্দিসীতি অত্থো. ৰিসেসিতব্বোপি হি সমযো অত্তনো উপকারত্থং ৰিসেসনভাৰং আপজ্জতি, ৰিসেসনভূতঞ্চ চিত্তং তদুপকারত্থং ৰিসেসিতব্বভাৰন্তি. সন্ততিঘনাদীনং অযং ৰিসেসো – পুরিমপচ্ছিমানং নিরন্তরতায একীভূতানমিৰ পৰত্তি সন্ততিঘনতা, তথা ফস্সাদীনং একসমূহৰসেন দুব্বিঞ্ঞেয্যকিচ্চভেদৰসেন একারম্মণতাৰসেন চ একীভূতানমিৰ পৰত্তি সমূহাদিঘনতাতি.
কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৰ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৰুচ্চতি, সো একোৰাতি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপরিপূরণস্স হেতুপি. সমযপ্পৰাদকেতি দিট্ঠিপ্পৰাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৰদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীল়নাদীনি অভিসমিতব্বভাৰেন একীভাৰং উপনেত্ৰা ৰুত্তানি, অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৰ তথা একত্তেন ৰুত্তানি. তত্থ পীল়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিং সনং অৰিপ্ফারিকতাকরণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিভাৰেন সন্তাপনং পরিদহনং.
‘‘ইধা’’তি ৰচনং অকুসলেসু অব্যাকতেসু চ কেসুচি খণস্স অসম্ভৰতো. ননু কুসলানঞ্চ নৰমেন খণেন ৰিনা উপ্পত্তি হোতীতি? নো ন হোতি, ন পন নৰমো এৰ খণো, চতুচক্কানিপি খণোতি ৰুত্তানি. সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন অত্তসম্মাপণিধিখণমন্তরেন নত্থি কুসলস্স উপ্পত্তীতি খণো ইধ গহিতো. ইন্দ্রিযৰিসযমনসিকারাধীনং ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰমাদি সাধারণফলং দট্ঠব্বং. নৰমোতি অট্ঠক্খণে উপাদায ৰুত্তং. চতুচক্কং ৰত্ততীতি পুন পতিরূপদেসৰাসাদিসম্পত্তি চতুচক্কং ৰিপরিৰত্ততীতি অত্থো. ওকাসভূতানীতি অত্তনো নিব্বত্তিযা ‘‘ইদানি উপ্পজ্জন্তু কুসলানী’’তি অনুমতিদানং ৰিয ভূতানি.
চিত্তকালোতি ধম্মেনেৰ সতা কালো ৰিসেসিতো, ন তস্স পৰত্তিত্থ পৰত্তিস্সতি পৰত্ততীতি এতেন অৰত্থাৰিসেসেন, নাপি তস্স ৰিজাননকিচ্চেন, তস্মা এৰংৰিধে ধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তোতি ৰুত্তো. কমপ্পৰত্তা ৰিসেসা এৰ পটিপাটীতি বীজভাৰো চ পটিপাটীতি ৰত্তুমরহতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন ‘‘বীজকালোতি ধম্মপটিপাটিং উপাদায পঞ্ঞত্তো’’তি আহ. ধম্মপটিপাটিং ৰাতি অট্ঠকলাপধম্মে সন্ধাযাহ. সঞ্চিতা ৰিয গয্হমানকালা এৰ কালসঞ্চযো, যথা ৰা তথা ৰা কালোতি একং সভাৰং গহেত্ৰা অভিনিৰেসং করোন্তস্স তদভিনিৰেসনিসেধনত্থং ‘‘সো পনেস সভাৰতো অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞত্তিমত্তকো’’তি আহ. ঞত্ৰা ৰিঞ্ঞেয্যোতি সম্বন্ধো. ইতরো পন হেতূতি এস সমযো পচ্চযোৰ ৰিঞ্ঞেয্যো. এত্থাতি এতস্মিং অধিকারে ন হেতুহেতু সাধারণহেতু চাতি অত্থো. সমৰাযো পচ্চযসামগ্গী, হেতু পন একেকো পচ্চযোতি অযমেতেসং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনেকপচ্চযদস্সনেন তংতংদ্ৰারিকানং কুসলানঞ্চ তপ্পচ্চযতং দস্সেতি.
পরিগ্গহো কতো অট্ঠকথাচরিযেহি. এককারণৰাদোতি পকতিকারণৰাদো, ইস্সরকারণৰাদো ৰা. অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খোতি অৰযৰানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খতায সমুদাযো ৰুত্তো. অপেক্খা চ যাৰ সহাযকারণসমাগমো ন হোতি, তাৰ ফলস্স অনিপ্ফাদনং সমাগমে নিপ্ফাদনসমত্থস্স নিপ্ফাদনঞ্চ. সমাগমো চ যেসু যুজ্জমানেসু নিব্যাপারেসুপি ফলস্স পৰত্তি, তেসং সব্ভাৰোতি.
অসামগ্গী…পে… পত্তিতোতি চক্খুরূপালোকমনসিকারানং অসমৰেতানং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স অহেতুভাৰে সতি সমৰেতানঞ্চ তংসভাৰাৰিনিৰত্তিতো হেতুভাৰানাপত্তিতোতি অত্থো. ন হি সভাৰন্তরং অঞ্ঞেন সহিতং সভাৰন্তরং হোতীতি. একস্মিন্তি অন্ধসতে একেকস্মিং অন্ধেতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা যথারুতৰসেন অত্থে গয্হমানে একস্স অন্ধস্স দস্সনাসমত্থতা সব্বেসম্পি ন হোতি, নাপি একস্স অসমত্থতায সব্বেসম্পি অসমত্থতা ৰুত্তা, কিন্তু সব্বেসং ৰিসুং অসমত্থতায এৰাতি উপমাৰচনং ন যুজ্জেয্য, নাপি উপমোপমিতব্বসম্বন্ধো. ন হি উপমিতব্বেসু চক্খাদীসু একস্স অসমত্থতায সব্বেসম্পি অসমত্থতা ৰুত্তা, কিন্তু সব্বেসং ৰিসুং অসমত্থতায সহিতানং অসমত্থতাতি. অন্ধসতং পস্সতীতি চ অন্ধসতং সহিতং পস্সতীতি অধিপ্পাযো অঞ্ঞথা ৰুত্তনযেন উপমিতব্বাসমানতাপত্তিতো. সাধা…পে… ঠিতভাৰোতি যেসু ৰিজ্জমানেসু ফলপ্পৰত্তি তেসং সমোধানে, যথা পৰত্তমানেসু তেসু ফলপ্পৰত্তি, তথা পৰত্তিমাহ. ন যেসং কেসঞ্চি অনেকেসং সমোধানমত্তং সামগ্গী. ন হি সদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বসমোধানং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স, কট্ঠকপালপাসাণসমোধানং ৰা সোতৰিঞ্ঞাণস্স হেতূতি. তন্তি তং দস্সনং. অসা…পে… সিদ্ধোতি নাযমত্থো সাধেতব্বো ৰিসুং অহেতূনং চক্খাদীনং সহিতানং হেতুভাৰস্স পচ্চক্খসিদ্ধত্তাতি অত্থো. ন হি পচ্চক্খসিদ্ধে যুত্তিমগ্গনং যুত্তন্তি.
মনুস্সত্তাদীনং খণাৰযৰানং সামগ্গী খণসামগ্গী, তং ৰিনা সো নৰমচক্কসম্পত্তিসঙ্খাতো খণো নত্থি. সা এৰ হি খণসামগ্গী সো খণোতি অত্থো. খণ…পে… দীপেতি অত্তনো দুল্লভতাযাতি অত্থো. খণত্থো ৰা সমযসদ্দো খণসঙ্খাতো সমযোতি ৰুত্তো. সো যস্মিং দুল্লভে খণে সতীতি ইমস্সত্থস্স ৰিভাৰনৰসেন তদাযত্তায কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৰং দীপেতি. এতেনুপাযেন সমৰায…পে… ৰুত্তিং দীপেতীতি এত্থ ইতো পরেসু চ যোজনা তস্স তস্স তংতংদীপনে কাতব্বা.
তস্স পুরিসস্সাতি ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৰে চত্তারো দল়্হধম্মা ধনুগ্গহা সিক্খিতা কতহত্থা কতুপাসনা চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সু, অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ‘অহং ইমেসং…পে… কতুপাসনানং কণ্ডে খিত্তে খিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে পথৰিযং গহেত্ৰা আহরিস্সামী’’’তি (সং. নি. ২.২২৮) এৰং ৰুত্তজৰনপুরিসস্স. তাৰ পরিত্তকোতি গমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযাযেন পটিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি পাদে চ বদ্ধখুরধারাসন্নিপাততো চ পরিত্ততরো কালো. কালসঙ্খাতো সমযো চিত্তপরিচ্ছিন্নো ৰুচ্চমানো তেনেৰ পরিচ্ছেদকচিত্তেন ‘‘এৰং পরিত্তো অহ’’ন্তি অত্তনো পরিত্ততং দীপেতি. যথা চাহং, এৰং সব্বো কুসলচিত্তপ্পৰত্তিকালোতি তস্স পরিত্ততং দীপেতি. সদ্দস্স দীপনা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা.
পকতিৰাদীনং মহতো ৰিয অণুৰাদীনং দ্ৰিঅণুকস্স ৰিয চ একস্সেৰ. হেতু…পে… ৰুত্তিতং দীপেতীতি পচ্চযাযত্তৰুত্তিদীপনতো তপ্পরভাৰা হেতুসঙ্খাতস্স পরাযত্তৰুত্তিদীপনতা ৰুত্তা. সতি পন পচ্চযাযত্তভাৰে পচ্চযসামগ্গীআযত্ততা সমৰাযসঙ্খাতেন দীপিযতীতি অতপ্পরভাৰতো তস্স তংদীপনতা ন ৰুত্তা. অনেন সমযেন কত্তুভূতেন, অনেন সমযেন ৰা করণভূতেন ভগৰতা পটিসেধিতোতি অত্থো. এস নযো পুরিমাসু দীপনাসু.
অধিকরণৰসেনাতি আধারৰসেন. এত্থাতি কালসমূহসঙ্খাতে সমযে গহিতেতি অত্থো. কালোপি হি চিত্তপরিচ্ছিন্নো সভাৰতো অৰিজ্জমানোপি আধারভাৰেনেৰ সঞ্ঞাতো ‘‘অধিকরণ’’ন্তি ৰুত্তো তংখণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে পরতো চ অভাৰা. ভাৰোতি কিরিযা. কিরিযায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং. যথা গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতোতি দোহনকিরিযা গমনকিরিযায লক্খণং হোতি, এৰমিহাপি ‘‘যস্মিং সমযে তস্মিং সমযে’’তি চ ৰুত্তে সতীতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰ হোতি অঞ্ঞকিরিযাসম্বন্ধাভাৰেন পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভাৰতোতি সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তুপ্পাদকিরিযা ফস্সাদিভৰনকিরিযা চ লক্খীযতীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৰযুত্তোতি.
উদ্দানতোতি উদ্দেসতো সঙ্খেপতো. কিলেসকামো ৰত্থুকামভাৰং ভজন্তো কামনীযৰসেন ভজতি, ন কামনৰসেনাতি কামনৰসেন কিলেসকামো এৰ হোতি, ন ৰত্থুকামো. দুৰিধোপেসোতি ৰচনেন দুৰিধস্সপি সহিতস্স অৰচরণপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. তেন ৰত্থুকামস্সেৰ পৰত্তিদেসো রূপারূপধাতুদ্ৰযং অপনীতং হোতি. ননু চ দুৰিধোপি সহিতো রূপারূপধাতূসু পৰত্ততি রূপারূপাৰচরধম্মানং ৰত্থুকামত্তা তদারম্মণানং রূপারূপরাগানঞ্চ কিলেসকামভাৰসিদ্ধিতোতি? তং ন, বহলকিলেসস্স কামরাগস্স কিলেসকামভাৰেন ইধ সঙ্গহিতত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা রূপারূপধাতূসু পৰত্তমানেসু কামাৰচরধম্মেসু নিকন্তি ইধ ন সঙ্গহিতা সুখুমত্তা. ‘‘উদ্দানতো দ্ৰে কামা’’তি সব্বকামে উদ্দিসিত্ৰাপি হি ‘‘দুৰিধোপেসো’’তি এত্থ তদেকদেসভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞসহিততাপরিচ্ছিন্না কামরাগতব্বত্থুকধম্মাৰ সঙ্গহিতাতি, নিরৰসেসো ৰা কিলেসকামো কামরাগো কামতণ্হারূপতণ্হাঅরূপতণ্হানিরোধতণ্হাভেদো ইধ পৰত্ততীতি অনৰসেসপ্পৰত্তিতং সন্ধায ‘‘দুৰিধোপেসো’’তি ৰুত্তং, ৰত্থুকামোপি চ অপ্পকো ইধাপি ন ৰত্ততি রূপারূপাৰচরৰিপাকমত্তো, তথাপি পরিপুণ্ণৰত্থুকামত্তা কামাৰচরধম্মাৰ ইধ গহিতা. এৰঞ্চ কত্ৰা সসত্থাৰচরোপমা যুত্তা হোতি. ‘‘রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতী’’তি (ধ. স. ১৬৩; ৰিভ. ৬২৫) এত্থ রূপভৰো উত্তরপদলোপং কত্ৰা ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুত্তো, এৰমিধাপি উত্তরপদলোপো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞথা হি চিত্তং কামাৰচরাৰচরন্তি ৰুচ্চেয্যাতি. আরম্মণকরণৰসেনাতিআদিকে ‘‘কামো’’তি সব্বং তণ্হমাহ, তস্মা ‘‘কামঞ্চেসা’’তিআদি ৰুত্তং, ‘‘কামে অৰচারেতীতি কামাৰচার’’ন্তি ৰত্তব্বে চা-সদ্দস্স রস্সত্তং কতং.
রুল়্হিসদ্দেনাতি ঞাণসম্পযুত্তেসু রুল়্হেন সদ্দেন, ঞাণসম্পযুত্তেসু ৰা পৰত্তিত্ৰা অনৰজ্জসুখৰিপাকতায তংসদিসেসু ঞাণৰিপ্পযুত্তেসু রুল়্হেন সদ্দেন. অথ ৰা কিঞ্চি নিমিত্তং গহেত্ৰা সতিপি অঞ্ঞস্মিং তংনিমিত্তযুত্তে কিস্মিঞ্চিদেৰ ৰিসযে সম্মুতিযা চিরকালতাৰসেন নিমিত্তৰিরহেপি পৰত্তি রুল়্হি নাম যথা ‘‘মহিযং সেতীতি মহিংসো, গচ্ছন্তীতি গাৰো’’তি, এৰং কুসলসদ্দস্সপি রুল়্হিভাৰো ৰেদিতব্বো. পঞ্ঞানিদ্দেসে ‘‘কোসল্ল’’ন্তি অভিধম্মে (ধ. স. ১৬) ৰুত্তং, তস্স চ ভাৰা কুসলসদ্দপ্পৰত্তীতি কোসল্লযোগা কুসলন্তি অযং অভিধম্মপরিযাযো হোতি. কুসলন্তি কুসলভাৰং আহ.
ৰিপাকাদীনং অৰজ্জপটিপক্খতা নত্থীতি কুসলমেৰ অনৰজ্জলক্খণং ৰুত্তং. অনৰজ্জলক্খণমেৰাতি সুখৰিপাকসভাৰস্স লক্খণভাৰনিৰারণত্থং অৰধারণং কতং, তংনিৰারণঞ্চ তস্স পচ্চুপট্ঠানতং ৰত্থুকামতায কতং. সম্পত্তিঅত্থেন রসেন ৰোদানভাৰরসং. ফলট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন ইট্ঠৰিপাকপচ্চুপট্ঠানং. সভাৰো কক্খল়াদিফুসনাদিকো অসাধারণো. সামঞ্ঞং সাধারণো অনিচ্চাদিসভাৰো. ইধ চ কুসললক্খণং সব্বকুসলসাধারণসভাৰত্তা সামঞ্ঞং দট্ঠব্বং, অকুসলাদীহি অসাধারণতায সভাৰো ৰা. উপট্ঠানাকারোতি গহেতব্বভাৰেন ঞাণস্স উপট্ঠহনাকারো. ফলং পন অত্তনো কারণং পটিচ্চ তপ্পটিবিম্বভাৰেন, পটিমুখং ৰা উপট্ঠাতীতি পচ্চুপট্ঠানং.
ৰিজানাতীতি সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চৰিসিট্ঠং ৰিসযগ্গহণং আহ. সব্বচিত্তসাধারণত্তা যত্থ যত্থ যথা যথা অত্থো লব্ভতি, তত্থ তত্থ তথা তথা গহেতব্বোতি. যং আসেৰনপচ্চযভাৰেন চিনোতি, যঞ্চ কম্মুনা অভিসঙ্খতত্তা চিতং, তং তথা ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. যং পন তথা ন হোতি, তং পরিত্তকিরিযদ্ৰযং অন্তিমজৰনঞ্চ লব্ভমানচিন্তনৰিচিত্ততাদিৰসেন ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৰেদিতব্বং. হসিতুপ্পাদো পন অঞ্ঞজৰনগতিকোৰ. চিত্তানং পনাতি ৰিচিত্রানন্তি অত্থো. তদন্তোগধত্তা হি সমুদাযৰোহারেন অৰযৰোপি ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা পব্বতনদীসমুদ্দাদিএকদেসেসু দিট্ঠেসু পব্বতাদযো দিট্ঠাতি ৰুচ্চন্তীতি. চরণং নাম গহেত্ৰা চরিতব্বচিত্তপটো. রূপানীতি বিম্বানি.
অজ্ঝত্তিকন্তি ইন্দ্রিযবদ্ধং ৰদতি. চিত্তকতমেৰাতি চিত্তস্স মূলকারণতং সন্ধায ৰুত্তং. কম্মস্স হেতং চিত্তং কারণন্তি. তং পন অত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘কাযকম্মাদিভেদ’’ন্তিআদিমাহ. লিঙ্গনানত্তন্তি সণ্ঠাননানত্তং, ভিন্নসণ্ঠানঙ্গপচ্চঙ্গৰতো সরীরস্স ৰা নানত্তং. ৰোহারৰসেন ইত্থিপুরিসাদিভাৰেন ৰোহরিতব্বেসু পত্থনাৰিসেসা উপ্পজ্জন্তি, ততো কম্মৰিসেসা. এৰমিদং কম্মনানত্তং ৰোহারনানত্ততো হোতি. অপা…পে… কাদিতাতি এৰমাদীসু আদি-সদ্দেহি গতিযা উপপত্তিযা অত্তভাৰে লোকধম্মেসু চ নানাকরণানি সুত্তাগতানি সঙ্গণ্হাতি.
কম্মনানত্তাদিৰসেনাতি এত্থ কুসলাকুসলৰসেন কম্মনানত্তং ৰেদিতব্বং. ৰিসদিসসভাৰতা হি নানত্তন্তি. কুসলকম্মস্স দানাদিৰসেন কাযসুচরিতাদিভাৰেন চ পুথুত্তং, অকুসলকম্মস্স চ মচ্ছরিযাদীহি কাযদুচ্চরিতাদীহি চ পুথুত্তং ৰেদিতব্বং. বহুপ্পকারতা হি পুথুত্তন্তি. অন্নদানাদিৰসেন দানাদীনং পাণাতিপাতাৰিরতিআদিৰসেন কাযসুচরিতাদীনং আৰাসমচ্ছরিযাদিৰসেন মচ্ছরিযাদীনং পাণাতিপাতাদিৰসেন কাযদুচ্চরিতাদীনঞ্চ পভেদো ৰেদিতব্বো. একেকস্স হি পকারস্স ভেদো পভেদোতি. নানত্তাদীনং ৰৰত্থানং তথা তথা ৰৰত্থিততা নিচ্ছিততা. এতেনুপাযেন লিঙ্গনানত্তাদীনি ৰেদিতব্বানি. কম্মনানত্তাদীহি নিব্বত্তানি হি তানীতি.
পচ্চুপ্পন্নস্স লিঙ্গস্স কম্মতো পৰত্তিং তদনুক্কমেন পচ্চুপ্পন্নকম্মস্স নিপ্ফত্তিঞ্চ দস্সেত্ৰা ততো অনাগতলিঙ্গনানত্তাদিনিপ্ফত্তিদস্সনেন সংসারং ঘটেন্তো ‘‘কম্মনানাকরণং পটিচ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ পুরিমেন কম্মৰচনেন অৰিজ্জাসঙ্খারা, লিঙ্গাদিৰচনেন ৰিঞ্ঞাণাদীনি ভৰপরিযোসানানি, গতিআদিৰচনেন জাতিজরামরণানি গহিতানীতি দট্ঠব্বানি. তত্থ গতীতি নিরযাদযো পঞ্চ গতিযো ৰুচ্চন্তি, তাসং নানাকরণং অপদাদিভাৰো. তা হি তথা ভিন্নাতি. উপপত্তীতি গোমহিংসাদিখত্তিযাদিচাতুমহারাজিকাদিউপপত্তিযো, তাসং নানাকরণং উচ্চাদিতা. খত্তিযো এৰ হি একচ্চো কুলভোগইস্সরিযাদীহি উচ্চো হোতি, একচ্চো নীচো. তেহি এৰ হীনতায হীনো, পধানভাৰং নীততায পণীতো, অড্ঢতায সুগতো, দলিদ্দতায দুগ্গতো. কুলৰসেন ৰা উচ্চনীচতা, ইস্সরিযৰসেন হীনপণীততা, ভোগৰসেন সুগতদুগ্গততা যোজেতব্বা. সুৰণ্ণদুব্বণ্ণতাতি ওদাতসামাদিৰণ্ণসুদ্ধিঅসুদ্ধিৰসেন ৰুত্তং. সুজাতদুজ্জাততাতি নিগ্রোধপরিমণ্ডলাদিআরোহপরিণাহেহি লক্খণেহি ৰা অত্তভাৰপরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণজাততাৰসেন. সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততাতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং সণ্ঠানৰসেন.
অপরম্পি ৰুত্তং অজ্ঝত্তিকচিত্তস্স যথাৰুত্তস্স চিত্তকতভাৰসাধকং সুত্তং ‘‘কম্মতো’’তিআদি. কম্মঞ্হি চিত্ততো নিব্বত্তন্তি ততো নিপ্ফজ্জমানং সব্বম্পি চিত্তং চিত্তকতমেৰাতি সাধেতি. কম্মনিব্বত্ততো লিঙ্গতো পৰত্তমানলিঙ্গসঞ্ঞা মূলকারণতো কম্মতো আসন্নকারণতো লিঙ্গতো চ পৰত্তা হোতীতি ‘‘কম্মতো…পে… পৰত্তরে’’তি আহ. অথ ৰা লিঙ্গঞ্চ সঞ্ঞা চ লিঙ্গসঞ্ঞা, তা যথাসঙ্খ্যং কম্মতো লিঙ্গতো চ পৰত্তরেতি অত্থো. সঞ্ঞাতো ভেদং গচ্ছন্তীতি তে ইত্থিপুরিসাদিলিঙ্গসঞ্ঞাতো ইত্থিপুরিসাদিৰোহারভেদং ধম্মা গচ্ছন্তি, তথা তথা ৰোহরিতব্বাতি অত্থো. ইমায গাথায অতীতপচ্চুপ্পন্নদ্ধপটিচ্চসমুপ্পাদৰসেন চিত্তকতং চিত্তং দস্সিতং.
লোকো এৰ পজাতত্তা পজাতি পুরিমপাদস্স ৰিৰরণং পচ্ছিমপাদো দট্ঠব্বো. যথা রথস্স আণি নিবন্ধনা, এৰং সত্তলোকরথস্স কম্মং নিবন্ধনন্তি উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. ইমায চ গাথায অদ্ধদ্ৰযৰসেন চিত্তস্স কম্মৰিঞ্ঞাণকততা দস্সিতা. কিত্তিন্তি পরম্মুখা কিত্তনং পত্থটযসতং. পসংসন্তি সম্মুখা পসংসনং থুতিং. কম্মনানাকরণন্তি কম্মতো নিব্বত্তনানাকরণং কম্মজেহি অনুমিযমানং কম্মস্সেৰ ৰা নানাকরণং.
কম্মস্সকাতি কম্মসযা. কম্মস্স দাযং তেন দাতব্বং আদিযন্তীতি কম্মদাযাদা. অণ্ডজাদীনঞ্চ যোনীনং কম্মতো নিব্বত্তত্তা কম্মমেৰ যোনি অত্তভাৰপটিলাভনিমিত্তং এতেসন্তি কম্মযোনী. বন্ধনট্ঠেন কম্মং বন্ধু এতেসন্তি কম্মবন্ধূ.
চিত্তস্সাতি কম্মৰিঞ্ঞাণস্স. তস্স পন অলদ্ধোকাসতা অঞ্ঞেন কম্মেন পটিবাহিতত্তা তদৰিপচ্চনোকাসে পুগ্গলস্স নিব্বত্তত্তা চ ৰেদিতব্বা. ৰিজ্জমানম্পি অপরাপরিযৰেদনীযকম্মৰিঞ্ঞাণং কালগতিপযোগাদিসহকারীপচ্চযৰিকলতায অৰসেসপচ্চযৰেকল্লং দট্ঠব্বং. একচ্চচিত্তন্তি চিত্তেন কত্তব্বচিত্রেন একচ্চভূতং তেন কত্তব্বচিত্রমাহ.
অনুভৰিত্ৰা ভৰিত্ৰা চ অপগতং ভূতাপগতং. অনুভূতভূততা হি ভূততাসামঞ্ঞেন ভূতসদ্দেন ৰুত্তা. সামঞ্ঞমেৰ হি উপসগ্গেন ৰিসেসীযতীতি. অনুভূতসদ্দো চ কম্মৰচনিচ্ছাভাৰতো অনুভৰকৰাচকো দট্ঠব্বো. ৰিকপ্পগাহৰসেন রাগাদীহি তব্বিপক্খেহি চ অকুসলং কুসলঞ্চ আরম্মণরসং অনুভৰতি, ন ৰিপাকো কম্মৰেগক্খিত্তত্তা, নাপি কিরিযা অহেতুকানং অতিদুব্বলতায সহেতুকানঞ্চ খীণকিলেসস্স ছল়ঙ্গুপেক্খাৰতো উপ্পজ্জমানানং অতিসন্তৰুত্তিত্তা. এত্থ চ পুরিমনযে কুসলাকুসলমেৰ ৰত্তুং অধিপ্পাযৰসেন ‘‘ভূতাপগত’’ন্তি ৰুত্তং. যং ‘‘উপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা’’তি (সং. নি. ৫.৬৫১-৬৬২; ৰিভ. ৩৯০-৩৯১) এত্থ উপ্পন্নন্তি গহেত্ৰা তংসদিসানং পহানং, ৰুদ্ধি চ ৰুত্তা, পচ্ছিমনযে পন চ-সদ্দেন কুসলাকুসলঞ্চ আকড্ঢিত্ৰা সব্বং সঙ্খতং ৰুত্তং ভূতাপগতভাৰাভিধানাধিপ্পাযেন.
ৰিপচ্চিতুং ওকাসকরণৰসেন উপ্পতিতং অতীতকম্মঞ্চ ততো উপ্পজ্জিতুং আরদ্ধো অনাগতো ৰিপাকো চ ‘‘ওকাসকতুপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তো. যং উপ্পন্নসদ্দেন ৰিনাপি ৰিঞ্ঞাযমানং উপ্পন্নং, তং সন্ধায ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, সঞ্চেতনিকান’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.২১৭, ২১৯) ৰুত্তং. তাসু তাসু ভূমীসূতি মনুস্সদেৰাদিঅত্তভাৰসঙ্খাতেসু উপাদানক্খন্ধেসু. তস্মিং তস্মিং সন্তানে অনুপ্পত্তিঅনাপাদিততায অসমূহতং. এত্থ চ লদ্ধভূমিকং ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং অগ্গিআহিতো ৰিয. ওকাসকতুপ্পন্নসদ্দেপি চ ওকাসো কতো এতেনাতি, ওকাসো কতো এতস্সাতি চ দুৰিধত্থেপি এৰমেৰ কতসদ্দস্স পরনিপাতো ৰেদিতব্বো.
সব্বদা অৰত্তমানম্পি গমিযচিত্তং পটিপক্খপচ্চৰেক্খণায অৰিক্খম্ভিতত্তা ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তং. অন্তরধাপেতীতি ৰিক্খম্ভিকা আনাপানস্সতি ৰিক্খম্ভেতি. অন্তরাযেৰাতি ভূমিলদ্ধে সভূমিযং অব্বোচ্ছিন্নে ৰিচ্ছিন্দিত্ৰাতি অত্থো. অনতীতং অননাগতঞ্চ খণত্তযেকদেসগতম্পি উপ্পজ্জমানং ‘‘খণত্তযগত’’ন্তি ৰুত্তং. দেসনায পধানেন গহিতো অত্থো ‘‘সীস’’ন্তি ৰুচ্চতি. লোকিযধম্মঞ্হি দেসেতব্বং পত্ৰা দেসনায চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতি, ধম্মসভাৰং ৰা সন্ধাযেতং ৰুত্তং. অকুসলাতি সব্বেপি অকুসলা ধম্মা ৰুত্তা. চেতনাতি কেচি. অকুসলভাগিযাতি রাগাদযো একন্তঅকুসলা. অকুসলপক্খিকাতি ফস্সাদযোপি তপ্পক্খিকা. মনো তেসং ধম্মানং পঠমং উপ্পজ্জতীতি সহজাতোপি মনো সম্পযুত্তে সঙ্গণ্হিত্ৰা অধিপতিভাৰেন পৰত্তমানো পঠমং উপ্পন্নো ৰিয হোতীতি এৰং ৰুত্তো. সম্পযুত্তাপি তদনুৰত্তনতায অন্ৰদেৰ অকুসলা ধম্মাতি ৰুত্তা, অনন্তরপচ্চযমনং ৰা সন্ধায মনোপুব্বঙ্গমতা ৰুত্তা. চিত্তেন নীযতীতি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং সন্ধাযাহ, তণ্হাসম্পযুত্তং ৰা. পভস্সরন্তি সভাৰপণ্ডরতং সন্ধাযাহ. অরক্খিতেতি সতিযা অনুনযপটিঘাদীহি অরক্খিতে, রাগাদীহি ব্যাপন্নে, তেহি এৰ অৰস্সুতে. চিত্তস্স পুব্বঙ্গমভাৰসাধনে অঞ্ঞমঞ্ঞং বলদানৰসেন সুত্তানুরক্খণং, ইধ ৰা উপসংহতানং আভিধম্মিকেহি ৰিঞ্ঞাতানং চিরকালপ্পৰত্তিৰসেন ৰেদিতব্বং.
কতরপঞ্ঞং ত্ৰন্তিআদি ন পাল়িআরুল়্হং, এৰং ভগৰা পুচ্ছতীতি অট্ঠকথাযমেৰ ৰুত্তং. পঞ্ঞা পন কিমত্থিযাতি ইদম্পি একং সুত্তং. ‘‘অভিঞ্ঞত্থা পরিঞ্ঞত্থা পহানত্থা’’তি তস্স ৰিস্সজ্জনং.
সাতন্তি সভাৰৰসেন ৰুত্তং, মধুরন্তি মধুরং ৰিযাতি উপমাৰসেন. পোনোব্ভৰিকাতি পুনব্ভৰকরণসীলা. তত্রতত্রাভিনন্দনতো নন্দী, নন্দিভূতো রাগো নন্দিরাগো, নন্দিরাগভাৰেন সহগতাতি নন্দিরাগসহগতাতি ন এত্থ সম্পযোগৰসেন সহগতভাৰো অত্থীতি সহগতসদ্দো তণ্হায নন্দিরাগভাৰং জোতেতি. নন্দিরাগভূতাতি চস্স অত্থো. নিস্সযেতি পাদকে. রূপারূপারম্মণানন্তি পথৰীকসিণাদিআকাসাদিআরম্মণানং. সংসট্ঠেতি খীরোদকং ৰিয সমোদিতে একীভাৰমিৰ গতে. সহজাতেতি সম্পযুত্তসহজাতে, ন সহজাতমত্তে. ইধাপীতি ‘‘ইমস্মিম্পি পদে অযমেৰ অত্থো অধিপ্পেতো’’তি ইমিস্সা অট্ঠকথায যথাদস্সিতসংসট্ঠসদ্দো সহজাতে অধিপ্পেতোতি. অরূপং রূপেনাতি পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুনা. উক্কট্ঠনিদ্দেসোতি অনৰসেসসঙ্গহেন কতো অতিসযনিদ্দেসো.
অনাভট্ঠতাযেৰাতি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তিআদীসু দিট্ঠতাদযো ৰিয অভাসিতব্বতা অনাভট্ঠতা. সব্বাকারেন সদিসস্স দুতিযচিত্তস্স সসঙ্খারিকতাৰচনেন ইমস্স অসঙ্খারিকতা ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা অভাসিতব্বতায ন গহিতোতি অত্থো যুজ্জতি. অধিপ্পাযো পন পাল়িযং অভাসিতত্তা এৰ তত্থ দেসেতব্বভাৰেন ন গহিতো ন সঙ্গহিতো ন তস্সত্থস্স অভাৰাতি. অথ ৰা পাল়িযং অনাভট্ঠতায এৰ অট্ঠকথাযং ন গহিতো ন তস্সত্থো ৰুত্তো. নিযমেত্ৰাৰাতি পরতো এৰংৰিধস্সেৰ সসঙ্খারিকভাৰৰচনতো ইধ তদৰচনেনেৰ অসঙ্খারিকভাৰং নিযমেত্ৰা.
মনোৰিঞ্ঞাণন্তি এত্থ দ্ৰারং ৰত্থূতি ৰুত্তং, দ্ৰারেন ৰা তংসহাযভূতং হদযৰত্থু ৰুত্তং. সরসভাৰেনাতি সকিচ্চভাৰেন. অৰিজ্জা হি সঙ্খারানং পচ্চযভাৰকিচ্চা, অঞ্ঞাসাধারণো ৰা রসিতব্বো ৰিঞ্ঞাতব্বো ভাৰো সরসভাৰো, অৰিজ্জাসভাৰো সঙ্খারসভাৰোতি এৰমাদিকো. ‘‘সরসসভাৰেনা’’তিপি পাঠো, সোযেৰ অত্থো. অৰিজ্জাপচ্চযাতি ৰা সরসেন, সঙ্খারাতি সভাৰেন.
একসমুট্ঠানাদিতা রূপধম্মেসু এৰ যোজেতব্বা তেসু তব্বোহারবাহুল্লতো. অতীতাদিভাৰো রূপারূপধম্মেসু, চিত্তচেতসিকনিব্বানানম্পি ৰা যথাসভাৰং একদ্ৰিনকুতোচিসমুট্ঠানতা যোজেতব্বা. অনাপাথগতাতি চক্খাদীনং অগোচরগতা সুখুমরজাদিরূপং ৰিয ৰত্থুপরিত্ততায তত্তাযোগুল়ে পতিতোদকবিন্দুরূপং ৰিয খণপরিত্ততায অতিদূরতায অচ্চাসন্নাদিতায অতীতানাগততায চ. ৰিসযো অনঞ্ঞত্থভাৰেন, গোচরো চ তত্থ চরণেন ৰুত্তো, তব্বিসযনিচ্ছযেন মনো পটিসরণং. অযমত্থো সিদ্ধো হোতি অঞ্ঞথা তেসং ধম্মারম্মণভাৰেন ‘‘নেসং গোচরৰিসযং পচ্চনুভোতী’’তি ৰচনস্স অনুপপত্তিতো. দিব্বচক্খুদিব্বসোতইদ্ধিৰিধঞাণেহি যথাৰুত্তনযেন অনাপাথগতানি রূপাদীনি আলম্বিযমানানি ন ধম্মারম্মণন্তি কত্থচি ৰুচ্চমানানি দিট্ঠানি, ইতরথা চ দিট্ঠানি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা রূপং পস্সতী’’তিআদীসূতি.
আপাথমাগচ্ছতি মনসা পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি চ গহেতব্বভাৰূপগমনেন. ঘট্টেত্ৰাতি পটিমুখভাৰাপাথং গন্ত্ৰা. সরভাণকস্স ওসারকস্স. পকতিযা দিট্ঠাদিৰসেন আপাথগমনঞ্চ ভোজনপরিণামউতুভোজনৰিসেসউস্সাহাদীহি কল্যং, রোগিনো ৰাতাদীহি চ উপদ্দুতং ৰা কাযং অনুৰত্তন্তস্স জাগরস্স ভৰঙ্গস্স চলনপচ্চযানং কাযিকসুখদুক্খউতুভোজনাদিউপনিস্সযানং চিত্তপণিদহনসদিসাসদিসসম্বন্ধদস্সনাদিপচ্চযানং, সুত্তস্স চ সুপিনদস্সনে ধাতুক্খোভাদিপচ্চযানং ৰসেন ৰেদিতব্বং. অদিট্ঠস্স অসুতস্স অনাগতবুদ্ধরূপাদিনো পসাদদাতুকামতাৰত্থুস্স তংসদিসতাসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতসম্বন্ধেনেৰ. ন কেৰলং তংসদিসতাৰ উভযসম্বন্ধো, কিন্তু তব্বিপক্খতা তদেকদেসতা তংসম্পযুত্ততাদিকো চ ৰেদিতব্বো. কেনচি ৰুত্তে কিস্মিঞ্চি সুতে অৰিচারেত্ৰা সদ্দহনং সদ্ধা, সযমেৰ তং ৰিচারেত্ৰা রোচনং রুচি, ‘‘এৰং ৰা এৰং ৰা ভৰিস্সতী’’তি আকারৰিচারণং আকারপরিৰিতক্কো, ৰিচারেন্তস্স কত্থচি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি.
গেরুকহরিতালঞ্জনাদিধাতূসু. সুভনিমিত্তং সুভগ্গহণস্স নিমিত্তং. তং সুভনিমিত্তত্তা রঞ্জনীযত্তা চ লোভস্স ৰত্থু. নিযমিতস্স চিত্তস্স ৰসেন নিযমিতৰসেন. এৰমিতরেসু দ্ৰীসু. আভোগো আভুজিতং. লূখপুগ্গলা দোসবহুলা. অদোসবহুলা সিনিদ্ধপুগ্গলা. তদধিমুত্ততাতি পীতিনিন্নচিত্ততা. ইমেহি…পে… ৰেদিতব্বো পীতিযা সোমনস্সৰিপ্পযোগাসম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো.
জীৰিতৰুত্তিযা আযতনভাৰতো হত্থারোহাদিসিপ্পমেৰ সিপ্পাযতনং. কসিৰাণিজ্জাদিকম্মমেৰ কম্মাযতনং. আযুৰেদাদিৰিজ্জা এৰ ৰিজ্জাট্ঠানং. অব্যাপজ্জেতি দোমনস্সব্যাপাদরহিতে রূপভৰে. ধম্মপদাতি ধম্মকোট্ঠাসা. পিলৰন্তীতি উপট্ঠহন্তি পদিস্সন্তি. যোগাতি ভাৰনাভিযোগা সমাধিতো. ৰত্থুৰিসদকিরিযাতি অজ্ঝত্তিকবাহিরানং ৰত্থূনং নিম্মলভাৰকিরিযা. সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনং ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনতা. গম্ভীরানং ঞাণেন চরিতব্বানং, গম্ভীরঞাণেন ৰা চরিতব্বানং সুত্তন্তানং পচ্চৰেক্খণা গম্ভীরঞাণচরিযপচ্চৰেক্খণা.
ৰংসোতি অনুক্কমো. তন্তীতি সন্ততি. পৰেণীতি সম্বন্ধো. সব্বমেতং চারিত্তকিরিযাপবন্ধস্স ৰচনং. চারিত্তসীলত্তা সীলমযং. ‘‘দস্সামী’’তি ৰচীভেদেন ৰত্থুস্স পরিণতত্তা ততো পট্ঠায দানং আরদ্ধং নাম হোতি, যতো তস্স অত্তনো পরিণামনাদীসু আপত্তি হোতি. ৰিজ্জমানৰত্থুস্মিং চিন্তনকালতো পট্ঠায দানং আরদ্ধন্তি তত্থ দানমযং কুসলং হোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি দানৰত্থুং অৰিজ্জমানকম্পি সঙ্খরোন্তস্স কুসলং ন হোতীতি. তং পন দানমযস্স পুব্বভাগোতি তদেৰ ভজেয্য, ৰুত্তং অট্ঠকথাযং. কুলৰংসাদিৰসেনাতি উদাহরণমত্তমেৰেতং. অত্তনা সমাদিন্নৰত্তৰসেন সপ্পুরিসৰত্তগামজনপদৰত্তাদিৰসেন চ চারিত্তসীলতা ৰেদিতব্বা.
সৰত্থুকন্তি ভেরিআদিৰত্থুসহিতং কত্ৰা. ৰিজ্জমানকৰত্থুন্তি ভেরিআদিৰত্থুং. ধম্মস্সৰনঘোসনাদীসু চ সৰত্থুকং কত্ৰা সদ্দস্স দানং সদ্দৰত্থূনং ঠানকরণানং সসদ্দপ্পৰত্তিকরণমেৰাতি তস্স চিন্তনং ৰিজ্জমানৰত্থুপরিচ্চাগো ৰেদিতব্বো. ভাজেত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা ইধ চ রূপারম্মণাদিভাৰং, অঞ্ঞত্থ চ ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) দানমযাদিভাৰং, অপরত্থ চ ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? তীণি…পে… তংসমুট্ঠানং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা কাযকম্মাদিভাৰঞ্চ ৰদন্তো. অপরিযাপন্না চাতি পরমত্থতো অৰিজ্জমানত্তা অঞ্ঞাযতনত্তা চ অসঙ্গহিতা.
পরিভোগরসো পরিভোগপচ্চযং পীতিসোমনস্সং. অযং পন রসসমানতাৰসেন গহণং উপাদায রসারম্মণন্তি ৰুত্তো, ন সভাৰতো. সভাৰেন পন গহণং উপাদায পীতিসোমনস্সং ধম্মারম্মণমেৰ হোতীতি ‘‘সুখা ৰেদনা ধম্মারম্মণ’’ন্তি ৰুত্তং. আরম্মণমেৰ নিবদ্ধন্তি রূপারম্মণং…পে… ধম্মারম্মণন্তি এৰং নিযমেত্ৰা ৰুত্তং. কম্মস্স অনিবদ্ধত্তাতি কম্মস্স অনিযতত্তা. যথা হি রূপাদীসু একারম্মণং চিত্তং অনঞ্ঞারম্মণং হোতি, ন এৰং কাযদ্ৰারাদীসু একদ্ৰারিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে নুপ্পজ্জতি, তস্মা কম্মস্স দ্ৰারনিযমরহিতত্তা দ্ৰারম্পি কম্মনিযমরহিতন্তি ইধ আরম্মণং ৰিয নিযমেত্ৰা ন ৰুত্তং. ৰিনা আরম্মণেন অনুপ্পজ্জনতোতি এতস্সপি চত্থো ‘‘যথা কাযকম্মাদীসু একং কম্মং তেন দ্ৰারেন ৰিনা অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে চরতি, ন এৰং রূপাদীসু একারম্মণং চিত্তং তেনারম্মণেন ৰিনা আরম্মণন্তরে উপ্পজ্জতী’’তি ৰেদিতব্বো. ন হি যথা ৰচীদ্ৰারে উপ্পজ্জমানম্পি ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং সদ্দারম্মণে উপ্পজ্জমানং ‘‘রূপারম্মণ’’ন্তি ৰুচ্চতি.
কামাৰচরকুসলং
কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
ইমস্স পনত্থস্সাতি কম্মদ্ৰারানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অনিযততায ‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানী’’তিআদিনা পকাসনত্থং. পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানীতি এত্থ ছট্ঠস্স ৰিঞ্ঞাণস্স তস্স চ দ্ৰারস্স অনুদ্দেসো দ্ৰারদ্ৰারৰন্তানং সহাভাৰা. নিযতরূপরূপৰসেন চতুসমুট্ঠানিককাযা ৰুত্তাতি সদ্দস্স ৰিকাররূপাদীনঞ্চ অসঙ্গহো.
পঠমজৰনসমুট্ঠিতা ৰাযোধাতু যদিপি তস্মিং খণে রূপানং দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চালেতুং ন সক্কোতি, তথাপি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাৰ সা ৰেদিতব্বা. দসসু হি দিসাসু যং দিসং গন্তুকামো অঙ্গপচ্চঙ্গানি ৰা খিপিতুকামো, তংদিসাভিমুখানেৰ রূপানি সা সন্থম্ভেতি সন্ধারেতি চাতি তদভিমুখভাৰৰিকারৰতী হোতি, অধিপ্পাযসহভাৰী চ ৰিকারো ৰিঞ্ঞত্তীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা আৰজ্জনস্সপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৰো যথাধিপ্পাযৰিকাররূপুপ্পাদনেন উপপন্নো হোতি, যতো বাত্তিংস চিত্তানি রূপিরিযাপথৰিঞ্ঞত্তিজনকানি ৰুত্তানীতি. যোজনং গতো, দসযোজনং গতোতি ৰত্তব্বতং আপজ্জাপেতি অনেকসহস্সৰারং উপ্পন্না.
ৰাযোধাতুযা…পে… পচ্চযো ভৰিতুন্তি থম্ভনচলনেসু ৰাযোধাতুযা পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকারৰিসেসো অত্থি, অযং ৰিঞ্ঞত্তি নাম. তেসঞ্হি তদাকারত্তা ৰাযোধাতু থম্ভেতি চালেতি চাতি. ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পরমত্থতো অভাৰং দস্সেতি. ন হি রূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, ন চ নিব্বানৰজ্জো অত্থো নিচ্চো অত্থীতি. ৰিঞ্ঞত্তিতাযাতি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারতায. চিত্তসমুট্ঠানভাৰো ৰিয মহাভূতৰিকারতায উপাদারূপভাৰো চ অধিপ্পেতোতি ৰেদিতব্বো.
কাযিককরণন্তি কাযদ্ৰারপ্পৰত্তং চিত্তকিরিযং, অধিপ্পাযন্তি অত্থো. কারেতি মঞ্ঞেতি এতেন ৰণ্ণগ্গহণানুসারেন গহিতায ৰিঞ্ঞত্তিযা যং করণং ৰিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৰিজাননেন ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাতত্তং দস্সেতি. ন হি ৰিঞ্ঞত্তিরহিতেসু রুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কারেতী’’তি ৰিজাননং হোতীতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স হি রূপে অভিনিপাতমত্তং কিচ্চং, ন অধিপ্পাযসহভুনো চলনৰিকারস্স গহণং. চিত্তস্স পন লহুপরিৰত্তিতায চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা অনন্তরং মনোৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতম্পি চলনং চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয মঞ্ঞন্তি অৰিসেসৰিদুনো, তস্মা যথা নীলাভিনিপাতৰসপ্পৰত্তায চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নীলন্তি পৰত্তায মনোৰিঞ্ঞাণৰীথিযা চ অন্তরং ন ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং অৰিঞ্ঞাযমানন্তরেন মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণেন গহিতে তস্মিং চিত্তেন সহেৰ অনুপরিৰত্তে কাযথম্ভনৰিকারচোপনসঙ্খাতে ‘‘ইদমেস কারেতি, অযমস্স অধিপ্পাযো’’তি ৰিজাননং হোতি.
তালপণ্ণাদিরূপানি দিস্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায মনোদ্ৰারৰীথিযা অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচারিপ্পকারতং সঞ্ঞাণাকারং গহেত্ৰা উদকাদিগ্গহণং ৰিয. এত্থ উদকং ভৰিস্সতীতিআদিনা চ উদকাদিসম্বন্ধনাকারেন রূপগ্গহণানুসারৰিঞ্ঞাণেন যং উদকাদি ৰিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৰিজাননেন তদাকারস্স ৰিঞ্ঞাততা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. এতস্স পন কাযিককরণগ্গহণস্স উদকাদিগ্গহণস্স চ পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণং উপনিস্সযো হোতীতি দট্ঠব্বং. অথ পন নালম্বিতাপি ৰিঞ্ঞত্তি কাযিককরণগ্গহণস্স চ পচ্চযো পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণোপনিস্সযৰসেন সাধিপ্পাযৰিকারভূতৰণ্ণগ্গহণানন্তরং পৰত্তমানস্স অধিপ্পাযগ্গহণস্স অধিপ্পাযসহভূৰিকারাভাৰে অভাৰতো, এৰং সতি ৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন উদকাদিগ্গহণেনেৰ তালপণ্ণাদিসঞ্ঞাণাকারো ৰিয ৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন অধিপ্পাযগ্গহণেনেৰ ৰিঞ্ঞত্তি পাকটা হোতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কারেতি মঞ্ঞে’’তি অধিপ্পাযৰিজাননেনেৰ ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাততা ৰুত্তা.
অযং নো পহরিতুকামোতি অধিপ্পাযৰিজাননেন ৰিঞ্ঞত্তিযা পাকটভাৰং দস্সেতি. ন হি তদপাকটভাৰে অধিপ্পাযৰিজাননং হোতীতি. সম্মুখী…পে… যেৰ নাম হোতীতি অসম্মুখীভূততায অনাপাথগতানং রূপাদীনং চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৰো ৰিয সভাৰভূতং তং দ্ৰিধা ৰিঞ্ঞত্তিভাৰং সাধেতি. পরং বোধেতুকামতায ৰিনাপি অভিক্কমনাদিপ্পৰত্তনেন সো চিত্তসহভূৰিকারো অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ ৰিঞ্ঞাযতীতি দ্ৰিধাপি ৰিঞ্ঞত্তিযেৰাতি ৰেদিতব্বা.
তস্মিং দ্ৰারে সিদ্ধাতি তেন দ্ৰারেন ৰিঞ্ঞাতব্বভাৰতো তেনেৰ দ্ৰারেন নামলাভতো তস্মিং দ্ৰারে পাকটভাৰৰসেন সিদ্ধা. কুসলং ৰা অকুসলং ৰাতি ঠপেতব্বং. কস্মা? যস্মা পরৰাদিনো অৰিপাকস্স কম্মভাৰো ন সিদ্ধো, ইতরস্স পন সিদ্ধোতি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকানং একাদসন্নং কিরিযচিত্তানং ৰসেন তিকং পূরেত্ৰা ঠপেতব্বং.
দ্ৰারে চরন্তি কম্মানীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – যদি দ্ৰারা দ্ৰারন্তরচারিনো হোন্তি, দ্ৰারসম্ভেদা কম্মসম্ভেদোপীতি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৰারন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰৰত্থানং ন সিযা, কম্মানম্পি কম্মন্তরচরণে এসেৰ নযো. যদি পন দ্ৰারানম্পি দ্ৰারভাৰেন কম্মন্তরচরণং কম্মানঞ্চ দ্ৰারন্তরচরণং ন সিযা, সুট্ঠুতরং কম্মদ্ৰারৰৰত্থানং সিযা. ন পন কম্মানং দ্ৰারন্তরে অচরণং অত্থি, কিন্তু দ্ৰারে অঞ্ঞস্মিঞ্চ চরন্তি কম্মানি অঞ্ঞানিপি. যস্মা পন দ্ৰারে দ্ৰারানি ন চরন্তি, তস্মা অদ্ৰারচারীহি দ্ৰারেহি কারণভূতেহি কম্মানি দ্ৰারন্তরে চরন্তানিপি ৰৰত্থিতানি. ন কেৰলং কম্মানেৰ, তেহি পন দ্ৰারানিপীতি এৰং কম্মদ্ৰারানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতানি ‘‘যেভুয্যেনৰুত্তিতায তব্বহুলৰুত্তিতায চা’’তি ৰুচ্চমানায ৰৰত্থানযুত্তিযা. তত্থ দ্ৰারাপেক্খত্তা কম্মানং কাযকম্মাদিভাৰস্স অদ্ৰারচারীহি দ্ৰারেহি ৰৰত্থানং হোতি, ন পন দ্ৰারন্তরচারীহি কম্মেহি দ্ৰারানং অৰৰত্থানং কম্মানপেক্খকাযদ্ৰারাদিভাৰেহি দ্ৰারেহি ৰৰত্থিতানং কাযকম্মাদীনং কাযকম্মদ্ৰারাদিৰৰত্থানকরত্তা. অথ ৰা দ্ৰারন্তরে চরন্তানিপি কাযাদীহি উপলক্খিতানেৰ চরন্তি পাণাতিপাতাদীনং এৰংসভাৰত্তা আণত্তিহত্থৰিকারাদীহি ৰুচ্চমানস্সপি কাযাদীহি সাধেতব্বসভাৰাৰবোধতো, তস্মা ন কম্মন্তরস্স অত্তনি চরন্তস্সপি দ্ৰারন্তরং সনামং দেতি, নাপি কম্মং দ্ৰারস্স, তংতংদ্ৰারমেৰ পন কম্মস্স কম্মঞ্চ দ্ৰারন্তরে চরন্তম্পি অত্তনোযেৰ দ্ৰারস্স নামং দেতীতি সিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞৰৰত্থানং. পুব্বে পন দ্ৰারেসু অনিবদ্ধতা কম্মানং দ্ৰারন্তরচরণমেৰ সন্ধায ৰুত্তা, ন এতং ৰৰত্থানন্তি.
তত্থাতি তেসু দ্ৰারকম্মেসু. কাযকম্মস্স উপ্পজ্জনট্ঠানন্তি তংসহজাতা ৰিঞ্ঞত্তিযেৰ ৰুচ্চতি. কিঞ্চাপি হি সা তস্স কেনচি পকারেন পচ্চযো ন হোতি, তথাপি কম্মস্স ৰিসেসিকা ৰিঞ্ঞত্তি তংসহজাতা হোতীতি তস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৰেন ৰুত্তা যথাৰুত্তনিযমেন অঞ্ঞৰিসেসনস্স কম্মস্স ৰিসেসনন্তরে উপ্পত্তিঅভাৰা. কাযেন পন কতত্তাতি কাযৰিঞ্ঞত্তিং জনেত্ৰা তায জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদাদিনিপ্ফাদনতো অত্তনো নিপ্ফত্তিৰসেন ‘‘কাযেন কতং কম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. কারণভূতো হি পনেত্থ কাযোতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতাতি এত্থ কম্মুনা কাযো কাযকম্মদ্ৰারন্তি এৰং ৰৰত্থিতো, ন কাযো ইচ্চেৰ. যথা সূচিকম্মুনা সূচিকম্মকরণন্তি ৰৰত্থিতা, ন সূচি ইচ্চেৰ, তথা ইদম্পি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতাতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসিতাতি অত্থো. এৰং সন্তেতি যথাৰুত্তং ৰৰত্থাননিযমং অগ্গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানী’’তিআদিৰচনমেৰ গহেত্ৰা চোদেতি. তত্থ এৰং সন্তেতি কম্মানং দ্ৰারচরণে অঞ্ঞমঞ্ঞেন চ ৰৰত্থানে নামলাভে ৰিসেসনে সতীতি অত্থো.
কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
চতূহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতাতি এত্থ সুভাসিতভাসনসঙ্খাতা অপিসুণৰাচা, ধম্মভাসনসঙ্খাতো অসম্ফপ্পলাপো, পিযভাসনসঙ্খাতা অফরুসৰাচা, সচ্চভাসনসঙ্খাতো অমুসাৰাদো চাতি এতা ৰাচা তথাপৰত্তা চেতনা দট্ঠব্বা. সহসদ্দা পনাতি তস্স ৰিকারস্স সদ্দেন সহ সম্ভূতত্তা ৰুত্তং. চিত্তানুপরিৰত্তিতায পন সো ন যাৰ সদ্দভাৰীতি দট্ঠব্বো, ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি পৰত্তেন মহাঅট্ঠকথাৰাদেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দো ৰিনাপি ৰিঞ্ঞত্তিঘট্টনেন উপ্পজ্জতীতি আপজ্জতি. ‘‘যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৬৩৬) হি ৰচনতো অসোতৰিঞ্ঞেয্যসদ্দেন সহ ৰিঞ্ঞত্তিযা উপ্পত্তি নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি.
চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনন্তি এত্থ চ ন কোচি চিত্তসমুট্ঠানো সদ্দো অসঙ্গহিতো নাম অত্থীতি অধিপ্পাযেন মহাঅট্ঠকথাৰাদং পটিসেধেতি. ছব্বিধেন রূপসঙ্গহাদীসু হি ‘‘সোতৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তি এত্থ ‘‘সুত’’ন্তি চ ন কোচি সদ্দো ন সঙ্গয্হতীতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন ৰিঞ্ঞত্তিসহজমেৰ জিৰ্হাতালুচলনাদিকরৰিতক্কসমুট্ঠিতং সুখুমসদ্দং ‘‘দিব্বসোতেন সুত্ৰা আদিসতী’’তি সুত্তে পট্ঠানে চ ওল়ারিকসদ্দং সন্ধায ‘‘সোতৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন অসোতৰিঞ্ঞেয্যতা ৰুত্তা সিযা. সদ্দো চ অসোতৰিঞ্ঞেয্যো চাতি ৰিরুদ্ধমেতন্তি পন পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো. ৰিঞ্ঞত্তিপচ্চযা ঘট্টনা ৰিঞ্ঞত্তিঘট্টনা. ৰিঞ্ঞত্তি এৰ ৰা. ঘট্টনাকারপ্পৰত্তভূতৰিকারো হি ‘‘ঘট্টনা’’তি ৰুত্তো. সঙ্ঘট্টনেন সহেৰ সদ্দো উপ্পজ্জতি, ন পুব্বাপরভাৰেন. পথৰীধাতুযাতি ইদং ৰাযোধাতুযা ৰিয চালনং পথৰীধাতুযা সঙ্ঘট্টনং কিচ্চং অধিকন্তি কত্ৰা ৰুত্তং, ৰিকারস্স চ তপ্পচ্চযভাৰো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তব্বিকারানঞ্হি ভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৰোতি. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৰিধানং কাযৰিঞ্ঞত্তিযং ৰিয ৰেদিতব্বং.
তিসমুট্ঠানিককাযং…পে… ন লব্ভতি. ন হি চালনং উপাদিন্নঘট্টনন্তি. চালনঞ্হি দেসন্তরুপ্পাদনপরম্পরতা, ঘট্টনং পচ্চযৰিসেসেন ভূতকলাপানং আসন্নতরুপ্পাদোতি. উপত্থম্ভনকিচ্চম্পি নত্থীতি উপত্থম্ভনেন ৰিনা পঠমচিত্তসমুট্ঠানাপি ঘট্টনাকারেন পৰত্ততীতি ঘট্টনত্থং উপত্থম্ভনেন পযোজনং নত্থি, লদ্ধাসেৰনেন চিত্তেনেৰ ঘট্টনস্স বলৰভাৰতো চাতি অধিপ্পাযো. উপত্থম্ভনং নত্থি অত্থীতি ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.
ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মনোকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
অযং নাম চেতনা কম্মং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বাতি ইদং যস্স দ্ৰারং মনো, তংদস্সনত্থং ৰুত্তং. কপ্পেতীতি ‘‘ত্ৰং ফুসনং করোহি, ত্ৰং ৰেদযিত’’ন্তি এৰং কপ্পেন্তং ৰিয পৰত্ততীতি অত্থো. পকপ্পনঞ্চ তদেৰ. কিং পিণ্ডং করোতীতি আযূহনত্থৰসেন পুচ্ছতি. ফস্সাদিধম্মে হি অৰিপ্পকিণ্ণে কত্ৰা সকিচ্চেসু পৰত্তনং আযূহনং, তত্থেৰ ব্যাপারণং চেতযনং, তথাকরণং অভিসঙ্খরণন্তি. তেভূমকস্সেৰ গহণং লোকুত্তরকম্মস্স কম্মক্খযকরত্তা.
মনোকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কম্মকথাৰণ্ণনা
চেতযিত্ৰা কম্মং করোতীতি এত্থ যস্মা পুরিমচেতনায চেতযিত্ৰা সন্নিট্ঠানকম্মং করোতি, তস্মা চেতনাপুব্বকং কম্মং তংচেতনাসভাৰমেৰাতি চেতনং অহং কম্মং ৰদামীতি অত্থো. অথ ৰা সমানকালত্তেপি কারণকিরিযা পুব্বকালা ৰিয ৰত্তুং যুত্তা, ফলকিরিযা চ অপরকালা ৰিয. যস্মা চ চেতনায চেতযিত্ৰা কাযৰাচাহি চোপনকিরিযং মনসা চ অভিজ্ঝাদিকিরিযং করোতি, তস্মা তস্সা কিরিযায কারিকং চেতনং অহং কম্মং ৰদামীতি অত্থো. কাযে ৰাতি কাযৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে কাযে ৰা. সতীতি ধরমানে, অনিরোধিতে ৰা. কাযসমুট্ঠাপিকা চেতনা কাযসঞ্চেতনা. এত্থ চ সুখদুক্খুপ্পাদকেন কম্মেন ভৰিতব্বং, চেতনা চ সুখদুক্খুপ্পাদিকা ৰুত্তাতি তস্সা কম্মভাৰো সিদ্ধো হোতি. সঞ্চেতনিযন্তি সঞ্চেতনসভাৰৰন্তং. সমিদ্ধিত্থেরেন ‘‘সঞ্চেতনিযং, আৰুসো…পে… মনসা সুখং সো ৰেদযতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০০; কথা. ৫৩৯) অৰিভজিত্ৰা ব্যাকতো. সুখৰেদনীযন্তিআদিনা পন ৰিভজিত্ৰা ব্যাকাতব্বো সো পঞ্হো, তস্মা সম্মা ব্যাকতো নাম ন হোতি. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. যথা পন সুত্তানি ঠিতানি, তথা চোপনকিরিযানিস্সযভূতা কাযৰাচা অভিজ্ঝাদিকিরিযানিস্সযো চ মনোদ্ৰারানি, যায পন চেতনায তেহি কাযাদীহি করণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিরিযং করোন্তি ৰাসিআদীহি ৰিয ছেদনাদিং, সা চেতনা কম্মন্তি দ্ৰারপ্পৰত্তিযম্পি কম্মদ্ৰারাভেদনঞ্চ কম্মদ্ৰারৰৰত্থানঞ্চ দিস্সতি, এৰঞ্চ সতি ‘‘কাযেন চে কতং কম্ম’’ন্তিআদিগাথাযো (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৰার) অতিৰিয যুজ্জন্তি.
লোকুত্তরমগ্গো ইধ লোকিযকম্মকথাযং অনধিপ্পেতোপি ভজাপিযমানো তীণি কম্মানি ভজতি. মনেন দুস্সীল্যন্তি কাযিকৰাচসিকৰীতিক্কমৰজ্জং সব্বং অকুসলং সঙ্গণ্হাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৰাযামসতিসমাধিং ৰা. তম্পি চেতং ‘‘মনসা সংৰরো সাধূ’’তি (সং. নি. ১.১১৬; ধ. প. ৩৬১) ৰুত্তস্স সংৰরস্স পটিপক্খৰসেন ৰুত্তং, ন সীলৰিপত্তিৰসেন. ন হি সা মানসিকা অত্থীতি মগ্গস্সেৰ ভজাপনং মহাৰিসযত্তা. বোজ্ঝঙ্গা হি মনোকম্মমেৰ ভজেয্যুং, ন চ ন সক্কা মগ্গভজাপনেনেৰ তেসং ভজাপনং ৰিঞ্ঞাতুন্তি.
কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি তংতংদ্ৰারে সংসন্দনং অৰরোধনং দ্ৰারন্তরে কম্মন্তরুপ্পত্তিযম্পি কম্মদ্ৰারাভেদনঞ্চ দ্ৰারসংসন্দনং নাম. ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা (কথা. ৫৩৯) কম্মপথপ্পত্তাৰ সন্নিট্ঠাপকচেতনা কম্মন্তি ৰুত্তাতি পুরিমচেতনা সব্বা কাযকম্মং ন হোতীতি ৰুত্তং. আণাপেত্ৰা…পে… অলভন্তস্সাতি আণত্তেহি অমারিতভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ৰচীদুচ্চরিতং নাম হোতি অকম্মপথভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তি পৰত্তব্যাপাদৰসেন চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি কাযকম্মৰোহারলাভা. অব্বোহারিকা ৰা মনোকম্মৰোহারৰিরহা. সসম্ভারপথৰীআদীসু আপাদযো এত্থ নিদস্সনং.
কুলুম্বস্সাতি গব্ভস্স, কুলস্সেৰ ৰা. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আরুল়্হতায অননুজাননতো ‘‘তৰ সুত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. দসৰিধা ইদ্ধি পটিসম্ভিদামগ্গে ইদ্ধিকথায গহেতব্বা. ভাৰনামযন্তি অধিট্ঠানিদ্ধিং সন্ধায ৰদতি. ঘটভেদো ৰিয পরূপঘাতো, উদকৰিনাসো ৰিয ইদ্ধিৰিনাসো চ হোতীতি উপমা সংসন্দতি. তৰ পঞ্হোতি ভাৰনামযায পরূপঘাতো হোতীতি ৰুত্তো ঞাপেতুং ইচ্ছিতো অত্থো. আথব্বণিদ্ধি ৰিজ্জামযিদ্ধি হোতি. সত্তমে পদেতি মণ্ডলাদিতো সত্তমে পদে.
ৰচনন্তরেন গমেতব্বত্থং নেয্যত্থং, সযমেৰ গমিতব্বত্থং নীতত্থং. কিরিযতো সমুট্ঠাতি, উদাহু অকিরিযতোতি তেনাধিপ্পেতং সম্পজানমুসাৰাদং সন্ধায পুচ্ছতি, ন উপোসথক্খন্ধকে ৰুত্তং. তত্থ অৰুত্তমেৰ হি সো অনরিযৰোহারং ৰুত্তন্তি গহেত্ৰা ৰোহরতীতি. ৰাচাগিরন্তি ৰাচাসঙ্খাতং গিরং, ৰাচানুচ্চারণং ৰা.
খন্দসিৰাদযো সেট্ঠাতি খন্দাতি কুমারা. সিৰাতি মহেস্সরা, মিচ্ছাদিট্ঠিযা নিদস্সনত্থমিদং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নত্থিকদিট্ঠাদযো এৰ হি কম্মপথপ্পত্তা কম্মন্তি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকাতি কাযদ্ৰারে ৰচীদ্ৰারে চ সমুট্ঠিতাপি কাযকম্মং ৰচীকম্মন্তি চ ৰোহারং ন লভতি অভিজ্ঝাদিপ্পধানত্তা. ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্ম’’ন্তি পন ৰচনতো সভাৰেনেৰ সা মনোকম্মং, ন অভিজ্ঝাদিপক্খিকত্তাতি ‘‘অভিজ্ঝাদিপক্খিকাৰা’’তি ন ৰুত্তং. ইমস্মিং পন ঠানে কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা চিন্তনকালে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি মনোদ্ৰারে এৰ সমুট্ঠহন্তি, তস্মা চেতনায অব্বোহারিকভাৰো কথঞ্চি নত্থীতি অধিপ্পাযো.
‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৰচনতো (কথা. ৫৩৯) পাণাতিপাতাদিপটিপক্খভূতা তব্বিরতিৰিসিট্ঠা চেতনাৰ পাণাতিপাতৰিরতিআদিকা হোন্তীতি ‘‘চেতনাপক্খিকা ৰা’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘ৰিরতিপক্খিকা’’তি. রক্খতীতি অৰিনাসেত্ৰা কথেতি. ভিন্দতীতি ৰিনাসেত্ৰা কথেতি.
কম্মকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চক্খুৰিঞ্ঞাণদ্ৰারন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স দ্ৰারং. চক্খু চ তং ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারঞ্চাতি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণদ্ৰারং. চক্খু ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারন্তি ৰা অসমাসনিদ্দেসো. তং পন চক্খুমেৰ. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘চক্খুনা সংৰরো সাধূ’’তিআদিকায (ধ. প. ৩৬০) গাথায পসাদকাযচোপনকাযসংৰরে একজ্ঝং কত্ৰা কাযেন সংৰরো ৰুত্তো, তং ইধ ভিন্দিত্ৰা অট্ঠ সংৰরা, তপ্পটিপক্খভাৰেন অসংৰরা অট্ঠ কথিতা. সীলসংৰরাদযোপি পঞ্চেৰ সংৰরা সব্বদ্ৰারেসু উপ্পজ্জমানাপি, তপ্পটিপক্খভাৰেন দুস্সীল্যাদীনি অসংৰরাতি ৰুত্তানি. তত্থ দুস্সীল্যং পাণাতিপাতাদিচেতনা. মুট্ঠস্সচ্চং সতিপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা. পমাদন্তি কেচি. সীতাদীসু পটিঘো অক্খন্তি. থিনমিদ্ধং কোসজ্জং.
ৰিনা ৰচীদ্ৰারেন সুদ্ধং কাযদ্ৰারসঙ্খাতন্তি ইদং ৰচীদ্ৰারসল্লক্খিতস্স মুসাৰাদাদিনোপি কাযদ্ৰারে পৰত্তিসব্ভাৰা অসুদ্ধতা অত্থীতি তংনিৰারণত্থং ৰুত্তং. ন হি তং কাযকম্মং হোতি. সুদ্ধৰচীদ্ৰারোপলক্খিতং পন ৰচীকম্মমেৰ হোতীতি. এত্থ অসংৰরোতি এতেন সুদ্ধকাযদ্ৰারেন উপলক্খিতো অসংৰরো দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানোপি ৰুত্তো. দ্ৰারন্তরানুপলক্খিতং সব্বং তংদ্ৰারিকাকুসলঞ্চেতি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা কম্মপথসংসন্দনে ‘‘চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জমানো অসংৰরো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদি ‘‘অকুসলং কাযকম্মং চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন ৰচীঅসংৰরৰসেন চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সহ অৰিরুদ্ধং হোতি. অসংৰরো হি দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানোপি সদ্ৰারে এৰাতি ৰুচ্চতি, সদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নোতি চ, কম্মং অঞ্ঞদ্ৰারে অঞ্ঞদ্ৰারৰসেন চাতি এৰং অৰিরুদ্ধং.
অথ ৰা এত্থাতি সুদ্ধং অসুদ্ধন্তি এতং অৰিচারেত্ৰা এতস্মিং চোপনেতি ৰুত্তং হোতি. এৰং সতি দ্ৰারন্তরোপলক্খিতং কম্মপথভাৰপ্পত্ততায ৰচীমনোকম্মং চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারে উপ্পন্নং, সেসং সব্বং তংদ্ৰারুপ্পন্নাকুসলং ৰিয ‘‘চোপনকাযঅসংৰরো’’তি ৰুচ্চতি. কম্মপথভাৰপ্পত্তিযা দ্ৰারন্তরুপ্পন্নং কাযকম্মঞ্চ তথা ন ৰুচ্চতীতি কম্মপথসংসন্দনৰিরোধো সিযা, তদৰিরোধং তত্থেৰ ৰক্খাম. সীলসংৰরাদযো পঞ্চ নিক্খেপকণ্ডে আৰি ভৰিস্সন্তি. তত্থ ঞাণসংৰরে পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স, ৰীরিযসংৰরে চ আজীৰপারিসুদ্ধিযা অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.