নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

অভিধম্মপিটকে

ধম্মসঙ্গণী-মূলটীকা

ৰীসতিগাথাৰণ্ণনা

১. ধম্মসংৰণ্ণনাযং সত্থরি পণামকরণং ধম্মস্স স্ৰাক্খাতভাৰেন সত্থরি পসাদজননত্থং, সত্থু চ অৰিতথদেসনভাৰপ্পকাসনেন ধম্মে পসাদজননত্থং. তদুভযপ্পসাদা হি ধম্মসম্পটিপত্তি মহতো চ অত্থস্স সিদ্ধি হোতীতি. অথ ৰা রতনত্তযপণামৰচনং অত্তনো রতনত্তযপসাদস্স ৰিঞ্ঞাপনত্থং, তং পন ৰিঞ্ঞূনং চিত্তারাধনত্থং, তং অট্ঠকথায গাহণত্থং, তং সব্বসম্পত্তিনিপ্ফাদনত্থন্তি. ইদং পন আচরিযেন অধিপ্পেতপ্পযোজনং অন্তরাযৰিসোসনং. ৰক্খতি হি ‘‘নিপচ্চকারস্সেতস্স…পে… অসেসতো’’তি. রতনত্তযপণামকরণঞ্হি অন্তরাযকরাপুঞ্ঞৰিঘাতকরপুঞ্ঞৰিসেসভাৰতো মঙ্গলভাৰতো ভযাদিউপদ্দৰনিৰারণতো চ অন্তরাযৰিসোসনে সমত্থং হোতি. কথং পনেতস্সাপুঞ্ঞৰিঘাতকরাদিভাৰো ৰিজানিতব্বোতি? ‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদিৰচনতো (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১), ‘‘পূজা চ পূজনেয্যানং, এতং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি (খু. পা. ৫.৩; সু. নি. ২৬২) চ, ‘‘এৰং বুদ্ধং সরন্তানং, ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ ভিক্খৰো. ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা, লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি (সং. নি. ১.২৪৯) চ ৰচনতোতি.

তত্থ যস্স সত্থুনো পণামং কত্তুকামো, তস্স গুণৰিসেসদস্সনত্থং ‘‘করুণা ৰিযা’’তিআদিমাহ. গুণৰিসেসৰা হি পণামারহো হোতি, পণামারহে চ কতো পণামো ৰুত্তপ্পযোজনসিদ্ধিকরোৰ হোতীতি. ভগৰতো চ দেসনা ৰিনযপিটকে করুণাপ্পধানা, সুত্তন্তপিটকে পঞ্ঞাকরুণাপ্পধানা. তেনেৰ চ কারণেন ৰিনযপিটকস্স সংৰণ্ণনং করোন্তেন করুণাপ্পধানা ভগৰতো থোমনা কতা, আগমসংৰণ্ণনঞ্চ করোন্তেন উভযপ্পধানা, অভিধম্মদেসনা পন পঞ্ঞাপ্পধানাতি কত্ৰা পঞ্ঞাপ্পধানমেৰ থোমনং করোন্তো ‘‘করুণা ৰিয সত্তেসূ’’তি করুণং উপমাভাৰেন গহেত্ৰা পঞ্ঞায থোমেতি.

তত্থ করুণা ৰিযাতি নিদস্সনৰচনমেতং, যস্স যথা করুণা সব্বেসু সত্তেসু পৰত্তিত্থ, এৰং সব্বেসু ঞেয্যধম্মেসু পঞ্ঞাপি পৰত্তিত্থাতি অত্থো. সত্তেসূতি ৰিসযনিদস্সনমেতং. পঞ্ঞাতি নিদস্সেতব্বধম্মনিদস্সনং. যস্সাতি তদধিট্ঠানপুগ্গলনিদস্সনং. মহেসিনোতি তব্বিসেসনং. ঞেয্যধম্মেসূতি পঞ্ঞাৰিসযনিদস্সনং. সব্বেসূতি তব্বিসেসনং. পৰত্তিত্থাতি কিরিযানিদস্সনং. যথারুচীতি ৰসীভাৰনিদস্সনং.

তত্থ কিরতীতি করুণা, পরদুক্খং ৰিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. রূপাদীসু সত্তা ৰিসত্তাতি সত্তা. তস্সা পন পঞ্ঞত্তিযা খন্ধসন্তানে নিরুল়্হভাৰতো নিচ্ছন্দরাগাপি ‘‘সত্তা’’তি ৰুচ্চন্তি. পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৰং পকারেহি পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো. যস্সাতি অনিযমনং. ‘‘তস্স পাদে নমস্সিত্ৰা’’তি এতেন নিযমনং ৰেদিতব্বং. মহেসীতি মহন্তে সীলক্খন্ধাদযো এসি গৰেসীতি মহেসি. ঞাতব্বাতি ঞেয্যা, সভাৰধারণাদিনা অত্থেন ধম্মা. তত্থ ‘‘ঞেয্যা’’তি ৰচনেন ধম্মানং অঞেয্যত্তং পটিক্খিপতি. ‘‘ধম্মা’’তি ৰচনেন ঞেয্যানং সত্তজীৰাদিভাৰং পটিক্খিপতি. ঞেয্যা চ তে ধম্মা চাতি ঞেয্যধম্মা. সব্বেসূতি অনৰসেসপরিযাদানং. তেন অঞ্ঞাতাভাৰং দস্সেতি. পৰত্তিত্থাতি উপ্পজ্জিত্থ. যথারুচীতি যা যা রুচি যথারুচি, রুচীতি চ ইচ্ছা, কত্তুকামতা সা. যা যা পৰত্তা তপ্পভেদা, যথা ৰা রুচি তথা, রুচিঅনুরূপং পৰত্তা ‘‘যথারুচি পৰত্তিত্থা’’তি ৰুচ্চতি. যথা যথা ৰা রুচি পৰত্তা, তথা তথা পৰত্তা পঞ্ঞা ‘‘যথারুচি পৰত্তিত্থা’’তি ৰুচ্চতি.

তত্থ ভগৰতি পৰত্তাৰ করুণা ভগৰতো পঞ্ঞায নিদস্সনন্তি গহেতব্বা. সা হি অসাধারণা মহাকরুণা, ন অঞ্ঞা. যস্সাতি চ করুণাপঞ্ঞানং উভিন্নম্পি আধারপুগ্গলনিদস্সনং. ন হি নিরাধারা করুণা অত্থীতি ‘‘করুণা’’তি ৰুত্তে তদাধারভূতো পুগ্গলো নিদস্সেতব্বো হোতি, সো চ ইধ অঞ্ঞো ৰুত্তো নত্থি, ন চ আসন্নং ৰজ্জেত্ৰা দূরস্স গহণে পযোজনং অত্থীতি ‘‘যস্সা’’তি নিদস্সিতপুগ্গলোৰ করুণায আধারো. তেন ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘যস্স অত্তনো করুণা ৰিয পঞ্ঞাপি পৰত্তিত্থা’’তি. কথং পন করুণা সত্তেসু পৰত্তিত্থ যথা পঞ্ঞাপি ধম্মেসু পৰত্তিত্থাতি? নিরৰসেসতো যথারুচি চ. ভগৰতো হি করুণা কঞ্চি সত্তং অৰজ্জেত্ৰা সব্বেসু সত্তেসু নিরৰসেসেসু পৰত্ততি, পৰত্তমানা চ রুচিৰসেন একস্মিং অনেকেসু চ অঞ্ঞেহি অসাধারণা পৰত্ততি. ন হি অঞ্ঞেসং ‘‘মহোঘপক্খন্দানং সত্তানং নত্থঞ্ঞো কোচি ওঘা উদ্ধতা অঞ্ঞত্র মযা’’তি পস্সন্তানং করুণোক্কমনং হোতি যথা ভগৰতোতি. পঞ্ঞাপি ভগৰতো সব্বেসু ধম্মেসু নিরৰসেসেসু পৰত্ততি, পৰত্তমানা চ একস্মিং অনেকেসু চ ধম্মেসু সভাৰকিচ্চাদিজাননেন অনাৰরণা অসাধারণা পৰত্ততি যথারুচি, যথা চ পস্সন্তস্স ভগৰতো করুণা যথারুচি পৰত্ততি. তং সব্বং পটিসম্ভিদামগ্গে মহাকরুণাঞাণৰিভঙ্গৰসেন জানিতব্বং, পঞ্ঞায চ যথারুচি পৰত্তি সেসাসাধারণঞাণৰিভঙ্গাদিৰসেন. পঞ্ঞাগহণেন চ তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং চতুসচ্চঞাণং চতুপটিসম্ভিদাঞাণং, করুণাগহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা তং ৰজ্জেত্ৰা অঞ্ঞানি অসাধারণঞাণানি চতুৰেসারজ্জঞাণং দসবলানি ছ অভিঞ্ঞা চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনীতি এৰমাদযো অনেকে পঞ্ঞাপ্পভেদা সঙ্গয্হন্তি, তস্মা তস্সা তস্সা পঞ্ঞায পৰত্তিৰসেন যথারুচি পৰত্তি ৰেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘করুণা ৰিয…পে… যথারুচী’’তি.

তত্থ করুণাগহণেন মহাবোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাদুক্খসম্বাধপ্পটিপন্নঞ্হি সত্তনিকাযং দিস্ৰা ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি সরণং, অহমেতং মুত্তো মোচেস্সামী’’তি করুণায সঞ্চোদিতমানসো অভিনীহারং দীপঙ্করস্স ভগৰতো পাদমূলে কত্ৰা বোধিসম্ভারে সমোধানেত্ৰা অনুপুব্বেন সম্বোধিং পত্তোতি করুণা মহাবোধিযা মূলন্তি. সত্তেসূতি এতেন মহাবোধিযা পযোজনং দস্সেতি. সত্তা হি মহাবোধিং পযোজেন্তি. সত্তসন্তারণত্থঞ্হি সব্বঞ্ঞুতা অভিপত্থিতা. যথাহ –

‘‘কিং মে একেন তিণ্ণেন, পুরিসেন থামদস্সিনা;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, সন্তারেস্সং সদেৰক’’ন্তি. (বু. ৰং. ২. ৫৬);

পঞ্ঞাগহণেন মহাবোধিং দস্সেতি. সব্বঞ্ঞুতায হি পদট্ঠানভূতং মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৰুচ্চতীতি. ঞেয্যধম্মেসু সব্বেসূতি এতেন সন্তারেতব্বানং সত্তানং অভিঞ্ঞেয্যপরিঞ্ঞেয্যপহাতব্বভাৰেতব্বসচ্ছিকাতব্বে খন্ধাযতনধাতুসচ্চিন্দ্রিযপটিচ্চসমুপ্পাদসতিপট্ঠানাদিভেদে কুসলাদিভেদে চ সব্বধম্মে দস্সেতি. পৰত্তিত্থ যথারুচীতি এতেন পটিৰেধপচ্চৰেক্খণপুব্বঙ্গমদেসনাঞাণপ্পৰত্তিদীপনেন পযোজনসম্পত্তিং দস্সেতি. সব্বধম্মানঞ্হি পটিৰেধঞাণং বোধিপল্লঙ্কে অহোসি. মগ্গঞাণমেৰ হি তন্তি. পচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চ ৰিসেসেন রতনঘরসত্তাহে অহোসি. এৰং পটিৰিদ্ধপচ্চৰেক্খিতানং ধম্মানং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনাদীসু দেসনাঞাণং অহোসি, ৰিসেসেন চ পণ্ডুকম্বলসিলাযং সত্তপ্পকরণদেসনাযন্তি. দেসনাঞাণেন চ দেসেন্তো ভগৰা সত্তেসু হিতপটিপত্তিং পটিপজ্জতীতি. এতেন সব্বেন অত্তহিতপটিপত্তিং পরহিতপটিপত্তিঞ্চ দস্সেতি. মহাবোধিদস্সনেন হি অত্তহিতপটিপত্তি, ইতরেহিপি পরহিতপটিপত্তি দস্সিতাতি. তেন অত্তহিতপটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৰতো চতুত্থপুগ্গলভাৰং দস্সেতি, তেন চ অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰং নিরতিসযপণামারহভাৰঞ্চ অত্তনো চ কিরিযায খেত্তঙ্গতভাৰং দস্সেতি.

এত্থ চ করুণাগহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৰপ্পত্তাসাধারণগুণদীপনতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি ভগৰতো দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগহণেনপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তরগুণসম্পত্তি. করুণাৰচনেন চ উপগমনং নিরুপক্কিলেসং, পঞ্ঞাৰচনেন অপগমনং দস্সেতি. উপগমনং দস্সেন্তো চ লোকে সঞ্জাতসংৰড্ঢভাৰং দস্সেতি, অপগমনং দস্সেন্তো লোকেন অনুপলিত্ততং. ‘‘করুণা ৰিয সত্তেসূ’’তি চ লোকসমঞ্ঞানুরূপং ভগৰতো পৰত্তিং দস্সেতি, ‘‘ঞেয্যধম্মেসু সব্বেসু যথারুচি পঞ্ঞা পৰত্তিত্থা’’তি এতেন সমঞ্ঞায অনতিধাৰনং. সব্বধম্মসভাৰানৰবোধে হি সতি সমঞ্ঞং অতিধাৰিত্ৰা ‘‘সত্তো জীৰো অত্থী’’তি পরামসনং হোতীতি. সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং করুণা আদি তন্নিদানভাৰতো, পঞ্ঞা পরিযোসানং ততো উত্তরিকরণীযাভাৰতো. আদিপরিযোসানদস্সনেন চ সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতাৰ হোন্তি. করুণাগহণেন চ সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. করুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৰিরতিপ্পৰত্তিতো তস্সা চ ঝানত্তযসম্পযোগতো. পঞ্ঞাৰচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝং, পঞ্ঞা পরিযোসানন্তি এৰম্পি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি.

২. এৰং সঙ্খেপেন সব্ববুদ্ধগুণেহি ভগৰন্তং থোমেত্ৰা যস্সা সংৰণ্ণনং কত্তুকামো, তায অভিধম্মদেসনায অঞ্ঞেহি অসাধারণায থোমেতুং ‘‘দযায তাযা’’তিআদিমাহ. তস্সা পন দেসনায নিদানঞ্চ সমুট্ঠানঞ্চ দস্সেতুং ‘‘দযায তাযা’’তিআদি ৰুত্তং. নিদানঞ্চ দুৰিধং অব্ভন্তরং বাহিরঞ্চাতি. অব্ভন্তরং করুণা, বাহিরং দেসকালাদি. সমুট্ঠানং দেসনাপঞ্ঞা. তত্থ অব্ভন্তরনিদানং দস্সেন্তো ‘‘দযায তায সত্তেসু, সমুস্সাহিতমানসো’’তি আহ. তত্থ দযাতি করুণা অধিপ্পেতা. তায হি সমুস্সাহিতো অভিধম্মকথামগ্গং সম্পৰত্তযীতি. তাযাতি অযং ত-সদ্দো পুব্বে ৰুত্তস্স পটিনিদ্দেসো হোতি.

পুরিমগাথায চ পধানভাৰেন পঞ্ঞা নিদ্দিট্ঠা, তব্বিসেসনভাৰেন করুণা. সা হি তস্সা নিদস্সনভূতা অপ্পধানা তং ৰিসেসেত্ৰা ৰিনিৰত্তা, তস্মা ‘‘তাযা’’তি পটিনিদ্দেসং নারহতি. যা চ পধানভূতা পঞ্ঞা, সা দেসনায সমুট্ঠানং, ন সমুস্সাহিনীতি তস্সা চ পটিনিদ্দেসো ন যুত্তোতি? পঞ্ঞায তাৰ পটিনিদ্দেসো ন যুত্তোতি সুৰুত্তমেতং, করুণায পন পটিনিদ্দেসো নো ন যুত্তো ‘‘দযায তাযা’’তি দ্ৰিন্নং পদানং সমানাধিকরণভাৰতো. সমানাধিকরণানঞ্হি দ্ৰিন্নং পদানং রূপক্খন্ধাদীনং ৰিয ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো হোতি. রূপ-সদ্দো হি অঞ্ঞক্খন্ধনিৰত্তনত্থং ৰুচ্চমানো ৰিসেসনং হোতি, খন্ধ-সদ্দো চ নিৰত্তেতব্বগহেতব্বসাধারণৰচনভাৰতো ৰিসেসিতব্বো, এৰমিধাপি ‘‘দযায তাযা’’তি দ্ৰিন্নং পদানং একৰিভত্তিযুত্তানং সমানাধিকরণভাৰতো ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো হোতি. তত্থ দযা সমুস্সাহিনীতি পধানা, নিৰত্তেতব্বগহেতব্বসাধারণৰচনঞ্চিদং. তস্মা ‘‘দযাযা’’তি ৰিসেসিতব্বৰচনমেতং, তস্স চ যথা ৰিসেসনং হোতি ‘‘তাযা’’তি ইদং ৰচনং, তথা তস্স পটিনিদ্দেসভাৰো যোজেতব্বো. ন হি পঞ্ঞাপটিনিদ্দেসভাৰে দযাৰিসেসনং ত-সদ্দো হোতি, করুণাপটিনিদ্দেসভাৰে চ হোতীতি. পধানঞ্চ পঞ্ঞং ৰজ্জেত্ৰা ‘‘দযাযা’’তি এতেন সম্বজ্ঝমানো ‘‘তাযা’’তি অযং ত-সদ্দো অপ্পধানায করুণায পটিনিদ্দেসো ভৰিতুমরহতি. অযমেত্থ অত্থো – যায দযায সমুস্সাহিতো, ন সা যা কাচি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পন নিদস্সনভূতা মহাকরুণা, তায সমুস্সাহিতোতি.

কথং পন করুণা ‘‘দযা’’তি ঞাতব্বা, ননু ৰুত্তং ‘‘দযাপন্নো’’তি এতস্স অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৮) ‘‘মেত্তচিত্ততং আপন্নো’’তি, তস্মা দযা মেত্তাতি যুজ্জেয্য, ন করুণাতি? যদি এৰং ‘‘অদযাপন্নো’’তি এতস্স অট্ঠকথাযং ‘‘নিক্করুণতং আপন্নো’’তি ৰুত্তন্তি দযা মেত্তাতি চ ন যুজ্জেয্য, তস্মা দযা-সদ্দো যত্থ যত্থ পৰত্ততি, তত্থ তত্থ অধিপ্পাযৰসেন যোজেতব্বো. দযা-সদ্দো হি অনুরক্খণত্থং অন্তোনীতং কত্ৰা পৰত্তমানো মেত্তায চ করুণায চ পৰত্ততীতি নো ন যুজ্জতি. এৰঞ্হি অট্ঠকথানং অৰিরোধো হোতীতি. করুণা চ দেসনায নিদানভাৰেন ৰুত্তা, ন মেত্তা ‘‘অচ্চন্তমেৰ হি তং সমযং ভগৰা করুণাৰিহারেন ৰিহাসী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১; ম. নি. অট্ঠ. ১.১ মূলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১) এৰমাদীসু, তস্মা ইধ করুণাৰ দযাৰচনেন গহিতাতি ৰেদিতব্বা. সা হি সমুস্সাহিনী, ন মেত্তা, মেত্তা পন পঞ্ঞাগতিকপৰত্তিনী হোতীতি.

‘‘সত্তেসূ’’তি কস্মা এৰং ৰুত্তং, ননু ‘‘তাযা’’তি এতেন ৰচনেন সত্তৰিসযা করুণা গহিতাতি? নো ন গহিতা, পুরিমগাথায পন ‘‘সত্তেসু করুণা যথারুচি পৰত্তিত্থা’’তি সপ্পদেসসত্তৰিসযা নিপ্পদেসসত্তৰিসযা চ সব্বা ৰুত্তা, ইধ পন নিপ্পদেসসত্তৰিসযতং গহেতুং ‘‘সত্তেসূ’’তি নিপ্পদেসসত্তৰিসযভূতা দস্সিতা. তেন সব্বসত্তৰিসযায করুণায সমুস্সাহিতো অভিধম্মকথামগ্গং দেৰানং সম্পৰত্তযি, ন দেৰৰিসযায এৰ, তস্মা সব্বসত্তহিতত্থং অভিধম্মকথামগ্গং দেৰানং সম্পৰত্তযি, ন দেৰানংযেৰ অত্থাযাতি অযমত্থো দস্সিতোৰ হোতি. অথ ৰা ‘‘সত্তেসূ’’তি ইদং ন দযায আলম্বননিদস্সনং, সমুস্সাহনৰিসযো পন এতেন দস্সিতো. অভিধম্মকথামগ্গপ্পৰত্তনত্থঞ্হি ভগৰা করুণায ন দেৰেসুযেৰ সমুস্সাহিতো, সব্ববোধনেয্যেসু পন সত্তেসু সমুস্সাহিতো সব্বেসং অত্থায পৰত্তত্তা, তস্মা সত্তেসু সমুস্সাহিতমানসোতি সত্তেসু ৰিসযভূতেসু নিমিত্তভূতেসু ৰা সমুস্সাহিতমানসো উয্যোজিতচিত্তোতি অত্থো দট্ঠব্বো.

এৰং অব্ভন্তরনিদানং দস্সেত্ৰা বাহিরনিদানং দস্সেন্তো ‘‘পাটিহীরাৰসানম্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মিং কালে ভগৰতা অভিধম্মকথামগ্গো পৰত্তিতো, তং দস্সেতুং ‘‘পাটিহীরাৰসানম্হি ৰসন্তো’’তি ৰুত্তং. ‘‘অৰসানম্হি ৰসন্তো তিদসালযে’’তি ৰচনতো যস্সাৰসানম্হি তিদসালযে ৰসি, তং কণ্ডম্বমূলে কতং যমকপাটিহারিযং ইধ ‘‘পাটিহীর’’ন্তি ৰুত্তং, ন বোধিমূলাদীসু কতং পাটিহারিযং, নাপি আদেসনানুসাসনিযোতি ৰিঞ্ঞাযতি, পাকটত্তা চ আসন্নত্তা চ তদেৰ গহিতন্তি দট্ঠব্বং. পাটিহারিযপদস্স ৰচনত্থং (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৰু. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘পটিপক্খহরণতো রাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহারিয’’ন্তি ৰদন্তি, ভগৰতো পন পটিপক্খা রাগাদযো ন সন্তি যে হরিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি হি ৰিগতুপক্কিলেসে অট্ঠঙ্গগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি, তস্মা তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰত্তুং. সচে পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হরণতো ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং সতি যুত্তমেতং. অথ ৰা ভগৰতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হরণতো পাটিহারিযং. তে হি দিট্ঠিহরণৰসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৰেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হরিতা অপনীতা হোন্তীতি. অথ ৰা পটীতি অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূল়নি. পারাযনৰগ্গ, ৰত্থুগাথা ৪) ৰিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৰিগতুপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পটিহারিযং, অত্তনো ৰা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা হরণং পটিহারিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৰিগতুপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হরিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পরসত্তানং উপক্কিলেসহরণানি হোন্তীতি পটিহারিযানি ভৰন্তি, পটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং. পটিহারিযে ৰা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৰং একেকং পাটিহারিযন্তি ৰুচ্চতি. পটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৰা নিমিত্তভূতে, ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযং. পাটিহারিযমেৰ ইধ ‘‘পাটিহীর’’ন্তি ৰুত্তং. অৰসানম্হি ৰসন্তোতি এতেহি কালং নিদস্সেতি. পাটিহীরকরণাৰসানেন হি তিদসালযৰাসেন চ পরিচ্ছিন্নো অভিধম্মকথামগ্গপ্পৰত্তনস্স কালোতি. তিদসালযেতি দেসং নিদস্সেতি. সো হি অভিধম্মকথামগ্গপ্পৰত্তনস্স দেসো তত্থ ৰসন্তেন পৰত্তিতত্তাতি.

৩. তত্থাপি দেসৰিসেসদস্সনত্থং ‘‘পারিচ্ছত্তকমূলম্হী’’তিআদি ৰুত্তং. যুগন্ধরেতি সীতপব্বতেস্ৰেকো দ্ৰেচত্তালীসযোজনসহস্সুব্বেধো, আদিচ্চো চ তদুব্বেধমগ্গচারী, সো সতি সম্ভৰে যথা যুগন্ধরে সোভেয্য, এৰং সোভমানো নিসিন্নোতি অত্থো.

৪-৫. ইদানি পুগ্গলে ধম্মপটিগ্গাহকে অপদিসন্তো ‘‘চক্কৰাল়সহস্সেহী’’তিআদিমাহ. সব্বসোতি সমন্ততো আগম্ম সব্বেহি দিসাভাগেহি, সন্নিৰেসৰসেন ৰা সমন্ততো সন্নিৰিট্ঠেহি দসহি চক্কৰাল়সহস্সেহীতি অধিপ্পাযো, ন সব্বসো চক্কৰাল়সহস্সেহি দসহি দসহীতি. এৰং সতি চত্তালীসচক্কৰাল়সহস্সেহি অধিকেহি ৰা আগমনং ৰুত্তং সিযা, ন চেতং অধিপ্পেতন্তি. সমন্ততো সন্নিসিন্নেনাতি ৰা যোজেতব্বং. সমং, সম্মা ৰা নিসিন্নেন সন্নিসিন্নেন, অঞ্ঞমঞ্ঞং অব্যাবাধেত্ৰা ভগৰতি গারৰং কত্ৰা সোতং ওদহিত্ৰা নিসজ্জদোসে ৰজ্জিতব্বে ৰজ্জেত্ৰা নিসিন্নেনাতি অত্থো. মাতরং পমুখং কত্ৰা সন্নিসিন্নেন দেৰানং গণেন পরিৰারিতোতি ৰা, মাতরং পমুখং কত্ৰা অভিধম্মকথামগ্গং সম্পৰত্তযীতি ৰা যোজনা কাতব্বা.

ইদানি দেসনায সমুট্ঠানং দস্সেন্তো ‘‘তস্সা পঞ্ঞায তেজসা’’তি আহ. যা সা আদিম্হি করুণায উপমিতা সব্বঞেয্যধম্মানং যথাসভাৰজাননসমত্থা, তেসং দেসেতব্বপ্পকারজাননসমত্থা, বোধেতব্বপুগ্গলানং আসযাধিমুত্তিযাদিৰিভাৰনসমত্থা চ পঞ্ঞা, তস্সা চ যথাৰুত্তবলযোগতোতি অত্থো. তেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ অভিধম্মকথায সমুট্ঠানভাৰে সমত্থং, নাঞ্ঞন্তি ইমমত্থং দীপেন্তো অভিধম্মকথায অসাধারণভাৰং দস্সেতি. মগ্গোতি উপাযো. খন্ধাযতনাদীনং কুসলাদীনঞ্চ ধম্মানং অৰবোধস্স, সচ্চপ্পটিৰেধস্সেৰ ৰা উপাযভাৰতো ‘‘অভিধম্মকথামগ্গো’’তি ৰুত্তো. পবন্ধো ৰা ‘‘মগ্গো’’তি ৰুচ্চতি. সো হি দীঘত্তা মগ্গো ৰিযাতি মগ্গো, তস্মা অভিধম্মকথাপবন্ধো ‘‘অভিধম্মকথামগ্গো’’তি ৰুত্তো. দেৰানং গণেন পরিৰারিতোতি ৰত্ৰা পুন দেৰানন্তি ৰচনং তেসং গহণসমত্থতং দীপেতি. ন হি অসমত্থানং ভগৰা দেসেতীতি.

৬. এৰং করুণাপঞ্ঞামুখেহি গুণেহি ভগৰতো অভিধম্মকথামগ্গপ্পৰত্তনেন চ হিতপ্পটিপত্তিযা পরমপণামারহতং দস্সেত্ৰা ইদানি অধিপ্পেতং পণামং করোন্তো আহ ‘‘তস্স পাদে নমস্সিত্ৰা’’তি. ভগৰতো থোমনেনেৰ চ ধম্মস্স স্ৰাক্খাততা সঙ্ঘস্স চ সুপ্পটিপন্নতা দস্সিতা হোতি তপ্পভৰস্স অনঞ্ঞথাভাৰতো, তস্মা পণামারহং তঞ্চ রতনদ্ৰযং পণমন্তো ‘‘সদ্ধম্মঞ্চস্স…পে… চঞ্জলি’’ন্তি আহ. তত্থ যস্মা বুদ্ধো ‘‘সদেৰকে লোকে তথাগতো ৰন্দনীযো’’তি, সঙ্ঘো চ ‘‘সুপ্পটিপন্নো…পে… অঞ্জলিকরণীযো’’তি (অ. নি. ৬.১০) ৰুত্তো, তস্মা ‘‘তস্স পাদে নমস্সিত্ৰা, কত্ৰা সঙ্ঘস্স চঞ্জলি’’ন্তি ৰুত্তং. ধম্মো পন স্ৰাক্খাততাদিগুণযুত্তো তথানুস্সরণেন পূজেতব্বো হোতি ‘‘তমেৰ ধম্মং সক্কত্ৰা গরুংকত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’ন্তি (সং. নি. ১.১৭৩; অ. নি. ৪.২১) ৰচনতো, কাযৰাচাচিত্তেহি সব্বথা পূজেতব্বো, তস্মা ‘‘সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. সিরীমতোতি এত্থ সিরীতি পঞ্ঞাপুঞ্ঞানং অধিৰচনন্তি ৰদন্তি. অথ ৰা পুঞ্ঞনিব্বত্তা সরীরসোভগ্গাদিসম্পত্তি কতপুঞ্ঞে নিস্সযতি, কতপুঞ্ঞেহি ৰা নিস্সীযতীতি ‘‘সিরী’’তি ৰুচ্চতি, সা চ অতিসযৰতী ভগৰতো অত্থীতি সিরীমা, ভগৰা, তস্স সিরীমতো.

৭. নিপচ্চকারস্সাতি পণামকিরিযায. আনুভাৰেনাতি বলেন. সোসেত্ৰাতি সুক্খাপেত্ৰা অন্তরধাপেত্ৰা অত্থং পকাসযিস্সামীতি সম্বন্ধো. অন্তরাযেতি অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকে. অসেসতোতি নিস্সেসে সকলে.

৮. ইদানি অভিধম্মস্স গম্ভীরত্থত্তা অত্থপ্পকাসনস্স দুক্করভাৰং দীপেতুং ‘‘ৰিসুদ্ধাচারসীলেনা’’তিআদিনা অভিযাচনং দস্সেতি. থুল্লচ্চযাদিৰিসুদ্ধিযা ৰিসুদ্ধাচারো, পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসৰিসুদ্ধিযা ৰিসুদ্ধসীলো. চারিত্তৰারিত্তৰিসুদ্ধিযা ৰা ৰিসুদ্ধাচারসীলো, তেন. সক্কচ্চন্তি চিত্তিং কত্ৰা. অভিযাচিতোতি অভিমুখং যাচিতো. তেন অনাদরিযং অত্থপ্পকাসনে কাতুং অসক্কুণেয্যং দস্সেতি.

৯. ইদানি যস্স অত্থং পকাসেতুকামো, তং দস্সেতুং ‘‘যং দেৰদেৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ যন্তি অভিধম্মং. দেৰদেৰোতি ৰিসুদ্ধিসম্মুতিউপপত্তিদেৰানং দেৰো. লোকে হি যে ‘‘সরণং পরাযণ’’ন্তি গন্তব্বা গতিভূতা, তে ‘‘দেৰা’’তি ৰুচ্চন্তি, ভগৰা চ সব্বদেৰানং গতিভূতোতি. নযতোতি সঙ্খেপতো. সমাচিক্খীতি সম্মা আচিক্খি যথা থেরো বুজ্ঝতি. ৰেনেয্যসত্তে ৰিনেতীতি ৰিনাযকো, নাযকৰিরহিতো ৰা, সযম্ভূতি অত্থো.

১০-১২. যঞ্চাতি যঞ্চ অভিধম্মং ভিক্খূনং পযিরুদাহাসীতি সম্বন্ধো. পযিরুদাহাসীতি কথেসি. ইতীতি ইমিনা অনুক্কমেন. ‘‘যো ধারিতো’’তি যন্তি উপযোগৰসেন ৰুত্তো যং-সদ্দো ধারিতোতি পচ্চত্তেন সম্বজ্ঝমানো পচ্চত্তৰসেন পরিণমতি, তস্মা যো ধারিতো, যো চ সঙ্গীতো, তস্স অত্থং পকাসযিস্সামীতি যোজনা কাতব্বা. ৰেদেন পঞ্ঞায ঈহতি পৰত্ততীতি ৰেদেহো, তেন মুনিনা. অভিণ্হসোতি বহুসো. অভিধম্মস্সাতি এতং ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন যোজেতব্বং. ইদানি যো অত্থপ্পকাসনস্স নিস্সযো, তং দস্সেতুং ‘‘আদিতো’’তিআদিমাহ. তত্থ আদিতোতি আদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং.

১৩. যা অট্ঠকথা সঙ্গীতা, কস্স পন সা অট্ঠকথাতি? অঞ্ঞস্স ৰুত্তস্স অভাৰা ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি ৰুত্তং, অধিকারৰসেন ‘‘তস্স অভিধম্মস্সা’’তি ৰিঞ্ঞাযতি. সঙ্গীতাতি অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তা, পচ্ছাপি চ দুতিযততিযসঙ্গীতীসু অনুসঙ্গীতা.

১৪-১৬. অভিসঙ্খতাতি রচিতা. ততোতি অট্ঠকথাতো. তন্তিনযানুগন্তি তন্তিগতিং অনুগতং. ভাসন্তি মাগধভাসং. নিকাযন্তরলদ্ধীহীতি অন্তরন্তরা অনুপ্পৰেসিতাহি. অসম্মিস্সন্তি অৰোকিণ্ণং. অনাকুলন্তি সনিকাযেপি অনাৰিলং পরিচ্ছিন্নং. অসম্মিস্সো অনাকুলো চ যো মহাৰিহারৰাসীনং অত্থৰিনিচ্ছযো, তং দীপযন্তো অত্থং পকাসযিস্সামীতি. এতেন তিপিটকচূল়নাগত্থেরাদীহি ৰুত্তো থেরৰাদোপি সঙ্গহিতো হোতি. অথ ৰা তম্বপণ্ণিভাসং অপনেত্ৰা মাগধভাসঞ্চ আরোপেত্ৰা পকাসিযমানো যো অভিধম্মস্স অত্থো অসম্মিস্সো অনাকুলোযেৰ চ হোতি মহাৰিহারৰাসীনঞ্চ ৰিনিচ্ছযভূতো, তং অত্থং ‘‘এসো মহাৰিহারৰাসীনং ৰিনিচ্ছযো’’তি দীপযন্তো পকাসযিস্সামি. তপ্পকাসনেনেৰ হি সো তথা দীপিতো হোতীতি.

১৭. তোসযন্তো ৰিচক্খণেতি ৰিচক্খণে তোসযন্তো গহেতব্বং গহেত্ৰানাতি এৰং যোজেত্ৰা ‘‘গহেতব্বট্ঠানেযেৰ গহিতং সুট্ঠু কত’’ন্তি এৰং তোসযন্তোতি অত্থং ৰদন্তি. এৰং সতি গহেতব্বগ্গহণেনেৰ তোসনং কতং, ন অঞ্ঞেন অত্থপ্পকাসনেনাতি এতং আপজ্জেয্য. তোসযন্তো অত্থং পকাসযিস্সামীতি এৰং পন যোজনায সতি গহেতব্বগ্গহণং অঞ্ঞঞ্চ সব্বং অত্থপ্পকাসনং হোতীতি সব্বেন তেন তোসনং কতং হোতি, তস্মা তোসযন্তো অত্থং পকাসযিস্সামীতি যুত্তরূপা.

১৮-২০. ইদানি যং অত্থপ্পকাসনং কত্তুকামো, তস্স মহত্তং পরিহরিতুং ‘‘কম্মট্ঠানানী’’তিআদিমাহ. অত্থৰণ্ণনন্তি এত্থ ৰণ্ণনা নাম ৰিৰরিত্ৰা ৰিত্থারেত্ৰা ৰচনং. ইতীতি ‘‘অপনেত্ৰা ততো ভাস’’ন্তি এৰমাদিনা যথাদস্সিতপ্পকারেন. ইতি সোতূনং উস্সাহুপ্পাদনস্স হেতুং দস্সেতি. অভিধম্মকথন্তি অভিধম্মট্ঠকথং. নিসামেথাতি সুণাথ. ইদানি অৰস্সং অযং সোতব্বাযেৰাতি দল়্হং উস্সাহেন্তো আহ ‘‘দুল্লভা হি অযং কথা’’তি.

ৰীসতিগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদানকথাৰণ্ণনা

অট্ঠসালিনিং তাৰ ৰণ্ণেন্তেহি আচরিযেহি তস্সা সন্নিৰেসো ৰিভাৰেতব্বো. তস্মা ইদং ৰুচ্চতি –

‘‘ৰচনত্থো পরিচ্ছেদো, সন্নিৰেসো চ পাল়িযা;

সাগরেহি তথা চিন্তা, দেসনাহি গম্ভীরতা.

‘‘দেসনায সরীরস্স, পৰত্তিগ্গহণং তথা;

থেরস্স ৰাচনামগ্গ-তপ্পভাৰিততাপি চ.

‘‘পটিৰেধা তথা বুদ্ধ-ৰচনাদীহি আদিতো;

আভিধম্মিকভাৰস্স, সাধনং সব্বদস্সিনো.

‘‘ৰিনযেনাথ গোসিঙ্গ-সুত্তেন চ মহেসিনা;

ভাসিতত্তস্স সংসিদ্ধি, নিদানেন চ দীপিতা.

‘‘পকাসেত্ৰা ইমং সব্বং, পটিঞ্ঞাতকথা কতা;

অট্ঠসালিনিযা এতং, সন্নিৰেসং ৰিভাৰযে’’তি.

ৰচনত্থৰিজাননেন ৰিদিতাভিধম্মসামঞ্ঞত্থস্স অভিধম্মকথা ৰুচ্চমানা সোভেয্যাতি অভিধম্মপরিজাননমেৰ আদিম্হি যুত্তরূপন্তি তদত্থং পুচ্ছতি ‘‘তত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো’’তি. তত্থ তত্থাতি ‘‘অভিধম্মস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৰুত্তং, তস্মিং. ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতং, সো অভিধম্মো কেনট্ঠেন অভিধম্মোতি অত্থো. তত্থাতি ৰা ‘‘অভিধম্মকথ’’ন্তি এতস্মিং ৰচনে যো অভিধম্মো ৰুত্তো, সো কেনট্ঠেন অভিধম্মোতি অত্থো. ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেনাতি এত্থ ধম্মো অতিরেকো ধম্মাতিরেকো, সুত্তন্তাধিকা পাল়ীতি অত্থো. ধম্মো ৰিসেসো ধম্মৰিসেসো ধম্মাতিসযো, ৰিচিত্তা পাল়ীতি অত্থো, ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসা এৰ অত্থো ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠো. দ্ৰিন্নম্পি অত্থানং অভিধম্মসদ্দস্স অত্থভাৰেন সামঞ্ঞতো একৰচননিদ্দেসো কতো. তস্মাতি যস্মা ‘‘অভিক্কমন্তি, অভিক্কন্তৰণ্ণা’’তিআদীসু ৰিয অতিরেকৰিসেসট্ঠদীপকো অভিসদ্দো, তস্মা অযম্পি ধম্মো ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো.

তত্থ সিযা – ‘‘অভিক্কমন্তি, অভিক্কন্তৰণ্ণা’’তি এত্থ ধাতুসদ্দস্স পুরতো পযুজ্জমানো অভিসদ্দো কিরিযায অতিরেকৰিসেসভাৰদীপকো হোতীতি যুত্তং উপসগ্গভাৰতো, ধম্মসদ্দো পন ন ধাতুসদ্দোতি এতস্মা পুরতো অভিসদ্দো পযোগমেৰ নারহতি. অথাপি পযুজ্জেয্য, কিরিযাৰিসেসকা উপসগ্গা, ন চ ধম্মো কিরিযাতি ধম্মস্স অতিরেকৰিসেসভাৰদীপনং ন যুত্তন্তি? নো ন যুত্তং. অঞ্ঞস্সপি হি উপসগ্গস্স অধাতুসদ্দা পুরতো পযুজ্জমানস্স অকিরিযাযপি অতিরেকৰিসেসভাৰদীপকস্স দস্সনতোতি এতমত্থং ৰিভাৰেতুং অতিছত্তাদিউদাহরণং দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা’’তিআদি. এৰমেৰাতি যথা ছত্তাতিরেকছত্তৰিসেসাদিঅত্থেন অতিছত্তাদযো হোন্তি অতিসদ্দস্স উপসগ্গস্স অধাতুসদ্দস্সপি পুরতো পযুজ্জমানস্স অকিরিযায চ তব্ভাৰদীপকত্তা, এৰমযম্পি ধম্মো ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৰুচ্চতি অভি-সদ্দস্স উপসগ্গস্স অধাতুসদ্দস্সপি পুরতো পযুজ্জমানস্স অকিরিযায চ তব্ভাৰদীপকত্তাতি অধিপ্পাযো.

একদেসেনেৰ ৰিভত্তাতি ‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা? রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. কতমো চ, ভিক্খৰে, রূপক্খন্ধো? যং কিঞ্চি রূপং অতীতা…পে… সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো’’তিএৰমাদিনা (সং. নি. ৩.৪৮; ৰিভ. ২) উদ্দেসনিদ্দেসমত্তেনেৰ ৰিভত্তা, ‘‘তত্থ কতমং রূপং অতীত’’ন্তিএৰমাদিনা (ৰিভ. ৩) পটিনিদ্দেসস্স অভিধম্মভাজনীযস্স পঞ্হপুচ্ছকস্স চ অভাৰা ন নিপ্পদেসেন. অভিধম্মং পত্ৰা পন…পে… নিপ্পদেসতোৰ ৰিভত্তা, তস্মা অযম্পি ধম্মো ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৰুচ্চতি নিপ্পদেসানং তিণ্ণম্পি নযানং অতিরেকপাল়িভাৰতো ৰিসেসপাল়িভাৰতো চাতি অধিপ্পাযো. সুত্তন্তে বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং একতো অনাগতত্তা ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তী’’তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদে তস্স তস্স পচ্চযধম্মস্স পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযভাৰো উদ্দিট্ঠো, উদ্দিট্ঠধম্মানঞ্চ কুসলাদিভাৰো পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বো, ন চেত্থ ‘‘অৰিজ্জাসঙ্খারা’’তি এৰং ৰুত্তো উদ্দেসো অত্থীতি পঞ্হপুচ্ছকং নত্থি. সুত্তন্তে পঞ্চ সিক্খাপদানি উদ্দিট্ঠানি পাণাতিপাতা ৰেরমণীতিআদীনি. সা পন ৰেরমণী যদি সভাৰকিচ্চাদিৰসেন ৰিভজীযেয্য, ‘‘আরতি ৰিরতী’’তিআদিনা অভিধম্মভাজনীযমেৰ হোতি. অথাপি চিত্তুপ্পাদৰসেন ৰিভজীযেয্য, তথাপি অভিধম্মভাজনীযমেৰ হোতি. অঞ্ঞো পন ৰেরমণীনং ৰিভজিতব্বপ্পকারো নত্থি, যেন পকারেন সুত্তন্তভাজনীযং ৰত্তব্বং সিযা. তস্মা সিক্খাপদৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি.

ৰচনত্থতো অভিধম্মে ঞাতে পরিচ্ছেদতো ঞাপেতুং আহ ‘‘পকরণপরিচ্ছেদতো’’তিআদি. কতিপযাৰ পঞ্হৰারা অৰসেসাতি ধম্মহদযৰিভঙ্গে অনাগতা হুত্ৰা মহাধম্মহদযে আগতা ধম্মহদযৰিভঙ্গৰচনৰসেন অৰসেসা কতিপযাৰ পঞ্হৰারাতি অত্থো. এত্থেৰ সঙ্গহিতাতি ‘‘অপুব্বং নত্থী’’তি ৰুত্তং. অপ্পমত্তিকাৰ তন্তি অৰসেসাতি ধম্মহদযৰিভঙ্গে অনাগন্ত্ৰা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো যদি পথৰীআদীনং ৰিত্থারকথা মহাধাতুকথা রূপকণ্ডধাতুৰিভঙ্গাদীসু, অথ ধাতুকথায ৰিত্থারকথা ধাতুকথায অনাগন্ত্ৰা মহাধাতুকথায আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৰাতি অধিপ্পাযো.

যং পন ৰুত্তং ‘‘সাৰকভাসিতত্তা ছড্ডেথ ন’’ন্তি, তং বুদ্ধভাসিতভাৰদস্সনেন পটিসেধেতুং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো হী’’তিআদিমাহ. চতূসু পঞ্হেসূতি ‘‘উপলব্ভতি নুপলব্ভতী’’তি পটিঞ্ঞায গহিতায পটিক্খেপগহণত্থং ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তি ৰুত্তং সচ্চিকট্ঠং নিস্সযং কত্ৰা উপাদায পৰত্তা দ্ৰেপি পঞ্চকা একো পঞ্হো, ‘‘সব্বত্থা’’তি সরীরং সব্বং ৰা দেসং উপাদায পৰত্তা একো, ‘‘সব্বদা’’তি কালমুপাদায একো, ‘‘সব্বেসূ’’তি যদি খন্ধাযতনাদযো গহিতা, তে উপাদায পৰত্তা, অথ পন ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো সব্বত্থ সব্বদা’’তি এতেহি ন কোচি সচ্চিকট্ঠো দেসো কালো ৰা অগ্গহিতো অত্থি, তে পন সামঞ্ঞৰসেন গহেত্ৰা অনুযোগো কতো, ন ভেদৰসেনাতি ভেদৰসেন গহেত্ৰা অনুযুঞ্জিতুং ‘‘সব্বেসূ’’তি ৰুত্তা সচ্চিকট্ঠদেসকালপ্পদেসে উপাদায চ পৰত্তা একোতি এতেসু চতূসু. দ্ৰিন্নং পঞ্চকানন্তি এত্থ ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি…পে… মিচ্ছা’’তি একং, ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতি…পে… মিচ্ছা’’তি (কথা. ১৮) একং, ‘‘ত্ৰং চে পন মঞ্ঞসি…পে… ইদং তে মিচ্ছা’’তি (কথা. ৩) একং, ‘‘এসে চে দুন্নিগ্গহিতে…পে… ইদং তে মিচ্ছা’’তি একং, ‘‘ন হেৰং নিগ্গহেতব্বে, তেন হি যং নিগ্গণ্হাসি…পে… সুকতা পটিপাদনা’’তি (কথা. ১০) একন্তি এৰং নিগ্গহকরণং, পটিকম্মকরণং, নিগ্গহস্স সুনিগ্গহভাৰং ইচ্ছতো পটিঞ্ঞাঠপনেন পটিকম্মৰেঠনং, পটিকম্মস্স দুপ্পটিকম্মভাৰং ইচ্ছতো তংনিদস্সনেন নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৰদস্সনেন নিগ্গহনিব্বেঠনং, অনিগ্গহভাৰারোপনাদিনা ছেদোতি অযং একো পঞ্চকো, যো অট্ঠকথাযং অনুলোমপঞ্চকপটিকম্মচতুক্কনিগ্গহচতুক্কউপনযনচতুক্কনিগমনচতুক্ক নামেহি সকৰাদিপুব্বপক্খে অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকোতি ৰুত্তো, পরৰাদিপুব্বপক্খে চ এৰমেৰ পচ্চনীযানুলোমপঞ্চকোতি ৰুত্তো. এৰং দ্ৰে পঞ্চকা ৰেদিতব্বা. এৰং সেসপঞ্হেসুপীতি অট্ঠ পঞ্চকা অট্ঠমুখা ৰাদযুত্তীতি ৰুত্তা. যুত্তীতি উপাযো, ৰাদস্স যুত্তি ৰাদযুত্তি, ৰাদপ্পৰত্তনস্স উপাযোতি অত্থো.

অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে আদিনিগ্গহং দস্সেত্ৰা পচ্চনীযানুলোমপঞ্চকে চ আদিনিগ্গহমেৰ দস্সেত্ৰা মাতিকং দীপেতুং ‘‘সা পনেসা’’তিআদিমাহ. পুগ্গলোতি অত্তা সত্তো জীৰো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৰা লব্ভতি. সচ্চিকট্ঠপরমট্ঠেনাতি মাযামরীচিআদযো ৰিয নাভূতাকারেন, অনুস্সৰাদীহি গহেতব্বা ৰিয ন অনুত্তমত্থভাৰেন, অথ খো ভূতেন উত্তমত্থভাৰেন উপলব্ভতীতি পুচ্ছতি. ইতরো তাদিসং ইচ্ছন্তো পটিজানাতি. পুন যো সচ্চিকট্ঠপরমট্ঠেন উপলব্ভতি, সো সচ্চিকট্ঠপরমট্ঠতো অঞ্ঞো তদাধারো, অঞ্ঞত্র ৰা তেহি, তেসং ৰা আধারভূতো, অনঞ্ঞো ৰা ততো রুপ্পনাদিসভাৰতো সপ্পচ্চযাদিসভাৰতো ৰা উপলব্ভমানো আপজ্জতীতি অনুযুঞ্জতি ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো…পে… পরমট্ঠেনা’’তি. ইতরো পুগ্গলস্স রূপাদীহি অঞ্ঞত্তং অনঞ্ঞত্তঞ্চ অনিচ্ছন্তো ‘‘ন হেৰ’’ন্তি পটিক্খিপতি. পুন সকৰাদী পটিঞ্ঞায একত্তাপন্নং অপ্পটিক্খিপিতব্বং পটিক্খিপতীতি কত্ৰা নিগ্গহং আরোপেন্তো আহ ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি. ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তি পুট্ঠো সকৰাদী পুগ্গলদিট্ঠিং পটিসেধেন্তো ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. পুন ইতরো যো সচ্চিকট্ঠেন নুপলব্ভতি পুগ্গলো, সো সচ্চিকট্ঠপরমট্ঠতো অঞ্ঞো ৰা অনঞ্ঞো ৰা নুপলব্ভতীতি আপজ্জতি অঞ্ঞস্স পকারস্স অভাৰাতি অনুযুঞ্জতি ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো…পে… পরমট্ঠেনা’’তি. যস্মা পন পুগ্গলো সব্বেন সব্বং নুপলব্ভতি, তস্মা তস্স অঞ্ঞত্তানঞ্ঞত্তানুযোগো অননুযোগো পুগ্গললদ্ধিং পটিসেধেন্তস্স অনাপজ্জনতোতি ‘‘ন হেৰ’’ন্তি পটিক্খিপতি. ইতরো পটিঞ্ঞায আপজ্জনলেসমেৰ পস্সন্তো অৰিপরীতং অত্থং অসম্বুজ্ঝন্তোযেৰ নিগ্গহং আরোপেতি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি.

ইতীতি যং দিস্ৰা মাতিকা ঠপিতা, এৰং দেসিতত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা কিন্তি যেন পকারেন বুদ্ধভাসিতং নাম জাতং, তং নিদস্সনং কিন্তি অত্থো. যতোনিদানন্তি যংকারণা ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনাদিনিদানন্তি অত্থো. পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাতি তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চসম্পযুত্তা সঞ্ঞাকোট্ঠাসা. সমুদাচরন্তীতি অজ্ঝাচরন্তি. এত্থ চেতি এতেসু আযতনাদীসু তণ্হামানদিট্ঠীহি অভিনন্দিতব্বং অভিৰদিতব্বং অজ্ঝোসিতব্বঞ্চ নত্থি চে. ননু নত্থিযেৰ, কস্মা ‘‘নত্থি চে’’তি ৰুত্তন্তি? সচ্চং নত্থি, অপ্পহীনাভিনন্দনাভিৰদনজ্ঝোসানানং পন পুথুজ্জনানং অভিনন্দিতব্বাদিপ্পকারানি আযতনাদীনি হোন্তীতি তেসং ন সক্কা ‘‘নত্থী’’তি ৰত্তুং, পহীনাভিনন্দনাদীনং পন সব্বথা নত্থীতি ‘‘নত্থি চে’’তি ৰুত্তং. এসেৰন্তোতি অভিনন্দনাদীনং নত্থিভাৰকরো মগ্গো তপ্পটিপ্পস্সদ্ধিভূতং ফলং ৰা রাগানুসযাদীনং অন্তো অৰসানং, অপ্পৰত্তীতি অত্থো.

জানং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতি. ন হি পদেসঞাণৰা জানিতব্বং সব্বং জানাতীতি. পস্সং পস্সতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞাচক্খুধম্মচক্খুবুদ্ধচক্খুসমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি পস্সিতব্বং পস্সতি. অথ ৰা জানং জানাতীতি যথা অঞ্ঞে সৰিপল্লাসা কামরূপপরিঞ্ঞাৰাদিনো জানন্তাপি ৰিপল্লাসৰসেন জানন্তি, ন এৰং ভগৰা, ভগৰা পন পহীনৰিপল্লাসত্তা জানন্তো জানাতিযেৰ, দিট্ঠিদস্সনস্স চ অভাৰা পস্সন্তো পস্সতিযেৰাতি অত্থো. চক্খুভূতোতি পঞ্ঞাচক্খুমযত্তা সত্তেসু চ তদুপ্পাদনতো লোকস্স চক্খুভূতো. ঞাণভূতোতি এতস্স চ এৰমেৰ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মা বোধিপক্খিযা. ব্রহ্মা মগ্গো, তেহি উপ্পন্নত্তা লোকস্স চ তদুপ্পাদনতো তব্ভূতো. ৰত্তাতি চতুসচ্চধম্মে ৰদতীতি ৰত্তা. পৰত্তাতি চিরং সচ্চপ্পটিৰেধং পৰত্তেন্তো ৰদতীতি পৰত্তা. অত্থস্স নিন্নেতাতি অত্থং উদ্ধরিত্ৰা দস্সেতা, পরমত্থং ৰা নিব্বানং পাপযিতা. অমতস্স দাতাতি অমতসচ্ছিকিরিযং সত্তেসু উপ্পাদেন্তো অমতং দদাতীতি অমতস্স দাতা. বোধিপক্খিযধম্মানং তদাযত্তভাৰতো ধম্মস্সামী. সুৰণ্ণালিঙ্গন্তি সুৰণ্ণমযং আলিঙ্গং খুদ্দকমুদিঙ্গং. সুপুপ্ফিতসতপত্তপদুমমিৰ সস্সিরিকং সসোভং সুপুপ্ফিতসতপত্তসস্সিরিকং.

অনুমোদিতকালতো পট্ঠায…পে… বুদ্ধভাসিতং নাম জাতন্তি এতেন অনুমোদনা বুদ্ধভাসিতভাৰস্স কারণন্তি অযমত্থো ৰুত্তো ৰিয দিস্সতি, এৰঞ্চ সতি কথাৰত্থুস্স বুদ্ধভাসিতভাৰো ন সিযা অননুমোদিতত্তা, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো – ‘‘মহাকচ্চাযনো এৰং ৰিভজিস্সতী’’তি দিস্ৰা ভগৰা মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা ৰিহারং পৰিট্ঠো, তথেৰ চ থেরো ভগৰতা দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায ৰিভজীতি বুদ্ধভাসিতং নাম জাতং, তং পন অনুমোদনায পাকটং জাতন্তি এতমত্থং সন্ধায ‘‘এৰং সত্থারা…পে… নাম জাত’’ন্তি ৰুত্তন্তি.

ইদানি পাল়িযা সন্নিৰেসং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ধম্মসঙ্গণীপকরণে’’তিআদিমাহ. কামাৰচরকুসলতো অট্ঠাতি কামাৰচরকুসলে চত্তারো খন্ধে গহেত্ৰা ততো অট্ঠ চিত্তানি উদ্ধরতি. পঠমা ৰিভত্তীতিপি ৰদন্তি. একূননৰুতি চিত্তানীতি যত্থ এতানি চিত্তানি ৰিভত্তানি, তে পাল়িপ্পদেসা ‘‘একূননৰুতি চিত্তানী’’তি ৰুত্তা. তেসঞ্চ সমুদাযো চিত্তৰিভত্তি, তস্মা উপপন্নমেতং ‘‘একূননৰুতি চিত্তানি চিত্তৰিভত্তী’’তি. মাতিকঞ্চ উদ্দিসিত্ৰা তত্থ একেকং পদং উদ্ধরিত্ৰা যস্মা চিত্তানি ৰিভত্তানি, তস্মা মাতিকাপি চিত্তৰিভত্তিঅন্তোগধাযেৰাতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডং মাতিকাপদভাজনীযৰসেন দুৰিধন্তি ইদম্পি ৰচনং যুজ্জতি.

মূলতোতি ‘‘তীণি কুসলমূলানী’’তিআদিনা (ধ. স. ৯৮৫) কুসলাদীনং মূলৰসেন সঙ্খিপিত্ৰা ৰচনং. ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা খন্ধতো. ‘‘কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা দ্ৰারতো. ‘‘সুখভূমিযং কামাৰচরে’’তিআদিনা (ধ. স. ৯৮৮) ভূমিতো. অত্থোতি হেতুফলং. ধম্মোতি হেতু. ‘‘তীণি কুসলমূলানি তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিনা (ধ. স. ৯৮৫-৯৮৬) হেতুৰসেন সঙ্গহো ধম্মতো নিক্খেপো. ‘‘তংসম্পযুত্তো, তংসমুট্ঠানা তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তিআদিনা (ধ. স. ৯৮৫-৯৮৬) হেতুফলৰসেন সঙ্গহো অত্থতো নিক্খেপো. অথ ৰা ধম্মোতি ভাসিতো. অত্থোতি ভাসিতত্থো. ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তি (ধ. স. ১০৫৯) ধম্মো. ‘‘তত্থ কতমে তযো কুসলহেতূ অলোভো’’তিআদি (ধ. স. ১০৬০) অত্থো, সো চ ধম্মো. ‘‘তত্থ কতমো অলোভো’’তিআদি (ধ. স. ১০৬১) অত্থোতি এৰং অত্থধম্মৰসেন নিক্খেপো ৰেদিতব্বো. নামতোতি ‘‘তীণি কুসলমূলানী’’তি ৰুত্তধম্মানং অলোভোতিআদিনামৰসেন. লিঙ্গতোতি উদ্দিট্ঠস্স একস্সেৰ ধম্মস্স ‘‘অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্ত’’ন্তি (ধ. স. ১০৬১) পুরিসাদিলিঙ্গৰসেন নিক্খেপো.

গণনচারন্তি গণনপ্পৰত্তিং. সমানেন্তীতি সমানং করোন্তি পূরেন্তি, তথা সমানেতব্বন্তি এত্থাপি. ‘‘ৰিজ্জাভাগিনো অৰিজ্জাভাগিনো’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১০১) এৰমাদীসু এত্থ ৰিঞ্ঞাতেসু আভিধম্মিকত্থেরা সুত্তন্তং সুণন্তা চিন্তেন্তা চ সুত্তন্তেসু ‘‘ৰিজ্জাভাগিনো’’তিআদীসু আগতেসু অত্থস্স ৰিঞ্ঞাতত্তা ন কিলমন্তীতি এতমত্থং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘আভিধম্মিকত্থেরানং…পে… অকিলমত্থং ঠপিতা’’তি.

অনমতগ্গোতি অঞ্ঞাতগ্গো. খন্ধন্তরন্তি খন্ধনানত্তং, খন্ধমেৰ ৰা. গহেতুং অসক্কুণেয্যত্তা সণ্হং, সুখুমায পঞ্ঞায গহেতব্বতো সুখুমঞ্চ ধম্মং সণ্হসুখুমধম্মং. বলৰতা ঞাণৰেগেন পৰত্তত্তা বলৰতো ঞাণৰেগস্স নিমিত্তভাৰতো চ বলৰং. গম্ভীরমেৰ গম্ভীরগতং, গম্ভীরানি ৰা গতানি গমনানি এতস্স সন্তীতি গম্ভীরগতং. যথানুপুব্বন্তি যথানুপুব্বেন. নিখিলেনাতি নিরৰসেসেন দেসিতং, পঞ্চখিলরহিতেন ৰা ভগৰতা দেসিতং. রূপগতংৰাতি হত্থগতং রূপং ৰিয চক্খুনা. ‘‘পটিৰেধঞাণেন সমন্তপট্ঠানং যো পস্সতি, সো অত্থেৰ, নো নত্থী’’তি অত্তানং সন্ধায থেরো ৰদতীতি.

খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে আগতেসু একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসু অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতানি অপনেত্ৰা সেসা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো চ উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰেন দিগুণিতানি দিযড্ঢকিলেসসহস্সানি দসাধিকানি হোন্তি, অপ্পকং পন ঊনমধিকং ৰা ন গণনূপগং হোতীতি ‘‘দিযড্ঢকিলেসসহস্স’’ন্তি ৰুত্তং. ইতরেসং অতীতাদিভাৰামসনা অগ্গহণং খেপনে দট্ঠব্বং.

মেচকপটাতি নীলনিভা পটা. চিত্তসমুট্ঠানা ৰণ্ণধাতূতি চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানা ৰণ্ণধাতূতি অত্থো গহেতব্বো. কস্মা? ন হি চিত্তসমুট্ঠানং রূপং বহি নিগচ্ছতীতি, চিত্তসমুট্ঠানরূপপরম্পরায আগতত্তা পন এৰং ৰুত্তং. অথ ৰা চিত্তসমুট্ঠানা ৰণ্ণধাতূতি এত্থ পচ্চযউতুসদ্দানং লোপং কত্ৰা সোযেৰ পুব্বে ৰুত্তো অত্থো সুৰণ্ণতা সুস্সরতা ৰিয. এত্থ হি ‘‘সুস্সরতা’’তি উপাদিন্নকাধিকারে আগতং, ন চ সদ্দো উপাদিন্নকো অত্থি, তস্মা উপাদিন্নকরূপওট্ঠতালুআদিনিস্সযত্তা এৰং ৰুত্তন্তি, এৰমেত্থাপি চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানং সন্ধায ‘‘চিত্তসমুট্ঠানা ৰণ্ণধাতূ’’তি ৰদতি.

কাযসক্খিন্তি পচ্চক্খং. দন্তাৰরণন্তি ওট্ঠদ্ৰযং. মুখাদানন্তি মুখৰিৰরং. সিলিট্ঠন্তি সংগতং সুসণ্ঠিতং. সরে নিমিত্তং গহেত্ৰাতি ‘‘ধম্মো এসো ৰুচ্চতী’’তি ধম্মস্সরৰসেন নিমিত্তং গহেত্ৰা, ন কিলেসানুব্যঞ্জনৰসেন. একপ্পহারেনাতি এত্থ পহারোতি দিৰসস্স ততিযো ভাগো ৰুচ্চতি. এৰং সন্তেতি পুব্বে ৰুত্তমগ্গহেত্ৰা ৰাচনামগ্গস্স থেরপ্পভৰত্তৰচনমেৰ গহেত্ৰা তেন পুরিমৰচনঞ্চ পটিক্খিপন্তো চোদেতি.

তেনেতমেতস্সাতি ৰিনযস্স. অত্তত্থপরত্থাদিভেদেতি যো তং সুত্তং সজ্ঝাযতি সুণাতি ৰাচেতি চিন্তেতি দেসেতি, সুত্তেন সঙ্গহিতো সীলাদিঅত্থো তস্সপি হোতি, তেন পরস্স সাধেতব্বতো পরস্সপি হোতীতি তদুভযং তং সুত্তং সূচেতি দীপেতি. তথা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থে লোকিযলোকুত্তরত্থেতি এৰমাদিভেদে অত্থে আদিসদ্দেন সঙ্গণ্হাতি. অত্থসদ্দো চাযং হিতপরিযাযৰচনং, ন ভাসিতত্থৰচনং. যদি সিযা, সুত্তং অত্তনোপি ভাসিতত্থং সূচেতি পরসুত্তস্সপীতি অযমত্থো সিযা, সুত্তেন চ যো অত্থো পকাসিতো, সো তস্সেৰ হোতীতি ন তেন পরত্থো সূচিতো হোতি, তেন চ সূচেতব্বস্স পরত্থস্স নিৰত্তেতব্বস্স অভাৰা অত্তগ্গহণং ন কত্তব্বং, অত্তত্থপরত্থৰিনিমুত্তস্স ভাসিতত্থস্স অভাৰা আদিগ্গহণঞ্চ ন কত্তব্বং, তস্মা যথাৰুত্তস্স অত্থস্স সুত্তে অসম্ভৰতো সুত্তাধারস্স পুগ্গলস্স ৰসেন অত্তত্থপরত্থা ৰুত্তা.

অথ ৰা সুত্তং অনপেক্খিত্ৰা যে অত্তত্থাদযোপি অত্থপ্পভেদা ৰুত্তা নিদ্দেসে (মহানি. ৬৯; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ‘‘অত্তত্থো পরত্থো উভযত্থো দিট্ঠধম্মিকো অত্থো সম্পরাযিকো অত্থো উত্তানো অত্থো গম্ভীরো অত্থো গুল়্হো অত্থো পটিচ্ছন্নো অত্থো নেয্যো অত্থো নীতো অত্থো অনৰজ্জো অত্থো নিক্কিলেসো অত্থো ৰোদানো অত্থো পরমত্থো অত্থো’’তি, তে সুত্তং সূচেতীতি অত্থো. অথ ৰা ‘‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতী’’তি অত্তত্থং, ‘‘অপ্পিচ্ছকথঞ্চ পরেসং কত্তা হোতী’’তি পরত্থং সূচেতীতি. এৰং ‘‘অত্তনা চ পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতী’’তিআদিসুত্তানি (অ. নি. ৪.৯৯) যোজেতব্বানি. ৰিনযাভিধম্মেহি চ ৰিসেসেত্ৰা সুত্তসদ্দস্স অত্থো ৰত্তব্বো, তস্মা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসপ্পৰত্তায দেসনায অত্তহিতপরহিতাদীনি সাতিসযং পকাসিতানি হোন্তি, ন আণাধম্মসভাৰৰসপ্পৰত্তাযাতি ইদমেৰ ‘‘অত্থানং সূচনতো সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.

সুত্তে চ আণাধম্মসভাৰা ৰেনেয্যজ্ঝাসযং অনুৰত্তন্তি, ন ৰিনযাভিধম্মেসু ৰিয ৰেনেয্যজ্ঝাসযো আণাধম্মসভাৰে অনুৰত্ততি, তস্মা ৰেনেয্যানং একন্তহিতপটিলাভসংৰত্তনিকা সুত্তন্তদেসনা হোতীতি ‘‘সুৰুত্তা চেত্থ অত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. পসৰতীতি ফলতি. ‘‘সুত্তাণা’’তি এতস্স অত্থং পকাসেতুং ‘‘সুট্ঠু চ নে তাযতী’’তি ৰুত্তং. অত্তত্থপরত্থাদিৰিধানেসু চ সুত্তস্স পমাণভাৰো তেসঞ্চ সঙ্গাহকত্তং যোজেতব্বং, তদত্থপ্পকাসনে পধানত্তা সুত্তস্স ইতরেহি ৰিসেসনঞ্চ. এতন্তি ‘‘অত্থানং সূচনতো’’তিআদিকং অত্থৰচনং. এতস্সাতি সুত্তস্স.

অভিক্কমন্তীতি এত্থ অভি-সদ্দো কমনস্স ৰুদ্ধিভাৰং অতিরেকত্তং দীপেতি. অভিক্কন্তেনাতি চ এত্থ কন্তিযা অধিকত্তং ৰিসেসভাৰন্তি যুত্তং কিরিযাৰিসেসকত্তা উপসগ্গস্স. অভিঞ্ঞাতা, অভিরাজা, অভিৰিনযেতি এত্থ লক্খণপূজিতপরিচ্ছিন্নেসু রত্তিআদীসু অভি-সদ্দো ৰত্ততীতি কথমেতং যুজ্জেয্যাতি? লক্খণকরণঞাণপূজনপরিচ্ছেদকিরিযাদীপনতো তাহি চ কিরিযাহি রত্তিরাজৰিনযানং যুত্তত্তা. ভাৰনাফরণৰুদ্ধীহি ৰুদ্ধিমন্তো. আরম্মণাদীহীতি আরম্মণসম্পযুত্তকম্মদ্ৰারপটিপদাদীহি. অৰিসিট্ঠন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠেসু ৰিনযসুত্তন্তাভিধম্মেসু অৰিসিট্ঠং সমানং পিটকসদ্দন্তি অত্থো. যথাৰুত্তেনেৰাতি ‘‘এৰং দুৰিধত্থেনা’’তিআদিনা নযেন.

কথেতব্বানং অত্থানং দেসকাযত্তেন আণাদিৰিধিনা অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা. সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপরাধাদিনা সাসিতব্বভাৰেন অনুসাসনং ৰিনযনং সাসনং. কথেতব্বস্স সংৰরাসংৰরাদিনো অত্থস্স কথনং ৰচনপটিবদ্ধকরণং কথা. ভেদ-সদ্দো ৰিসুং ৰিসুং যোজেতব্বো ‘‘দেসনাভেদং সাসনভেদং কথাভেদঞ্চ যথারহং পরিদীপযে’’তি. ভেদন্তি নানত্তং, নানাকরণন্তি অত্থো. সিক্খা চ পহানানি চ গম্ভীরভাৰো চ সিক্খাপহানগম্ভীরভাৰং, তঞ্চ পরিদীপযে. যন্তি পরিযত্তিআদিং. যথাতি উপারম্ভাদিহেতু পরিযাপুণনাদিপ্পকারেহি.

তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধাতি এত্থ তন্তিঅত্থো তন্তিদেসনা তন্তিঅত্থপটিৰেধো চ তন্তিৰিসযা হোন্তীতি ৰিনযপিটকাদীনং অত্থদেসনাপটিৰেধাধারভাৰো যুত্তো, পিটকানি পন তন্তিযোযেৰাতি ধম্মাধারভাৰো কথং যুজ্জেয্যাতি? তন্তিসমুদাযস্স অৰযৰতন্তিযা আধারভাৰতো, ধম্মাদীনঞ্চ দুক্খোগাহভাৰতো তেহি ৰিনযাদযো গম্ভীরাতি ৰিনযাদীনঞ্চ চতুব্বিধো গম্ভীরভাৰো ৰুত্তো, তস্মা ‘‘ধম্মাদযো এৰ দুক্খোগাহত্তা গম্ভীরা, ন ৰিনযাদযো’’তি ন চোদেতব্বমেতং. তত্থ পটিৰেধস্স দুক্করভাৰতো ধম্মত্থানং, দেসনাঞাণস্স দুক্করভাৰতো দেসনায চ দুক্খোগাহভাৰো ৰেদিতব্বো. পটিৰেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্করভাৰতো দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা.

হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদাতি এতেন ৰচনত্থেন ধম্মস্স হেতুভাৰো কথং ঞাতব্বোতি? ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতস্স সমাসপদস্স অৰযৰপদত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হি ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা. ‘‘ধম্মে পটিসম্ভিদা’’তি এত্থ হি ‘‘ধম্মে’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হী’’তি ৰুত্তং, ‘‘পটিসম্ভিদা’’তি এতস্স চ অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ঞাণ’’ন্তি, তস্মা হেতুধম্মসদ্দা একত্থা ঞাণপটিসম্ভিদাসদ্দা চাতি ইমমত্থং দস্সেন্তেন সাধিতো ধম্মস্স হেতুভাৰো. অত্থস্স হেতুফলভাৰো চ এৰমেৰ দট্ঠব্বো. যথাধম্মন্তি এত্থ ধম্ম-সদ্দো হেতুং হেতুফলঞ্চ সব্বং গণ্হাতি. সভাৰৰাচকো হেস, ন পরিযত্তিহেতুভাৰৰাচকো, তস্মা যথাধম্মন্তি যো যো অৰিজ্জাসঙ্খারাদিধম্মো, তস্মিং তস্মিন্তি অত্থো. ধম্মাভিলাপোতি অত্থব্যঞ্জনকো অৰিপরীতাভিলাপো. এতেন ‘‘তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮-৭২০) এত্থ ৰুত্তধম্মনিরুত্তিং দস্সেতি. অনুলোমাদিৰসেন ৰা কথনন্তি এতেন তস্সা ধম্মনিরুত্তিযা অভিলাপং কথনং তস্স ৰচনস্স পৰত্তনং দস্সেতি. অধিপ্পাযোতি এতেন ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি এতং ৰচনং ধম্মনিরুত্তাভিলাপং সন্ধায ৰুত্তং, ন তব্বিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাতি দস্সেতি.

সো চ লোকিযলোকুত্তরোতি এৰং ৰুত্তং অভিসমযং যেন পকারেন অভিসমেতি, যঞ্চ অভিসমেতি, যো চ তস্স সভাৰো, তেহি পাকটং কাতুং ‘‘ৰিসযতো অসম্মোহতো চ অত্থাদিঅনুরূপং ধম্মাদীসু অৰবোধো’’তি আহ. তত্থ হি ৰিসযতো অত্থাদিঅনুরূপং ধম্মাদীসু অৰবোধো অৰিজ্জাদিধম্মসঙ্খারাদিঅত্থতদুভযপঞ্ঞাপনারম্মণো লোকিযো অভিসমযো. অসম্মোহতো অত্থাদিঅনুরূপং ধম্মাদীসু অৰবোধো নিব্বানারম্মণো মগ্গসম্পযুত্তো যথাৰুত্তধম্মত্থপঞ্ঞত্তীসু সম্মোহৰিদ্ধংসনো লোকুত্তরো অভিসমযোতি. অভিসমযতো অঞ্ঞম্পি পটিৰেধত্থং দস্সেতুং ‘‘তেসং তেসং ৰা’’তিআদিমাহ. ‘‘পটিৰেধনং পটিৰেধো’’তি ইমিনা হি ৰচনত্থেন অভিসমযো, পটিৰিজ্ঝীযতীতি পটিৰেধোতি ইমিনা তংতংরূপাদিধম্মানং অৰিপরীতসভাৰো চ পটিৰেধোতি যুজ্জতি.

যথাৰুত্তেহি ধম্মাদীহি পিটকানং গম্ভীরভাৰং দস্সেতুং ‘‘ইদানি যস্মা এতেসু পিটকেসূ’’তিআদিমাহ. যো চেত্থাতি এতেসু তংতংপিটকগতেসু ধম্মাদীসু যো পটিৰেধো এতেসু চ পিটকেসু তেসং তেসং ধম্মানং যো অৰিপরীতসভাৰোতি যোজেতব্বো. দুক্খোগাহতা চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. অযং পনেত্থ ৰিসেসো ‘‘অৰিপরীতসভাৰসঙ্খাতো পটিৰেধো দুব্বিঞ্ঞেয্যতায এৰ দুক্খোগাহো’’তি.

যন্তি পরিযত্তিদুগ্গহণং সন্ধায ৰুত্তং. অত্থন্তি ভাসিতত্থং পযোজনত্থঞ্চ. ন উপপরিক্খন্তীতি ন ৰিচারেন্তি. ন নিজ্ঝানং খমন্তীতি নিজ্ঝানপঞ্ঞং ন খমন্তি, নিজ্ঝাযিত্ৰা পঞ্ঞায দিস্ৰা রোচেত্ৰা ন গহেতব্বা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি এৰং এতায পরিযত্তিযা ৰাদপ্পমোক্খানিসংসা অত্তনো উপরি পরেহি আরোপিতৰাদস্স নিগ্গহস্স পমোক্খপ্পযোজনা হুত্ৰা ধম্মং পরিযাপুণন্তি. ৰাদপ্পমোক্খোতি ৰা নিন্দাপমোক্খো. যস্স চত্থাযাতি যস্স চ সীলাদিপরিপূরণস্স অনুপাদাৰিমোক্খস্স ৰা অত্থায. ধম্মং পরিযাপুণন্তীতি ঞাযেন পরিযাপুণন্তীতি অধিপ্পাযো. অস্সাতি অস্স ধম্মস্স. নানুভোন্তীতি ন ৰিন্দন্তি. তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতত্তা উপারম্ভমানদপ্পমক্খপলাসাদিহেতুভাৰেন দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি. ভণ্ডাগারে নিযুত্তো ভণ্ডাগারিকো, ভণ্ডাগারিকো ৰিযাতি ভণ্ডাগারিকো, ধম্মরতনানুপালকো. অঞ্ঞং অত্থং অনপেক্খিত্ৰা ভণ্ডাগারিকস্সেৰ সতো পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি.

তাসংযেৰাতি অৰধারণং পাপুণিতব্বানং ছল়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদানং ৰিনযে পভেদৰচনাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. ৰেরঞ্জকণ্ডে হি তিস্সো ৰিজ্জাৰ ৰিভত্তাতি. দুতিযে তাসংযেৰাতি অৰধারণং চতস্সো পটিসম্ভিদা অপেক্খিত্ৰা কতং, ন তিস্সো ৰিজ্জা. তা হি ছসু অভিঞ্ঞাসু অন্তোগধাতি সুত্তে ৰিভত্তাযেৰাতি. ঞত্ৰা সঙ্গয্হমানন্তি যোজনা. তেসন্তি তেসং পিটকানং. সব্বম্পীতি সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং.

অত্থানুলোমনামতো অনুলোমিকো. অনুলোমিকত্তংযেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. একনিকাযম্পীতি একসমূহম্পি. পোণিকা চ চিক্খল্লিকা চ খত্তিযা, তেসং নিৰাসো পোণিকনিকাযো চিক্খল্লিকনিকাযো চ. এৰং ধম্মক্খন্ধতো চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানীতি বুদ্ধৰচনপিটকাদীনি নিট্ঠাপেত্ৰা অনেকচ্ছরিযপাতুভাৰপটিমণ্ডিতায সঙ্গীতিযা পঠমবুদ্ধৰচনাদিকো সব্বো ৰুত্তপ্পভেদো অঞ্ঞোপি উদ্দানসঙ্গহাদিভেদো সঙ্গীতিযা ঞাযতীতি এতস্স দস্সনত্থং ‘‘এৰমেতং সব্বম্পী’’তিআদি আরদ্ধং. অযং অভিধম্মো পিটকতো অভিধম্মপিটকন্তিআদিনা পিটকাদিভাৰদস্সনেনেৰ মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনভাৰো তথাগতস্স চ আদিতো আভিধম্মিকভাৰো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো.

এত্থ সিযা ‘‘যদি তথাগতভাসিতভাৰো অভিধম্মস্স সিদ্ধো সিযা, মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনভাৰো চ সিদ্ধো ভৰেয্য, সো এৰ চ ন সিদ্ধো’’তি তস্স ৰিনযাদীহি বুদ্ধভাসিতভাৰং সাধেতুং ৰত্থুং দস্সেন্তো ‘‘তং ধারযন্তেসু ভিক্খূসূ’’তিআদিমাহ. সব্বসামযিকপরিসাযাতি সব্বনিকাযিকপরিসায পঞ্চপি নিকাযে পরিযাপুণন্তিযা. ন উগ্গহিতন্তি সকলস্স ৰিনযপিটকস্স অনুগ্গহিতত্তা আহ. ৰিনযমত্তং উগ্গহিতন্তি ৰিভঙ্গদ্ৰযস্স উগ্গহিতত্তা আহ. ৰিনযং অৰিৰণ্ণেতুকামতায ‘‘অভিধম্মং পরিযাপুণস্সূ’’তি ভণন্তস্স অনাপত্তিং, অভিধম্মে অনোকাসকতং ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছন্তিযা পাচিত্তিযঞ্চ ৰদন্তেন ভগৰতা অভিধম্মস্স বুদ্ধভাসিতভাৰো দীপিতো বুদ্ধভাসিতেহি সুত্তাদীহিসহ ৰচনতো, বাহিরকভাসিতেসু চ ঈদিসস্স ৰচনস্স অভাৰা.

ইতোপি বলৰতরং আভিধম্মিকস্স সাধুকারদানেন ৰিচিকিচ্ছাৰিচ্ছেদস্স কতত্তা. কম্মতো অঞ্ঞং কম্মং কম্মন্তরং, তং কামাৰচরাদিং রূপাৰচরাদিভাৰেন, কণ্হৰিপাকাদিং সুক্কৰিপাকাদিভাৰেন কথেন্তো আলোল়েতি.

জিনচক্কেতি জিনসাসনে. ৰিসংৰাদেতীতি ৰিপ্পলম্ভেতি. ভেদকরৰত্থূসু একস্মিন্তি ‘‘ভাসিতং লপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেতী’’তি একস্মিং সন্দিস্সতি. উত্তরিপি এৰং ৰত্তব্বো…পে… ন অঞ্ঞেসং ৰিসযো…পে… নিদানকিচ্চং নাম নত্থীতি অপাকটানং কালদেসদেসকপরিসানং পাকটভাৰকরণত্থং তদুপদেসসহিতেন নিদানেন ভৰিতব্বং, অঞ্ঞেসং অৰিসযত্তা দেসকো পাকটো, ওক্কন্তিকালাদীনং পাকটত্তা কালো চ, দেৰলোকে দেসিতভাৰস্স পাকটত্তা দেসপরিসা চ পাকটাতি কিং নিদানকিচ্চং সিযাতি.

যত্থ খন্ধাদযো নিপ্পদেসেন ৰিভত্তা, সো অভিধম্মো নাম, তস্মা তস্স নিদানেন খন্ধাদীনং নিপ্পদেসতোপি পটিৰিদ্ধট্ঠানেন ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন থেরো ‘‘মহাবোধিনিদানো অভিধম্মো’’তি দস্সেতি. ‘‘সো এৰং পজানামি সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিত’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৫.১২) নযেন পচ্চযাদীহি ৰেদনং উপপরিক্খন্তো খন্ধাদিপদেসানং ৰেদনাক্খন্ধাদীনং ৰসেন ৰিহাসি. ধম্মেতি কুসলাদিঅরণন্তে.

ধম্মং পরিৰত্তেন্তোতি সাট্ঠকথং পাল়িং পরিৰত্তেন্তো এতং পরৰাদীচোদনং পত্ৰা ‘‘অযং পরৰাদী’’তিআদিমাহ. অম্হাদিসেসু নিদানং জানন্তেসু পটিসরণেসু ৰিজ্জমানেসু অপ্পটিসরণো অরঞ্ঞে কন্দন্তো ৰিয নিদানসব্ভাৰে সক্খিভূতেসুপি অম্হেসু ৰিজ্জমানেসু অসক্খিকং অড্ডং করোন্তো ৰিয হোতি, নিদানস্স অত্থিভাৰম্পি ন জানাতি, ননু এতং নিদানন্তি কথেন্তো এৰমাহ. একমেৰাতি দেসনানিদানমেৰ অজ্ঝাসযানুরূপেন দেসিতত্তা. দ্ৰে নিদানানীতি অধিগন্তব্বদেসেতব্বধম্মানুরূপেন দেসিতত্তা. অভিধম্মাধিগমস্স মূলং অধিগমং নিদেতীতি অধিগমনিদানং. বোধিঅভিনীহারসদ্ধাযাতি যায সদ্ধায দীপঙ্করদসবলস্স সন্তিকে বোধিযা চিত্তং অভিনীহরি পণিধানং অকাসি.

সুমেধকথাৰণ্ণনা

চতুরো চ অসঙ্খিযেতি (বু. ৰং. অট্ঠ. ২.১-২) উদ্ধং আরোহনৰসেন অতিক্কমিত্ৰা অমরং নাম নগরং অহোসীতি ৰচনসেসযোজনা কাতব্বা. দসহীতি হত্থিঅস্সরথভেরীসঙ্খমুদিঙ্গৰীণাগীতসম্মতাল়েহি ‘‘অস্নাথ পিৰথ খাদথা’’তি দসমেন সদ্দেন. তে পন একদেসেন দস্সেতুং ‘‘হত্থিসদ্দ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. হত্থিসদ্দন্তি করণত্থে উপযোগো দট্ঠব্বো. ভেরীসঙ্খরথানঞ্চ সদ্দেহি অৰিৰিত্তন্তি ৰা ঘোসিতন্তি ৰা যোজেতব্বং. হত্থিসদ্দন্তি ৰা হত্থিসদ্দৰন্তং নগরং. খাদথ পিৰথ চেৰাতি ইতি-সদ্দো ঞাতত্থত্তা অপ্পযুত্তো দট্ঠব্বো.

সব্বঙ্গসম্পন্নং উয্যানপোক্খরণীআদিসম্পন্নত্তা. লক্খণেতি ইত্থিলক্খণে পুরিসলক্খণে চ. ইতিহাসেতি পোরাণে. সধম্মেতি অত্তনো তেৰিজ্জধম্মে চ যঞ্ঞৰিধিআদিকে চ. পারমিন্তি পারঞাণং পারাধিগমং গতো. চিন্তেসহন্তি চিন্তেসিং অহং সুমেধভূতোতি সত্থা ৰদতি. অত্থি হেহিতীতি সো ৰিজ্জমানো ভৰিস্সতি. ন হেতুযেতি অভৰিতুং. এৰমেৰাতি এৰমেৰং. ন গৰেসতীতি ন গন্তুং এসতি ন ইচ্ছতি নানুগচ্ছতি ৰা. ধোৰেতি ধোৰন্তে. সেরীতি সাযত্তিকো. সযংৰসীতি সৰসো. মহাচোরসমো ৰিযাতি কাযসারাগৰসেন দুচ্চরিতানেসনেহি কুসলভণ্ডচ্ছেদনা. নাথাতি নাথৰন্তো. পঞ্চদোসৰিৰজ্জিতন্তি এৰমাদিকস্স অত্থো কেসুচি অট্ঠকথাপোত্থকেসু লিখিতোতি কত্ৰা ন ৰক্খাম.

সাসনেতি এত্থ তাপসসাসনং ঝানাভিঞ্ঞা চ. ৰসীভূতস্স সতো. মযি এৰংভূতে দীপঙ্করো জিনো উপ্পজ্জি. সোধেতি জনো. অঞ্জসং ৰটুমাযনন্তি পরিযাযৰচনেহি মগ্গমেৰ ৰদতি. মা নং অক্কমিত্থাতি এত্থ নন্তি পদপূরণমত্তে নিপাতো. ঘাতিযামহন্তি এত্থ চ অ-ইতি চ হং-ইতি চ নিপাতা, অহং-ইতি ৰা একো নিপাতো সানুনাসিকো কতো. আহুতীনন্তি দক্খিণাহুতীনং. মন্তি মম, মং ৰা অব্র্ৰি.

কপ্পে অতিক্কমিত্ৰা ৰুত্তেপি বোধিম্হি মাতাদিসংকিত্তনে সঙ্গণ্হিতুং ‘‘বোধি তস্স ভগৰতো’’তিআদিমাহ. সুখেনাতি উত্তমেন সুখেন. অসমোতি তাপসেহি অসমো. অভিঞ্ঞাসুখতোপি ৰিসিট্ঠং ঈদিসং বুদ্ধত্তব্যাকরণজং সুখং অলভিং. যাতি যানি নিমিত্তানি. আভুজতীতি আৰত্ততি. অভিরৰন্তীতি সদ্দং করোন্তি. ছুদ্ধাতি নিক্খন্তা. নুদ্ধংসতীতি ন উদ্ধং গচ্ছতি. উভযন্তি উভযৰচনং. ধুৰসস্সতন্তি একন্তসস্সতং, অৰিপরীতমেৰাতি অত্থো. আপন্নসত্তানন্তি গব্ভিনীনং. যাৰতাদস দিসা, তত্থ. ধম্মধাতুযাতি ধম্মধাতুযং, সব্বেসু ধম্মেসু ৰিচিনামীতি অত্থো.

যস্স সম্পুণ্ণো, তং ৰমতেৰ উদকং নিস্সেসং. এতেতি একিস্সাপি দানপারমিতায অনেকপ্পকারতায বহুৰচননিদ্দেসো কতো. পটিলগ্গিতং রক্খতীতি ৰচনসেসো, ভুম্মত্থে ৰা উপযোগো. চতূসু ভূমীসূতি পাতিমোক্খাদীসু সংৰরভূমীসু. অদ্ৰেজ্ঝমানসোতি কদাচি খমনং কদাচি অক্খমনং, কস্সচি খমনং কস্সচি অক্খমনন্তি এৰং দ্ৰেধাভাৰং অনাপন্নমানসো হুত্ৰা. সচ্চস্স ৰীথি নাম দিট্ঠাদি চ অদিট্ঠাদি চ যথাভূতংৰ ৰত্থু. অধিট্ঠানন্তি কুসলসমাদানাধিট্ঠানং, সমাদিন্নেসু কুসলেসু অচলতা অধিট্ঠানং নাম. পথৰিযা উপেক্খনং নাম ৰিকারানাপত্তি. অঞ্ঞত্রাতি অঞ্ঞং. সভাৰরসলক্খণেতি এত্থ ভাৰোতি অৰিপরীততা ৰিজ্জমানতা, সহ ভাৰেন সভাৰো, অৰিপরীতো অত্তনো বোধিপরিপাচনকিচ্চসঙ্খাতো রসো, অনৰজ্জৰত্থুপরিচ্চাগাদিসঙ্খাতং লক্খণঞ্চ সভাৰরসলক্খণং, ততো সম্মসতো. ধম্মতেজেনাতি ঞাণতেজেন. চলতাতি চলতায কম্পনতায. সেসীতি সযি. মা ভাথাতি মা ভাযিত্থ. সব্বীতিযোতি সব্বা ঈতিযো উপদ্দৰা তং ৰিৰজ্জন্তু.

সুমেধকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পৰচ্ছতীতি দেতি. যোগেনাতি উপাযেন. সমিংসূতি সন্নিপতিংসু. অপ্পত্তমানসাতি অপ্পত্তঅরহত্তা ভিক্খূ গরহিতা ভৰন্তি. রিত্তাতি সুঞ্ঞা অন্তরহিতা. সালকল্যাণী নাম একো রুক্খো. বুদ্ধচক্কৰত্তিকালেযেৰ কির একাহেনেৰ উপ্পজ্জতি.

লিঙ্গসম্পত্তীতি পুরিসলিঙ্গতা. হেতূতি তিহেতুকপটিসন্ধিতা. গুণসম্পত্তীতি অভিঞ্ঞাসমাপত্তিলাভিতা. অধিকারোতি বুদ্ধানং সক্কারকরণং. ছন্দতাতি বুদ্ধত্তপ্পত্তিযং ছন্দসমাযোগো. সব্বঙ্গসম্পন্নাতি অট্ঠঙ্গানি সমোধানেত্ৰা কতপণিধানা. পক্খিকাতি পীঠসপ্পিকা. পণ্ডকাতি উভযলিঙ্গরহিতা. বোধিসত্তা চ ব্রহ্মলোকূপপত্তিপঠমকপ্পিকেসু কালেসু উভযলিঙ্গরহিতা হোন্তি, ন পন পণ্ডকপরিযাপন্নাতি এতমত্থং দস্সেতুং ‘‘পরিযাপন্না ন ভৰন্তী’’তি ৰুত্তং, যথাৰুত্তেসু ৰা দোসেসু সব্বেসু পরিযাপন্না ন ভৰন্তি, বোধিসত্তেসু ৰা পরিযাপন্না তদন্তোগধা, পরিচ্ছিন্নসংসারত্তা ৰা পরিযাপন্না বোধিসত্তা উভতোব্যঞ্জনপণ্ডকা ন ভৰন্তীতি অত্থো. সব্বত্থ সুদ্ধগোচরা যস্মা, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিং ন সেৰন্তি. মিচ্ছাদিট্ঠিন্তি নত্থিকাহেতুকাকিরিযদিট্ঠিং. ভৰাভৰেতি খুদ্দকে চেৰ মহন্তে চ ভৰে. ভোজপুত্তেতি লুদ্দকে. লগনন্তি সঙ্গো. অঞ্ঞথাতি লীনতা. গামণ্ডলাতি গামদারকা. রূপন্তি ৰিপ্পকারং. অযং তাৰ নিদানকথা যায অভিধম্মস্স বুদ্ধভাসিততাসিদ্ধীতি অত্থযোজনা কাতব্বা.

নিদানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডং

তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা

ইদানি পটিঞ্ঞাতকথং কাতুং ‘‘ইদানি ইতি মে…পে… কথনোকাসো সম্পত্তো’’তিআদিমাহ. ইতো পট্ঠাযাতি কুসলধম্মপদতো পট্ঠায.

১. সব্বপদেহি লদ্ধনামোতি তীসুপি পদেসু ৰেদনাসদ্দস্স ৰিজ্জমানত্তা তেন লদ্ধনামো সব্বপদেহি লদ্ধনামো হোতি. ননু সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মাতি চত্তারি পদানি, এৰং সেসেসুপীতি দ্ৰাদসেতানি পদানি, ন তীণীতি ৰেদনাসদ্দস্স পদত্তযাৰযৰত্তং সন্ধায ‘‘সব্বপদেহী’’তি ৰুচ্চেয্য, ন যুত্তং. ‘‘ৰেদনাযা’’তি হি ৰিসুং পদং ন কস্সচি পদস্স অৰযৰো হোতি, নাপি সুখাদিপদভাৰং ভজতীতি তেন লদ্ধনামো কথং সব্বপদেহি লদ্ধনামো সিযাতি? অধিপ্পেতপ্পকারত্থগমকস্স পদসমুদাযস্স পদত্তা. পজ্জতি অৰবুজ্ঝীযতি এতেনাতি হি পদং, ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তি এতেন চ পদসমুদাযেন যথাধিপ্পেতো অত্থো সমত্তো ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা সো পদসমুদাযো ‘‘পদ’’ন্তি ৰুচ্চতি. এৰং ইতরেপি ৰেদিতব্বা. তস্মা তেসং তিণ্ণং সমুদাযানং অৰযৰেন লদ্ধনামো সব্বপদেহি লদ্ধনামোতি যুত্তো.

গন্থতো চ অত্থতো চাতি এত্থ হেতুপদসহেতুকপদাদীহি সম্বন্ধত্তা গন্থতো চ হেতুঅত্থসহেতুকত্থাদীহি সম্বন্ধত্তা অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকা হি হেতুদুকে হেতূহি সম্বন্ধত্তা হেতুদুকসম্বন্ধা, হেতুসহেতুকদুকো হেতুদুকসহেতুকদুকসম্বন্ধো উভযেকপদৰসেন. তথা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো হেতুদুকহেতুসম্পযুত্তদুকসম্বন্ধো, নহেতুসহেতুকদুকো একদ্ৰিপদৰসেন হেতুদুকসহেতুকদুকসম্বন্ধোতি. কণ্ণিকা ৰিযাতি পুপ্ফমযকণ্ণিকা ৰিয. ঘটা ৰিযাতি পুপ্ফহত্থকাদীসু পুপ্ফাদীনং সমূহো ৰিয. কণ্ণিকাঘটাদীসু হি পুপ্ফাদীনি ৰণ্টাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধানি হোন্তীতি তথাসম্বন্ধতা এতেসং দুকানং ৰুত্তা. দুকসামঞ্ঞতোতি অঞ্ঞেহি হেতুদুকাদীহি দুকৰসেন সমানভাৰা. অঞ্ঞেহীতি সারম্মণদুকাদীহি. অসঙ্গহিতো পদেসো যেসং অত্থি, তে সপ্পদেসা. যেসং পন নত্থি, তে নিপ্পদেসা.

‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’’ন্তি এৰং পুচ্ছিতমেৰত্থং পাকটং কত্ৰা পুচ্ছিতুং ‘‘কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা কুসলসদ্দো অনামযত্থো হোতি. বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৬১) ভগৰতো কাযসমাচারাদযো ৰণ্ণেন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ‘‘যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি কুসলো কাযসমাচারো ৰুত্তো. ন হি ভগৰতো সুখৰিপাকং কম্মং অত্থীতি সব্বসাৰজ্জরহিতা কাযসমাচারাদযো কুসলাতি ৰুত্তা. কুসলেসু ধম্মেসূতি চ বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্তা. তে চ ৰিপস্সনামগ্গফলসম্পযুত্তা ন একন্তেন সুখৰিপাকাযেৰাতি অনৰজ্জত্থো কুসলসদ্দো. অঙ্গপচ্চঙ্গানন্তি কুসলসদ্দযোগেন ভুম্মত্থে সামিৰচনং, অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৰা নামকিরিযাপযোজনাদীসূতি অত্থো. নচ্চগীতস্সাতি চ সামিৰচনং ভুম্মত্থে, নচ্চগীতস্স ৰিসেসেসূতি ৰা যোজেতব্বং. কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতীতি পুঞ্ঞৰিপাকনিব্বত্তককম্মং ‘‘কুসল’’ন্তি ৰুত্তং. ধম্মা হোন্তীতি সুঞ্ঞধম্মত্তা সভাৰমত্তা হোন্তীতি অত্থো. এৰং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি এত্থাপি সুঞ্ঞতত্থো ধম্মসদ্দো দট্ঠব্বো.

সলযন্তি…পে… ৰিদ্ধংসেন্তীতি এত্থ পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৰচনং. অথ ৰা সলনস্স অত্থদীপনানি চলনাদীনি তীণি তদঙ্গপ্পহানাদীহি যোজেতব্বানি. অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে সযমানা অকুসলা ধম্মা রাগাদিঅসুচিসম্পযোগতো নানাৰিধদুক্খহেতুতো চ কুচ্ছিতেন আকারেন সযন্তি. ঞাণৰিপ্পযুত্তানম্পি ঞাণং উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি সব্বেপি কুসলা ধম্মা কুসেন ঞাণেন পৰত্তেতব্বাতি কুসলা. উপ্পন্নংসানুপ্পন্নংসভাগেসু সঙ্গহিতত্তা উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং পহানানুপ্পাদনেহি লুনন্তি সম্মপ্পধানদ্ৰযং ৰিয.

সত্তাদিগাহকানং চিত্তানং গোচরা সত্তাদযো ৰিয পঞ্ঞায উপপরিক্খিযমানা ন নিস্সভাৰা, কিন্তু অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধম্মা. ন চ ধারিযমানসভাৰা অঞ্ঞো ধম্মো নাম অত্থি. ন হি রুপ্পনাদীহি অঞ্ঞে রূপাদযো, কক্খল়াদীহি চ অঞ্ঞে পথৰীআদযো ধম্মা ৰিজ্জন্তীতি. অঞ্ঞথা পন অৰবোধেতুং ন সক্কাতি নামৰসেন ৰিঞ্ঞাতাৰিঞ্ঞাতে সভাৰধম্মে অঞ্ঞে ৰিয কত্ৰা ‘‘অত্তনো সভাৰং ধারেন্তী’’তি ৰুত্তং. সপ্পচ্চযধম্মেসু ৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘ধারীযন্তি ৰা পচ্চযেহী’’তি আহ. ধারীযন্তীতি উপধারীযন্তি, লক্খীযন্তীতি অত্থো.

অকুসলাতি কুসলপটিসেধনমত্তং কুসলাভাৰমত্তৰচনং তদঞ্ঞমত্তৰচনং ৰা এতং ন হোতি, কিন্তু তপ্পটিপক্খৰচনন্তি দস্সেতুং ‘‘মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. তপ্পটিপক্খৰচনতা চ অব্যাকতততিযরাসিৰচনেন ৰিঞ্ঞাযতি. যদি হি কুসলাভাৰমত্তৰচনং অকুসলসদ্দো, তেন ন কোচি ধম্মো ৰুত্তোতি অব্যাকতৰচনেনেৰ চ ততিযো রাসি ৰুত্তো ন সিযা, কুসলা চেৰ ধম্মা অব্যাকতা চাতি দুকোৰাযং আপজ্জতি, ন তিকো, এৰঞ্চ সতি অকুসলৰচনেন ন কোচি অত্থো. অথ সিযা, ‘‘অনব্যাকতা’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা কুসলানং ৰিয অব্যাকতানঞ্চ অভাৰমত্তসম্ভৰা, তস্মা অভাৰমত্তৰচনে অব্যাকতভাৰমত্তং ৰিয কুসলাভাৰমত্তং অকুসলং ন কোচি রাসীতি ‘‘অব্যাকতা’’তি ততিযো রাসি ন সিযা. ততিযরাসিভাৰেন চ অব্যাকতা ৰুত্তাতি অকুসলো চ একো রাসীতি ৰিঞ্ঞাযতি. তস্মা নাভাৰৰচনতা, সভাৰধারণাদিঅত্থেন ধম্মসদ্দেন সমানাধিকরণভাৰতো চ অকুসলসদ্দস্স কুসলাভাৰমত্তৰচনতা ন হোতি, নাপি তদঞ্ঞমত্তৰচনতা ততিযরাসিৰচনতো এৰ. যদি হি কুসলেহি অঞ্ঞে অকুসলা চেতসিকেহি অঞ্ঞে অচেতসিকা ৰিয, কুসলাকুসলৰচনেহি সব্বেসং ধম্মানং সঙ্গহিতত্তা অসঙ্গহিতস্স ততিযরাসিস্স অভাৰা চেতসিকদুকো ৰিয অযঞ্চ দুকো ৰত্তব্বো সিযা ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তি, ন ‘‘অব্যাকতা’’তি ততিযো রাসি ৰত্তব্বো, ৰুত্তো চ সো, তস্মা ন তদঞ্ঞমত্তৰচনং অকুসলসদ্দো, পারিসেসেন তপ্পটিপক্খেসু অ-কারস্স পযোগদস্সনতো লোকে ‘‘অমিত্তা’’তি সাসনে ‘‘অলোভো’’তি ইধাপি তপ্পটিপক্খৰচনতা অকুসলসদ্দস্স সিদ্ধা, তত্থ নিরুল়্হত্তা চ ন ইতরৰচনতা, তপ্পটিপক্খভাৰো চ ৰিরুদ্ধসভাৰত্তা তপ্পহেয্যভাৰতো চ ৰেদিতব্বো, ন কুসলৰিনাসনতো. ন হি কুসলা অকুসলেহি পহাতব্বা, মহাবলৰতায পন কুসলাযেৰ পযোগনিপ্ফাদিতা সদানুসযিতে অকুসলে তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৰসেন পজহন্তীতি.

ন ব্যাকতাতি অকথিতা. কথং পনেতে অকথিতা হোন্তি, ননু ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিআদীহি তিকদুকপদেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰচনেহি ফস্সাদিৰচনেহি চ কথিতাতি? নো ন কথিতা, তানি পন ৰচনানি ইধ অনধিপ্পেতানি অৰুত্তত্তা অননুৰত্তনতো. ন হি ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘অব্যাকতা’’তি ৰুত্তং, তস্মা ন তানি ইধ অনুৰত্তন্তীতি তব্বচনীযভাৰেন অকথিততা ন হোতি, কুসলাকুসলৰচনানি পন ইধ ৰুত্তত্তা অনুৰত্তন্তীতি তব্বচনীযভাৰেন অকথিততা ঞাযতীতি ‘‘কুসলাকুসলভাৰেন অকথিতাতি অত্থো’’তি আহ. ন ব্যাকতাতি ৰা অৰিপাকা, অব্যাকতৰচনেনেৰ চ অৰিপাকত্থা ঞাযন্তি. ন হি ভগৰতো ৰচনং ঞাপকসাধনীযং, আসযানুসযচরিযাদিকুসলেন ভগৰতা যেসং অৰবোধনত্থং ধম্মা ৰুত্তা তেসং ৰচনানন্তরং তদত্থপটিৰেধতো, পচ্ছিমেহি পন যথা তেসং অৰবোধনত্থং ভগৰতা তং তং ৰচনং ৰুত্তং, যথা চ তেহি তদত্থো পটিৰিদ্ধো, তং সব্বং আচরিযে পযিরুপাসিত্ৰা সুত্ৰা ৰেদিতব্বং হোতি, তস্মা কারণং অৰত্ৰা ‘‘কুসলাকুসলভাৰেন অকথিতাতি অত্থো’’তি আহ. যো চ ৰদেয্য ‘‘অকুসলৰিপাকভাৰেন অকথিতত্তা, কুসলা অব্যাকতাতি আপজ্জন্তি, কুসলৰিপাকভাৰেন অকথিতত্তা অকুসলাপী’’তি, সোপি ‘‘অঞ্ঞাপকসাধনীযৰচনো ভগৰা’’তি নিৰারেতব্বো অনুৰত্তমানৰচনৰচনীযভাৰেন অকথিতস্স চ অব্যাকতভাৰতো. ন হি অৰিপাকৰচনং ৰুত্তং কুসলৰচনঞ্চ অৰুত্তং, যতো অৰিপাকৰচনস্স অধিকতভাৰো কুসলস্স চ তব্বচনীযভাৰেন অকথিতভাৰো সিযা, তস্মা ন কুসলানং অব্যাকততা, এৰং অকুসলানঞ্চ অনব্যাকতভাৰে যোজনা কাতব্বা.

অথ ৰা ৰি-সদ্দো ৰিরোধৰচনো, আ-সদ্দো অভিমুখভাৰপ্পকাসনো, তস্মা অত্তনো পচ্চযেহি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধাভিমুখা কতা, লক্খণৰিরোধতো ৰিনাসকৰিনাসিতব্বতো চাতি ব্যাকতা, কুসলাকুসলা. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা. তে হি লক্খণতো কুসলাকুসলা ৰিয ৰিরুদ্ধা ন হোন্তি. ন হি অৰিপাকতা দুক্খৰিপাকতা ৰিয সুখৰিপাকতায সুখৰিপাকতা ৰিয চ দুক্খৰিপাকতায সুখদুক্খৰিপাকতাহি ৰিরুজ্ঝতীতি নাপি তে কিঞ্চি পজহন্তি, ন চ তে কেনচি পহাতব্বাতি অযমেত্থ অত্তনোমতি.

অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণাতি এত্থ নত্থি এতেসং অৰজ্জন্তি অনৰজ্জা, গরহিতব্বভাৰরহিতা নিদ্দোসাতি অত্থো. তেন নেসং অগরহিতব্বভাৰং দস্সেতি, ন গারয্হৰিরহমত্তং. অঞ্ঞেপি অত্থি নিদ্দোসা অব্যাকতাতি অনৰজ্জৰচনমত্তেন তেসম্পি কুসলতাপত্তিদোসং দিস্ৰা তং পরিহরিতুং সুখৰিপাকৰচনং আহ. অৰজ্জপটিপক্খা ৰা ইধ অনৰজ্জাতি ৰুত্তা, ন বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৬১) ৰিয পটিপ্পস্সদ্ধাৰজ্জা ৰিরহিতাৰজ্জমত্তা ৰা, তস্মা অনৰজ্জৰচনেন অৰজ্জৰিনাসনভাৰো দস্সিতো. অব্যাকতেহি পন ৰিসিট্ঠং কুসলাকুসলানং সাধারণং সৰিপাকতালক্খণন্তি তস্মিং লক্খণে ৰিসেসদস্সনত্তং সুখৰিপাকৰচনং অৰোচ. সিদ্ধো হি পুরিমেনেৰ অকুসলাব্যাকতেহি কুসলানং ৰিসেসোতি. সুখো ৰিপাকো এতেসন্তি সুখৰিপাকা. তেন কুসলাকুসলানং সামঞ্ঞে ৰিপাকধম্মভাৰে সুখৰিপাকৰিপচ্চনসভাৰং দস্সেতি, ন তেসং সুখৰিপাকসব্ভাৰমেৰ. অনৰজ্জা চ তে সুখৰিপাকা চাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকা. কুসলা লক্খীযন্তি এতেনাতি লক্খণং, অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণং এতেসন্তি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা. ননু তে এৰ কুসলা অনৰজ্জসুখৰিপাকা, কথং তে সযমেৰ অত্তনো লক্খণং হোন্তীতি? ৰিঞ্ঞাতাৰিঞ্ঞাতসদ্দত্থভাৰেন লক্খণলক্খিতব্বভাৰযুত্তিতো. কুসলসদ্দত্থৰসেন হি অৰিঞ্ঞাতা কুসলা লক্খিতব্বা হোন্তি, অনৰজ্জসুখৰিপাকসদ্দত্থভাৰেন ৰিঞ্ঞাতা লক্খণন্তি যুত্তমেতং. অথ ৰা লক্খীযতীতি লক্খণং, সভাৰো. অনৰজ্জসুখৰিপাকা চ তে লক্খণঞ্চাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা, অনৰজ্জসুখৰিপাকা হুত্ৰা লক্খিযমানা সভাৰা কুসলা নামাতি অত্থো.

অথ ৰা অনৰজ্জৰচনেন অনৰজ্জত্তং আহ, সুখৰিপাকৰচনেন সুখৰিপাকত্তং, তস্মা অনৰজ্জঞ্চ সুখৰিপাকো চ অনৰজ্জসুখৰিপাকং, তং লক্খণং এতেসং করণত্থে চ কম্মত্থে চ লক্খণসদ্দে সভাৰভূতন্তি অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা, অনৰজ্জসুখৰিপাকসভাৰেন লক্খিযমানা তংসভাৰৰন্তো চ কুসলাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অনৰজ্জৰচনেন পৰত্তিসুখতং কুসলানং দস্সেতি, সুখৰিপাকৰচনেন ৰিপাকসুখতং. পুরিমঞ্হি অত্তনো পৰত্তিসভাৰৰসেন লক্খণতাৰচনং, পচ্ছিমং কালন্তরে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতাযাতি. তথা পুরিমেন কুসলানং অত্তসুদ্ধিং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ৰিসুদ্ধৰিপাকতং. পুরিমেন চ কুসলং অকুসলসভাৰতো নিৰত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৰতো সৰিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুরিমেন ৰা ৰজ্জপটিপক্খভাৰদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন রসেন অকুসলৰিদ্ধংসনরসতং দীপেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন ইট্ঠৰিপাকরসতং. পুরিমেন চ উপট্ঠানাকারট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন ৰোদানপচ্চুপট্ঠানতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ফলত্থেন সুখৰিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুরিমেন চ যোনিসোমনসিকারং কুসলানং পদট্ঠানং ৰিভাৰেতি. ততো হি তে অনৰজ্জা জাতাতি. পচ্ছিমেন কুসলানং অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৰং দস্সেতি. তে হি সুখৰিপাকস্স কারণং হোন্তীতি. এত্থ চ সুখৰিপাকসদ্দে সুখসদ্দো ইট্ঠপরিযাযৰচনন্তি দট্ঠব্বো. ইট্ঠচতুক্খন্ধৰিপাকা হি কুসলা, ন সুখৰেদনাৰিপাকাৰ. সঙ্খারদুক্খোপসমসুখৰিপাকতায চ সম্ভৰো এৰ নত্থি. ন হি তংৰিপাকোতি. যদি পন ৰিপাকসদ্দো ফলপরিযাযৰচনং, নিস্সন্দৰিপাকেন ইট্ঠরূপেনাপি সুখৰিপাকতা যোজেতব্বা.

সাৰজ্জদুক্খৰিপাকলক্খণাতি এত্থ চ ৰুত্তৰিধিঅনুসারেন অত্থো চ যোজনা চ যথাসম্ভৰং ৰেদিতব্বা. ৰিপাকারহতা কুসলাকুসলানং লক্খণভাৰেন ৰুত্তা, তব্ভাৰেন অকথিতা অব্যাকতা অৰিপাকারহসভাৰা হোন্তীতি আহ ‘‘অৰিপাকলক্খণা অব্যাকতা’’তি. যথেৰ হি সুখদুক্খৰিপাকারহা সুখদুক্খৰিপাকাতি এৰংলক্খণতা কুসলাকুসলানং ৰুত্তা, এৰমিধাপি অৰিপাকারহা অৰিপাকাতি এৰংলক্খণতা অব্যাকতানং ৰুত্তা. তস্মা ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো নত্থি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, ভৰিস্সতি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) এৰংপকারানং কুসলাকুসলানং কুসলাকুসলভাৰানাপত্তি অব্যাকতভাৰাপত্তি ৰা ন হোতি. ন হি তে সুখদুক্খৰিপাকারহা ন হোন্তি ৰিপাকধম্মত্তা, অৰিপাকারহা ৰা ন হোন্তি অৰিপাকধম্মত্তাভাৰাতি.

কুসলাতি ৰা ধম্মাতি ৰাতিআদীনীতি কুসলধম্মপদানি দ্ৰে, অকুসলধম্মপদানি দ্ৰে, অব্যাকতধম্মপদানি দ্ৰেতি. একত্থনানত্থানীতি ৰিসুং ৰিসুং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং একত্থনানত্থতং চোদেতি, ন ছন্নং. দোসমেত্থ ৰত্তুকামো চোদকো পুচ্ছতীতি ঞত্ৰা আচরিযো আহ ‘‘কিঞ্চেত্থা’’তি. এত্থ একত্থনানত্থতাযং কিঞ্চি ৰত্তব্বং অসমত্তা তে চোদনা, অৰসিট্ঠং তাৰ ব্রূহীতি ৰুত্তং হোতি. যদি একত্থানি ইন্দসক্কসদ্দানং ৰিয সদ্দমত্তে এৰ ভেদো, এৰং কুসলধম্মসদ্দানং, ন অত্থেতি. যথা ‘‘ইন্দো সক্কো’’তি ৰুত্তে ‘‘ইন্দো ইন্দো’’তি ৰুত্তসদিসং হোতি, এৰং ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি ইদং ৰচনং ‘‘কুসলা কুসলা’’তি ৰুত্তসদিসং হোতি. এৰং ইতরেসুপি ‘‘অকুসলা অকুসলা’’তি ৰুত্তসদিসতা ‘‘অব্যাকতা অব্যাকতা’’তি ৰুত্তসদিসতা চ যোজেতব্বা. অথ নানত্থানি, ইন্দকুৰেরসদ্দানং ৰিয সদ্দতো অত্থতো চ কুসলধম্মসদ্দানং ভেদো, তথা অকুসলধম্মসদ্দাদীনন্তি ছহি পদেহি চতূহি পদেহি চ ছ চত্তারো চ অত্থা ভিন্না ৰুত্তাতি কুসলত্তিকাদীনং কুসলছক্কাদিভাৰো, হেতুদুকাদীনঞ্চ হেতুচতুক্কাদিভাৰো আপজ্জতীতি.

ননু তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং তিণ্ণং ইন্দসদ্দানং ৰিয রূপাভেদা অত্থাভেদোতি ছক্কভাৰো ন ভৰিস্সতি, তস্মা এৰমিদং ৰত্তব্বং সিযা ‘‘তিকদুকানং চতুক্কতিকভাৰো আপজ্জতী’’তি, ন ৰত্তব্বং, তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং একত্থানং তিণ্ণং ইন্দসদ্দানং ৰিয ৰচনে পযোজনাভাৰা ৰুত্তানং তেসং মাসসদ্দানং ৰিয অভিন্নরূপানঞ্চ অত্থভেদো উপপজ্জতীতি, এৰমপি যথা একো মাসসদ্দো অভিন্নরূপো কালং অপরণ্ণৰিসেসং সুৰণ্ণমাসঞ্চ ৰদতি, এৰং ধম্মসদ্দোপি একো ভিন্নে অত্থে ৰত্তুমরহতীতি কালাদীনং মাসপদত্থতায ৰিয তব্বচনীযভিন্নত্থানং ধম্মপদত্থতায অভেদোতি চতুক্কতিকভাৰো এৰ আপজ্জতীতি, নাপজ্জতি একস্স সদ্দস্স জাতিগুণকিরিযাভিন্নানং অনভিধানতো. ন হি মাস-সদ্দো একো জাতিভিন্নানং কালাদীনং অন্তরেন সরূপেকসেসং ৰাচকো হোতি. ইধ চ যদি সরূপেকসেসো কতো সিযা, দুতিযো ততিযো চ ধম্ম-সদ্দো ন ৰত্তব্বো সিযা, ৰুত্তো চ সো, তস্মা কুসলাদি-সদ্দা ৰিয অভিন্নকুসলাদিজাতীসু রূপসামঞ্ঞেপি মাস-সদ্দা ৰিয তযো ৰিনিৰত্তঅঞ্ঞজাতীসু ৰত্তমানা তযো দ্ৰে চ ধম্ম-সদ্দা আপন্নাতি তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৰো এৰ আপজ্জতীতি.

পদানঞ্চ অসম্বন্ধোতি কুসলধম্মপদানং অঞ্ঞমঞ্ঞং তথা অকুসলধম্মপদানং অব্যাকতধম্মপদানঞ্চ অসম্বন্ধো আপজ্জতীতি অত্থো. দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নঞ্হি ইচ্ছিতো সম্বন্ধো, ন সব্বেসং ছন্নং চতুন্নং ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি. ইদং পন কস্মা চোদেতি, ননু নানত্থত্তে সতি অত্থন্তরদস্সনত্থং ৰুচ্চমানেসু ধম্ম-সদ্দেসু কুসলাকুসলাব্যাকত-সদ্দানং ৰিয অসম্বন্ধো ৰুত্তো যুত্তো এৰাতি? সচ্চমেতং, অসম্বন্ধং পন সিদ্ধং কত্ৰা পুরিমচোদনা কতা ‘‘তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৰো আপজ্জতী’’তি, ইধ পন তং অসম্বন্ধং সাধেতুং ইদং চোদিতন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা এৰমেত্থ যোজনা কাতব্বা – যদি পন ছক্কচতুক্কভাৰং ন ইচ্ছসি, পদানং সম্বন্ধেন ভৰিতব্বং যথাৰুত্তনযেন, সো চ সমানৰিভত্তীনং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং সম্বন্ধো একত্থত্তে সতি যুজ্জেয্য, ত্ৰং পন নানত্থতং ৰদসীতি পদানঞ্চ তে অসম্বন্ধো আপজ্জতি, নেৰ নাপজ্জতীতি. নিযমনত্থো চ-সদ্দো. পুব্বাপর…পে… নিপ্পযোজনানি নাম হোন্তীতি ছক্কচতুক্কভাৰং অনিচ্ছন্তস্স, নানত্থতং পন ইচ্ছন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. অৰস্সঞ্চ সম্বন্ধো ইচ্ছিতব্বো পুব্বাপরৰিরোধাপত্তিতোতি দস্সেতুং ‘‘যাপি চেসা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছা হি পদৰিপল্লাসকরণেন ধম্মা এৰ কুসলাতি কুসলধম্ম-সদ্দানং ইধ উদ্দিট্ঠানং একত্থতং দীপেতি, তৰ চ নানত্থতং ৰদন্তস্স নেৰ হি ধম্মা কুসলাতি কত্ৰা তাযপি পুচ্ছায ৰিরোধো আপজ্জতি, ৰুচ্চতি চ তথা সা পুচ্ছাতি ন নানত্থতা যুজ্জতি.

অপরো নযোতি ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীনং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং একত্থত্তমেৰ তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং একত্থনানত্থত্তেহি চোদেতি. তিণ্ণং ধম্মানং একত্তাতিআদিম্হি যথা তীহি ইন্দ-সদ্দেহি ৰুচ্চমানানং ইন্দত্থানং ইন্দভাৰেন একত্তা ততো অনঞ্ঞেসং সক্কপুরিন্দদসহস্সক্খসদ্দত্থানং একত্তং, এৰং তিণ্ণং ধম্ম-সদ্দত্থানং ধম্মভাৰেন একত্তা ততো অনঞ্ঞেসং কুসলাকুসলাব্যাকত-সদ্দত্থানং একত্তং আপজ্জতীতি অত্থো. ধম্মো নাম ভাৰোতি সভাৰধারণাদিনা অত্থেন ধম্মোতি ৰুত্তো, সো চ সভাৰস্সেৰ হোতি, নাসভাৰস্সাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰদতি. হোতু ভাৰো, ততো কিন্তি? যদি তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং নানত্থতা, তীসু ধম্মেসু যো কোচি একো ধম্মো ভাৰো, ততো অনঞ্ঞং কুসলং অকুসলং অব্যাকতং ৰা একেকমেৰ ভাৰো. ভাৰভূতা পন ধম্মা অঞ্ঞে দ্ৰে অভাৰা হোন্তীতি তেহি অনঞ্ঞে কুসলাদীসু দ্ৰে যে কেচি অভাৰা. যোপি চ সো একো ধম্মো ভাৰোতি গহিতো, সোপি সমানরূপেসু তীসু ধম্মসদ্দেসু অযমেৰ ভাৰত্থো হোতীতি নিযমস্স অভাৰা অঞ্ঞস্স ভাৰত্থত্তে সতি অভাৰো হোতীতি ততো অনঞ্ঞস্সপি অভাৰত্তং আপন্নন্তি কুসলাদীনং সব্বেসম্পি অভাৰত্তাপত্তি হোতি. ন হি ইন্দস্স অমনুস্সত্তে ততো অনঞ্ঞেসং সক্কাদীনং মনুস্সত্তং অত্থীতি.

ননু এৰমপি একস্স ভাৰত্তং ৰিনা অঞ্ঞেসং অভাৰত্তং ন সক্কা ৰত্তুং, তত্থ চ একেনেৰ ভাৰেন ভৰিতব্বন্তি নিযমাভাৰতো তিণ্ণম্পি ভাৰত্তে সিদ্ধে তেহি অনঞ্ঞেসং কুসলাদীনম্পি ভাৰত্তং সিদ্ধং হোতীতি? ন হোতি তিণ্ণং ধম্ম-সদ্দানং নানত্থভাৰস্স অনুঞ্ঞাতত্তা. ন হি তিণ্ণং ভাৰত্তে নানত্থতা অত্থি, অনুঞ্ঞাতা চ সা তযাতি. ননু তিণ্ণং ধম্মানং অভাৰত্তেপি নানত্থতা ন সিযাতি? মা হোতু নানত্থতা, তৰ পন নানত্থতং পটিজানন্তস্স ‘‘এসো দোসো’’তি ৰদামি, ন পন মযা নানত্থতা একত্থতা ৰা অনুঞ্ঞাতাতি কুতো মে ৰিরোধো সিযাতি. অথ ৰা অভাৰত্তং আপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৰা এৰ সিযুন্তি ইদং ৰচনং অনিযমেন যে কেচি দ্ৰে ধম্মা অভাৰত্তং আপন্না, তেহি অনঞ্ঞেসং কুসলাদীসু যেসং কেসঞ্চি দ্ৰিন্নং কুসলাদীনং অভাৰত্তাপত্তিং সন্ধায ৰুত্তং একস্স ভাৰত্তা. যম্পি ৰুত্তং ‘‘তেহি চ অঞ্ঞো কুসলপরোপি অভাৰো সিযা’’তি, তং অনিযমদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন সব্বেসং অভাৰসাধনত্থং. অযঞ্হি তত্থ অত্থো অকুসলপরস্স ৰা অব্যাকতপরস্স ৰা ধম্মস্স ভাৰত্তে সতি তেহি অঞ্ঞো কুসলপরোপি অভাৰো সিযাতি.

সব্বমেতং অকারণন্তি এত্থ কারণং নাম যুত্তি. কুসলকুসলসদ্দানং ৰিয একন্তএকত্থতং, কুসলরূপচক্খুম-সদ্দানং ৰিয একন্তনানত্থতঞ্চ ৰিকপ্পেত্ৰা যাযং পুনরুত্তি ছক্কচতুক্কাপত্তি অসম্বন্ধৰিরোধাভাৰাপত্তি দোসারোপনযুত্তি ৰুত্তা, সব্বা সা অযুত্তি, তথা একত্থনানত্থতাভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি. যা যা অনুমতি যথানুমতি অনুমতিযা অনুমতিযা ৰোহারসিদ্ধিতো. অনুমতিযা অনুরূপং ৰা যথানুমতি, যথা অনুমতি পৰত্তা, তথা তদনুরূপং ৰোহারসিদ্ধিতোতি অত্থো. অনুমতি হি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বাভাৰতো অচ্চন্তমভিন্নেসু কত্থচি কিরিযাগুণাদিপরিগ্গহৰিসেসেন অৰিৰটসদ্দত্থৰিৰরণত্থং পৰত্তা যথা ‘‘সক্কো ইন্দো পুরিন্দদো’’তি. কত্থচি অচ্চন্তং ভিন্নেসু যথা ‘‘ধৰো খদিরো পলাসো চ আনীযন্তূ’’তি. কত্থচি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰতো ভেদাভেদৰন্তেসু সেয্যথাপি ‘‘নীলুপ্পলং পণ্ডিতপুরিসো’’তি, তায তায অনুমতিযা তদনুরূপঞ্চ তে তে ৰোহারা সিদ্ধা. তস্মা ইহাপি কুসলধম্ম-সদ্দানং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰতো ৰিসেসত্থসামঞ্ঞত্থপরিগ্গহেন সমানে অত্থে ভেদাভেদযুত্তে পৰত্তি অনুমতাতি তায তায অনুমতিযা তদনুরূপঞ্চ সিদ্ধো এসো ৰোহারো. তস্মা ৰুত্তং ‘‘সব্বমেতং অকারণ’’ন্তি.

অত্তনো অত্তনো অত্থৰিসেসং তস্স দীপেন্তীতি অত্তনা পরিগ্গহিতং অত্তনা ৰুচ্চমানং অনৰজ্জসুখৰিপাকাদিকুসলাদিভাৰং ধম্ম-সদ্দস্স দীপেন্তি তদত্থস্স তব্ভাৰদীপনৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ন হি ধম্ম-সদ্দো কুসলাদিভাৰো হোতীতি. ইমিনাৰাতি ‘‘ধম্ম-সদ্দো পরিযত্তিআদীসু দিস্সতী’’তিআদিনা ‘‘অত্তনো সভাৰং ধারেন্তী’’তিআদিনা চ নযেন. সো হি সব্বত্থ সমানো, ন কুসল-সদ্দো আরোগ্যাদীসু দিস্সতীতি ‘‘কুচ্ছিতে সলযন্তী’’তিআদিকো, সো চ ৰিসেসনযো ‘‘ইতো পরং ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খামা’’তি এতেন অপনীতোতি দট্ঠব্বো. ন হি কুসলাদিৰিসেসং গহেত্ৰা পৰত্তা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তাতিআদযো ৰিসেসাতি.

২. সুখস্স চ পহানাতি এত্থ সুখিন্দ্রিযং ‘‘সুখ’’ন্তি ৰুত্তং, তঞ্চ সুখৰেদনাৰ হোতীতি ‘‘সুখৰেদনাযং দিস্সতী’’তি ৰুত্তং, ন পন ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা সুখা ৰেদনা’’তিএৰমাদীসু (সং. নি. ৪.২৪৯ আদযো) সুখ-সদ্দো ৰিয সুখৰেদনাসদ্দেন সমানত্থত্তা. অযঞ্হি সুখিন্দ্রিযত্থো সুখ-সদ্দো কাযসুখনং কাযানুগ্গহং সাতৰিসেসং গহেত্ৰা পৰত্তো, ন পন সুখা ৰেদনা ‘‘যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা (ম. নি. ১.৪০৯), যো সুখং দুক্খতো’’তিএৰমাদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩) সুখ-সদ্দো ৰিয সাতসামঞ্ঞং গহেত্ৰা পৰত্তোতি. যস্মিং সতি সুখহেতূনং পৰত্তি, তং সুখমূলং. বুদ্ধুপ্পাদে চ কামসমতিক্কমাদিকে ৰিরাগে চ সতি সুখহেতূনং পুঞ্ঞপস্সদ্ধিআদীনং পৰত্তি হোতীতি তং ‘‘সুখমূলং সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. সুখস্স চ আরম্মণত্তা ‘‘রূপং সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. পুঞ্ঞানীতি যদিদং ৰচনং, তং সুখস্স চ অধিৰচনং ইট্ঠৰিপাকস্স অধিৰচনং তদত্থস্স ইট্ঠৰিপাকৰিপচ্চনতোতি অত্থো. সুখপচ্চযানং রূপাদীনং ইট্ঠানং ঠানং ওকাসো সগ্গা নন্দনঞ্চাতি ‘‘সুখা সগ্গা সুখং নন্দন’’ন্তি ৰুত্তং. দিট্ঠধম্মেতি ইমস্মিং অত্তভাৰে. সুখৰিহারাতি পঠমজ্ঝানৰিহারাদী. নীৰরণাদিব্যাবাধরহিতত্তা ‘‘অব্যাবজ্ঝা’’তি ৰুত্তা. সব্বসঙ্খারদুক্খনিব্বাপনতো তংনিরোধত্তা ৰা ‘‘নিব্বানং সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৰ ভাসিত’’ন্তি অদুক্খমসুখে. ‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন সুখা ৰেদনা দুক্খা ৰেদনা’’তি (সং. নি. ৪.২৬৭) সুখোপেক্খাসু চ ইট্ঠাসূতি এৰমাদীসু পৰত্তি সঙ্গহিতা.

দুক্খৰত্থূতি দুক্খস্স ওকাসো. অত্তনো পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানম্পি হি তং দুক্খং জাতিআদীসু ৰিজ্জমানেসু তব্বত্থুকং হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. দুক্খপচ্চযেতি দুক্খহেতুম্হি, দুক্খস্স জনকেতি অত্থো. দুক্খপচ্চযট্ঠানেতি দুক্খজনককম্মস্স সহাযভূতানং অনিট্ঠরূপাদিপচ্চযানং ঠানে. পচ্চযসদ্দো হি জনকে জনকসহাযে চ পৰত্ততীতি. আদি-সদ্দেন ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫-৪৬, ৭৬) সঙ্খারদুক্খাদীসু পৰত্তি দট্ঠব্বা. সম্পযুত্তে ৰত্থুঞ্চ করজকাযং সুখযতি লদ্ধস্সাদে অনুগ্গহিতে করোতীতি সুখা. সুখাতি ৰেদনাসদ্দমপেক্খিত্ৰা সুখভাৰমত্তস্স অপ্পকাসনেন নপুংসকলিঙ্গতা ন কতা. সভাৰতো সঙ্কপ্পতো চ যং ইট্ঠং, তদনুভৰনং ইট্ঠাকারানুভৰনং ৰা ইট্ঠানুভৰনং.

সমন্তি অৰিসমং. সমা একীভাৰূপগতা ৰিয যুত্তা, সমং ৰা সহ যুত্তাতি যোজেতব্বং. একুপ্পাদাতি একো সমানো উপ্পাদো এতেসন্তি একুপ্পাদা, সমানপচ্চযেহি সহুপ্পত্তিকাতি অত্থো. সহুপ্পত্তিকানং রূপারূপানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একনিরোধা’’তি ৰুত্তং, যে সমানুপ্পাদা সমাননিরোধা চ, তে সম্পযুত্তাতি রূপারূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযোগো নিৰারিতো হোতি. এৰমপি অৰিনিব্ভোগরূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একৰত্থুকা’’তি ৰুত্তং, যে একুপ্পাদা একনিরোধা একৰত্থুকা চ, তে সম্পযুত্তাতি. এৰমপি অৰিনিব্ভোগরূপেসু একং মহাভূতং সেসমহাভূতোপাদারূপানং নিস্সযপচ্চযো হোতীতি তেন তানি একৰত্থুকানীতি, চক্খাদিনিস্সযভূতানি ৰা ভূতানি একং ৰত্থু এতেসু সন্নিস্সিতন্তি একৰত্থুকানীতি কপ্পেন্তস্স তেসং সম্পযুত্ততাপত্তি সিযাতি তন্নিৰারণত্থং ‘‘একারম্মণা’’তি ৰুত্তং, যে একুপ্পাদা…পে… একারম্মণা চ হোন্তি, তে সম্পযুত্তাতি. পটিলোমতো ৰা একারম্মণাতি ৰুত্তে একৰীথিযঞ্চ পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানং নানাৰীথিযং পরসন্তানে চ একস্মিং আরম্মণে উপ্পজ্জমানানং ভিন্নৰত্থুকানং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একৰত্থুকা’’তি ৰুত্তং, যে একৰত্থুকা হুত্ৰা একারম্মণা, তে সম্পযুত্তাতি. এৰমপি সম্পটিচ্ছনসন্তীরণাদীনং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একনিরোধা’’তি ৰুত্তং, যে একনিরোধা হুত্ৰা একৰত্থুকা একারম্মণা, তে সম্পযুত্তাতি. কিং পন নানুপ্পাদাপি এৰং তিৰিধলক্খণা হোন্তি, অথ একুপ্পাদা এৰাতি ৰিচারণায একুপ্পাদা এৰ এৰং তিৰিধলক্খণা হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘একুপ্পাদা’’তি ৰুত্তং.

৩. ৰিপক্কভাৰমাপন্নানং অরূপধম্মানন্তি যথা সালিবীজাদীনং ফলানি তংসদিসানি নিব্বত্তানি ৰিপক্কানি নাম হোন্তি, ৰিপাকনিরুত্তিঞ্চ লভন্তি, ন মূলঙ্কুরপত্তখন্ধনাল়ানি, এৰং কুসলাকুসলানং ফলানি অরূপধম্মভাৰেন সারম্মণভাৰেন সুক্ককণ্হাদিভাৰেন চ তংসদিসানি ৰিপক্কভাৰমাপন্নানীতি ৰিপাকনিরুত্তিং লভন্তি, ন রূপধম্মা কম্মনিব্বত্তাপি কম্মাসদিসাতি দস্সেতুং ৰুত্তং. জাতিজরাসভাৰাতি জাযনজীরণসভাৰা. ৰিপাকপকতিকাতি ৰিপচ্চনপকতিকা. ৰিপচ্চনসভাৰতা চ অনুপচ্ছিন্নাৰিজ্জাতণ্হামানসন্তানে সব্যাপারতা, তেন অভিঞ্ঞাদিকুসলানং ভাৰনাযপহাতব্বাদিঅকুসলানঞ্চ ৰিপাকানুপ্পাদনেপি ৰিপাকধম্মতা সিদ্ধা হোতি. ৰিপক্কভাৰন্তি চেত্থ ভাৰ-সদ্দেন সভাৰো এৰ ৰুত্তো. তং যথাৰুত্তং ৰিপক্কসভাৰং দুতিযস্স ৰুত্তং ৰিপচ্চনসভাৰঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘উভযসভাৰপটিক্খেপৰসেনা’’তি আহ.

৪. উপেতেন আদিন্না উপাদিন্না. কিং পন তং উপেতং, কেন চ উপেতং, কথঞ্চ উপেতং, কে চ তেন আদিন্নাতি? সতি চ লোকুত্তরানং কেসঞ্চি আরম্মণভাৰে তন্নিৰত্তনত্থং উপেতসদ্দসম্বন্ধিনা উপয-সদ্দেন ৰুচ্চমানাহি চতুব্বিধুপাদানভূতাহি তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতং, তেহি চ আরম্মণকরণৰসেন উপেতং, ন সমন্নাগমৰসেন. সতি চ সব্বতেভূমকধম্মানং উপাদানারম্মণত্তে যেহি ৰিপাককটত্তারূপানি অম্হেহি নিব্বত্তত্তা অম্হাকং এতানি ফলানীতি গণ্হন্তেহি ৰিয আদিন্নানি, তানি তেভূমককম্মানি কম্মভাৰেন একত্তং উপনেত্ৰা উপেতন্তি ইধ গহিতানি. তেহি চ নিব্বত্তানি ৰিপাককটত্তারূপানি উপাদিন্না ধম্মাতি সব্বমেতং দস্সেতুং ‘‘আরম্মণকরণৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. অযঞ্চ অত্থনযো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো, ন ৰচনানুপুব্বেনাতি. এত্থাহ – যদি আরম্মণকরণৰসেন তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন আদিন্না উপাদিন্না, সব্বতেভূমকধম্মা চ তণ্হাদীনং আরম্মণা হোন্তি, ন চ উপেতসদ্দো কম্মে এৰ নিরুল়্হো, তেন কম্মস্সেৰ গহণে কারণং নত্থি, তস্মা সব্বতেভূমকধম্মপচ্চযুপ্পন্নানং অৰিজ্জাদিহেতূহি নিব্বত্তানং সঙ্খারাদিফলানং উপাদিন্নত্তং আপজ্জতি তেসম্পি তেহিফলভাৰেন গহিতত্তা. উপ-সদ্দেন চ উপেততামত্তং জোতিতং, ন আরম্মণকরণং সমন্নাগমনিৰত্তকং, আদিন্ন-সদ্দেন চ গহিততামত্তং ৰুত্তং, ন কম্মসমুট্ঠানতাৰিসেসো. তস্মা সব্বপচ্চযুপ্পন্নানং উপাদিন্নত্তং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি বোধনেয্যজ্ঝাসযৰসেন দেসনাপৰত্তিতো. যেসঞ্হি বোধনত্থং ‘‘উপাদিন্না’’তি এতং ৰুত্তং, তে তেনেৰ ৰচনেন যথাৰুত্তপ্পকারে ধম্মে বুজ্ঝিংসু, এতরহি পন তাৰতা বুজ্ঝিতুং অসক্কোন্তেন সুত্ৰা তদত্থো ৰেদিতব্বোতি এসা অত্থৰিভাৰনা কতা ‘‘কম্মুনা’’তি.

অযং পন অপরো অত্থো দট্ঠব্বো – উপ-সদ্দো উপেতং দীপেতি. অযঞ্হি উপ-সদ্দো সমাসে পযুজ্জমানো ‘‘অতিমালা’’তিআদীসু অতি-সদ্দো ৰিয অতিক্কমনং সসাধনং উপগমনং সসাধনং ৰদতি, উপগমনঞ্চ উপাদানউপযো, তেন উপগতং উপেতং. কিং পন তন্তি? যং অসতি উপাদানে ন হোতি, তং ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি এৰং ৰুত্তং তেভূমককম্মং পচ্চযভাৰেন পুরিমজাতুপ্পন্নেন উপাদানেন উপগতত্তা ‘‘উপেত’’ন্তি ৰুচ্চতি. ন হি কোচি অনুপগ্গম্ম অনিচ্ছন্তো কম্মং করোতীতি. তেন উপেতেন কম্মুনা পুনব্ভৰস্স আদানং হোতি. কম্মুনা হি সাসৰেন সত্তা আদিযন্তি পুনব্ভৰং, তস্মা আদাতব্বভাৰেন পাকটো পুনব্ভৰো. সো চ উপপত্তিভৰো তেভূমকৰিপাককটত্তারূপসঙ্গহো ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি এত্থ জাতিৰচনে সমৰরুদ্ধোতি উপাদিন্নৰচনেন উপপত্তিভৰো ৰুচ্চতি, উপপত্তিভৰো চ তেভূমকৰিপাককটত্তারূপানীতি ধাতুকথাযং পকাসিতমেতং. তস্মা উপেতেন আদিন্নাতি তে এৰ ধম্মা ৰুচ্চন্তীতি সিদ্ধো অযমত্থোতি. উপাদিন্ন-সদ্দস্স অত্থং ৰত্ৰা তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা উপাদানিয-সদ্দস্স ৰিসুং উপাদিন্নসদ্দানপেক্খং অত্থং ৰত্তুং ‘‘আরম্মণভাৰং উপগন্ত্ৰা’’তিআদিমাহ. তস্মা এৰ অৰিসেসেত্ৰা ‘‘উপাদানস্স আরম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. তং পন উপাদানিযং উপাদিন্নং অনুপাদিন্নন্তি দুৰিধং. তস্মা তং ৰিসেসনেন দস্সেন্তো ‘‘উপাদিন্না চ তে উপাদানিযা চা’’তিআদিমাহ.

৫. সংকিলেসোতি দস কিলেসৰত্থূনি ৰুচ্চন্তি. সংকিলিট্ঠাতি তেহি ৰিবাধিতা উপতাপিতা চ. তে পন যস্মা সংকিলেসসম্পযুত্তা একুপ্পাদাদীহি নিন্নানত্তা একীভাৰমিৰ গতা ৰিসাদীহি ৰিয সপ্পিআদযো ৰিদূসিতা মলীনা ৰিবাধিতা উপতাপিতা চ নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘সংকিলেসেন সমন্নাগতা সংকিলিট্ঠা’’তি. সংকিলেসং অরহন্তীতি সংকিলেসস্স আরম্মণভাৰেন তং লদ্ধুং অরহন্তীতি অত্থো. আরম্মণভাৰানতিক্কমনতোতি এতেন সংকিলেসানতিক্কমনমেৰ দস্সেতি, ৰত্থযুগিকসুঙ্কসালিকসদ্দানং ৰিয সংকিলেসিক-সদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

৬. সহ ৰিতক্কেন হোন্তীতি ৰচনসেসো যোজেতব্বো অৰুচ্চমানস্সপি ভৰতি-অত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা. মত্তাতি পমাণৰাচকং একং পদন্তি গহেত্ৰা ‘‘ৰিচারোৰ মত্তা এতেস’’ন্তি অত্থো ৰুত্তো. অঞ্ঞত্থ অৰিপ্পযোগীসু ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিচারোৰ এতেসং মত্তা, ততো উদ্ধং ৰিতক্কেন সম্পযোগং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অযমপরো অত্থো – মত্ত-সদ্দো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো. সৰিতক্কসৰিচারা ধম্মা হি ৰিতক্কৰিসিট্ঠেন ৰিচারেন সৰিচারা, এতে পন ৰিচারমত্তেন ৰিতক্কসঙ্খাতৰিসেসরহিতেন, তস্মা ‘‘ৰিচারমত্তা’’তি ৰুচ্চন্তি, ৰিচারমত্তৰন্তোতি অত্থো. ৰিচারমত্তৰচনেন অৰিতক্কত্তে সিদ্ধে অৰিতক্কানং অঞ্ঞেসম্পি অত্থিভাৰজোতনত্থং অৰিতক্কৰচনং. অৰিতক্কা হি ৰিচারমত্তা চ সন্তি অৰিচারা চাতি নিৰত্তেতব্বা গহেতব্বা চ হোন্তি, তেসু অৰুচ্চমানেসু নিৰত্তেতব্বগহেতব্বস্স অদস্সিতত্তা ৰিচারমত্তাৰঅৰিতক্কাতি আপজ্জেয্যাতি. ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰো পন যথাকামং হোতীতি সামঞ্ঞেন অৰিতক্কভাৰেন সহ ৰিচারমত্ততায ধম্মৰিসেসনভাৰং দস্সেতুং ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা’’তি পদানুক্কমো কতো.

অথ ৰা সৰিচারা দুৰিধা সৰিতক্কা অৰিতক্কা চ, তেসু অৰিতক্কে নিৰত্তেতুং আদিপদং ৰুত্তং. অৰিচারা চ দুৰিধা সৰিতক্কা অৰিতক্কা চ, তেসু সৰিতক্কে নিৰত্তেতুং ততিযপদং ৰুত্তং. যে পন দ্ৰীহিপি নিৰত্তিতা অৰিতক্কা সৰিতক্কা চ সৰিচারা অৰিচারা চ, তেসু অঞ্ঞতরদস্সনং ৰা কত্তব্বং সিযা উভযদস্সনং ৰা. উভযদস্সনে করিযমানে যদি ‘‘সৰিতক্কসৰিচারা’’তি ৰুচ্চেয্য, আদিপদত্থতাৰ আপজ্জতি. অথ ‘‘অৰিতক্কঅৰিচারা’’তি ৰুচ্চেয্য, অন্তপদত্থতা. অথ পন ‘‘অৰিতক্কসৰিচারা সৰিতক্কঅৰিচারা’’তি ৰুচ্চেয্য, অজ্ঝত্তবহিদ্ধানং ৰিয অত্থন্তরাভাৰো ৰা সঙ্করদোসো ৰা একস্সেৰ সৰিতক্কাৰিতক্কতাসৰিচারাৰিচারতাৰিরোধো ৰা আপজ্জেয্য, তস্মা অঞ্ঞতরদস্সনেন ইতরম্পি পকাসেতুং অৰিতক্কৰচনেন দ্ৰিপ্পকারেসু ৰত্তব্বেসু সৰিতক্কঅৰিচারে নিৰত্তেত্ৰা অৰিতক্কসৰিচারে দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা’’তি. অথ ৰা ৰিতক্কাভাৰেন এতে ৰিচারমত্তা, ন ৰিচারতো অঞ্ঞস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৰাতি দস্সেতুং অৰিতক্কৰচনেন ৰিচারমত্তা ৰিসেসিতা.

৭. উপেক্খতীতি ৰেদযমানাপি মজ্ঝত্তৰেদনা সুখাকারে দুক্খাকারে চ উদাসিনা হোতীতি অত্থো. অথ ৰা উপেতা যুত্তা সুখদুক্খানং অৰিরুদ্ধা ইক্খা অনুভৰনং উপেক্খা. ৰিসেসদস্সনৰসেনাতি নানত্তদস্সনৰসেন. যদি হি পীতিসহগতা এৰ সুখসহগতা সিযুং, ‘‘পীতিসহগতা’’তি এতেনেৰ সিদ্ধত্তা ‘‘সুখসহগতা’’তি ইদং ন ৰত্তব্বং সিযা, ‘‘সুখসহগতা’’তি ৰা ৰুচ্চমানে ‘‘পীতিসহগতা’’তি ন ৰত্তব্বং, ততো তিকং পূরেন্তেন দুক্খসহগতপদং ৰত্তব্বং সিযা, এৰঞ্চ সতি ‘‘ৰেদনাত্তিকো এৰায’’ন্তি ৰুত্তৰচনং আপজ্জতি, তস্মা ‘‘পীতিসহগতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সুখসহগতা’’তি ৰদন্তো পীতিৰিপ্পযুত্তম্পি সুখং অত্থীতি ততিযজ্ঝানকাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখং সপ্পীতিকসুখতো ভিন্নং কত্ৰা দস্সেতীতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা পীতিসুখানং দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্তানং নানত্তদস্সনত্থং অযং তিকো ৰুত্তো. ‘‘পীতিসহগতা’’তি এত্থ হি সুখেকদেসো সঙ্গহিতো, ন পীতি. ‘‘সুখসহগতা’’তি এত্থ পীতি সঙ্গহিতা, ন সুখং. পীতিৰিপ্পযুত্তসুখসহগতা চ পুরিমেন অসঙ্গহিতা পচ্ছিমেন সঙ্গহিতাতি সিদ্ধো পীতিসুখানং ৰিসেসোতি.

৮. নিব্বানং দস্সনতোতি নিব্বানারম্মণতং সন্ধাযাহ. অথ ৰা ধম্মচক্খু পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেন ভাৰনাভাৰং অপ্পত্তং দস্সনং নাম, ধম্মচক্খু চ পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকরণেন চতুসচ্চধম্মদস্সনং তদতিসযো, তস্মা নত্থেত্থ গোত্রভুস্স দস্সনভাৰাপত্তীতি. উভযপটিক্খেপৰসেনাতি দ্ৰীহি পদেহি ৰুত্তধম্মপটিক্খেপৰসেন, ন পহাযকপটিক্খেপৰসেন. তথা হি সতি দস্সনভাৰনাহি অঞ্ঞো সমুচ্ছেদৰসেন পহাযকো অত্থি, তেন পহাতব্বা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বাতি অযমত্থো আপজ্জতি, ন চ অঞ্ঞো পহাযকো অত্থি অঞ্ঞেহি ৰিক্খম্ভিতানঞ্চ পুনপ্পৰত্তিসব্ভাৰা, নাপি পহাতব্বা ততিযপদেন সঙ্গয্হন্তি, কিন্তু অপ্পহাতব্বা এৰাতি. তস্মা পহাতব্বপদং পচ্চেকং যোজেত্ৰা নেৰ দস্সনেন পহাতব্বা ন ভাৰনায পহাতব্বাতি দস্সনেন ভাৰনায পহাতব্বেহি অঞ্ঞে গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

৯. এৰমত্থং অগ্গহেত্ৰাতি অত্থাযুত্তিতো চ সদ্দাযুত্তিতো চ অগ্গহেতব্বতং দস্সেতি. দস্সনভাৰনাহি অপ্পহাতব্বহেতুমত্তেসু হি গয্হমানেসু অহেতুকা অসঙ্গহিতাতি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স অপরিপুণ্ণত্তা অত্থাযুত্তি, পহাতব্বসদ্দস্স নিচ্চসাপেক্খত্তে চ সতি ন সম্বন্ধীসদ্দতো পহাযকতো অঞ্ঞং পটিসেধং অপেক্খমানস্স হেতুসদ্দেন সমাসো উপপজ্জতীতি সদ্দাযুত্তি চ ৰেদিতব্বা. এৰমত্থো গহেতব্বোতি পহাতব্ব-সদ্দং পটিসেধেন অযোজেত্ৰা যেসং অঞ্ঞপদত্থে সমাসো, তব্বিসেসনং অত্থীতি ইদং পটিসেধেন যোজেত্ৰা দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো হেতু এতেসং নেৰত্থীতি অত্থো গহেতব্বোতি ৰুত্তং হোতি. এৰঞ্চ সতি যথাধিপ্পেতত্থো সব্বো সঙ্গহিতোতি. অত্থাযুত্তি মা হোতু, সদ্দো পন ইধাপি ন যুত্তো. একন্তযোগীনং অত্থি-সদ্দমেৰ হি অপেক্খমানানং উভিন্নং পহাতব্বহেতু-সদ্দানং সমাসো যুত্তো, ন পটিসেধং অপেক্খমানানন্তি, তস্মা গহেতব্বত্থদস্সনমত্তং এতং কতং, সদ্দো পন যথা যুজ্জতি, তথা যোজেতব্বো. এৰং পন যুজ্জতি – পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি পহাতব্বহেতুকা. কেন পহাতব্বোতি? দস্সনেন ভাৰনায চ. তযিদং পহাতব্বহেতুকপদং দস্সনভাৰনাপদেহি ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা তেহি যুত্তেন যে দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা নেৰ হোন্তি, ভাৰনায পহাতব্বহেতুকা চ ন হোন্তীতি পটিসেধঞ্চ ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা তে নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বহেতুকাতি ৰুচ্চন্তি. নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মৰচনং ৰিয হি পুরিমপদদ্ৰযসঙ্গহিতধম্মপটিসেধনেন তদঞ্ঞধম্মনিদস্সনমেতং হোতি, ন অহেতুকপদং ৰিয হেতুৰিরহপ্পকাসনেনাতি. এৰঞ্চ কত্ৰা দ্ৰে পটিসেধা যুত্তা হোন্তি.

হেতুযেৰ হি তেসং নত্থি, যো দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো সিযাতি পুরিমস্মিঞ্হি অত্থে হেতূনং দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বতা পটিক্খিত্তা, পটিক্খেপো চ পহাতব্বাসঙ্কাসব্ভাৰে হোতি, পহাতব্বাসঙ্কা চ হেতুম্হি সতি সিযা, তেসং পন অহেতুকানং হেতুযেৰ নত্থি, যো দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো সিযা, তদভাৰা পহাতব্বাসঙ্কা নত্থীতি তংনিৰারণত্থো পটিক্খেপো ন সম্ভৰতি, তস্মা ‘‘নেৰদস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেস’’ন্তি এৰং অহেতুকানং গহণং ন ভৰেয্যাতি অত্থো. অথ ৰা ইতরথা হি অহেতুকানং অগ্গহণং ভৰেয্যাতি অত্থস্স পাকটত্তা ন কারণসাধনীযো এসোতি গহেতব্বত্থস্সেৰ কারণং ৰদন্তো ‘‘হেতুযেৰ হি তেসং নত্থী’’তিআদিমাহ. তেসঞ্হি নেৰদস্সনেন ন ভাৰনাযপহাতব্বহেতুকপদৰচনীযানং যো দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো সিযা, সো এৰংপকারো হেতু নত্থি. তে হি অনেকপ্পকারা সহেতুকা অহেতুকা চাতি, তস্মা নেৰদস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি অযমত্থো গহেতব্বোতি অত্থো.

১০. তং আরম্মণং কত্ৰাতি ইদং চতুকিচ্চসাধনৰসেন আরম্মণকরণং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞথা গোত্রভুফলপচ্চৰেক্খণাদীনম্পি অপচযগামিতা আপজ্জেয্যাতি. অথ ৰা হেতুভাৰেন অপচযং নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো. নিব্বানস্স হি অনিব্বত্তনিযত্তেপি সমুদযপ্পহানসমুদযনিরোধানং অধিগমঅধিগন্তব্বভাৰতো হেতুহেতুফলভাৰো মগ্গনিব্বানানং যুজ্জতি. যথাহ ‘‘দুক্খনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৯). অত্থোতি হি হেতুফলং. ধম্মোতি হেতূতি. পুরিমপচ্ছিমানং পুরিমে সসম্পযুত্তা ৰুত্তা, পচ্ছিমে কেৰলা. পুরিমে ৰিয পন পচ্ছিমে অত্থেপি অরিযমগ্গসীসেন সব্বলোকুত্তরকুসলচিত্তুপ্পাদা গহেতব্বা. দুতিযে অত্থৰিকপ্পে ‘‘আচযং গামিনো’’তি ৰত্তব্বে অনুনাসিকলোপো কতোতি দট্ঠব্বো. আচিনন্তীতি ৰা আচযা, আচযা হুত্ৰা গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতিপি অত্থো দট্ঠব্বো.

১১. সত্ত পন সেক্খা সিক্খনসীলাতি সেক্খা, তেসং ইমেতি সেক্খা, অঞ্ঞাসাধারণা মগ্গফলত্তযধম্মা. সযমেৰ সিক্খন্তীতি সিক্খনসীলানমেতং নিদস্সনং. যে হি ধম্মা সিক্খন্তি, তে সিক্খনসীলা হোন্তীতি. অক্খরত্থো পন সিক্খা এতেসং সীলন্তি সেক্খাতি. ন সেক্খাতি যত্থ সেক্খভাৰাসঙ্কা অত্থি, তত্থাযং পটিসেধোতি লোকিযনিব্বানেসু অসেক্খভাৰানাপত্তি দট্ঠব্বা. সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা হি সিক্খা অত্তনো পটিপক্খকিলেসেহি ৰিপ্পমুত্তা পরিসুদ্ধা উপক্কিলেসানং আরম্মণভাৰম্পি অনুপগমনতো এতা সিক্খাতি ৰত্তুং যুত্তা অট্ঠসু মগ্গফলেসু ৰিজ্জন্তি, তস্মা চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযধম্মা ৰিয অরহত্তফলধম্মাপি তাসু সিক্খাসু জাতাতি চ, তংসিক্খাসমঙ্গিনো অরহতো ইতরেসং ৰিয সেক্খত্তে সতি সেক্খস্স এতেতি চ, সিক্খা সীলং এতেসন্তি চ সেক্খাতি আসঙ্কিতব্বা সিযুন্তি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘অসেক্খা’’তি যথাৰুত্তসেক্খভাৰপটিসেধো কতো. অরহত্তফলে হি পৰত্তমানা সিক্খা পরিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা ন সিক্খাকিচ্চং করোন্তি, কেৰলং সিক্খাফলভাৰেনেৰ পৰত্তন্তি, তস্মা তা ন সিক্খাৰচনং অরহন্তি, নাপি তংসমঙ্গিনো সেক্খৰচনং, ন চ তংসম্পযুত্তা সিক্খনসীলাতি সিক্খাসু জাতাতিআদিঅত্থেহি অগ্গফলধম্মা সেক্খা ন হোন্তি, হেট্ঠিমফলেসু পন সিক্খা সকদাগামিমগ্গৰিপস্সনাদীনং উপনিস্সযভাৰতো সিক্খাকিচ্চং করোন্তীতি সিক্খাৰচনং অরহন্তি, তংসমঙ্গিনো চ সেক্খৰচনং, তংসম্পযুত্তা চ সিক্খনসীলৰুত্তীতি তত্থ ধম্মা যথাৰুত্তেহি অত্থেহি সেক্খা হোন্তি এৰ.

সেক্খাতি ৰা অপরিযোসিতসিক্খা দস্সিতা. অনন্তরমেৰ ‘‘অসেক্খা’’তি ৰচনং পরিযোসিতসিক্খানং দস্সনন্তি ন লোকিযনিব্বানানং অসেক্খতাপত্তি. ৰুদ্ধিপ্পত্তা ৰা সেক্খাতি এতস্মিং অত্থে সেক্খধম্মেসু এৰ কেসঞ্চি ৰুদ্ধিপ্পত্তানং অসেক্খতা আপজ্জতি, তেন অরহত্তমগ্গধম্মা ৰুদ্ধিপ্পত্তা চ যথাৰুত্তেহি চ অত্থেহি সেক্খাতি কত্ৰা অসেক্খা আপন্নাতি? ন, তংসদিসেসু তব্বোহারা. অরহত্তমগ্গতো হি নিন্নানাকরণং অরহত্তফলং ঠপেত্ৰা পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকরণং ৰিপাকভাৰঞ্চ, তস্মা তে এৰ সেক্খা ধম্মা অরহত্তফলভাৰং আপন্নাতি সক্কা ৰত্তুং, কুসলসুখতো চ ৰিপাকসুখং সন্ততরতায পণীততরন্তি ৰুদ্ধিপ্পত্তা চ তে ধম্মা হোন্তীতি অসেক্খাতি ৰুচ্চন্তীতি.

১২. কিলেসৰিক্খম্ভনাসমত্থতাদীহি পরিত্তা. ‘‘কিলেস…পে… তাযা’’তি অত্থত্তযম্পি কুসলেসু যুজ্জতি, ৰিপাককিরিযেসু দীঘসন্তানতাৰ. পমাণকরেহি ৰা ওল়ারিকেহি কামতণ্হাদীহি পরিচ্ছিন্না পরিত্তা. তেহি অপরিচ্ছিন্নত্তা সুখুমেহি রূপতণ্হাদীহি পরিচ্ছিন্না পমাণমহত্তং গতাতি মহগ্গতা. অপরিচ্ছিন্না অপ্পমাণা.

১৪. অতপ্পকট্ঠেনাতি দিৰসম্পি পচ্চৰেক্খিযমানা লোকুত্তরধম্মা তিত্তিং ন জনেন্তি সমাপজ্জিযমানাপি ফলধম্মাতি.

১৫. মাতুঘাতাদীসু পৰত্তমানাপি হিতসুখং ইচ্ছন্তাৰ পৰত্তন্তীতি তে ধম্মা হিতসুখাৰহা মে ভৰিস্সন্তীতি আসীসিতা হোন্তি, তথা অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু সুভাদিৰিপরিযাসদল়্হতায আনন্তরিযকম্মনিযতমিচ্ছাদিট্ঠীসু পৰত্তি হোতীতি তে ধম্মা অসুভাদীসু সুভাদিৰিপরীতপ্পৰত্তিকা হোন্তি. মিচ্ছাসভাৰাতি মুসাসভাৰা. অনেকেসু আনন্তরিযেসু কতেসু যং তত্থ বলৰং, তং ৰিপচ্চতি, ন ইতরানীতি একন্তৰিপাকজনকতায নিযততা ন সক্কা ৰত্তুন্তি ‘‘ৰিপাকদানে সতী’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধভেদানন্তরন্তি চুতিঅনন্তরং. চুতি হি মরণনিদ্দেসে (ৰিভ. ১৯৩) ‘‘খন্ধানং ভেদো’’তি ৰুত্তাতি. এতেন ৰচনেন সতি ফলদানে চুতিঅনন্তরো এৰ, ন অঞ্ঞো এতেসং ফলকালোতি ফলকালনিযমেনেৰ নিযততা ৰুত্তা হোতি, ন ফলদাননিযমেনাতি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং দিট্ঠধম্মৰেদনীযানম্পি নিযততা আপজ্জতি, তস্মা ৰিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তরৰিকলতাদীহি অৰিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৰেন ৰিপাকধম্মতা ৰিয বলৰতা আনন্তরিযেন ৰিপাকে দিন্নে অৰিপচ্চমানানম্পি আনন্তরিযানং ফলদানে নিযতসভাৰা আনন্তরিযসভাৰা চ পৰত্তীতি অত্তনো সভাৰেন ফলদাননিযমেনেৰ নিযততা আনন্তরিযতা চ ৰেদিতব্বা. অৰস্সঞ্চ নিযতসভাৰা আনন্তরিযসভাৰা চ তেসং পৰত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং অঞ্ঞস্স বলৰতো আনন্তরিযস্স অভাৰে চুতিঅনন্তরং একন্তেন ফলদানতো.

ননু এৰং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৰিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তরমেৰ একন্তেন ফলদানতো আনন্তরিযসভাৰা নিযতসভাৰা চ পৰত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৰসেন উপঘাতকেন চ নিৰত্তেতব্বৰিপাকত্তা অনন্তরেকন্তফলদাযকত্তাভাৰা, ন পন আনন্তরিযকানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৰিয অসমানজাতিকং ফলনিৰত্তকং অত্থি সব্বানন্তরিযকানং অৰীচিফলত্তা, ন চ হেট্ঠুপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিয উপরূপপত্তিজনককম্মফলং আনন্তরিযকফলং নিৰত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৰ অৰীচিপাতনতো, ন চ আনন্তরিযকোপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, তস্মা তেসংযেৰ অনন্তরেকন্তৰিপাকজনকসভাৰা পৰত্তীতি.

অনেকানি চ আনন্তরিযকানি কতানি একন্তে ৰিপাকে সন্নিযতত্তা উপরতাৰিপচ্চনসভাৰাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৰতো নিযতানেৰ. চুতিঅনন্তরং পন ফলং অনন্তরং নাম তস্মিং অনন্তরে নিযুত্তানি তন্নিব্বত্তনেন অনন্তরকরণসীলানি অনন্তরপ্পযোজনানি চাতি সভাৰতো আনন্তরিযকানেৰ চ হোন্তি. তেসু পন সমানসভাৰেসু একেন ৰিপাকে দিন্নে ইতরানি অত্তনা কত্তব্বস্স কিচ্চস্স তেনেৰ কতত্তা ন দুতিযং ততিযম্পি চ পটিসন্ধিং করোন্তি, ন সমত্থতাৰিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং নিযতানন্তরিযতানিৰত্তীতি. ন হি সমানসভাৰং সমানসভাৰস্স সমত্থতং ৰিহনতীতি. একস্স পন অঞ্ঞানিপি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানীতি. সম্মা সভাৰাতি সচ্চসভাৰা.

১৬. পরিপুণ্ণমগ্গকিচ্চত্তা চত্তারো অরিযমগ্গাৰ ইধ ‘‘মগ্গা’’তি ৰুত্তা. পচ্চযট্ঠেনাতি মগ্গপচ্চযট্ঠেন. নিক্খেপকণ্ডেপি হি যে মগ্গপচ্চযং লভন্তি, ন পন সযং মগ্গপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তি, তে মগ্গহেতুকাতি দস্সেতুং ‘‘অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৰা’’তিআদি (ধ. স. ১০৩৯) ৰুত্তং. যো পন তত্থেৰ ‘‘অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স অলোভো অদোসো অমোহো, ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি আদিনযো ৰুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গসম্পযুত্তা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স সম্মাদিট্ঠি মগ্গো চেৰ হেতু চা’’তিআদিনা পন ৰুত্তনযং দস্সেতুং ‘‘সম্মাদিট্ঠি সয’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পন অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৰসেন পটিপাটিযা তযো নযা ৰুত্তা, হেতুবহুতাৰসেন ততিযো নযো ইধ দুতিযো ৰুত্তো.

অভিভৰিত্ৰা পৰত্তনট্ঠেনাতি সহজাতাধিপতিপি পুব্বাভিসঙ্খারৰসেন জেট্ঠকভাৰে পৰত্তমানো সহজাতে অত্তনো ৰসে অনুৰত্তযমানো তে অভিভৰিত্ৰা পৰত্ততি, আরম্মণাধিপতিপি তদারম্মণে ধম্মে তথেৰ অত্তানং অনুৰত্তযমানো তে ধম্মে অভিভৰিত্ৰা আরম্মণভাৰেন পৰত্ততি, ন পচ্চুপ্পন্নভাৰেন, তস্মা অধিপতিদ্ৰযম্পি সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘মগ্গো অধিপতি এতেস’’ন্তি অযঞ্চ অত্থো নিক্খেপকণ্ডে উদাহরণৰসেন আগতং অত্থনযং গহেত্ৰা ৰুত্তো. যস্মা পন পট্ঠানে (পট্ঠা. ২.১৬.১১) ‘‘মগ্গাধিপতিং ধম্মং পটিচ্চ মগ্গাধিপতি ধম্মো উপ্পজ্জতি নাধিপতিপচ্চযা, মগ্গাধিপতী খন্ধে পটিচ্চ মগ্গাধিপতি অধিপতী’’তি ৰুত্তং, তস্মা মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি অযম্পি অত্থো পাল়িযং সরূপেকসেসৰসেন সমানসদ্দত্থৰসেন ৰা সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

১৭. অনুপ্পন্নাতি এতেন সব্বো উপ্পন্নভাৰো পটিসিদ্ধো, ন উপ্পন্নধম্মভাৰো এৰাতি তেন উপ্পন্না ৰিগতা অতীতাপি ন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. যদি হি সঙ্গহিতা সিযুং, ‘‘অনুপ্পন্নো ধম্মো উপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিএৰমাদি ৰুচ্চেয্য, ন তু ৰুত্তন্তি. অনাগতানি ৰিপাককটত্তারূপানি অতীতে অনাগতে ৰা কম্মে পুরিমনিপ্ফন্নে এৰ উপ্পজ্জিস্সন্তি, নানিপ্ফন্নেতি পরিনিট্ঠিতকারণেকদেসানেৰ হোন্তি, তস্মা তানি ‘‘অৰস্সং উপ্পজ্জিস্সন্তীতি উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি ৰুচ্চন্তি.

১৮. অত্তনো সভাৰন্তি কক্খল়ফুসনাদিসভাৰং.

২০. এৰং পৰত্তমানাতি এৰং চক্খাদিভাৰেন ফুসনাদিভাৰেন চ একসন্ততিপরিযাপন্নতাৰসেন পৰত্তমানা. অত্তানং অধি অজ্ঝত্তাতি অধি-সদ্দো সমাসৰিসযে অধিকারত্থং পৰত্তিঅত্থঞ্চ গহেত্ৰা পৰত্ততীতি অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তা অজ্ঝত্তা. তেনাতি যস্স ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ সুঞ্ঞতং আনেঞ্জঞ্চ মনসিকরোতো অজ্ঝত্তসুঞ্ঞতাদীসু চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি, যো চ ইতিহ তত্থ সম্পজানো, তেন ভিক্খুনা. তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তেতি পঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তে. অজ্ঝত্তমেৰাতি ঝানগোচরে কসিণাদিম্হি. চিত্তং সণ্ঠপেতব্বন্তি পঠমজ্ঝানাদিচিত্তং সণ্ঠপেতব্বং. অজ্ঝত্তরতোতি গোচরজ্ঝত্তে নিব্বানে রতো, সমাধিগোচরে কম্মট্ঠানে ৰা রতো. ‘‘সমাহিতো একো সন্তুসিতো তমাহু ভিক্খু’’ন্তি (ধ. প. ৩৬২) গাথাসেসো.

অজ্ঝত্তং সম্পসাদনন্তি এত্থ ঝানং সকসন্ততিপরিযাপন্নত্তা ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তি ৰুত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তত্থো অজ্ঝত্ত-সদ্দো হোতি. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিনিযকং. অজ্ঝত্তে ভৰা অজ্ঝত্তিকাতি নিযকজ্ঝত্তেসুপি অব্ভন্তরা চক্খাদযো ৰুচ্চন্তি. এত্থ পন অজ্ঝত্তিক-সদ্দো চক্খাদীসু পৰত্তমানো দস্সিতো, ন অজ্ঝত্তসদ্দো, অত্থি চ অজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তিকসদ্দানং বহিদ্ধাবাহির-সদ্দানং ৰিয ৰিসেসো. অজ্ঝত্তিকসদ্দো হি সপরসন্তানিকেসু সব্বেসু চক্খাদীসু রূপাদীসু বাহির-সদ্দো ৰিয পৰত্ততি, অজ্ঝত্ত-সদ্দো পন সকসন্তানিকেস্ৰেৰ চক্খুরূপাদীসু ততো অঞ্ঞেস্ৰেৰ বহিদ্ধা-সদ্দো ৰিয পৰত্ততীতি তস্মা সদ্দতো অত্থতো চ অসমানত্তা ন ইদমেত্থ উদাহরণং যুত্তন্তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো – অজ্ঝত্তে ভৰা অজ্ঝত্তিকাতি অযঞ্হি ৰচনত্থো. যঞ্চ অজ্ঝত্তে ভৰং, তেন অজ্ঝত্তেনেৰ ভৰিতব্বং, তেন তংৰাচকস্স অজ্ঝত্ত-সদ্দস্স অজ্ঝত্তিক-সদ্দস্স চ সমানত্থতা. উভিন্নম্পি সদ্দানং সমানত্থভাৰতো অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে পৰত্তমানে অজ্ঝত্তিক-সদ্দে অজ্ঝত্ত-সদ্দো তত্থ পৰত্তোতি সক্কা ৰত্তুন্তি.

অযং খো পনানন্দ, ৰিহারোতি ৰিহারসুঞ্ঞতাসুত্তে (ম. নি. ৩.১৮৭) সঙ্গণিকারামতায রূপাদিরতিযা চ আদীনৰং ৰত্ৰা তপ্পটিপক্খৰিহারদস্সনত্থং ৰুত্তং. অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতন্তি ৰিসযভূতং ইস্সরিযট্ঠানভূতং সুঞ্ঞতং, সুঞ্ঞতাফলসমাপত্তিন্তি অত্থো. চিত্তিস্সরা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো ধম্মং দেসেন্তাপি যং মুহুত্তং তুণ্হী ভৰিতব্বং হোতি, তং মুহুত্তং ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, পগেৰ অঞ্ঞস্মিং কালে, তস্মা সব্বত্থাপি ইস্সরিযানং বহুলং ফলসমাপত্তিযং ইস্সরিযস্স পৰত্তনতো ফলসমাপত্তি ‘‘ইস্সরিযট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা. অরহত্তফলাধিগমেন ৰা তথাগতানং ইস্সরিযং নিব্বত্তং তংজনকেনেৰ মগ্গেনাতি তং তেসং ইস্সরিযট্ঠানং. ৰিসযো চ অনঞ্ঞত্থভাৰোৰ যথা ‘‘আকাসে সকুণা উদকে মচ্ছা’’তি, বুদ্ধা চ অঞ্ঞত্থ দিস্সমানাপি ৰিৰেকপব্ভারতায ফলসমাপত্তিনিন্নাৰ, তেন তস্সা তস্সা কিরিযায অনন্তরং ফলসমাপত্তিযংযেৰ ভৰন্তীতি সা তেসং ৰিসযো, তব্বিসযতা চ সচ্চকসুত্তেন (ম. নি. ১.৩৬৪ আদযো) দীপেতব্বা.

২২. যেসং দট্ঠব্বভাৰো অত্থি, তে সনিদস্সনা. চক্খুৰিঞ্ঞাণগোচরভাৰোৰ দট্ঠব্বভাৰো, তস্স রূপাযতনা অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি রূপাযতনং ৰিসেসেতুং অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা ‘‘সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনা’’তি ৰুত্তং. ধম্মসভাৰসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকরো সভাৰো, সো অঞ্ঞো ৰিয কত্ৰা উপচরিতুং যুত্তো. এৰঞ্হি অত্থৰিসেসাৰবোধো হোতীতি. সযঞ্চ নিস্সযৰসেন চ সম্পত্তানং অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং পটিহননভাৰো, যেন ব্যাপারাদিৰিকারপচ্চযন্তরসহিতেসু চক্খাদীনং ৰিসযেসু ৰিকারুপ্পত্তি.

তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা

১-৬. মূলট্ঠেনাতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন মূলভাৰেন, ন পচ্চযমত্তট্ঠেন হেতুধম্মা হেতূ ধম্মাতি সমাসাসমাসনিদ্দেসভাৰো দ্ৰিন্নং পাঠানং ৰিসেসো. তথেৰাতি সম্পযোগতোৰ. সহেতুকানং হেতুসম্পযুত্তভাৰতো ‘‘সম্পযোগতো’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, ন সহসদ্দস্স সম্পযোগত্থত্তা. সহ-সদ্দো পন একপুঞ্জে উপ্পাদতো যাৰ ভঙ্গা সহেতুকানং হেতূহি সমানদেসগহণানং হেতুআদিসব্ভাৰং দীপেতি, সম্পযুত্ত-সদ্দো একুপ্পাদাদিৰসেন সহ হেতূহি একীভাৰুপগমনং, ততো এৰ চ দ্ৰিন্নং দুকানং নানত্তং ৰেদিতব্বং. ধম্মনানত্তাভাৰেপি হি পদত্থনানত্তেন দুকন্তরং ৰুচ্চতি. ন হি হেতুদুকসঙ্গহিতেহি ধম্মেহি অঞ্ঞে সহেতুকদুকাদীহি ৰুচ্চন্তি, তে এৰ পন সহেতুকাহেতুকাদিভাৰতো সহেতুকদুকাদীহি ৰুত্তা. এৰং সহেতুকদুকসঙ্গহিতা এৰ হেতুসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তভাৰতো হেতুসম্পযুত্তদুকেন ৰুত্তা. ন হি ধম্মানং অৰুত্ততাপেক্খং দুকন্তরৰচনন্তি নত্থি পুনরুত্তিদোসো. দেসেতব্বপ্পকারজাননঞ্হি দেসনাৰিলাসো তথা দেসনাঞাণঞ্চাতি. তেন ধম্মানং তপ্পকারতা ৰুত্তা হোতি. সকলেকদেসৰসেন পঠমদুকং দুতিযততিযেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা চতুত্থাদযো তযো দুকা ৰুত্তা. সকলঞ্হি পঠমদুকং দুতিযদুকেকদেসেন সহেতুকপদেন ততিযদুকেকদেসেন হেতুসম্পযুত্তপদেন চ যোজেত্ৰা যথাক্কমং চতুত্থপঞ্চমদুকা ৰুত্তা, তথা পঠমদুকেকদেসং নহেতুপদং সকলেন দুতিযদুকেন যোজেত্ৰা ছট্ঠদুকো ৰুত্তো. ইদম্পি সম্ভৰতীতি এতেন অৰুত্তম্পি সম্ভৰৰসেন দীপিতন্তি দস্সেতি. সম্ভৰো হি গহণস্স কারণন্তি. যথা হেতুসহেতুকাতি ইদং সম্ভৰতীতি কত্ৰা গহিতং, এৰং হেতুঅহেতুকাতি ইদম্পি সম্ভৰতীতি কত্ৰা গহেতব্বমেৰাতি এৰং অঞ্ঞত্থাপি যোজেতব্বং.

এৰং পঠমদুকং দুতিযততিযদুকেসু দুতিযপদেহি যোজেত্ৰা ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চ, অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ, হেতূ চেৰ ধম্মা হেতুৰিপ্পযুত্তা চ, হেতুৰিপ্পযুত্তা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি যে দ্ৰে দুকা কাতব্বা, তেসং সম্ভৰৰসেনেৰ সঙ্গহং দস্সেত্ৰা খো পন-পদেন অপরেসম্পি দুকানং সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘তত্র যদেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্রাতি পাল়িযং. অযং অতিরেকত্থোতি ইদানি যং ৰক্খতি, তমত্থমাহ. তত্থ পন অঞ্ঞেপি অঞ্ঞথাপীতি এতেসং ৰিসুং পৰত্তিযা দ্ৰে দুকা দস্সিতা, সহ পৰত্তিযা পন অযম্পি দুকো ৰেদিতব্বো ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৰিপ্পযুত্তাপী’’তি, এতেসু পন পঞ্চসু দুকেসু দুতিযদুকেন ততিযদুকো ৰিয, চতুত্থদুকেন পঞ্চমদুকো ৰিয চ ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থত্তা ‘‘ন হেতু খো পন ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৰিপ্পযুত্তাপী’’তি অযং দুকো ন ৰুত্তো. দস্সিতনিন্নানত্থনযো হি সো পুরিমদুকেহীতি. ইতরেসু চতূসু হেতূ চেৰ অহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতূ চেৰ হেতুৰিপ্পযুত্তদুকো, হেতুসহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো চ নহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ৰিয ন ৰত্তব্বো. তেসু পন দ্ৰীসু পচ্ছিমদুকে ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা সহেতুকা’’তি পদং চতুত্থদুকে পঠমপদেন নিন্নানাকরণত্তা ন ৰত্তব্বং, ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা অহেতুকা’’তি পদং ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা’’তি এতেন নিন্নানত্তা ন ৰত্তব্বং. অৰসিট্ঠে পন একস্মিং দুকে ‘‘অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি পদং ছট্ঠদুকে দুতিযপদেন একত্থত্তা ন ৰত্তব্বং. ইদানি ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চা’’তি ইদমেৰেকং পদং অৰসিট্ঠং, ন চ একেন পদেন দুকো হোতীতি তঞ্চ ন ৰুত্তন্তি. চতুত্থদুকে দুতিযপদেন পন সমানত্থস্স ছট্ঠদুকে পঠমপদস্স ৰচনং দুকপূরণত্থং, এতেন ৰা গতিদস্সনেন সব্বস্স সম্ভৰন্তস্স সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি সব্বো সম্ভৰদুকো পঠমদুকে দুতিযততিযদুকপক্খেপেন দস্সিতো, তেসু চ পঠমদুকপক্খেপেনাতি.

৭-১৩. সমানকালেন অসমানকালেন কালৰিমুত্তেন চ পচ্চযেন নিপ্ফন্নানং পচ্চযাযত্তানং পচ্চযভাৰমত্তেন তেসং পচ্চযানং অত্থিতং দীপেতুং সপ্পচ্চযৰচনং, ন সহেতুকৰচনং ৰিয সমানকালানমেৰ, নাপি সনিদস্সনং ৰিয তংসভাৰস্স অনত্থন্তরভূতস্স. সঙ্খত-সদ্দো পন সমেতেহি নিপ্ফাদিতভাৰং দীপেতীতি অযমেতেসং ৰিসেসো দুকন্তরৰচনে কারণং. এত্থ চ অপ্পচ্চযা অসঙ্খতাতি বহুৰচননিদ্দেসো অৰিনিচ্ছিতত্থপরিচ্ছেদদস্সনৰসেন মাতিকাঠপনতো কতোতি ৰেদিতব্বো. উদ্দেসেন হি কুসলাদিসভাৰানং ধম্মানং অত্থিতামত্তং ৰুচ্চতি, ন পরিচ্ছেদোতি অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেন উদ্দেসো ৰুত্তোতি. রূপন্তি রূপাযতনং পথৰিযাদি ৰা. পুরিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে রূপাযতনস্স অসঙ্গহিততা আপজ্জতীতি রুপ্পনলক্খণং ৰা রূপন্তি অযং অত্থনযো ৰুত্তো. তত্থ রূপন্তি রুপ্পনসভাৰো. ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা. দুক্খসচ্চং ৰা লোকো, তত্থ তেনেৰ লোকসভাৰেন ৰিদিতাতি লোকিযা.

এৰং সন্তে চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানিতব্বস্স রূপাযতনস্স তেনেৰ নৰিজানিতব্বস্স সদ্দাযতনাদিকস্স চ নানত্তা দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতি. এৰং পন দুকে ৰুচ্চমানে দুকবহুতা আপজ্জতি, যত্তকানি ৰিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকা ৰুত্তা সমত্তা ঠপেত্ৰা সব্বধম্মারম্মণানি ৰিঞ্ঞাণানি. তেসু চ দুকস্স পচ্ছেদো আপজ্জতি, তথা চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গাহকং ন সিযা, নিদ্দেসেন চ ৰিরুদ্ধং ইদং ৰচনং. যো চ তত্থ ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যাতি অযং দুকো ন হোতী’’তি পটিসেধো কতো, সো চ কথং যুজ্জেয্য. ন হি সমত্থা অট্ঠকথা পাল়িং পটিসেধেতুন্তি, ন চ কেনচি-সদ্দস্স তেনেৰাতি অযং পদত্থো সম্ভৰতি, ‘‘কেনচী’’তি এতস্স আদিপদস্স অনিযমিতং যং কিঞ্চি একং পদত্থো, তং ৰত্ৰা ৰুচ্চমানস্স ‘‘কেনচী’’তি দুতিযপদস্স যং কিঞ্চি অপরং অনিযমিতং পদত্থোতি লোকসিদ্ধমেতং, তথেৰ চ নিদ্দেসো পৰত্তো, ন চেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বধম্মভেদেন দুকভেদো সমত্তো আপজ্জতি যত্তকা ৰিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি, তস্মা নত্থি দুকবহুতা. ন হি একংযেৰ ৰিঞ্ঞাতব্বং কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যং কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যঞ্চ, কিন্তু অপরম্পি অপরম্পীতি সব্বৰিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, এৰঞ্চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, ৰিঞ্ঞাণনানত্তেন চ ৰিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৰা অযং দুকো ৰুত্তো, ন ৰিঞ্ঞাতব্বানং অত্থন্তরতাযাতি. এতস্স পন দুকস্স নিক্খেপরাসিনিদ্দেসো দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তিদস্সনৰসেন পৰত্তো. অত্থুদ্ধারনিদ্দেসো নিরৰসেসদুকসঙ্গহিতধম্মদস্সনৰসেনাতি ৰেদিতব্বো.

১৪-১৯. চক্খুতোপি…পে… মনতোপীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰীথীসু তদনুগতমনোৰিঞ্ঞাণৰীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনম্পি পৰত্তি অত্থি, কামাসৰাদযো এৰ পন ৰণতো যূসং ৰিয পগ্ঘরণকঅসুচিভাৰেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৰ ‘‘আসৰা’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘরণকঅসুচিম্হি নিরুল়্হো আসৰসদ্দোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভুন্তি ততো পরং মগ্গফলেসু অপ্পৰত্তিতো ৰুত্তং. এতে হি আরম্মণকরণৰসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পরং ন গচ্ছন্তীতি. ননু ততো পরং ভৰঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৰভাৰেন অন্তোগধত্তা ততো পরতাভাৰতো. এত্থ চ গোত্রভুৰচনেন গোত্রভুৰোদানফলসমাপত্তিপুরেচারিকপরিকম্মানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি, পঠমমগ্গপুরেচারিকমেৰ ৰা গোত্রভু অৰধিনিদস্সনভাৰেন গহিতং, ততো পরং মগ্গফলসমানতায পন অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৰীথিযং ফলসমাপত্তিৰীথিযং নিরোধানন্তরঞ্চ পৰত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ পৰত্তি নিৰারিতা আসৰানন্তি ৰেদিতব্বা. সৰন্তীতি গচ্ছন্তি. দুৰিধো হি অৰধি অভিৰিধিৰিসযো অনভিৰিধিৰিসযো চ. অভিৰিধিৰিসযং কিরিযা ব্যাপেত্ৰা পৰত্ততি ‘‘আভৰগ্গা ভগৰতো যসো গতো’’তি, ইতরং বহি কত্ৰা ‘‘আপাটলিপুত্তা ৰুট্ঠো দেৰো’’তি. অযঞ্চ আ-কারো অভিৰিধিঅত্থো ইধ গহিতোতি ‘‘অন্তোকরণত্থো’’তি ৰুত্তং.

চিরপারিৰাসিযট্ঠো চিরপরিৰুত্থতা পুরাণভাৰো. আদি-সদ্দেন ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৰিজ্জাসৰভৰাসৰানঞ্চ চিরপরিৰুত্থতায দস্সিতায তব্ভাৰভাৰীনং কামাসৰদিট্ঠাসৰানঞ্চ চিরপরিৰুত্থতা দস্সিতা হোতি. অঞ্ঞেসুপি যথাৰুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানেসু মানাদীসু ৰিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৰসেন অভিব্যাপনং মদকরণৰসেন আসৰসদিসতা চ এতেসংযেৰ, নাঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৰেৰ আসৰসদ্দো নিরুল়্হো দট্ঠব্বো. আযতং ৰা সৰন্তি ফলন্তীতি আসৰা. ন হি কিঞ্চি সংসারদুক্খং আসৰেহি ৰিনা উপ্পজ্জমানং অত্থীতি. আরম্মণভাৰেন যে ধম্মা ৰণো ৰিয আসৰে পগ্ঘরন্তি, তে অসম্পযোগে অতব্ভাৰেপি সহ আসৰেহীতি সাসৰা, আসৰৰন্তোতি অত্থো.

ওসানদুকে ‘‘নো আসৰা খো পনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘আসৰৰিপ্পযুত্তা খো পনা’’তি ৰচনং সাসৰানং সহেতুকানং ৰিয সম্পযুত্তেহি তংসহিততা ন হোতীতি দস্সনত্থং. এৰং সেসগোচ্ছকেসুপি যথাসম্ভৰং ৰিপ্পযুত্তগ্গহণে পযোজনং দট্ঠব্বং. অপিচ ‘‘নো আসৰা খো পন ধম্মা সাসৰা’’তি ইদং পদং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন নিন্নানং, ন চ একেন দুকো হোতি, তস্মা আসৰৰিপ্পযুত্তপদমেৰ গহেত্ৰা ওসানদুকযোজনা ঞাযাগতাতি কতা. হেতুগোচ্ছকে পন হেতুৰিপ্পযুত্তানং সহেতুকতা নত্থীতি তে গহেত্ৰা দুকযোজনায অসক্কুণেয্যত্তা নহেতুপদং গহেত্ৰা ওসানদুকযোজনা কতা. যে ৰা পন পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একো, ততিযস্স দ্ৰে, পঠমস্স দুতিযে একো, ততিযে দ্ৰে, দুতিযস্স ততিযে একো, দুতিযে চ ততিযস্স একোতি অট্ঠ দুকা লব্ভন্তি, তেসু তীহি ইতরে চ নযতো দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. এস নযো সেসগোচ্ছকেসুপি.

২০-২৫. কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টানং পচ্চযভাৰেন তত্থ সংযোজেন্তি, সতিপি অঞ্ঞেসং তপ্পচ্চযভাৰে ন ৰিনা সংযোজনানি তেসং তপ্পচ্চযভাৰো অত্থি, ওরম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযসঙ্গহিতেহি চ তংতংভৰনিব্বত্তককম্মনিযমো ভৰনিযমো চ হোতি, ন চ উপচ্ছিন্নসংযোজনস্স কতানিপি কম্মানি ভৰং নিব্বত্তেন্তীতি. সংযোজেতব্বাতি ৰা সংযোজনিযা, সংযোজনে নিযুত্তাতি ৰা. দূরগতস্সপি আকড্ঢনতো নিস্সরিতুং অপ্পদানৰসেন বন্ধনং সংযোজনং, গন্থকরণং সঙ্খলিকচক্কলকানং ৰিয পটিবদ্ধতাকরণং ৰা গন্থনং গন্থো, সংসিলিসকরণং যোজনং যোগোতি অযমেতেসং ৰিসেসোতি ৰেদিতব্বো. ধম্মানং সভাৰকিচ্চৰিসেসঞ্ঞুনা পন ভগৰতা সম্পযুত্তেসু আরম্মণেসু তপ্পচ্চযেসু চ তেহি তেহি নিপ্ফাদিযমানং তং তং কিচ্চৰিসেসং পস্সন্তেন তে তে ধম্মা তথা তথা আসৰসংযোজনগন্থাদিৰসেন ৰুত্তাতি ‘‘কিমত্থং এতেযেৰ ধম্মা এৰং ৰুত্তা, কস্মা চ ৰুত্তা এৰ পুন ৰুত্তা’’তি ন চোদেতব্বমেতং.

২৬-৩৭. গন্থনিযাতি এত্থ অযমঞ্ঞো অত্থো ‘‘গন্থকরণং গন্থনং, গন্থনে নিযুত্তাতি গন্থনিযা, গন্থযিতুং সক্কুণেয্যা, গন্থযিতুং অরহন্তীতি ৰা গন্থনিযা’’তি. এৰং ওঘনিযাদীসুপি দট্ঠব্বং. তেনাতিক্কমতীতি এতং ধাত্ৰত্থং গহেত্ৰা ওঘনিযাতি পদসিদ্ধি কতা.

৫০-৫৪. ধম্মসভাৰং অগ্গহেত্ৰা পরতো আমসন্তীতি পরামাসা. পরতোতি নিচ্চাদিতো. আমসন্তীতি সভাৰপটিসেধেন পরিমজ্জন্তি.

৫৫-৬৮. সভাৰতো ৰিজ্জমানং অৰিজ্জমানং ৰা ৰিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিতং আরম্মণং অগ্গহেত্ৰা অপ্পৰত্তিতো আলম্বমানা ধম্মা সারম্মণা. চিন্তনং গহণং আরম্মণূপলদ্ধি. চেতসি নিযুত্তা, চেতসা সংসট্ঠা ৰা চেতসিকা. দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্ততায একীভাৰমিৰুপগমনং নিরন্তরভাৰুপগমনং. যেসং রূপানং চিত্তং সহজাতপচ্চযো হোতি, তেসং চিত্তস্স চ সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তন্তি নিরন্তরভাৰানুপগমনং ৰেদিতব্বং. একতো ৰত্তমানাপীতি অপি-সদ্দো কো পন ৰাদো একতো অৰত্তমানাতি এতমত্থং দীপেতি. ইদমেত্থ ৰিচারেতব্বং – অৰিনিব্ভোগরূপানং কিং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা, উদাহু ৰিসংসট্ঠতাতি? ৰিসুং আরম্মণভাৰেন সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা, নাপি ৰিসংসট্ঠতা সংসট্ঠাতি অনাসঙ্কনীযসভাৰত্তা. চতুন্নঞ্হি খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠসভাৰত্তা রূপনিব্বানেহিপি সো সংসট্ঠভাৰো অত্থি নত্থীতি সিযা আসঙ্কা, তস্মা তেসং ইতরেহি, ইতরেসঞ্চ তেহি ৰিসংসট্ঠসভাৰতা ৰুচ্চতি, ন পন রূপানং রূপেহি কত্থচি সংসট্ঠতা অত্থীতি তদাসঙ্কাভাৰতো ৰিসংসট্ঠতা চ রূপানং রূপেহি ন ৰুচ্চতীতি. এস হি তেসং সভাৰোতি. চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানাদিপদেসু সংসট্ঠসমুট্ঠানাদিসদ্দা চিত্তসদ্দাপেক্খাতি পচ্চেকং চিত্তসদ্দসম্বন্ধত্তা চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চাতি পচ্চেকং যোজেত্ৰা অত্থো ৰুত্তো. উপাদিযন্তেৰাতি ভূতানি গণ্হন্তি এৰ, নিস্সযন্তি এৰাতি অত্থো. যথা ভূতানি উপাদিযন্তি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, ন তথা এতানি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, তস্মা উপাদা. অথ ৰা ভূতানি অমুঞ্চিত্ৰা তেসং ৰণ্ণনিভাদিভাৰেন গহেতব্বতো উপাদা.