রূপাৰচরকুসলং
চতুক্কনযো
পঠমজ্ঝানকথাৰণ্ণনা
১৬০. উত্তরপদলোপং কত্ৰা রূপভৰো রূপন্তি ৰুত্তো. ঝানস্স অমগ্গভাৰেপি সতি মগ্গৰচনং অঞ্ঞমগ্গভাৰনিৰারণত্থন্তি ইমস্মিং অত্থে মগ্গগ্গহণস্স পযোজনং ৰুত্তং, ন সব্বস্স কুসলজ্ঝানস্স মগ্গভাৰোতি. তত্থ মগ্গস্স ভাৰনায সমযৰৰত্থানস্স কতত্তা অমগ্গভাৰনাসমযে পৰত্তানং ফস্সাদীনং কুসলভাৰো ন দস্সিতো সিযা, তস্মা সব্বস্স মগ্গভাৰো দস্সেতব্বোতি. ইতো অঞ্ঞো মগ্গো নত্থীতি এৰং অঞ্ঞভূমিকৰিধুরো সতি পচ্চযন্তরে রূপূপপত্তিজনকসভাৰো ৰিপাকধম্মসভাৰো ৰিয ৰিপাকধম্মৰসেন সব্বসমানো মগ্গসদ্দেন ৰুত্তোতি দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং. কুসলং দানন্তি অলোভো দট্ঠব্বো. অথ ৰা চেতনা দানং, তং ৰজ্জেত্ৰা ইতরে দ্ৰে চেতনাসম্পযুত্তকাতি ৰুত্তা. ৰট্টন্তীতি মগ্গভাৰতো ঝানৰচনেন সঙ্গহেত্ৰা মগ্গোতি ৰত্তুং ৰট্টন্তীতি অত্থো. ওকপ্পনাতি সদ্দহনা. অঞ্ঞত্থ দিট্ঠং অত্থং পরিচ্চজিত্ৰা ‘‘জনেতি ৰড্ঢেতী’’তি অযমত্থো কস্মা ৰুত্তোতি নিরুপসগ্গস্স অঞ্ঞত্থ এৰমত্থস্সেৰ দিট্ঠত্তাতি ইমমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘পুন চপরং উদাযী’’তি (ম. নি. ২.২৪৬ আদযো) সুত্তমাহটং. কেসঞ্চি অরিযানং অরিযমগ্গেন সিদ্ধানি অঞ্ঞানি চ ঝানানি ভাৰনাসভাৰানেৰাতি তেসুপি ভাৰেন্তেন সমযৰৰত্থানং ইজ্ঝতীতি.
নিস্সরন্তি নিগ্গচ্ছন্তি এতেন, এত্থ ৰাতি নিস্সরণং. কে নিগ্গচ্ছন্তি? কামা. তেসং কামানং নিস্সরণং পহানন্তি অত্থো. এৰঞ্হি ‘‘কামান’’ন্তি কত্তরি সামিৰচনং যুজ্জতি. ৰত্থুকামেহিপীতি ৰত্থুকামেহি ৰিৰিচ্চেৰাতিপি অত্থো যুজ্জতীতি এৰং যুজ্জমানত্থন্তরসমুচ্চযত্থো পি-সদ্দো, ন কিলেসকামসমুচ্চযত্থো. কস্মা? ইমস্মিং অত্থে কিলেসকামানং দুতিযপদেন ৰিৰেকস্স ৰুত্তত্তা. অকুসলসদ্দেন যদিপি কিলেসকামা, অথাপি সব্বাকুসলা গহিতা, সব্বথা পন কিলেসকামেহি ৰিৰেকো ৰুত্তোতি আহ ‘‘দুতিযেন কিলেসকামেহি ৰিৰেকৰচনতো’’তি. কামগুণাধিগমহেতুপি পাণাতিপাতাদিঅসুদ্ধপ্পযোগো হোতীতি তব্বিৰেকেন পযোগসুদ্ধি ৰিভাৰিতা. তণ্হাসংকিলেসসোধনেন আসযপোসনং.
অঞ্ঞেসম্পি চাতি দিট্ঠিমানাদীনং ফস্সাদীনঞ্চ. উপরি ৰুচ্চমানানি ঝানঙ্গানি উপরিজ্ঝানঙ্গানি, তেসং অত্তনো ৰিপচ্চনীকানং পটিপক্খভাৰদস্সনত্থং তপ্পচ্চনীকনীৰরণৰচনং. ব্যাপাদৰিৰেকৰচনেন ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদিআঘাতৰত্থুভেদৰিসযস্স দোসস্স মোহাধিকানং থিনমিদ্ধাদীনং ৰিৰেকৰচনেন পটিচ্ছাদনৰসেন দুক্খাদিপুব্বন্তাদিভেদৰিসযস্স মোহস্স ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো. কামরাগব্যাপাদতদেকট্ঠথিনমিদ্ধাদিৰিক্খম্ভনকঞ্চেদং সব্বাকুসলপটিপক্খসভাৰত্তা সব্বকুসলানং তেন সভাৰেন সব্বাকুসলানং পহানং হোন্তম্পি কামরাগাদিৰিক্খম্ভনসভাৰমেৰাতি তংসভাৰত্তা অৰিসেসেত্ৰা নীৰরণাকুসলমূলাদীনং ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি আহ.
ৰিতক্কস্স কিচ্চৰিসেসেন থিরভাৰপ্পত্তে পঠমজ্ঝানসমাধিম্হি পচ্চনীকদূরীভাৰকতেন থিরভাৰেন তংসদিসেসু ৰিতক্করহিতেসু দুতিযজ্ঝানাদিসমাধীসু চ অপ্পনাতি অট্ঠকথাৰোহারোতি ৰিতক্কস্স অপ্পনাযোগো ৰুত্তো, অঞ্ঞথা ৰিতক্কোৰ অপ্পনাতি তস্স তংসম্পযোগো ন সিযাতি. অত্থো…পে… দট্ঠব্বো ঝানসমঙ্গিনো ৰিতক্কৰিচারসমঙ্গিতাদস্সনেন ঝানস্সেৰ সৰিতক্কসৰিচারভাৰস্স ৰুত্তত্তা.
ৰিৰেকজং পীতিসুখন্তি এত্থ পুরিমস্মিং অত্থে ৰিৰেকজন্তি ঝানং. পীতিসুখসদ্দতো চ অত্থিঅত্থৰিসেসৰতো অস্স, অস্মিং ৰাতি এত্থ অ-কারো ৰুত্তো. দুতিযে পীতিসুখমেৰ ৰিৰেকজং. ৰিৰেকজংপীতিসুখন্তি চ অঞ্ঞপদত্থে সমাসো পচ্চত্তনিদ্দেসস্স চ অলোপো কতো, লোপে ৰা সতি ‘‘ৰিৰেকজপীতিসুখ’’ন্তি পাঠোতি অযং ৰিসেসো. গণনানুপুব্বতাতি গণনানুপুব্বতায, গণনানুপুব্বতামত্তং ৰা পঠমন্তি ৰচনন্তি অত্থো. নিচ্চাদিৰিপল্লাসপ্পহানেন মগ্গো অসম্মোহতো অনিচ্চাদিলক্খণানি পটিৰিজ্ঝতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং. অসম্মোসধম্মং নিব্বানং অৰিপরীতলক্খণত্তা অনঞ্ঞথাভাৰতো তথলক্খণং.
দুতিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা
১৬১-২. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি এতেন যেহি ৰিতক্কৰিচারেহি পঠমজ্ঝানস্স ওল়ারিকতা, তেসং সমতিক্কমা দুতিযজ্ঝানস্স সমধিগমো, ন সভাৰতো অনোল়ারিকানং ফস্সাদীনং সমতিক্কমাতি অযমত্থো দীপিতো হোতি. এৰং ‘‘পীতিযা চ ৰিরাগা’’তিআদীসু নযো. তস্মা ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখসমতিক্কমৰচনানি ওল়ারিকোল়ারিকঙ্গসমতিক্কমা দুতিযাদিঅধিগমপরিদীপকানীতি তেসং একদেসভূতং ৰিতক্কৰিচারসমতিক্কমৰচনং তংদীপকন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেনেৰ তংসমতিক্কমা দুতিযাধিগমদীপকেন পীতিৰিরাগাদিৰচনানং পীতিযাদিসমতিক্কমা ততিযাদিঅধিগমদীপকতা হোতীতি তস্স তংদীপকতা ৰুত্তা.
নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিযাতি নীলযোগতো ৰত্থং নীলং ৰিযাতি অধিপ্পাযো. যেন সম্পসাদনেন যোগা ঝানং সম্পসাদনং, তস্মিং দস্সিতে ‘‘সম্পসাদনং ঝান’’ন্তি সমানাধিকরণনিদ্দেসেনেৰ তংযোগা ঝানে তংসদ্দপ্পৰত্তি দস্সিতাতি অৰিরোধো যুত্তো. একোদিভাৰে কথন্তি একোদিম্হি দস্সিতে ‘‘একোদিভাৰং ঝান’’ন্তি সমানাধিকরণনিদ্দেসেনেৰ ঝানস্স একোদিৰড্ঢনতা ৰুত্তা হোতীতি. একোদিভাৰন্তি পনিদং উদ্ধরিত্ৰা একোদিস্স নিদ্দেসো ন কত্তব্বো সিযাতি একোদিভাৰসদ্দো এৰ সমাধিম্হি পৰত্তো সম্পসাদনসদ্দো ৰিয ঝানম্হি পৰত্ততীতি যুত্তং.
অপ্পিতাতি গমিতা ৰিনাসং. দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমুপাযদীপকেন অজ্ঝত্তসম্পসাদনতায চেতসো একোদিভাৰতায চ হেতুদীপকেন অৰিতক্কাৰিচারভাৰহেতুদীপকেন চ ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেনেৰ ৰিতক্কৰিচারাভাৰো দীপিতোতি কিং পুন অৰিতক্কঅৰিচারৰচনেন কতেনাতি? ন, অদীপিতত্তা. ন হি ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেন ৰিতক্কৰিচারানং অপ্পৰত্তি ৰুত্তা হোতি. ৰিতক্কৰিচারেসু হি তণ্হাপহানঞ্চ এতেসং ৰূপসমনং. যে চ সঙ্খারেসু তণ্হাপহানং করোন্তি, তেসু মগ্গেসু পহীনতণ্হেসু ফলেসু চ সঙ্খারপ্পৰত্তি হোতি, এৰমিধাপি ৰিক্খম্ভিতৰিতক্কৰিচারতণ্হস্স দুতিযজ্ঝানস্স ৰিতক্কৰিচারসম্পযোগো পুরিমেন ন নিৰারিতো সিযাতি তংনিৰারণত্থং আৰজ্জিতুকামতাদিঅতিক্কমোৰ তেসং ৰূপসমোতি দস্সনত্থঞ্চ ‘‘অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি ৰুত্তং.
ততিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা
১৬৩. পরিসুদ্ধপকতি খীণাসৰপকতি নিক্কিলেসতা. উপেক্খানিমিত্তন্তি এত্থ লীনুদ্ধচ্চপক্খপাতরহিতং মজ্ঝত্তং ৰীরিযং ‘‘উপেক্খা’’তি ৰুত্তং, তদেৰ তং আকারং গহেত্ৰা পৰত্তেতব্বস্স তাদিসস্স ৰীরিযস্স নিমিত্তভাৰতো উপেক্খানিমিত্তং. পঠমজ্ঝানপ্পটিলাভত্থায নীৰরণে…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিপটিলাভত্থায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং পটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাপঞ্ঞাসঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণন্তি ইমা অট্ঠ সমাপত্তিৰসেন উপ্পজ্জন্তি. সোতাপত্তিমগ্গপটিলাভত্থায উপ্পাদং পৰত্তং নিমিত্তং আযূহনং পটিসন্ধিং গতিং নিব্বত্তিং উপপত্তিং জাতিং জরামরণসোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সউপাযাসে. সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থায উপ্পাদং…পে… উপাযাসে…পে… অরহত্তমগ্গপটিলাভত্থায উপ্পাদং…পে… উপাযাসে. অরহত্তফলসমাপত্তত্থায…পে… সুঞ্ঞতৰিহারসমাপত্তত্থায…পে… অনিমিত্তৰিহারসমাপত্তত্থায উপ্পাদং পৰত্তং আযূহনং পটিসন্ধিং…পে… পটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণন্তি ইমা দস ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি.
যদত্থি যং ভূতন্তি খন্ধপঞ্চকং, তং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন পজহতি. দিট্ঠসোৰত্থিকত্তযস্স সপ্পলক্খণৰিচিননে ৰিয দিট্ঠলক্খণত্তযস্স ভূতস্স সঙ্খারলক্খণৰিচিননে উপেক্খং পটিলভতি. অনাভোগরসাতি পণীতসুখেপি তস্মিং অৰনতি পটিপক্খকিচ্চাতি অত্থো. নামকাযেন চেতসিকসুখং কাযিকসুখহেতু রূপসমুট্ঠাপনেন কাযিকসুখঞ্চ ঝানসমঙ্গী পটিসংৰেদেতীতি ৰুচ্চতি. ফুটত্তা ব্যাপিতত্তা. যথা হি উদকেন ফুটসরীরস্স তাদিসে নাতিপচ্চনীকে ৰাতাদিকে ফোট্ঠব্বে ফুট্ঠে সুখং উপ্পজ্জতি, এৰং এতেহি ফুটসরীরস্সপি.
চতুত্থজ্ঝানকথাৰণ্ণনা
১৬৫. অৰিভূতপচ্চুপট্ঠানাতি সুখদুক্খানি ৰিয অৰিভূতাকারা পিট্ঠিপাসাণগতমিগমগ্গো ৰিয তদনুমাতব্বাৰিভূতাকারোপট্ঠানা.
চতুক্কনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চকনযৰণ্ণনা
১৬৭. যস্সা পন ধম্মধাতুযাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স. তেন হি ধম্মানং আকারভেদং ঞত্ৰা তদনুরূপং দেসনং নিযামেতীতি. এত্থ চ পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানং চতুক্কনযে দুতিযজ্ঝানপক্খিকং কত্ৰা ৰিভত্তং ‘‘যস্মিং…পে… মগ্গং ভাৰেতি অৰিতক্কং ৰিচারমত্তং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি. কস্মা? একত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীসত্তাৰাসফলতায দুতিযজ্ঝানেন সমানফলত্তা পঠমজ্ঝানসমাধিতো জাতত্তা চ. পঠমজ্ঝানমেৰ হি কামেহি অকুসলেহি চ ৰিৰিত্তন্তি তদভাৰা ন ইধ ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহী’’তি সক্কা ৰত্তুং, নাপি ‘‘ৰিৰেকজ’’ন্তি. সুত্তন্তদেসনাসু চ পঞ্চকনযে দুতিযততিযজ্ঝানানি দুতিযজ্ঝানমেৰ ভজন্তি ৰিতক্কৰূপসমা ৰিচারৰূপসমা অৰিতক্কত্তা অৰিচারত্তা চাতি.
পটিপদাচতুক্কৰণ্ণনা
১৭৬-১৮০. তস্স তস্স ঝানস্স উপচারন্তি নীৰরণৰিতক্কৰিচারনিকন্তিযাদীনং ৰূপসমা থিরভূতো কামাৰচরসমাধি. তদনুধম্মতাতি তদনুরূপতাভূতা, সা পন তদস্সাদসঙ্খাতা তদস্সাদসম্পযুত্তক্খন্ধসঙ্খাতা ৰা মিচ্ছাসতীতি ৰদন্তি. অৰিগতনিকন্তিকা তংতংপরিহরণসতীতিপি ৰত্তুং ৰট্টতীতি এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সতিযা ৰা নিকন্তিযা ৰা’’তি ৰিকপ্পো কতো. আগমনৰসেনাপি চ পটিপদা হোন্তিযেৰাতি ইদং কদাচি দুতিযাদীনং পঠমাদিআগমনকতপটিপদতং সন্ধায ৰুত্তং. অপি-সদ্দো হি অনেকন্তিকতং দীপেতি, এতস্স অনেকন্তিকত্তা এৰ চ পাল়িযং একেকস্মিং ঝানে চতস্সো পটিপদা চত্তারি আরম্মণানি সোল়সক্খত্তুকঞ্চ ৰিসুং ৰিসুং যোজিতং. অঞ্ঞথা একেকস্মিং পটিপদাদিম্হি নৰ নৰ ঝানানি যোজেতব্বানি সিযুন্তি.
আরম্মণচতুক্কৰণ্ণনা
১৮১. অপ্পগুণন্তি পঞ্চহি ৰসিতাহি অৰসীকতং.
আরম্মণপটিপদামিস্সকৰণ্ণনা
১৮৬. হেট্ঠাতি সোল়সক্খত্তুকতো পুব্বে. যে কেচি ঝানং উপ্পাদেন্তি নামাতি ৰচনেন যে কতাধিকারা সেক্খা মগ্গেনেৰ উপ্পাদিতজ্ঝানা, তেসং ঝানানি মগ্গপটিবদ্ধতায সুদ্ধিকনৰকসঙ্গহিতানীতি ৰেদিতব্বানি. ন হি তে উপ্পাদেন্তি নামাতি.
কসিণকথাৰণ্ণনা
২০৩. নিরোধপাদকতাৰচনেন আরুপ্পপাদকতা চ দস্সিতা. খিপ্পদস্সনং খিপ্পাভিঞ্ঞতা খিপ্পনিসন্তিভাৰো.
অভিভাযতনকথাৰণ্ণনা
২০৪. অঞ্ঞম্পীতি কেৰলং কসিণাযতনসঙ্খাতমেৰ অহুত্ৰা অভিভাযতনসঙ্খাতম্পি পৰত্ততীতি সতিপি অভিভাযতনানং কসিণাযতনত্তে কসিণাযতনভাৰতো অঞ্ঞো অভিভাযতনভাৰো কসিণনিমিত্তাভিভৰনকভাৰনানিমিত্তনানত্ততোতি দস্সেতি. তত্থ অভিভৰতীতি অভিভু, পরিকম্মং, ঞাণং ৰা. অভিভু আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং, ঝানং. অভিভৰিতব্বং ৰা আরম্মণসঙ্খাতং আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং, ঝানং. আরম্মণাভিভৰনতো অভিভু চ তং আযতনঞ্চ যোগিনো সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানভাৰতো মনাযতনধম্মাযতনভাৰতো চাতিপি সসম্পযুত্তং ঝানং অভিভাযতনং. মগ্গপ্পটিবদ্ধতায তদা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স আভোগো পুব্বভাগভাৰনাৰসেন ঝানক্খণে পৰত্তং অভিভৰনাকারং গহেত্ৰা পৰত্তো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. আগমেসু পন ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি. অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো…পে… পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি. অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি (দী. নি. ২.১৭৩; ম. নি. ২.২৪৯; অ. নি. ৮.৬৫) ইমেসং চতুন্নং অভিভাযতনানং আগতত্তা আগমট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ২. ২৪৯-২৫০; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫) ‘‘ৰণ্ণৰসেন আভোগে ৰিজ্জমানেপি পরিত্তঅপ্পমাণৰসেনেৰ ইমানি অভিভাযতনানি দেসিতানী’’তি ৰুত্তং. পরিত্তঅপ্পমাণতা হি অভিভৰনস্স কারণং ৰণ্ণাভোগে সতিপি অসতিপি. তত্থ চ ৰণ্ণাভোগরহিতানি সহিতানি চ সব্বানি পরিত্তানি ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৰুত্তানি, তথা অপ্পমাণানীতি দট্ঠব্বানি. অত্থি হি এসো পরিযাযো পরিত্তানি অভিভুয্য তানি চে কদাচি ৰণ্ণৰসেন আভুজিতানি হোন্তি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যাতি. ইধ পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰণ্ণাভোগরহিতানি ৰিসুং ৰুত্তানি সহিতানি চ. অত্থি হি উভযত্থ অভিভৰনৰিসেসোতি.
তত্থ চ পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খানম্পি অভিভৰনপরিযাযো অত্থীতি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তি অভিভাযতনদ্ৰযং ৰুত্তং, ততিযচতুত্থঅভিভাযতনেসু দুতিযৰিমোক্খো ৰণ্ণাভিভাযতনেসু ততিযৰিমোক্খো চ অভিভৰনপ্পৰত্তিতো সঙ্গহিতো, ইধ পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খাভিভাযতনানি অসঙ্করতো দস্সেতুং ৰিমোক্খে ৰজ্জেত্ৰা অভিভাযতনানি কথিতানি. সব্বানি চ ৰিমোক্খকিচ্চানি ৰিমোক্খদেসনায ৰুত্তানি, তদেতং ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তি আগতস্স অভিভাযতনদ্ৰযস্স অভিভাযতনেসু অৰচনতো ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনঞ্চ সব্বৰিমোক্খকিচ্চসাধারণৰচনভাৰতো ৰৰত্থানং কতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি.
অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতোতি ইদং কত্থচিপি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপানি পস্সতী’’তি অৰত্ৰা সব্বত্থ যং ৰুত্তং ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি, তস্স কারণৰচনং. তেন যং অঞ্ঞহেতুকং, তং তেন হেতুনা ৰুত্তং. যং পন দেসনাৰিলাসহেতুকং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতায এৰ ইধ ৰচনং, ন তস্স অঞ্ঞং কারণং মগ্গিতব্বন্তি দস্সেতি. অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতা চ বহিদ্ধারূপানং ৰিয অৰিভূতত্তা, দেসনাৰিলাসো চ যথাৰুত্তৰৰত্থানৰসেন ৰেদিতব্বো. সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানীতি এতেনেৰ সিদ্ধত্তা নীলাদিঅভিভাযতনানি ন ৰত্তব্বানীতি চে? ন, নীলাদীসু কতাধিকারানং নীলাদিভাৰস্সেৰ অভিভৰনকারণত্তা. ন হি তেসং পরিসুদ্ধাপরিসুদ্ধৰণ্ণপরিত্ততা তদপ্পমাণতা ৰা অভিভৰনকারণং, অথ খো নীলাদিভাৰো এৰাতি.
অভিভাযতনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰিমোক্খকথাৰণ্ণনা
২৪৮. রূপীতি যেনাযং সসন্ততিপরিযাপন্নেন রূপেন সমন্নাগতো, তং যস্স ঝানস্স হেতুভাৰেন ৰিসিট্ঠং রূপং হোতি. যেন ৰিসিট্ঠেন রূপীতি ৰুচ্চেয্য, তদেৰ সসন্ততিপরিযাপন্নরূপনিমিত্তং ঝানমিৰ পরমত্থতো রূপীভাৰসাধকন্তি দট্ঠব্বং. কসিণদেসনা ঝানানমেৰ কসিণভাৰেন পৰত্তা অভিধম্মে, সুত্তে পন আরম্মণানন্তি ‘‘অভিধম্মৰসেনা’’তি ৰুত্তং.
ৰিমোক্খকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ব্রহ্মৰিহারকথাৰণ্ণনা
২৫১. সোমনস্সদোমনস্সরহিতং অঞ্ঞাণমেৰ অঞ্ঞাণুপেক্খা. কিলেসোধীনং মগ্গোধীহি অজিতত্তা অনোধিজিনস্স. সত্তমভৰাদিতো উদ্ধং পৰত্তৰিপাকস্স অজিতত্তা অৰিপাকজিনস্স. নিদ্দোসভাৰেনাতি নিপ্পটিঘভাৰেন. একস্সপি সত্তস্স অপ্পটিভাগনিমিত্তত্তা পরিচ্ছেদগ্গহণং নত্থি, ন চ সম্মুতিসচ্চৰসেন পৰত্তং সত্তগ্গহণং পরিচ্ছিন্নরূপাদিগ্গহণং হোতীতি অপ্পনাপ্পত্তিযাপি অপরামাসসত্তগ্গহণমুদ্ধভূতানং মেত্তাদীনং একসত্তারম্মণানম্পি অপ্পমাণগোচরতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
ব্রহ্মৰিহারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অসুভকথাৰণ্ণনা
২৬৩. উদ্ধং ধুমাতত্তা উদ্ধুমাতং. সেতরত্তেহি পরিভিন্নং ৰিমিস্সিতং নীলং ৰিনীলং, পুরিমৰণ্ণৰিপরিণামভূতং ৰা নীলং ৰিনীলং. সঙ্ঘাটো অঙ্গানং সুসম্বদ্ধতা. আরম্মণস্স দুব্বলতা পটিপক্খভাৰেন চিত্তং ঠপেতুং অসমত্থতা. অত্তনি আনিসংসদস্সননীৰরণরোগৰূপসমানং যথাক্কমং পুপ্ফছড্ডকৰমনৰিরেচনউপমা যোজেতব্বা. পটিকূলমনসিকারসামঞ্ঞেন অসুভেহি কেসাদীহি পটিকূলজ্ঝানস্স গহণং সিৰথিকাৰণ্ণজ্ঝানস্স চ. তম্পি হি পটিকূলমনসিকারৰসেনেৰ উপ্পজ্জতীতি, সিৰথিকপ্পকারানি ৰা সিৰথিকাৰণ্ণানি.
অসুভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
রূপাৰচরকুসলকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অরূপাৰচরকুসলকথাৰণ্ণনা
২৬৫. সব্বাকারেনাতি এৰং রূপনিমিত্তং দণ্ডাদানসম্ভৰদস্সনাদিনা সব্বেন রূপরূপনিমিত্তেসু তদারম্মণজ্ঝানেসু দোসদস্সনাকারেন, রূপাদীসু নিকন্তিপ্পহানঅনাৰজ্জিতুকামতাদিনা ৰা. ৰিরাগাতি জিগুচ্ছনা. আনেঞ্জাভিসঙ্খারৰচনাদীহি আনেঞ্জতা ‘‘সন্তা ইমে চুন্দ অরিযস্স ৰিনযে ৰিমোক্খা’’তিআদিনা সন্তৰিমোক্খতা চ ৰুত্তা. দোসদস্সনপটিপক্খভাৰনাৰসেন পটিঘসঞ্ঞানং সুপ্পহীনত্তা মহতাপি সদ্দেন অরূপসমাপত্তিতো ন ৰুট্ঠাতি. তথা পন ন সুপ্পহীনত্তা সব্বরূপসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং সিযা, পঠমজ্ঝানং পন অপ্পকম্পি সদ্দং ন সহতীতি তং সমাপন্নস্স সদ্দো কণ্টকোতি ৰুত্তং.
আরুপ্পভাৰনায অভাৰে চুতিতো উদ্ধং উপ্পত্তিরহানং রূপসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞানং যাৰ অত্তনো ৰিপাকপ্পৰত্তি, তাৰ অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন সমতিক্কমো অত্থঙ্গমো চ ৰুত্তো. নানত্তসঞ্ঞাসু পন যা তস্মিং ভৰে ন উপ্পজ্জন্তি, তা অনোকাসতায ন উপ্পজ্জন্তি, ন আরুপ্পভাৰনায নিৰারিতত্তা. অনিৰারিতত্তা চ কাচি উপ্পজ্জন্তি. তস্মা তাসং অমনসিকারো অনাৰজ্জনং অপচ্চৰেক্খণং, জৰনপটিপাদকেন ৰা ভৰঙ্গমনস্স অন্তরে অকরণং অপ্পৰেসনং ৰুত্তং, তেন চ নানত্তসঞ্ঞামনসিকারহেতূনং রূপানং সমতিক্কমা সমাধিস্স থিরভাৰং দস্সেতি. রূপসমতিক্কমাভাৰেনেৰ হি রূপসমাপত্তীসু ‘‘নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তি একস্স অৰচনন্তি. কো আনিসংসো, ন হি সব্বস্সাদৰত্থুরহিতে আকাসে পৰত্তিতসঞ্ঞায আনিসংসো দিস্সতীতি ৰুত্তং হোতি. রূপসঞ্ঞাসমতিক্কমনাদিকং ৰচনং আনিসংসস্স পকাসনং, ন অত্থো.
অঞ্ঞত্থাতি সুত্তেসু. তত্থ হি পরিত্তকসিণুগ্ঘাটনেপি রূপৰিৰেকমত্তগ্গহণেন পরিচ্ছেদস্স অগ্গহণতো অনন্তফরণতা চ ৰুত্তা, ইধ পন অনন্তফরণতাসব্ভাৰেপি উগ্ঘাটিতকসিণৰসেন পরিত্তানন্ততা হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি ন ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. সমযৰৰত্থাপনঝানৰিসেসনেনেৰেত্থ অত্থো, ন পটিপত্তিযাতি তদৰচনং.
২৬৬. পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণং অত্তনো ফরণাকারেনেৰ অনন্তন্তি মনসিকাতব্বত্তা ‘‘অনন্ত’’ন্তি ৰুত্তং. উগ্ঘাটভাৰো উগ্ঘাটিমং.
২৬৭. অকিঞ্চনন্তি ৰিঞ্ঞাণস্স কিঞ্চি পকারং অগ্গহেত্ৰা সব্বেন সব্বং ৰিভাৰনং আহ.
২৬৮. যাযাতি সঙ্খারাৰসেসসঞ্ঞায. তং তাৰ পটিপত্তিং. আৰজ্জিস্সামীতিআদিনা তন্নিন্নাৰজ্জনাদিপৰত্তিযা অভাৰং দস্সেতি, ন তদতিক্কমনত্থায আৰজ্জনভাৰনাপৰত্তিযা. নাসঞ্ঞাতি সঞ্ঞাভাৰো চ এতিস্সা অত্থীতি অত্থো. সমূহগহণৰসেন পৰত্তং কলাপসম্মসনং. ফস্সাদিএকেকধম্মগহণৰসেন পৰত্তা অনুপদধম্মৰিপস্সনা.
আকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণাতিক্কমতো ততিযা. তদতিক্কমতো হি তস্সেৰ ৰিভাৰনং হোতি. দুতিযারুপ্পৰিঞ্ঞাণৰিভাৰনে হি তদেৰ অতিক্কন্তং সিযা, ন তস্স আরম্মণং, ন চারম্মণে দোসং দিস্ৰা অনারম্মণস্স ৰিভাৰনাতিক্কমো যুজ্জতি. পাল়িযঞ্চ ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিং সতো সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠহিত্ৰা তঞ্ঞেৰ ৰিঞ্ঞাণং অভাৰেতী’’তি (চূল়নি. উপসীৰমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩৯) ত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘তঞ্ঞেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং অভাৰেতী’’তি, ‘‘তঞ্ঞেৰ অভাৰেতী’’তি ৰা. ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জা’’তি (ৰিভ. ৫০৮) এত্থ পন দ্ৰযং ৰুত্তং আরম্মণঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনঞ্চ. তস্মিং দ্ৰযে যেন কেনচি যতো ৰা ৰুট্ঠিতো, তেনেৰ পট্ঠাননিদ্দিট্ঠেন তংসদ্দস্স সম্বন্ধে আপন্নে ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনস্স নিৰত্তনত্থং ৰিঞ্ঞাণৰচনং, তস্মা পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণস্সেৰ অভাৰনাতিক্কমো ৰুত্তো. তন্নিস্সিতন্তি তেন নিস্সিতং. তং মণ্ডপলগ্গং অনিস্সায তেন ৰিনাভূতে ৰিৰিত্তে বহি ওকাসে ঠানং ৰিয আকাসলগ্গৰিঞ্ঞাণস্স ৰিৰেকে তদপগমে ততিযারুপ্পস্স ঠানং.
অরূপাৰচরকুসলকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তেভূমককুসলৰণ্ণনা
২৬৯. ইমে তাৰ ছন্দাধিপতেয্যে পঞ্চ নযাতি ছন্দাধিপতেয্যনযে অন্তে পুরিমনযানং তংনযাভিমুখপ্পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং, অযং পন পকারো ন পাল়িঅনুগতো. ন হি পাল়িযং সুদ্ধিকনযাদযো ৰত্ৰা ৰীরিযাধিপতেয্যাদিনযা ৰুত্তাতি. মহাপকরণে সত্তহি মহাৰারেহি অনুলোমাদিনযৰিচিত্তেহি হীনত্তিকো ৰিভত্তো. তত্থ চ মজ্ঝিমধম্মেকদেসভূতা ইমে ৰীসতি লোকিযমহানযাতি কত্ৰা ‘‘তত্থ ৰিভত্তা’’তি ৰুত্তং, ন এতেন কমেন ইমেসং নযানং তত্থ আগতত্তা.
এৰমেতেসং ৰিভত্তট্ঠানং দস্সেত্ৰা ইদানি এতস্মিং তেভূমককুসলকথাৰসানট্ঠানে অট্ঠারসকম্মদ্ৰারদস্সনত্থং ‘‘ইমস্মিং পন ঠানে’’তিআদিমাহ. অথ ৰা হীনপণীতেহি ৰিনিৰত্তেত্ৰা মজ্ঝিমরাসিঅন্তোগধভাৰং দস্সেন্তেন এতেসং তেভূমককুসলনযানং হীনত্তিকে ৰিভাগো কতো. ‘‘ইমস্মিং পন ঠানে’’তিআদিকস্স যথাৰুত্তোৰ সম্বন্ধো. হীনত্তিকে মজ্ঝিমরাসিম্হি যে সৰিপাকা ৰট্টনিস্সিতেনেৰ দানাদিৰসেন পৰত্তিতা, তে হীনাতি কাতব্বা. যে ৰিৰট্টনিস্সিতেন দানাদিৰসেন পৰত্তিতা, তে পণীতাতি কাতব্বা. অৰিপাকা মজ্ঝিমাতি কাতব্বা. অৰিপাকত্তা চ তেসু মজ্ঝিমরাসিং ঠপেত্ৰা ইতরে দ্ৰে একন্তৰট্টনিস্সিতা নৰ, ৰিৰট্টুপনিস্সযভূতা চ নৰাতি অট্ঠারস কম্মদ্ৰারানি, কম্মানি চ তানি তস্স তস্স ফলস্স কারণভাৰেন দ্ৰারানি চাতি কম্মদ্ৰারানি. তত্থ তত্থ ৰা চিত্তানি কম্মদ্ৰারানীতি আহ. তংতংদ্ৰারানি ৰা কাযাদীনি. অট্ঠারস খত্তিযা চ অভব্বা হীনহীনত্তযাদযো নৰ, ভব্বা চ পণীতপণীতত্তযাদযো নৰাতি কম্মানুরূপেনেৰ ৰেদিতব্বা. এৰং ব্রাহ্মণাদযো দেৰা চ যোজেতব্বা. অট্ঠচত্তালীস গোত্তচরণানি তেসঞ্ঞেৰ খত্তিযাদীনং ভেদা. ‘‘কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… চিত্তাধিপতেয্য’’ন্তি (ধ. স. ২৬৯-২৭০) এৰং ৰুত্তো চিত্তস্স চিত্তাধিপতেয্যভাৰো, চিত্তচেতসিকসমুদাযে সমযৰৰত্থাপকো চিত্তসদ্দো পৰত্তোতি ‘‘সম্পযুত্তধম্মানং ৰসেন ৰুত্তো’’তি আহ.
তেভূমককুসলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
লোকুত্তরকুসলৰণ্ণনা
২৭৭. লোকং তরতীতি এতেন লোকসমতিক্কমপটিপত্তিমাহ. উত্তরতীতি এতেন লোকস্সন্তগমনং ফলে পতিট্ঠানং ফলং. সমতিক্কম্মাতিআদিনা নিব্বানং. সমতিক্কম্মাতি হি নিস্সরিত্ৰা. অভিভুয্যাতি ৰিসংযুত্তং হুত্ৰাতি অত্থো. তিৰিধোপি চত্থো মগ্গাদীসু একেকস্মিং যোজেতব্বো, মগ্গেযেৰ ৰা ইধ তস্স অধিপ্পেতত্তা. একচিত্তক্খণিকন্তি একমগ্গস্স দ্ৰে ৰারে অনুপ্পত্তিং সন্ধাযাহ. অঞ্ঞমঞ্ঞং ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিসাধিকায পঞ্ঞায ৰড্ঢেতি. ‘‘নিয্যাতীতি নিয্যানীয’’ন্তি ৰত্তব্বে ঈ-কারস্স রস্সত্তং য-কারস্স চ ক-কারং কত্ৰা ‘‘নিয্যানিক’’ন্তি ৰুত্তং. নিয্যাতি এতেনাতি নিয্যানং, নিয্যানমেৰ নিয্যানিকং ৰেনযিকো ৰিয. এত্থ ‘‘নেয্যানিক’’ন্তি ৰত্তব্বে ই-কারস্স এ-কারত্তং অকত্ৰা ৰুত্তং.
ফলন্তি চিত্তচেতসিকরাসি ৰুচ্চতি, তং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযুত্তানং ধম্মানং অত্তনো অৰযৰভূতানং নিস্সযো হোতি. ফলঞাণং ৰা ফলং, সম্মাদিট্ঠিআদযো অঙ্গানি ৰা. লোকুত্তরভাৰেতি লোকং উত্তিণ্ণভাৰে. তেন ফলনিব্বানানি সঙ্গণ্হাতি. তেসু যং ভৰতি ফলং, তং ‘‘ভূমী’’তি ৰুচ্চতি. যথা ৰা কম্মনিব্বত্তা কামভৰাদযো তংসমঙ্গিনো নিস্সযভাৰেন ‘‘ভূমী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং মগ্গেন নিব্বত্তং ফলং অরিযসাৰকস্স কালেন কালং সমাপজ্জিতব্বতায নিস্সযভাৰতো ‘‘ভূমী’’তি ৰুচ্চতি, ততোযেৰ অরিযা চিরতরং তিট্ঠন্তি. সমুচ্ছেদৰিৰেকৰসেনাতি এত্থ অপাযগমনীযানং অচ্চন্তসমুচ্ছেদো ইতরেসঞ্চ ৰিজ্জুতোভাসেন ৰিয তমস্স সমুচ্ছেদো দট্ঠব্বো. লোকিযজ্ঝানম্পি পুথুজ্জনস্স অরিযস্স চ অকতাধিকারস্স ন ৰিনা পটিপদায ইজ্ঝতি, কতাধিকারস্স পন অরিযস্স মগ্গেনেৰ সমিজ্ঝনতো ৰিপাকানং ৰিয কুসলেন তথা সমিদ্ধস্স অরিযমগ্গেন সদিসতায অভাৰতো অতব্বিপাকত্তা চ ন মগ্গপটিপদা তস্স ঝানস্স পটিপদাতি সক্কা ৰত্তুন্তি তত্থ তথা গরুং কত্ৰা পটিপদাহি এৰ দেসনা ন কতা, যথাৰুত্তজ্ঝানসঙ্গহত্থং সুদ্ধিকদেসনাপি কতা.
ইধ পন কস্সচি ৰিনা পটিপদায অসিদ্ধিতো গরুং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘দুক্খপটিপদ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যো কোচি ৰারোতি সকিং দ্ৰিক্খত্তুং তিক্খত্তুং চতুক্খত্তুং অনেকক্খত্তুন্তি এৰমাদীসু ৰিক্খম্ভনৰারেসু যো কোচি. সকিং দ্ৰিক্খত্তুঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰারা সুখা পটিপদা এৰ, ন চ ততো উদ্ধং সুখা পটিপদা হোতীতি তিক্খত্তুং ৰিক্খম্ভনৰারং দুক্খা পটিপদাতি রোচেসুং অট্ঠকথাচরিযা. তস্মিং তথারোচিতে ততো পরেসু চতুক্খত্তুং ৰিক্খম্ভনৰারাদীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি. রূপারূপানং লক্খণাদীহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গহণং রূপারূপপরিগ্গহো, নামরূপমত্তমেতং, ন অঞ্ঞো কোচি সত্তাদিকোতি ৰৰত্থাপনং নামরূপৰৰত্থাপনং. পরিগ্গহিতরূপারূপস্স মগ্গপাতুভাৰদন্ধতা চ নামরূপৰৰত্থাপনাদীনং কিচ্ছসিদ্ধিতো সিযাতি ন রূপারূপপরিগ্গহকিচ্ছতায এৰ দুক্খপটিপদতা ৰত্তব্বাতি চে? তং ন, নামরূপৰৰত্থাপনাদীনং পচ্চনীককিলেসমন্দতায সুখসিদ্ধিযম্পি তথাসিদ্ধৰিপস্সনাসহগতানং ইন্দ্রিযানং মন্দতায মগ্গপাতুভাৰদন্ধভাৰতো.
রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰাতি অকিচ্ছেনপি পরিগ্গহেত্ৰা. কিচ্ছেন পরিগ্গহিতে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. এৰং সেসেসুপি. ইমং ৰারং রোচেসুন্তি কলাপসম্মসনাৰসানে উদযব্বযানুপস্সনায ৰত্তমানায উপ্পন্নস্স ৰিপস্সনুপক্কিলেসস্স তিক্খত্তুং ৰিক্খম্ভনেন কিচ্ছতাৰারং দুক্খা পটিপদাতি রোচেসুং এতদন্তত্তা পটিপদায. এতস্স অকিচ্ছত্তেপি পুরিমানং কিচ্ছত্তে দুক্খপটিপদতা ৰুত্তনযাৰাতি ন পটিসিদ্ধাতি দট্ঠব্বং. যথাৰুত্তং ৰা সব্বং রূপারূপপরিগ্গহাদিকিচ্ছতং তিক্খত্তুং ৰিক্খম্ভনৰারতাৰসেন ‘‘ইমং ৰার’’ন্তি আহ. যস্স পন সব্বত্থ অকিচ্ছতা, তস্স সুখা পটিপদা ৰেদিতব্বা.
মুসাৰাদাদীনং ৰিসংৰাদনাদিকিচ্চতায লূখানং অপরিগ্গাহকানং পটিপক্খভাৰতো পরিগ্গাহকসভাৰা সম্মাৰাচা. সা সিনিদ্ধভাৰতো সম্পযুত্তধম্মে পরিগ্গণ্হাতি সম্মাৰাচাপচ্চযসুভাসিতসোতারঞ্চ জনং. কাযিককিরিযাকিচ্চং কত্তব্বং সমুট্ঠাপেতি, সযঞ্চ সমুট্ঠহনং ঘটনং হোতীতি সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা ৰিরতিপি সমুট্ঠানসভাৰাতি ৰুত্তা. সম্পযুত্তধম্মানং ৰা উক্খিপনং সমুট্ঠহনং কাযিককিরিযায ভারুক্খিপনং ৰিয, জীৰমানস্স সত্তস্স, সম্পযুত্তধম্মানং ৰা সুদ্ধি ৰোদানং আজীৰস্সেৰ ৰা জীৰিতিন্দ্রিযৰুত্তিযা.
২৮৩. মগ্গসন্নিস্সিতন্তি পরমত্থমগ্গসভাৰত্তা মগ্গাৰযৰভাৰেন সমুদাযসন্নিস্সিতন্তি অত্থো.
২৮৫. পতিট্ঠানং কিলেসৰসেন, আযূহনং অভিসঙ্খারৰসেন. তণ্হাৰসেন ৰা পতিট্ঠানং, দিট্ঠিৰসেন আযূহনং. বোধীতি যা অযং ধম্মসামগ্গী ৰুচ্চতীতি যোজেতব্বা. সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিযাতি এতেন পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰং দস্সেতি. অঙ্গ-সদ্দো কারণত্থোপি হোতীতি চতুসচ্চবোধায সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা. বুজ্ঝন্তীতি বোধিযো, বোধিযো এৰ অঙ্গাতি ‘‘অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি ৰুত্তং. ৰিপস্সনাদীনং কারণানং বুজ্ঝিতব্বানঞ্চ সচ্চানং অনুরূপং পচ্চক্খভাৰেন পটিমুখং অৰিপরীততায সম্মা চ বুজ্ঝন্তীতি এৰমত্থৰিসেসদীপকেহি উপসগ্গেহি ‘‘অনুবুজ্ঝন্তী’’তিআদি ৰুত্তং. বোধি-সদ্দো হি সব্বৰিসেসযুত্তং বুজ্ঝনং সামঞ্ঞেন সঙ্গণ্হাতীতি.
২৯৯. তিণ্ণন্তি রাগাদীনং. করোতি নাম কিং দুচ্চরিতানি অনুৰত্তমানানি.
৩০১. পাণাতিপাতাদিনিপ্ফাদিতপচ্চযানং নিচ্চসেৰনং ধুৰপটিসেৰনং. সকিচ্চকোতি ৰিসুং অত্তনো কিচ্চৰা. ন হোতীতি অত্থন্তরভাৰং পটিক্খিপতি. পচ্চযপটিসেৰনসামন্তজপ্পনইরিযাপথপ্পৰত্তনানি পাপিচ্ছতানিব্বত্তানি তীণি কুহনৰত্থূনীতি.
৩৪৩. ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনা সঙ্খারুপেক্খা সানুলোমা, সা সুঞ্ঞতো পস্সন্তী ‘‘সুঞ্ঞতা’’তি ৰুচ্চতি, দুক্খতো পস্সন্তী তণ্হাপণিধিসোসনতো ‘‘অপ্পণিহিত’’ন্তি. সা আগমনীযট্ঠানে মগ্গাধিগমত্থং আগমনপটিপদাঠানে ঠত্ৰা সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতন্তি নামং দেতি. আগমনতো নামে লদ্ধে সগুণতো আরম্মণতো চ নামং সিদ্ধমেৰ হোতি, ন পন সগুণারম্মণেহি নামলাভে সব্বত্থ আগমনতো নামং সিদ্ধং হোতীতি পরিপুণ্ণনামসিদ্ধিহেতুত্তা সগুণারম্মণেহি সব্বেসম্পি নামত্তযযোগো, ন আগমনতোতি ৰৰত্থানকরত্তা চ নিপ্পরিযাযদেসনায আগমনতোৰ ইধ নামং লভতি, ন ইতরেহীতি ৰুত্তং.
৩৫০. অনিমিত্তৰিপস্সনন্তি অনিচ্চানুপস্সনং. নিমিত্তধম্মেসূতি সমূহাদিঘনৰসেন চ সকিচ্চপরিচ্ছেদতায চ সপরিগ্গহেসু খন্ধেসু. অনিমিত্তৰিমোক্খোতি অনিচ্চানুপস্সনমাহ. এৰংসম্পদমিদন্তি কথমিধ উপমাসংসন্দনং হোতি. ন হি ছন্দচিত্তানং মগ্গসঙ্খাতঅধিপতিভাৰাভাৰো ৰিয সদ্ধিন্দ্রিযাধিকস্স অনিমিত্তৰিমোক্খস্স অনিমিত্তভাৰাভাৰো অত্থি, ন চ অমগ্গাধিপতীনং মগ্গাধিপতিনামদানাভাৰো ৰিয অনিমিত্তস্স অনিমিত্তনামদানাভাৰোতি সক্কা ৰত্তুং অনিমিত্তৰিমোক্খস্স অননিমিত্ততায অভাৰতো. মগ্গো অধিপতি এতেসন্তি চ মগ্গাধিপতিনোতি যুত্তো তত্থ ছন্দচিত্তেহি তংসম্পযুত্তানং মগ্গাধিপতিভাৰাভাৰো. ইধ পন মগ্গো অনিমিত্তং এতস্সাতি মগ্গানিমিত্তোতি অযমত্থো ন সম্ভৰতীতি ন তেন অমগ্গেন মগ্গস্স অনিমিত্তভাৰো ন যুজ্জতি, কিং ৰা এত্থ সামঞ্ঞং অধিপ্পেতন্তি. অমগ্গঙ্গমগ্গনামাভাৰো. যথা সতিপি অধিপতিভাৰে ছন্দচিত্তানং ন মগ্গাধিপতীতি মগ্গনামং, ন চ তেহি মগ্গস্স তেসং অমগ্গঙ্গত্তা, তথা সতিপি সদ্ধায আগমনভাৰেন তস্সা অনিমিত্তন্তি মগ্গনামং, ন চ তায মগ্গস্স তস্সা অমগ্গঙ্গত্তা. এৰং অনিমিত্তৰিপস্সনাযপি অনিমিত্তভাৰো নিপ্পরিযাযেন নত্থীতি দীপিতো হোতি.
ননু চ ইধ ঝানং সুঞ্ঞতাদিনামেন ৰুত্তং, ন মগ্গোতি চে? ন, মগ্গসম্পযোগতো ঝানস্স সুঞ্ঞতাদিনামকত্তা. সুত্তন্তপরিযাযেন সগুণারম্মণেহি ইধ অভিধম্মেপি নামং লভতীতি আহংসু. তস্মা পটিক্খিত্তা ‘‘ন পন লভন্তী’’তি. কিং কারণা? অভিধম্মে সরসং অনামসিত্ৰা পচ্চনীকতোৰ নামলাভাতি অধিপ্পাযো. যো হি সগুণারম্মণেহি নামলাভো, সো সরসপ্পধানো হোতি. সরসেনেৰ চ নামলাভে সব্বমগ্গানং সুঞ্ঞতাদিভাৰোতি ৰৰত্থানং ন সিযা. তস্মা অভিধম্মে সতিপি দ্ৰীহি নামলাভে পচ্চনীকতো নামৰৰত্থানকরং গহিতন্তি সগুণারম্মণেহি সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতমগ্গা নামং ন লভন্তীতি আহ. অথ ৰা ন পন লভন্তীতি অঞ্ঞনিরপেক্খেহি সগুণারম্মণেহি ন লভন্তি. কিং কারণা? অভিধম্মে সরসপচ্চনীকেহি সহিতেহি নামলাভাতি অত্থো. পচ্চনীকঞ্হি ৰৰত্থানকরং অনপেক্খিত্ৰা কেৰলস্স সরসস্স নামহেতুভাৰো অভিধম্মে নত্থি অৰৰত্থানাপত্তিতো. তস্মা অত্তাভিনিৰেসপণিধিপটিপক্খৰিপস্সনানুলোমা মগ্গা সতিপি সরসন্তরে পচ্চনীকসহিতেন সরসেন নামং লভন্তি. অনিমিত্তমগ্গস্স পন ৰিপস্সনা নিমিত্তপটিপক্খা ন হোতি সযং নিমিত্তগ্গহণতো নিমিত্তগ্গহণানিৰারণাতি তদনুলোমমগ্গোপি ন নিমিত্তস্স পটিপক্খো. যদি সিযা, নিমিত্তগতৰিপস্সনাযপি পটিপক্খো সিযাতি. তস্মা ৰিজ্জমানোপি সরসো ৰৰত্থানকরপচ্চনীকাভাৰা অভিধম্মে অনিমিত্তন্তি নামদাযকো ন গহিতো. অনিচ্চানুপস্সনানুলোমো পন মগ্গো সুদ্ধিকপটিপদানযেযেৰ সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. তস্মা এৰ চ সো নযো ৰুত্তোতি. এৰন্তি যং ৰক্খতি ‘‘অনিচ্চতো ৰুট্ঠহন্তস্স মগ্গো অনিমিত্তো হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০), এৰং আহরিত্ৰা অট্ঠকথাচরিযেহি সো অনিমিত্তমগ্গো দীপিতোতি অত্থো.
ৰুট্ঠান…পে… কিমারম্মণাতি অনিচ্চাদিতো ৰুট্ঠহন্তস্স ৰুট্ঠানগামিনিযা লক্খণারম্মণত্তে সতি সঙ্খারেহি ৰুট্ঠানং ন সিযা, সঙ্খারারম্মণত্তে চ লক্খণপটিৰেধোতি মঞ্ঞমানো পুচ্ছতি. ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা সঙ্খারেসু পৰত্তমানেন ঞাণেন লক্খণানিপি পটিৰিদ্ধানি হোন্তি তদাকারসঙ্খারগহণতোতি আহ ‘‘লক্খণারম্মণা’’তি. সঙ্খারারম্মণা এৰ যথাৰুত্তাধিপ্পাযেন ‘‘লক্খণারম্মণা’’তি ৰুত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘লক্খণং নামা’’তিআদিমাহ. অনিচ্চতা দুক্খতা অনত্ততাতি হি ৰিসুং গয্হমানং লক্খণং পঞ্ঞত্তিগতিকং পরমত্থতো অৰিজ্জমানং, অৰিজ্জমানত্তা এৰ পরিত্তাদিৰসেন নৰত্তব্বধম্মভূতং. তস্মা ৰিসুং গহেতব্বস্স লক্খণস্স পরমত্থতো অভাৰা ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সঙ্খারে সভাৰতো সল্লক্খেন্তোৰ লক্খণানি সল্লক্খেতি নামাতি আহ ‘‘যো পন অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি তীণি লক্খণানি সল্লক্খেতী’’তি. যস্মা চ অনিচ্চন্তিআদিনা সঙ্খারাৰ দিস্সমানা, তস্মা তে কণ্ঠে বদ্ধকুণপং ৰিয পটিনিস্সজ্জনীযা হোন্তি.