কামাৰচরকুসলং
কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
ইমস্স পনত্থস্সাতি কম্মদ্ৰারানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অনিযততায ‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানী’’তিআদিনা পকাসনত্থং. পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানীতি এত্থ ছট্ঠস্স ৰিঞ্ঞাণস্স তস্স চ দ্ৰারস্স অনুদ্দেসো দ্ৰারদ্ৰারৰন্তানং সহাভাৰা. নিযতরূপরূপৰসেন চতুসমুট্ঠানিককাযা ৰুত্তাতি সদ্দস্স ৰিকাররূপাদীনঞ্চ অসঙ্গহো.
পঠমজৰনসমুট্ঠিতা ৰাযোধাতু যদিপি তস্মিং খণে রূপানং দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চালেতুং ন সক্কোতি, তথাপি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাৰ সা ৰেদিতব্বা. দসসু হি দিসাসু যং দিসং গন্তুকামো অঙ্গপচ্চঙ্গানি ৰা খিপিতুকামো, তংদিসাভিমুখানেৰ রূপানি সা সন্থম্ভেতি সন্ধারেতি চাতি তদভিমুখভাৰৰিকারৰতী হোতি, অধিপ্পাযসহভাৰী চ ৰিকারো ৰিঞ্ঞত্তীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা আৰজ্জনস্সপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৰো যথাধিপ্পাযৰিকাররূপুপ্পাদনেন উপপন্নো হোতি, যতো বাত্তিংস চিত্তানি রূপিরিযাপথৰিঞ্ঞত্তিজনকানি ৰুত্তানীতি. যোজনং গতো, দসযোজনং গতোতি ৰত্তব্বতং আপজ্জাপেতি অনেকসহস্সৰারং উপ্পন্না.
ৰাযোধাতুযা…পে… পচ্চযো ভৰিতুন্তি থম্ভনচলনেসু ৰাযোধাতুযা পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকারৰিসেসো অত্থি, অযং ৰিঞ্ঞত্তি নাম. তেসঞ্হি তদাকারত্তা ৰাযোধাতু থম্ভেতি চালেতি চাতি. ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পরমত্থতো অভাৰং দস্সেতি. ন হি রূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, ন চ নিব্বানৰজ্জো অত্থো নিচ্চো অত্থীতি. ৰিঞ্ঞত্তিতাযাতি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারতায. চিত্তসমুট্ঠানভাৰো ৰিয মহাভূতৰিকারতায উপাদারূপভাৰো চ অধিপ্পেতোতি ৰেদিতব্বো.
কাযিককরণন্তি কাযদ্ৰারপ্পৰত্তং চিত্তকিরিযং, অধিপ্পাযন্তি অত্থো. কারেতি মঞ্ঞেতি এতেন ৰণ্ণগ্গহণানুসারেন গহিতায ৰিঞ্ঞত্তিযা যং করণং ৰিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৰিজাননেন ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাতত্তং দস্সেতি. ন হি ৰিঞ্ঞত্তিরহিতেসু রুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কারেতী’’তি ৰিজাননং হোতীতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স হি রূপে অভিনিপাতমত্তং কিচ্চং, ন অধিপ্পাযসহভুনো চলনৰিকারস্স গহণং. চিত্তস্স পন লহুপরিৰত্তিতায চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা অনন্তরং মনোৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতম্পি চলনং চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয মঞ্ঞন্তি অৰিসেসৰিদুনো, তস্মা যথা নীলাভিনিপাতৰসপ্পৰত্তায চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নীলন্তি পৰত্তায মনোৰিঞ্ঞাণৰীথিযা চ অন্তরং ন ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং অৰিঞ্ঞাযমানন্তরেন মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণেন গহিতে তস্মিং চিত্তেন সহেৰ অনুপরিৰত্তে কাযথম্ভনৰিকারচোপনসঙ্খাতে ‘‘ইদমেস কারেতি, অযমস্স অধিপ্পাযো’’তি ৰিজাননং হোতি.
তালপণ্ণাদিরূপানি দিস্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায মনোদ্ৰারৰীথিযা অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচারিপ্পকারতং সঞ্ঞাণাকারং গহেত্ৰা উদকাদিগ্গহণং ৰিয. এত্থ উদকং ভৰিস্সতীতিআদিনা চ উদকাদিসম্বন্ধনাকারেন রূপগ্গহণানুসারৰিঞ্ঞাণেন যং উদকাদি ৰিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৰিজাননেন তদাকারস্স ৰিঞ্ঞাততা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. এতস্স পন কাযিককরণগ্গহণস্স উদকাদিগ্গহণস্স চ পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণং উপনিস্সযো হোতীতি দট্ঠব্বং. অথ পন নালম্বিতাপি ৰিঞ্ঞত্তি কাযিককরণগ্গহণস্স চ পচ্চযো পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণোপনিস্সযৰসেন সাধিপ্পাযৰিকারভূতৰণ্ণগ্গহণানন্তরং পৰত্তমানস্স অধিপ্পাযগ্গহণস্স অধিপ্পাযসহভূৰিকারাভাৰে অভাৰতো, এৰং সতি ৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন উদকাদিগ্গহণেনেৰ তালপণ্ণাদিসঞ্ঞাণাকারো ৰিয ৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন অধিপ্পাযগ্গহণেনেৰ ৰিঞ্ঞত্তি পাকটা হোতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কারেতি মঞ্ঞে’’তি অধিপ্পাযৰিজাননেনেৰ ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাততা ৰুত্তা.
অযং নো পহরিতুকামোতি অধিপ্পাযৰিজাননেন ৰিঞ্ঞত্তিযা পাকটভাৰং দস্সেতি. ন হি তদপাকটভাৰে অধিপ্পাযৰিজাননং হোতীতি. সম্মুখী…পে… যেৰ নাম হোতীতি অসম্মুখীভূততায অনাপাথগতানং রূপাদীনং চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৰো ৰিয সভাৰভূতং তং দ্ৰিধা ৰিঞ্ঞত্তিভাৰং সাধেতি. পরং বোধেতুকামতায ৰিনাপি অভিক্কমনাদিপ্পৰত্তনেন সো চিত্তসহভূৰিকারো অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ ৰিঞ্ঞাযতীতি দ্ৰিধাপি ৰিঞ্ঞত্তিযেৰাতি ৰেদিতব্বা.
তস্মিং দ্ৰারে সিদ্ধাতি তেন দ্ৰারেন ৰিঞ্ঞাতব্বভাৰতো তেনেৰ দ্ৰারেন নামলাভতো তস্মিং দ্ৰারে পাকটভাৰৰসেন সিদ্ধা. কুসলং ৰা অকুসলং ৰাতি ঠপেতব্বং. কস্মা? যস্মা পরৰাদিনো অৰিপাকস্স কম্মভাৰো ন সিদ্ধো, ইতরস্স পন সিদ্ধোতি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকানং একাদসন্নং কিরিযচিত্তানং ৰসেন তিকং পূরেত্ৰা ঠপেতব্বং.
দ্ৰারে চরন্তি কম্মানীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – যদি দ্ৰারা দ্ৰারন্তরচারিনো হোন্তি, দ্ৰারসম্ভেদা কম্মসম্ভেদোপীতি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৰারন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰৰত্থানং ন সিযা, কম্মানম্পি কম্মন্তরচরণে এসেৰ নযো. যদি পন দ্ৰারানম্পি দ্ৰারভাৰেন কম্মন্তরচরণং কম্মানঞ্চ দ্ৰারন্তরচরণং ন সিযা, সুট্ঠুতরং কম্মদ্ৰারৰৰত্থানং সিযা. ন পন কম্মানং দ্ৰারন্তরে অচরণং অত্থি, কিন্তু দ্ৰারে অঞ্ঞস্মিঞ্চ চরন্তি কম্মানি অঞ্ঞানিপি. যস্মা পন দ্ৰারে দ্ৰারানি ন চরন্তি, তস্মা অদ্ৰারচারীহি দ্ৰারেহি কারণভূতেহি কম্মানি দ্ৰারন্তরে চরন্তানিপি ৰৰত্থিতানি. ন কেৰলং কম্মানেৰ, তেহি পন দ্ৰারানিপীতি এৰং কম্মদ্ৰারানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতানি ‘‘যেভুয্যেনৰুত্তিতায তব্বহুলৰুত্তিতায চা’’তি ৰুচ্চমানায ৰৰত্থানযুত্তিযা. তত্থ দ্ৰারাপেক্খত্তা কম্মানং কাযকম্মাদিভাৰস্স অদ্ৰারচারীহি দ্ৰারেহি ৰৰত্থানং হোতি, ন পন দ্ৰারন্তরচারীহি কম্মেহি দ্ৰারানং অৰৰত্থানং কম্মানপেক্খকাযদ্ৰারাদিভাৰেহি দ্ৰারেহি ৰৰত্থিতানং কাযকম্মাদীনং কাযকম্মদ্ৰারাদিৰৰত্থানকরত্তা. অথ ৰা দ্ৰারন্তরে চরন্তানিপি কাযাদীহি উপলক্খিতানেৰ চরন্তি পাণাতিপাতাদীনং এৰংসভাৰত্তা আণত্তিহত্থৰিকারাদীহি ৰুচ্চমানস্সপি কাযাদীহি সাধেতব্বসভাৰাৰবোধতো, তস্মা ন কম্মন্তরস্স অত্তনি চরন্তস্সপি দ্ৰারন্তরং সনামং দেতি, নাপি কম্মং দ্ৰারস্স, তংতংদ্ৰারমেৰ পন কম্মস্স কম্মঞ্চ দ্ৰারন্তরে চরন্তম্পি অত্তনোযেৰ দ্ৰারস্স নামং দেতীতি সিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞৰৰত্থানং. পুব্বে পন দ্ৰারেসু অনিবদ্ধতা কম্মানং দ্ৰারন্তরচরণমেৰ সন্ধায ৰুত্তা, ন এতং ৰৰত্থানন্তি.
তত্থাতি তেসু দ্ৰারকম্মেসু. কাযকম্মস্স উপ্পজ্জনট্ঠানন্তি তংসহজাতা ৰিঞ্ঞত্তিযেৰ ৰুচ্চতি. কিঞ্চাপি হি সা তস্স কেনচি পকারেন পচ্চযো ন হোতি, তথাপি কম্মস্স ৰিসেসিকা ৰিঞ্ঞত্তি তংসহজাতা হোতীতি তস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৰেন ৰুত্তা যথাৰুত্তনিযমেন অঞ্ঞৰিসেসনস্স কম্মস্স ৰিসেসনন্তরে উপ্পত্তিঅভাৰা. কাযেন পন কতত্তাতি কাযৰিঞ্ঞত্তিং জনেত্ৰা তায জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদাদিনিপ্ফাদনতো অত্তনো নিপ্ফত্তিৰসেন ‘‘কাযেন কতং কম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. কারণভূতো হি পনেত্থ কাযোতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতাতি এত্থ কম্মুনা কাযো কাযকম্মদ্ৰারন্তি এৰং ৰৰত্থিতো, ন কাযো ইচ্চেৰ. যথা সূচিকম্মুনা সূচিকম্মকরণন্তি ৰৰত্থিতা, ন সূচি ইচ্চেৰ, তথা ইদম্পি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতাতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসিতাতি অত্থো. এৰং সন্তেতি যথাৰুত্তং ৰৰত্থাননিযমং অগ্গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানী’’তিআদিৰচনমেৰ গহেত্ৰা চোদেতি. তত্থ এৰং সন্তেতি কম্মানং দ্ৰারচরণে অঞ্ঞমঞ্ঞেন চ ৰৰত্থানে নামলাভে ৰিসেসনে সতীতি অত্থো.
কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
চতূহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতাতি এত্থ সুভাসিতভাসনসঙ্খাতা অপিসুণৰাচা, ধম্মভাসনসঙ্খাতো অসম্ফপ্পলাপো, পিযভাসনসঙ্খাতা অফরুসৰাচা, সচ্চভাসনসঙ্খাতো অমুসাৰাদো চাতি এতা ৰাচা তথাপৰত্তা চেতনা দট্ঠব্বা. সহসদ্দা পনাতি তস্স ৰিকারস্স সদ্দেন সহ সম্ভূতত্তা ৰুত্তং. চিত্তানুপরিৰত্তিতায পন সো ন যাৰ সদ্দভাৰীতি দট্ঠব্বো, ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি পৰত্তেন মহাঅট্ঠকথাৰাদেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দো ৰিনাপি ৰিঞ্ঞত্তিঘট্টনেন উপ্পজ্জতীতি আপজ্জতি. ‘‘যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৬৩৬) হি ৰচনতো অসোতৰিঞ্ঞেয্যসদ্দেন সহ ৰিঞ্ঞত্তিযা উপ্পত্তি নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি.
চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনন্তি এত্থ চ ন কোচি চিত্তসমুট্ঠানো সদ্দো অসঙ্গহিতো নাম অত্থীতি অধিপ্পাযেন মহাঅট্ঠকথাৰাদং পটিসেধেতি. ছব্বিধেন রূপসঙ্গহাদীসু হি ‘‘সোতৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তি এত্থ ‘‘সুত’’ন্তি চ ন কোচি সদ্দো ন সঙ্গয্হতীতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন ৰিঞ্ঞত্তিসহজমেৰ জিৰ্হাতালুচলনাদিকরৰিতক্কসমুট্ঠিতং সুখুমসদ্দং ‘‘দিব্বসোতেন সুত্ৰা আদিসতী’’তি সুত্তে পট্ঠানে চ ওল়ারিকসদ্দং সন্ধায ‘‘সোতৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন অসোতৰিঞ্ঞেয্যতা ৰুত্তা সিযা. সদ্দো চ অসোতৰিঞ্ঞেয্যো চাতি ৰিরুদ্ধমেতন্তি পন পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো. ৰিঞ্ঞত্তিপচ্চযা ঘট্টনা ৰিঞ্ঞত্তিঘট্টনা. ৰিঞ্ঞত্তি এৰ ৰা. ঘট্টনাকারপ্পৰত্তভূতৰিকারো হি ‘‘ঘট্টনা’’তি ৰুত্তো. সঙ্ঘট্টনেন সহেৰ সদ্দো উপ্পজ্জতি, ন পুব্বাপরভাৰেন. পথৰীধাতুযাতি ইদং ৰাযোধাতুযা ৰিয চালনং পথৰীধাতুযা সঙ্ঘট্টনং কিচ্চং অধিকন্তি কত্ৰা ৰুত্তং, ৰিকারস্স চ তপ্পচ্চযভাৰো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তব্বিকারানঞ্হি ভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৰোতি. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৰিধানং কাযৰিঞ্ঞত্তিযং ৰিয ৰেদিতব্বং.
তিসমুট্ঠানিককাযং…পে… ন লব্ভতি. ন হি চালনং উপাদিন্নঘট্টনন্তি. চালনঞ্হি দেসন্তরুপ্পাদনপরম্পরতা, ঘট্টনং পচ্চযৰিসেসেন ভূতকলাপানং আসন্নতরুপ্পাদোতি. উপত্থম্ভনকিচ্চম্পি নত্থীতি উপত্থম্ভনেন ৰিনা পঠমচিত্তসমুট্ঠানাপি ঘট্টনাকারেন পৰত্ততীতি ঘট্টনত্থং উপত্থম্ভনেন পযোজনং নত্থি, লদ্ধাসেৰনেন চিত্তেনেৰ ঘট্টনস্স বলৰভাৰতো চাতি অধিপ্পাযো. উপত্থম্ভনং নত্থি অত্থীতি ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.
ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মনোকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
অযং নাম চেতনা কম্মং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বাতি ইদং যস্স দ্ৰারং মনো, তংদস্সনত্থং ৰুত্তং. কপ্পেতীতি ‘‘ত্ৰং ফুসনং করোহি, ত্ৰং ৰেদযিত’’ন্তি এৰং কপ্পেন্তং ৰিয পৰত্ততীতি অত্থো. পকপ্পনঞ্চ তদেৰ. কিং পিণ্ডং করোতীতি আযূহনত্থৰসেন পুচ্ছতি. ফস্সাদিধম্মে হি অৰিপ্পকিণ্ণে কত্ৰা সকিচ্চেসু পৰত্তনং আযূহনং, তত্থেৰ ব্যাপারণং চেতযনং, তথাকরণং অভিসঙ্খরণন্তি. তেভূমকস্সেৰ গহণং লোকুত্তরকম্মস্স কম্মক্খযকরত্তা.
মনোকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কম্মকথাৰণ্ণনা
চেতযিত্ৰা কম্মং করোতীতি এত্থ যস্মা পুরিমচেতনায চেতযিত্ৰা সন্নিট্ঠানকম্মং করোতি, তস্মা চেতনাপুব্বকং কম্মং তংচেতনাসভাৰমেৰাতি চেতনং অহং কম্মং ৰদামীতি অত্থো. অথ ৰা সমানকালত্তেপি কারণকিরিযা পুব্বকালা ৰিয ৰত্তুং যুত্তা, ফলকিরিযা চ অপরকালা ৰিয. যস্মা চ চেতনায চেতযিত্ৰা কাযৰাচাহি চোপনকিরিযং মনসা চ অভিজ্ঝাদিকিরিযং করোতি, তস্মা তস্সা কিরিযায কারিকং চেতনং অহং কম্মং ৰদামীতি অত্থো. কাযে ৰাতি কাযৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে কাযে ৰা. সতীতি ধরমানে, অনিরোধিতে ৰা. কাযসমুট্ঠাপিকা চেতনা কাযসঞ্চেতনা. এত্থ চ সুখদুক্খুপ্পাদকেন কম্মেন ভৰিতব্বং, চেতনা চ সুখদুক্খুপ্পাদিকা ৰুত্তাতি তস্সা কম্মভাৰো সিদ্ধো হোতি. সঞ্চেতনিযন্তি সঞ্চেতনসভাৰৰন্তং. সমিদ্ধিত্থেরেন ‘‘সঞ্চেতনিযং, আৰুসো…পে… মনসা সুখং সো ৰেদযতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০০; কথা. ৫৩৯) অৰিভজিত্ৰা ব্যাকতো. সুখৰেদনীযন্তিআদিনা পন ৰিভজিত্ৰা ব্যাকাতব্বো সো পঞ্হো, তস্মা সম্মা ব্যাকতো নাম ন হোতি. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. যথা পন সুত্তানি ঠিতানি, তথা চোপনকিরিযানিস্সযভূতা কাযৰাচা অভিজ্ঝাদিকিরিযানিস্সযো চ মনোদ্ৰারানি, যায পন চেতনায তেহি কাযাদীহি করণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিরিযং করোন্তি ৰাসিআদীহি ৰিয ছেদনাদিং, সা চেতনা কম্মন্তি দ্ৰারপ্পৰত্তিযম্পি কম্মদ্ৰারাভেদনঞ্চ কম্মদ্ৰারৰৰত্থানঞ্চ দিস্সতি, এৰঞ্চ সতি ‘‘কাযেন চে কতং কম্ম’’ন্তিআদিগাথাযো (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৰার) অতিৰিয যুজ্জন্তি.
লোকুত্তরমগ্গো ইধ লোকিযকম্মকথাযং অনধিপ্পেতোপি ভজাপিযমানো তীণি কম্মানি ভজতি. মনেন দুস্সীল্যন্তি কাযিকৰাচসিকৰীতিক্কমৰজ্জং সব্বং অকুসলং সঙ্গণ্হাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৰাযামসতিসমাধিং ৰা. তম্পি চেতং ‘‘মনসা সংৰরো সাধূ’’তি (সং. নি. ১.১১৬; ধ. প. ৩৬১) ৰুত্তস্স সংৰরস্স পটিপক্খৰসেন ৰুত্তং, ন সীলৰিপত্তিৰসেন. ন হি সা মানসিকা অত্থীতি মগ্গস্সেৰ ভজাপনং মহাৰিসযত্তা. বোজ্ঝঙ্গা হি মনোকম্মমেৰ ভজেয্যুং, ন চ ন সক্কা মগ্গভজাপনেনেৰ তেসং ভজাপনং ৰিঞ্ঞাতুন্তি.
কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি তংতংদ্ৰারে সংসন্দনং অৰরোধনং দ্ৰারন্তরে কম্মন্তরুপ্পত্তিযম্পি কম্মদ্ৰারাভেদনঞ্চ দ্ৰারসংসন্দনং নাম. ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা (কথা. ৫৩৯) কম্মপথপ্পত্তাৰ সন্নিট্ঠাপকচেতনা কম্মন্তি ৰুত্তাতি পুরিমচেতনা সব্বা কাযকম্মং ন হোতীতি ৰুত্তং. আণাপেত্ৰা…পে… অলভন্তস্সাতি আণত্তেহি অমারিতভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ৰচীদুচ্চরিতং নাম হোতি অকম্মপথভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তি পৰত্তব্যাপাদৰসেন চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি কাযকম্মৰোহারলাভা. অব্বোহারিকা ৰা মনোকম্মৰোহারৰিরহা. সসম্ভারপথৰীআদীসু আপাদযো এত্থ নিদস্সনং.
কুলুম্বস্সাতি গব্ভস্স, কুলস্সেৰ ৰা. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আরুল়্হতায অননুজাননতো ‘‘তৰ সুত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. দসৰিধা ইদ্ধি পটিসম্ভিদামগ্গে ইদ্ধিকথায গহেতব্বা. ভাৰনামযন্তি অধিট্ঠানিদ্ধিং সন্ধায ৰদতি. ঘটভেদো ৰিয পরূপঘাতো, উদকৰিনাসো ৰিয ইদ্ধিৰিনাসো চ হোতীতি উপমা সংসন্দতি. তৰ পঞ্হোতি ভাৰনামযায পরূপঘাতো হোতীতি ৰুত্তো ঞাপেতুং ইচ্ছিতো অত্থো. আথব্বণিদ্ধি ৰিজ্জামযিদ্ধি হোতি. সত্তমে পদেতি মণ্ডলাদিতো সত্তমে পদে.
ৰচনন্তরেন গমেতব্বত্থং নেয্যত্থং, সযমেৰ গমিতব্বত্থং নীতত্থং. কিরিযতো সমুট্ঠাতি, উদাহু অকিরিযতোতি তেনাধিপ্পেতং সম্পজানমুসাৰাদং সন্ধায পুচ্ছতি, ন উপোসথক্খন্ধকে ৰুত্তং. তত্থ অৰুত্তমেৰ হি সো অনরিযৰোহারং ৰুত্তন্তি গহেত্ৰা ৰোহরতীতি. ৰাচাগিরন্তি ৰাচাসঙ্খাতং গিরং, ৰাচানুচ্চারণং ৰা.
খন্দসিৰাদযো সেট্ঠাতি খন্দাতি কুমারা. সিৰাতি মহেস্সরা, মিচ্ছাদিট্ঠিযা নিদস্সনত্থমিদং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নত্থিকদিট্ঠাদযো এৰ হি কম্মপথপ্পত্তা কম্মন্তি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকাতি কাযদ্ৰারে ৰচীদ্ৰারে চ সমুট্ঠিতাপি কাযকম্মং ৰচীকম্মন্তি চ ৰোহারং ন লভতি অভিজ্ঝাদিপ্পধানত্তা. ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্ম’’ন্তি পন ৰচনতো সভাৰেনেৰ সা মনোকম্মং, ন অভিজ্ঝাদিপক্খিকত্তাতি ‘‘অভিজ্ঝাদিপক্খিকাৰা’’তি ন ৰুত্তং. ইমস্মিং পন ঠানে কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা চিন্তনকালে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি মনোদ্ৰারে এৰ সমুট্ঠহন্তি, তস্মা চেতনায অব্বোহারিকভাৰো কথঞ্চি নত্থীতি অধিপ্পাযো.
‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৰচনতো (কথা. ৫৩৯) পাণাতিপাতাদিপটিপক্খভূতা তব্বিরতিৰিসিট্ঠা চেতনাৰ পাণাতিপাতৰিরতিআদিকা হোন্তীতি ‘‘চেতনাপক্খিকা ৰা’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘ৰিরতিপক্খিকা’’তি. রক্খতীতি অৰিনাসেত্ৰা কথেতি. ভিন্দতীতি ৰিনাসেত্ৰা কথেতি.
কম্মকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চক্খুৰিঞ্ঞাণদ্ৰারন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স দ্ৰারং. চক্খু চ তং ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারঞ্চাতি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণদ্ৰারং. চক্খু ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারন্তি ৰা অসমাসনিদ্দেসো. তং পন চক্খুমেৰ. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘চক্খুনা সংৰরো সাধূ’’তিআদিকায (ধ. প. ৩৬০) গাথায পসাদকাযচোপনকাযসংৰরে একজ্ঝং কত্ৰা কাযেন সংৰরো ৰুত্তো, তং ইধ ভিন্দিত্ৰা অট্ঠ সংৰরা, তপ্পটিপক্খভাৰেন অসংৰরা অট্ঠ কথিতা. সীলসংৰরাদযোপি পঞ্চেৰ সংৰরা সব্বদ্ৰারেসু উপ্পজ্জমানাপি, তপ্পটিপক্খভাৰেন দুস্সীল্যাদীনি অসংৰরাতি ৰুত্তানি. তত্থ দুস্সীল্যং পাণাতিপাতাদিচেতনা. মুট্ঠস্সচ্চং সতিপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা. পমাদন্তি কেচি. সীতাদীসু পটিঘো অক্খন্তি. থিনমিদ্ধং কোসজ্জং.
ৰিনা ৰচীদ্ৰারেন সুদ্ধং কাযদ্ৰারসঙ্খাতন্তি ইদং ৰচীদ্ৰারসল্লক্খিতস্স মুসাৰাদাদিনোপি কাযদ্ৰারে পৰত্তিসব্ভাৰা অসুদ্ধতা অত্থীতি তংনিৰারণত্থং ৰুত্তং. ন হি তং কাযকম্মং হোতি. সুদ্ধৰচীদ্ৰারোপলক্খিতং পন ৰচীকম্মমেৰ হোতীতি. এত্থ অসংৰরোতি এতেন সুদ্ধকাযদ্ৰারেন উপলক্খিতো অসংৰরো দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানোপি ৰুত্তো. দ্ৰারন্তরানুপলক্খিতং সব্বং তংদ্ৰারিকাকুসলঞ্চেতি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা কম্মপথসংসন্দনে ‘‘চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জমানো অসংৰরো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদি ‘‘অকুসলং কাযকম্মং চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন ৰচীঅসংৰরৰসেন চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সহ অৰিরুদ্ধং হোতি. অসংৰরো হি দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানোপি সদ্ৰারে এৰাতি ৰুচ্চতি, সদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নোতি চ, কম্মং অঞ্ঞদ্ৰারে অঞ্ঞদ্ৰারৰসেন চাতি এৰং অৰিরুদ্ধং.
অথ ৰা এত্থাতি সুদ্ধং অসুদ্ধন্তি এতং অৰিচারেত্ৰা এতস্মিং চোপনেতি ৰুত্তং হোতি. এৰং সতি দ্ৰারন্তরোপলক্খিতং কম্মপথভাৰপ্পত্ততায ৰচীমনোকম্মং চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারে উপ্পন্নং, সেসং সব্বং তংদ্ৰারুপ্পন্নাকুসলং ৰিয ‘‘চোপনকাযঅসংৰরো’’তি ৰুচ্চতি. কম্মপথভাৰপ্পত্তিযা দ্ৰারন্তরুপ্পন্নং কাযকম্মঞ্চ তথা ন ৰুচ্চতীতি কম্মপথসংসন্দনৰিরোধো সিযা, তদৰিরোধং তত্থেৰ ৰক্খাম. সীলসংৰরাদযো পঞ্চ নিক্খেপকণ্ডে আৰি ভৰিস্সন্তি. তত্থ ঞাণসংৰরে পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স, ৰীরিযসংৰরে চ আজীৰপারিসুদ্ধিযা অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.
অকুসলকম্মপথকথাৰণ্ণনা
সরসেনেৰ চ পতনসভাৰস্স পাণস্স অন্তরা এৰ অতীৰ পাতনং অতিপাতো, সণিকং পতিতুং অদত্ৰাৰ সীঘং পাতনন্তি অত্থো. অতিক্কম্ম ৰা সত্থাদীহি অভিভৰিত্ৰা পাতনং অতিপাতো. পযোগৰত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৰজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৰভাৰতো. যথাৰুত্তপচ্চযৰিপরিযাযেপি তংতংপচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৰাবলৰৰসেনেৰ অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জতা ৰেদিতব্বা. ইদ্ধিমযো কম্মৰিপাকজিদ্ধিমযো দাঠাকোটিকাদীনং ৰিয.
গোত্তরক্খিতা সগোত্তেহি রক্খিতা. ধম্মরক্খিতা সহধম্মিকেহি রক্খিতা. সসামিকা সারক্খা. যস্সা গমনে রঞ্ঞা দণ্ডো ঠপিতো, সা সপরিদণ্ডা. অত্থভঞ্জকোতি কম্মপথপ্পত্তং ৰুত্তং. কম্মপথকথা হেসাতি. অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতাযাতিআদি মুসাৰাদসামঞ্ঞতো ৰুত্তং. হসাধিপ্পাযেন ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্সেৰ মুসাৰাদো. সুঞ্ঞভাৰন্তি পীতিৰিরহিততায রিত্ততং. অত্থৰিপন্নতায ন হদযঙ্গমা. অগ্গণ্হন্তেতি অসদ্দহন্তে কম্মপথভেদো ন হোতি. যো কোচি পন সম্ফপ্পলাপো দ্ৰীহি সম্ভারেহি সিজ্ঝতীতি. অত্তনো পরিণামনং চিত্তেনেৰাতি ৰেদিতব্বং. মিচ্ছা পস্সতীতি ৰিতথং পস্সতি.
কোট্ঠাসতোতি ফস্সপঞ্চমকাদীসু চিত্তঙ্গকোট্ঠাসেসু যে কোট্ঠাসা হোন্তি, ততোতি অত্থো. ননু চ চেতনা কম্মপথেসু ন ৰুত্তাতি পটিপাটিযা সত্তন্নং কম্মপথভাৰো ন যুত্তোতি? ন, অৰচনস্স অঞ্ঞহেতুত্তা. ন হি চেতনায অকম্মপথত্তা কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং, কদাচি পন কম্মপথো হোতি, ন সব্বদাতি কম্মপথভাৰস্স অনিযতত্তা অৰচনং. যদা পন কম্মপথো হোতি, তদা কম্মপথরাসিসঙ্গহো ন নিৰারিতোতি. ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা পরিত্তারম্মণা এৰা’’তি এতেন অদিন্নাদানাদীনং সত্তারম্মণভাৰৰিরোধং ‘‘সত্তসঙ্খাতে সঙ্খারে এৰ আরব্ভ পৰত্তিতো’’তি সযমেৰ পরিহরিস্সতি. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৰত্তমানা দিট্ঠি তেভূমকধম্মৰিসযাৰাতি সঙ্খারারম্মণতা ৰুত্তা. ৰিপাকনিস্সন্দফলানি যথাক্কমং নিরযাদিৰিপাকদুগ্গততাদীনি.
অকুসলকম্মপথকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কুসলকম্মপথকথাৰণ্ণনা
পাণাতিপাতাদীহি পন ৰিরতিযোতি এতং যাহি ৰিরতীহি সম্পযুত্তা চেতনা ‘‘কাযৰচীকম্মানী’’তি ৰুচ্চন্তি, তাসঞ্চ কম্মপথভাৰো যুত্তোতি কত্ৰা ৰুত্তং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৰট্টন্তি ৰিরতিযোপী’’তি. অল্লসসমংসন্তি জীৰমানকসসমংসং. ৰোরোপেতা হুত্ৰা নাভিজানামি. দুস্সীল্যাদারম্মণা তদারম্মণা. জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণা কথং দুস্সীল্যাদীনি পজহন্তীতি তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. অনভিজ্ঝা…পে… ৰিরমন্তস্সাতি অভিজ্ঝং পজহন্তস্সাতি অত্থো. ন হি মনোদুচ্চরিতা ৰিরতি অত্থি অনভিজ্ঝাদীহেৰ তপ্পহানতো.
কম্মপথসংসন্দনকথাৰণ্ণনা
কম্মপথপ্পত্তানং দুস্সীল্যাদীনং অসংৰরানং তথা দুচ্চরিতানঞ্চ অকুসলকম্মপথেহি কম্মপথপ্পত্তানমেৰ চ সুসীল্যাদীনং সংৰরানং তথা সুচরিতানঞ্চ কুসলকম্মপথেহি অত্থতো নানত্তাভাৰদস্সনং. অথ ৰা তেসং ফস্সদ্ৰারাদীহি অৰিরোধভাৰেন দীপনং কম্মপথসংসন্দনন্তি কেচি ৰদন্তি, তদেতং ৰিচারেতব্বং. ন হি পঞ্চফস্সদ্ৰারপঞ্চঅসংৰরদ্ৰারপঞ্চসংৰরদ্ৰারেসু উপ্পন্নানং অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ কম্মপথতা অত্থি পাণাতিপাতাদীনং পরসন্তকৰত্থুলোভপরসত্তারম্মণব্যাপাদঅহেতুকদিট্ঠিআদীনঞ্চ তেসু দ্ৰারেসু অনুপ্পত্তিতো. তিৰিধকআযদুচ্চরিতাদীনি চ কম্মপথাতি পাকটা এৰাতি কিং তেসং কম্মপথেহি নানত্তাভাৰদস্সনেন, ন চ দুচ্চরিতানং সুচরিতানঞ্চ ফস্সদ্ৰারাদিৰসেন উপ্পত্তি দীপিতা, নাপি অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ যতো তেসং ফস্সদ্ৰারাদীহি অৰিরোধভাৰেন দীপনা সিযা, কেৰলং পন ফস্সদ্ৰারাদিৰসেন উপ্পন্নানং অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ কাযকম্মাদিতা দীপিতা. যদি চ এত্তকং কম্মপথসংসন্দনং, ‘‘অকুসলং কাযকম্মং পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জতী’’তিআদি কম্মপথসংসন্দনং ন সিযা. এসাপি ছফস্সদ্ৰারাদীহি অৰিরোধদীপনাতি চে, ৰুত্তমেৰ পকারন্তরেন দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তি ন ৰত্তব্বং. সমুচ্চযত্থে চ অথ ৰা-সদ্দে কম্মপথপ্পত্তানেৰ দুস্সীল্যাদীনি কাযকম্মাদিনামেহি ৰদন্তেহি মনোকম্মস্স ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পত্তি ন ৰত্তব্বা. ন হি তং চক্খুদ্ৰারাদিৰসেন উপ্পজ্জতীতি. যদি চ কম্মপথপ্পত্তা এৰ অসংৰরাদযো গহিতা, দুচ্চরিতেহি অঞ্ঞেসং অসংৰরানং অভাৰা তেসঞ্চ তংতংকম্মভাৰস্স ৰুত্তত্তা ‘‘চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অসংৰরো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদি ন ৰত্তব্বং সিযা. ৰুচ্চমানে হি তস্মিং সঙ্করো সিযা, ৰচীমনোকম্মানিপি হি কাযদ্ৰারে উপ্পজ্জন্তি, তথা সেসদ্ৰারেসুপি কম্মন্তরানীতি.
অথ পন দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানং কম্মন্তরম্পি তংদ্ৰারিককম্মমেৰ সিযা, ‘‘তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং অকুসলং কাযকম্মমেৰা’’তিআদি, ‘‘অকুসলং কাযকম্মং চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন ৰাচাঅসংৰরদ্ৰারৰসেন চ উপ্পজ্জতী’’তিআদি চ ৰিরুজ্ঝেয্য. দুচ্চরিতানঞ্হি অঞ্ঞদ্ৰারচরণং অত্থি, ন চস্স দ্ৰারন্তরুপ্পন্নং কম্মন্তরং হোতীতি. তস্মা হেট্ঠা কম্মপথপ্পত্তানং এৰ কাযকম্মাদিভাৰস্স ৰুত্তত্তা সেসানঞ্চ তংতংদ্ৰারুপ্পন্নানং কুসলাকুসলানং দ্ৰারসংসন্দনে তংতংদ্ৰারপক্খিকভাৰস্স কতত্তা ইধ কম্মপথং অপ্পত্তানঞ্চ চেতনাভাৰতো অকম্মানঞ্চ অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ ভজাপিযমানানং কম্মপথানং ৰিয কাযকম্মাদিতাদীপনং, কম্মপথপ্পত্তানং তিৰিধকাযদুচ্চরিতাদীনং তিৰিধকাযসুচরিতাদীনঞ্চ দ্ৰারন্তরচরণেপি কাযকম্মাদিভাৰাৰিজহনদীপনং, যথাপকাসিতানঞ্চ কম্মপথভাৰং পত্তানং অপত্তানঞ্চ অকুসলকাযকম্মাদীনঞ্চ কুসলকাযকম্মাদীনঞ্চ ফস্সদ্ৰারাদীহি উপ্পত্তিপকাসনঞ্চ কম্মপথসংসন্দনং নাম. কস্মা? অকম্মপথানং কম্মপথেসু কম্মপথানঞ্চ অকম্মপথেসু সমাননামতাৰসেন, কম্মপথানং কম্মপথেসু সামঞ্ঞনামাৰিজহনৰসেন, উভযেসঞ্চ উপ্পত্তিৰসেন দ্ৰারেসু এত্থ সংসন্দিতত্তা.
তত্থ তিৰিধকম্মদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নানং কম্মানং ঞাতকম্মভাৰতায তংতংকম্মভাৰস্স অৰচনীযত্তা কম্মদ্ৰারেসু তেসং উপ্পত্তিযা চ ৰুত্তত্তা পঞ্চৰিঞ্ঞাণদ্ৰারৰসেন অসংৰরাদীনং উপ্পত্তিপরিযাযৰচনাভাৰতো চ কম্মদ্ৰারৰিঞ্ঞাণদ্ৰারানি ৰিরজ্ঝিত্ৰা ‘‘পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন হি উপ্পন্নো’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি সুখং ৰা’’তিআদিনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৰেদনাক্খন্ধো অত্থি কুসলো’’তিআদিনা চ পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন অসংৰরাদীনং উপ্পত্তিপরিযাযো ৰুত্তো, ন চ ‘‘যমিদং চক্খুৰিঞ্ঞাণপচ্চযা’’তিআদিৰচনং অত্থীতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো’’তিআদি (ধ. স. ১ কম্মকথা; মহানি. অট্ঠ. ৮৬). তেন হি অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ চক্খুসম্ফস্সাদীহি অসহজাতত্তা মনোসম্ফস্সসহজাতানঞ্চ চক্খুসম্ফস্সদ্ৰারাদিৰসেন উপ্পত্তি দীপিতাতি. ‘‘সো হি কাযদ্ৰারে চোপনং পত্তো অকুসলং কাযকম্মং হোতী’’তিআদিনা ‘‘চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদিনা চ ৰচীকম্মাদীনঞ্চ কম্মপথপ্পত্তানং অসংৰরভূতানং কাযকম্মাদিভাৰে আপন্নে ‘‘চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং অকুসলং ৰচীকম্মমেৰ হোতী’’তিআদিনা অপৰাদেন নিৰত্তি দট্ঠব্বা. এৰঞ্চ কত্ৰা পুব্বে দস্সিতেসু অসংৰরৰিনিচ্ছযেসু দুতিযৰিনিচ্ছযেসু চ ন কোচি ৰিরোধো. ন হি ৰচীকম্মাদিভূতো চোপনকাযঅসংৰরো কাযকম্মাদি হোতীতি.
অকুসলং মনোকম্মং পন ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতি, তং কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং পত্তং অকুসলং কাযৰচীকম্মং হোতীতি এত্থ কিং তং অকুসলং মনোকম্মং নাম, হেট্ঠা দস্সিতনযেন চ কাযৰচীদ্ৰারেসু উপ্পন্নং তিৰিধং মনোদুচ্চরিতং চোপনং অপ্পত্তং সব্বাকুসলঞ্চ. যদি এৰং তস্স কাযৰচীকম্মভাৰো নত্থীতি ‘‘চোপনপ্পত্তং কাযৰচীকম্মং হোতী’’তি ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি চোপনপ্পত্তং কাযে ৰাচায চ অকুসলং কম্মং হোতীতি অত্থসিদ্ধিতো. কম্মং পন হোন্তং কিং কম্মং হোতীতি? মনোকম্মমেৰ হোতীতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – চোপনপ্পত্তং অকুসলং কাযদ্ৰারে ৰচীদ্ৰারে চ মনোকম্মং হোতীতি. অথ ৰা তং-সদ্দস্স মনোকম্মেন সম্বন্ধং অকত্ৰা ছফস্সদ্ৰারৰসেন যং উপ্পজ্জতি, তন্তি যথাৰুত্তউপ্পাদমত্তপরিচ্ছিন্নেন সম্বন্ধো কাতব্বো. কিং পন তন্তি? কম্মকথায পৰত্তমানত্তা কম্মন্তি ৰিঞ্ঞাযতি, তঞ্চ মনোসম্ফস্সদ্ৰারে উপ্পজ্জমানম্পি তিৰিধং কম্মং হোতীতি. যথা তং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং পত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ নিযমস্স অকতত্তা চোপনপ্পত্তি উপলক্খণভাৰেন কাযৰচীকম্মনামসাধিকাৰ, ন পন সব্বম্পি চোপনপ্পত্তং কাযৰচীকম্মমেৰ, নাপি কুসলপক্খে চোপনং অপ্পত্তং কাযৰচীকম্মং ন হোতীতি অযমত্থো সিদ্ধোৰ হোতীতি.
অথ ৰা তন্তি তং ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জমানং মনোকম্মন্তি সব্বং মনসাপি নিপ্ফজ্জমানং কম্মং মনোকম্মন্তি চোদকাধিপ্পাযেন গহেত্ৰা ৰদতি, ন পুব্বে দস্সিতমনোকম্মন্তি. যো হি পরস্স অধিপ্পাযো ‘‘মনসা নিপ্ফত্তিতো সব্বেন মনোকম্মেনেৰ ভৰিতব্বং, ন কাযৰচীকম্মেনা’’তি, তং নিৰত্তেত্ৰা কম্মত্তযনিযমং দস্সেতুং ইদমারদ্ধং ‘‘তং কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং পত্ত’’ন্তিআদি. এত্থ চ সঙ্করাভাৰো পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অথ ৰা কম্মন্তি অৰিসেসেন কম্মসদ্দমত্তেন সম্বন্ধং কত্ৰা যথাৰুত্তো কম্মপ্পভেদো যথা হোতি, তং পকারং দস্সেতি. অসঙ্করো চ ৰুত্তনযোৰ. যং পন ৰদন্তি ‘‘কাযৰচীকম্মসহজাতা অভিজ্ঝাদযো যদা চেতনাপক্খিকা হোন্তি, তদা তানি মনোকম্মানি কাযৰচীকম্মানি হোন্তী’’তি, তঞ্চ ন, চেতনাপক্খিকানং মনোকম্মত্তাভাৰা. অব্বোহারিকত্তে চ মনোকম্মতা সুট্ঠুতরং নত্থি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অব্বোহারিকা ৰা’’তি. তস্মা মনোকম্মস্স কাযৰচীকম্মতা ন ৰত্তব্বা. অভিজ্ঝাদিকিরিযাকারিকায এৰ চেতনায সম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো মনোকম্মং, ন পাণাতিপাতাদিকাযৰচীকিরিযাকারিকাযাতি ভিয্যোপি তেসং মনোকম্মতাতি ন তেসং মনোকম্মানং সতং কাযৰচীকম্মতা ৰত্তব্বাতি. এৰং কম্মানং দ্ৰারেসু দ্ৰারানঞ্চ কম্মেসু অনিযতত্তা দ্ৰারনিবন্ধনং ন কতং. ইদানি অকতেপি চ দ্ৰারনিবন্ধনে যেসং দ্ৰারানং ৰসেন ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তেসং তংতংদ্ৰারকম্মপথানঞ্চ ৰসেন উপ্পত্তিযা যথাভট্ঠপাল়িযা ৰুত্তায চ দীপনত্থং ‘‘তত্থ কামাৰচর’’ন্তিআদিমাহ. চিত্তং তিৰিধকম্মদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতীতি ইদং মনোকম্মদ্ৰারভূতস্স তেন সভাৰেন উপ্পত্তিং গহেত্ৰা ৰুত্তং. যথা ৰা চিত্তং চিত্তাধিপতেয্যন্তি সম্পযুত্তৰসেন ৰুচ্চতি, এৰমিধাপীতি ৰেদিতব্বং. চোপনদ্ৰযরহিতস্স মনোপবন্ধস্স মনোকম্মদ্ৰারভাৰে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.
কম্মপথসংসন্দনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অযং যোজনাতি ‘‘রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা’’তি এতেন সহ ‘‘যং যং ৰা পনা’’তি এতস্স অযং সম্বন্ধোতি অত্থো. কো পনাযং সম্বন্ধোতি? যেন ৰচনানি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বজ্ঝন্তি, তং পুব্বাপরৰচনে পযোজনং সম্বন্ধো. ইধ চ সব্বারম্মণতাদিদস্সনং ‘‘রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা’’তি এতস্স অনন্তরং ‘‘যং যং ৰা পনা’’তি এতস্স ৰচনে পযোজনং যোজনা দট্ঠব্বং. তত্থ ‘‘রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা আরব্ভা’’তি এত্তকেন আপন্নং দোসং দস্সেত্ৰা তন্নিৰত্তনৰসেন ‘‘যং যং ৰা পনা’’তি এতস্স পযোজনং দস্সেতুং ‘‘হেট্ঠা’’তিআদিমাহ. দুতিযে অত্থৰিকপ্পে ‘‘যং যং ৰাপনা’’তি এতেন অপ্পধানম্পি রূপাদিং আকড্ঢতি. ন হি পধানস্স চিত্তস্স অত্তনোযেৰ আরম্মণভাৰো অত্থীতি. হেট্ঠা ৰুত্তনযেনাতি সব্বারম্মণতাদিনযেন. ‘‘হেট্ঠা গহিতমেৰ গহিতন্তি ৰত্ৰা তস্স ৰচনে পযোজনং দস্সেতুং ‘রূপং ৰা…পে… ইদং ৰা ইদং ৰা আরব্ভা’তি কথেতুং ইদং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ইদং ৰা ইদং ৰাতি এতং সব্বারম্মণতাদিং সন্ধায কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.