কামাৰচরকুসলপদভাজনীযৰণ্ণনা
১. ‘‘যে ৰা পন…পে… অরূপিনো ধম্মা’’তি ইদং ‘‘ফস্সো হোতী’’তি এৰমাদিকং ৰিয ন ৰিসুং ‘‘তেপি হোন্তী’’তি হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধং কত্ৰা ৰুত্তং, উদ্দিট্ঠাৰসেসে চ পন গহেত্ৰা ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি অপ্পেতুং ৰুত্তন্তি অপ্পনায অৰরোধিতং. এৰঞ্চ কত্ৰা নিদ্দেসেপি এতস্স পদভাজনীযং ন ৰুত্তন্তি. সরূপেন পন অদস্সিতত্তা ‘‘অত্থী’’তি ৰত্ৰা দুতিযেন হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধো নিদ্দেসো চ ন কতো, সঙ্খেপেন পন উদ্দিসিত্ৰা সঙ্খেপেনেৰ যে ৰা পন ধম্মা নিদ্দিট্ঠাতি এতস্স ধম্মস্স উদ্দেসে অৰরোধো যুত্তো. ধম্মনিদ্দেসে চ নিদ্দেসাৰসানে ৰুত্তস্সাতি.
পুচ্ছাপরিচ্ছেদৰচনেনেৰ পুচ্ছাভাৰে ৰিঞ্ঞাতে পুচ্ছাৰিসেসঞাপনত্থং আহ ‘‘অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি. পঞ্চৰিধা হীতি মহানিদ্দেসে (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২; মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১৮) আগতা পুচ্ছা দস্সেতি. লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৰো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৰং আহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন পচ্চক্খং ৰিয অদিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলাভূতায পঞ্ঞায অতুলিততং. অতীরিতন্তি তীরণভূতায পঞ্ঞায অকতঞাণকিরিযাসমাপনতং. অৰিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৰং. অৰিভাৰিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৰং. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতাতি কথেতুকম্যতায.
পভেদতো ধম্মানং দেসনন্তি মাতিকাদেসনং আহ. তত্থ হি পুরতো কুসলাদিকে পভেদে ৰত্ৰা পচ্ছতো ধম্মা ৰুত্তাতি ‘‘পভেদৰন্তদস্সনত্থ’’ন্তি নিদ্দেসং আহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – মাতিকায সৰিসেসনা ধম্মা ৰুত্তা, তে চ ৰিসেসিতব্বত্তা পধানা, পধানঞ্চ ইতিকত্তব্বতায যুজ্জতীতি ধম্মানমেৰ পধানানং পুচ্ছিতব্বতা ৰিস্সজ্জিতব্বতা চ হোতি, তস্মা তে পুচ্ছিতব্বে দস্সেতুং ‘‘কতমে ধম্মা’’তি ৰুত্তং, তে পন ৰিসেসৰন্তো পুচ্ছিতাতি দস্সেতুং পুন ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্তন্তি এৰং পভেদৰন্তদস্সনত্থং অযং পদানুক্কমো কতোতি. ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি ৰিস্সজ্জনেপি এৰমেৰ যোজনা কাতব্বা. ‘‘পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৰা’’তি এতস্স অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইমস্মিঞ্হী’’তিআদিমাহ. অনেকপ্পভেদা দেসেতব্বাতি সম্বন্ধো. তস্মাতি অৰোহারদেসনতো ধম্মানমেৰ দেসেতব্বত্তা তেসঞ্চ ঘনৰিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৰহনতো পভেদৰন্তানং দেসেতব্বত্তা ‘‘কুসলা…পে… দীপেত্ৰা’’তি এতেন সম্বন্ধো. এৰমেৰ হি যথাৰুত্তদীপনস্স হেতুং সকারণং পকাসেতুং পুন ‘‘ধম্মাযেৰা’’তিআদি ৰুত্তন্তি. ধম্মাতি সামঞ্ঞমত্তৰচনেন সমূহাদিঘনৰসেন একত্তগ্গহণং হোতীতি একত্তৰিনিব্ভোগকরণং ঘনৰিনিব্ভোগঞাণং আৰহতি পভেদদেসনা, তথা কুসলাদিধম্মানং অব্যাকতাদিঅত্থানঞ্চ দীপনতো ধম্মপটিসম্ভিদাদিঞাণঞ্চ আৰহতি. ‘‘পভেদৰন্তদস্সনত্থ’’ন্তি এতং ৰিৰরিতুং ‘‘ইদানি যে তেনা’’তিআদিমাহ. পভেদ…পে… যুজ্জতি ইতিকত্তব্বতাযুত্তস্স ৰিসেসনত্তা. অথ ৰা উদ্দেসো ধম্মপ্পধানো, পুচ্ছা সংসযিতপ্পধানা, ন চ ধম্মভাৰো সংসযিতো, কুসলাদিভেদো পন সংসযিতোতি নিচ্ছিতসংসযিতৰসেনাযং পদানুক্কমো কতো.
এত্থাতি এতস্মিং ৰচনে. কিমত্থমাহ ভগৰাতি তং দস্সেতুং আহ ‘‘সমযে নিদ্দিসি চিত্ত’’ন্তি. পরিযোসানেতি সমযে চিত্তনিদ্দেসস্স ‘‘যস্মিং…পে… আরব্ভা’’তি এতস্স পরিযোসানে. তস্মিং সমযেতি তস্মিং চিত্তুপ্পাদসমযে. চিত্তেন সমযং নিযমেত্ৰান অথ পচ্ছা বোধেতুন্তি সম্বন্ধো. ৰিজ্জমানেপি ভোজনগমনাদিসমযনানত্তে সমৰাযাদিনানত্তে চ যথাৰুত্তচিত্তনিযমিতা ৰিসেসিতা অঞ্ঞস্মিং সমযে যথাধিপ্পেতানং ফস্সাদীনং অভাৰা চিত্তনিযমিতে সমযে ফস্সাদযো বোধেতুং ৰিসেসনমেৰ তাৰ চিত্তং দস্সেতুং সমযে চিত্তং নিদ্দিসীতি অত্থো. ৰিসেসিতব্বোপি হি সমযো অত্তনো উপকারত্থং ৰিসেসনভাৰং আপজ্জতি, ৰিসেসনভূতঞ্চ চিত্তং তদুপকারত্থং ৰিসেসিতব্বভাৰন্তি. সন্ততিঘনাদীনং অযং ৰিসেসো – পুরিমপচ্ছিমানং নিরন্তরতায একীভূতানমিৰ পৰত্তি সন্ততিঘনতা, তথা ফস্সাদীনং একসমূহৰসেন দুব্বিঞ্ঞেয্যকিচ্চভেদৰসেন একারম্মণতাৰসেন চ একীভূতানমিৰ পৰত্তি সমূহাদিঘনতাতি.
কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৰ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৰুচ্চতি, সো একোৰাতি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপরিপূরণস্স হেতুপি. সমযপ্পৰাদকেতি দিট্ঠিপ্পৰাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৰদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীল়নাদীনি অভিসমিতব্বভাৰেন একীভাৰং উপনেত্ৰা ৰুত্তানি, অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৰ তথা একত্তেন ৰুত্তানি. তত্থ পীল়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিং সনং অৰিপ্ফারিকতাকরণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিভাৰেন সন্তাপনং পরিদহনং.
‘‘ইধা’’তি ৰচনং অকুসলেসু অব্যাকতেসু চ কেসুচি খণস্স অসম্ভৰতো. ননু কুসলানঞ্চ নৰমেন খণেন ৰিনা উপ্পত্তি হোতীতি? নো ন হোতি, ন পন নৰমো এৰ খণো, চতুচক্কানিপি খণোতি ৰুত্তানি. সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন অত্তসম্মাপণিধিখণমন্তরেন নত্থি কুসলস্স উপ্পত্তীতি খণো ইধ গহিতো. ইন্দ্রিযৰিসযমনসিকারাধীনং ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰমাদি সাধারণফলং দট্ঠব্বং. নৰমোতি অট্ঠক্খণে উপাদায ৰুত্তং. চতুচক্কং ৰত্ততীতি পুন পতিরূপদেসৰাসাদিসম্পত্তি চতুচক্কং ৰিপরিৰত্ততীতি অত্থো. ওকাসভূতানীতি অত্তনো নিব্বত্তিযা ‘‘ইদানি উপ্পজ্জন্তু কুসলানী’’তি অনুমতিদানং ৰিয ভূতানি.
চিত্তকালোতি ধম্মেনেৰ সতা কালো ৰিসেসিতো, ন তস্স পৰত্তিত্থ পৰত্তিস্সতি পৰত্ততীতি এতেন অৰত্থাৰিসেসেন, নাপি তস্স ৰিজাননকিচ্চেন, তস্মা এৰংৰিধে ধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তোতি ৰুত্তো. কমপ্পৰত্তা ৰিসেসা এৰ পটিপাটীতি বীজভাৰো চ পটিপাটীতি ৰত্তুমরহতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন ‘‘বীজকালোতি ধম্মপটিপাটিং উপাদায পঞ্ঞত্তো’’তি আহ. ধম্মপটিপাটিং ৰাতি অট্ঠকলাপধম্মে সন্ধাযাহ. সঞ্চিতা ৰিয গয্হমানকালা এৰ কালসঞ্চযো, যথা ৰা তথা ৰা কালোতি একং সভাৰং গহেত্ৰা অভিনিৰেসং করোন্তস্স তদভিনিৰেসনিসেধনত্থং ‘‘সো পনেস সভাৰতো অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞত্তিমত্তকো’’তি আহ. ঞত্ৰা ৰিঞ্ঞেয্যোতি সম্বন্ধো. ইতরো পন হেতূতি এস সমযো পচ্চযোৰ ৰিঞ্ঞেয্যো. এত্থাতি এতস্মিং অধিকারে ন হেতুহেতু সাধারণহেতু চাতি অত্থো. সমৰাযো পচ্চযসামগ্গী, হেতু পন একেকো পচ্চযোতি অযমেতেসং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনেকপচ্চযদস্সনেন তংতংদ্ৰারিকানং কুসলানঞ্চ তপ্পচ্চযতং দস্সেতি.
পরিগ্গহো কতো অট্ঠকথাচরিযেহি. এককারণৰাদোতি পকতিকারণৰাদো, ইস্সরকারণৰাদো ৰা. অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খোতি অৰযৰানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খতায সমুদাযো ৰুত্তো. অপেক্খা চ যাৰ সহাযকারণসমাগমো ন হোতি, তাৰ ফলস্স অনিপ্ফাদনং সমাগমে নিপ্ফাদনসমত্থস্স নিপ্ফাদনঞ্চ. সমাগমো চ যেসু যুজ্জমানেসু নিব্যাপারেসুপি ফলস্স পৰত্তি, তেসং সব্ভাৰোতি.
অসামগ্গী…পে… পত্তিতোতি চক্খুরূপালোকমনসিকারানং অসমৰেতানং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স অহেতুভাৰে সতি সমৰেতানঞ্চ তংসভাৰাৰিনিৰত্তিতো হেতুভাৰানাপত্তিতোতি অত্থো. ন হি সভাৰন্তরং অঞ্ঞেন সহিতং সভাৰন্তরং হোতীতি. একস্মিন্তি অন্ধসতে একেকস্মিং অন্ধেতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা যথারুতৰসেন অত্থে গয্হমানে একস্স অন্ধস্স দস্সনাসমত্থতা সব্বেসম্পি ন হোতি, নাপি একস্স অসমত্থতায সব্বেসম্পি অসমত্থতা ৰুত্তা, কিন্তু সব্বেসং ৰিসুং অসমত্থতায এৰাতি উপমাৰচনং ন যুজ্জেয্য, নাপি উপমোপমিতব্বসম্বন্ধো. ন হি উপমিতব্বেসু চক্খাদীসু একস্স অসমত্থতায সব্বেসম্পি অসমত্থতা ৰুত্তা, কিন্তু সব্বেসং ৰিসুং অসমত্থতায সহিতানং অসমত্থতাতি. অন্ধসতং পস্সতীতি চ অন্ধসতং সহিতং পস্সতীতি অধিপ্পাযো অঞ্ঞথা ৰুত্তনযেন উপমিতব্বাসমানতাপত্তিতো. সাধা…পে… ঠিতভাৰোতি যেসু ৰিজ্জমানেসু ফলপ্পৰত্তি তেসং সমোধানে, যথা পৰত্তমানেসু তেসু ফলপ্পৰত্তি, তথা পৰত্তিমাহ. ন যেসং কেসঞ্চি অনেকেসং সমোধানমত্তং সামগ্গী. ন হি সদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বসমোধানং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স, কট্ঠকপালপাসাণসমোধানং ৰা সোতৰিঞ্ঞাণস্স হেতূতি. তন্তি তং দস্সনং. অসা…পে… সিদ্ধোতি নাযমত্থো সাধেতব্বো ৰিসুং অহেতূনং চক্খাদীনং সহিতানং হেতুভাৰস্স পচ্চক্খসিদ্ধত্তাতি অত্থো. ন হি পচ্চক্খসিদ্ধে যুত্তিমগ্গনং যুত্তন্তি.
মনুস্সত্তাদীনং খণাৰযৰানং সামগ্গী খণসামগ্গী, তং ৰিনা সো নৰমচক্কসম্পত্তিসঙ্খাতো খণো নত্থি. সা এৰ হি খণসামগ্গী সো খণোতি অত্থো. খণ…পে… দীপেতি অত্তনো দুল্লভতাযাতি অত্থো. খণত্থো ৰা সমযসদ্দো খণসঙ্খাতো সমযোতি ৰুত্তো. সো যস্মিং দুল্লভে খণে সতীতি ইমস্সত্থস্স ৰিভাৰনৰসেন তদাযত্তায কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৰং দীপেতি. এতেনুপাযেন সমৰায…পে… ৰুত্তিং দীপেতীতি এত্থ ইতো পরেসু চ যোজনা তস্স তস্স তংতংদীপনে কাতব্বা.
তস্স পুরিসস্সাতি ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৰে চত্তারো দল়্হধম্মা ধনুগ্গহা সিক্খিতা কতহত্থা কতুপাসনা চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সু, অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ‘অহং ইমেসং…পে… কতুপাসনানং কণ্ডে খিত্তে খিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে পথৰিযং গহেত্ৰা আহরিস্সামী’’’তি (সং. নি. ২.২২৮) এৰং ৰুত্তজৰনপুরিসস্স. তাৰ পরিত্তকোতি গমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযাযেন পটিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি পাদে চ বদ্ধখুরধারাসন্নিপাততো চ পরিত্ততরো কালো. কালসঙ্খাতো সমযো চিত্তপরিচ্ছিন্নো ৰুচ্চমানো তেনেৰ পরিচ্ছেদকচিত্তেন ‘‘এৰং পরিত্তো অহ’’ন্তি অত্তনো পরিত্ততং দীপেতি. যথা চাহং, এৰং সব্বো কুসলচিত্তপ্পৰত্তিকালোতি তস্স পরিত্ততং দীপেতি. সদ্দস্স দীপনা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা.
পকতিৰাদীনং মহতো ৰিয অণুৰাদীনং দ্ৰিঅণুকস্স ৰিয চ একস্সেৰ. হেতু…পে… ৰুত্তিতং দীপেতীতি পচ্চযাযত্তৰুত্তিদীপনতো তপ্পরভাৰা হেতুসঙ্খাতস্স পরাযত্তৰুত্তিদীপনতা ৰুত্তা. সতি পন পচ্চযাযত্তভাৰে পচ্চযসামগ্গীআযত্ততা সমৰাযসঙ্খাতেন দীপিযতীতি অতপ্পরভাৰতো তস্স তংদীপনতা ন ৰুত্তা. অনেন সমযেন কত্তুভূতেন, অনেন সমযেন ৰা করণভূতেন ভগৰতা পটিসেধিতোতি অত্থো. এস নযো পুরিমাসু দীপনাসু.
অধিকরণৰসেনাতি আধারৰসেন. এত্থাতি কালসমূহসঙ্খাতে সমযে গহিতেতি অত্থো. কালোপি হি চিত্তপরিচ্ছিন্নো সভাৰতো অৰিজ্জমানোপি আধারভাৰেনেৰ সঞ্ঞাতো ‘‘অধিকরণ’’ন্তি ৰুত্তো তংখণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে পরতো চ অভাৰা. ভাৰোতি কিরিযা. কিরিযায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং. যথা গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতোতি দোহনকিরিযা গমনকিরিযায লক্খণং হোতি, এৰমিহাপি ‘‘যস্মিং সমযে তস্মিং সমযে’’তি চ ৰুত্তে সতীতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰ হোতি অঞ্ঞকিরিযাসম্বন্ধাভাৰেন পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভাৰতোতি সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তুপ্পাদকিরিযা ফস্সাদিভৰনকিরিযা চ লক্খীযতীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৰযুত্তোতি.
উদ্দানতোতি উদ্দেসতো সঙ্খেপতো. কিলেসকামো ৰত্থুকামভাৰং ভজন্তো কামনীযৰসেন ভজতি, ন কামনৰসেনাতি কামনৰসেন কিলেসকামো এৰ হোতি, ন ৰত্থুকামো. দুৰিধোপেসোতি ৰচনেন দুৰিধস্সপি সহিতস্স অৰচরণপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. তেন ৰত্থুকামস্সেৰ পৰত্তিদেসো রূপারূপধাতুদ্ৰযং অপনীতং হোতি. ননু চ দুৰিধোপি সহিতো রূপারূপধাতূসু পৰত্ততি রূপারূপাৰচরধম্মানং ৰত্থুকামত্তা তদারম্মণানং রূপারূপরাগানঞ্চ কিলেসকামভাৰসিদ্ধিতোতি? তং ন, বহলকিলেসস্স কামরাগস্স কিলেসকামভাৰেন ইধ সঙ্গহিতত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা রূপারূপধাতূসু পৰত্তমানেসু কামাৰচরধম্মেসু নিকন্তি ইধ ন সঙ্গহিতা সুখুমত্তা. ‘‘উদ্দানতো দ্ৰে কামা’’তি সব্বকামে উদ্দিসিত্ৰাপি হি ‘‘দুৰিধোপেসো’’তি এত্থ তদেকদেসভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞসহিততাপরিচ্ছিন্না কামরাগতব্বত্থুকধম্মাৰ সঙ্গহিতাতি, নিরৰসেসো ৰা কিলেসকামো কামরাগো কামতণ্হারূপতণ্হাঅরূপতণ্হানিরোধতণ্হাভেদো ইধ পৰত্ততীতি অনৰসেসপ্পৰত্তিতং সন্ধায ‘‘দুৰিধোপেসো’’তি ৰুত্তং, ৰত্থুকামোপি চ অপ্পকো ইধাপি ন ৰত্ততি রূপারূপাৰচরৰিপাকমত্তো, তথাপি পরিপুণ্ণৰত্থুকামত্তা কামাৰচরধম্মাৰ ইধ গহিতা. এৰঞ্চ কত্ৰা সসত্থাৰচরোপমা যুত্তা হোতি. ‘‘রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতী’’তি (ধ. স. ১৬৩; ৰিভ. ৬২৫) এত্থ রূপভৰো উত্তরপদলোপং কত্ৰা ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুত্তো, এৰমিধাপি উত্তরপদলোপো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞথা হি চিত্তং কামাৰচরাৰচরন্তি ৰুচ্চেয্যাতি. আরম্মণকরণৰসেনাতিআদিকে ‘‘কামো’’তি সব্বং তণ্হমাহ, তস্মা ‘‘কামঞ্চেসা’’তিআদি ৰুত্তং, ‘‘কামে অৰচারেতীতি কামাৰচার’’ন্তি ৰত্তব্বে চা-সদ্দস্স রস্সত্তং কতং.
রুল়্হিসদ্দেনাতি ঞাণসম্পযুত্তেসু রুল়্হেন সদ্দেন, ঞাণসম্পযুত্তেসু ৰা পৰত্তিত্ৰা অনৰজ্জসুখৰিপাকতায তংসদিসেসু ঞাণৰিপ্পযুত্তেসু রুল়্হেন সদ্দেন. অথ ৰা কিঞ্চি নিমিত্তং গহেত্ৰা সতিপি অঞ্ঞস্মিং তংনিমিত্তযুত্তে কিস্মিঞ্চিদেৰ ৰিসযে সম্মুতিযা চিরকালতাৰসেন নিমিত্তৰিরহেপি পৰত্তি রুল়্হি নাম যথা ‘‘মহিযং সেতীতি মহিংসো, গচ্ছন্তীতি গাৰো’’তি, এৰং কুসলসদ্দস্সপি রুল়্হিভাৰো ৰেদিতব্বো. পঞ্ঞানিদ্দেসে ‘‘কোসল্ল’’ন্তি অভিধম্মে (ধ. স. ১৬) ৰুত্তং, তস্স চ ভাৰা কুসলসদ্দপ্পৰত্তীতি কোসল্লযোগা কুসলন্তি অযং অভিধম্মপরিযাযো হোতি. কুসলন্তি কুসলভাৰং আহ.
ৰিপাকাদীনং অৰজ্জপটিপক্খতা নত্থীতি কুসলমেৰ অনৰজ্জলক্খণং ৰুত্তং. অনৰজ্জলক্খণমেৰাতি সুখৰিপাকসভাৰস্স লক্খণভাৰনিৰারণত্থং অৰধারণং কতং, তংনিৰারণঞ্চ তস্স পচ্চুপট্ঠানতং ৰত্থুকামতায কতং. সম্পত্তিঅত্থেন রসেন ৰোদানভাৰরসং. ফলট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন ইট্ঠৰিপাকপচ্চুপট্ঠানং. সভাৰো কক্খল়াদিফুসনাদিকো অসাধারণো. সামঞ্ঞং সাধারণো অনিচ্চাদিসভাৰো. ইধ চ কুসললক্খণং সব্বকুসলসাধারণসভাৰত্তা সামঞ্ঞং দট্ঠব্বং, অকুসলাদীহি অসাধারণতায সভাৰো ৰা. উপট্ঠানাকারোতি গহেতব্বভাৰেন ঞাণস্স উপট্ঠহনাকারো. ফলং পন অত্তনো কারণং পটিচ্চ তপ্পটিবিম্বভাৰেন, পটিমুখং ৰা উপট্ঠাতীতি পচ্চুপট্ঠানং.
ৰিজানাতীতি সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চৰিসিট্ঠং ৰিসযগ্গহণং আহ. সব্বচিত্তসাধারণত্তা যত্থ যত্থ যথা যথা অত্থো লব্ভতি, তত্থ তত্থ তথা তথা গহেতব্বোতি. যং আসেৰনপচ্চযভাৰেন চিনোতি, যঞ্চ কম্মুনা অভিসঙ্খতত্তা চিতং, তং তথা ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. যং পন তথা ন হোতি, তং পরিত্তকিরিযদ্ৰযং অন্তিমজৰনঞ্চ লব্ভমানচিন্তনৰিচিত্ততাদিৰসেন ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৰেদিতব্বং. হসিতুপ্পাদো পন অঞ্ঞজৰনগতিকোৰ. চিত্তানং পনাতি ৰিচিত্রানন্তি অত্থো. তদন্তোগধত্তা হি সমুদাযৰোহারেন অৰযৰোপি ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা পব্বতনদীসমুদ্দাদিএকদেসেসু দিট্ঠেসু পব্বতাদযো দিট্ঠাতি ৰুচ্চন্তীতি. চরণং নাম গহেত্ৰা চরিতব্বচিত্তপটো. রূপানীতি বিম্বানি.
অজ্ঝত্তিকন্তি ইন্দ্রিযবদ্ধং ৰদতি. চিত্তকতমেৰাতি চিত্তস্স মূলকারণতং সন্ধায ৰুত্তং. কম্মস্স হেতং চিত্তং কারণন্তি. তং পন অত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘কাযকম্মাদিভেদ’’ন্তিআদিমাহ. লিঙ্গনানত্তন্তি সণ্ঠাননানত্তং, ভিন্নসণ্ঠানঙ্গপচ্চঙ্গৰতো সরীরস্স ৰা নানত্তং. ৰোহারৰসেন ইত্থিপুরিসাদিভাৰেন ৰোহরিতব্বেসু পত্থনাৰিসেসা উপ্পজ্জন্তি, ততো কম্মৰিসেসা. এৰমিদং কম্মনানত্তং ৰোহারনানত্ততো হোতি. অপা…পে… কাদিতাতি এৰমাদীসু আদি-সদ্দেহি গতিযা উপপত্তিযা অত্তভাৰে লোকধম্মেসু চ নানাকরণানি সুত্তাগতানি সঙ্গণ্হাতি.
কম্মনানত্তাদিৰসেনাতি এত্থ কুসলাকুসলৰসেন কম্মনানত্তং ৰেদিতব্বং. ৰিসদিসসভাৰতা হি নানত্তন্তি. কুসলকম্মস্স দানাদিৰসেন কাযসুচরিতাদিভাৰেন চ পুথুত্তং, অকুসলকম্মস্স চ মচ্ছরিযাদীহি কাযদুচ্চরিতাদীহি চ পুথুত্তং ৰেদিতব্বং. বহুপ্পকারতা হি পুথুত্তন্তি. অন্নদানাদিৰসেন দানাদীনং পাণাতিপাতাৰিরতিআদিৰসেন কাযসুচরিতাদীনং আৰাসমচ্ছরিযাদিৰসেন মচ্ছরিযাদীনং পাণাতিপাতাদিৰসেন কাযদুচ্চরিতাদীনঞ্চ পভেদো ৰেদিতব্বো. একেকস্স হি পকারস্স ভেদো পভেদোতি. নানত্তাদীনং ৰৰত্থানং তথা তথা ৰৰত্থিততা নিচ্ছিততা. এতেনুপাযেন লিঙ্গনানত্তাদীনি ৰেদিতব্বানি. কম্মনানত্তাদীহি নিব্বত্তানি হি তানীতি.
পচ্চুপ্পন্নস্স লিঙ্গস্স কম্মতো পৰত্তিং তদনুক্কমেন পচ্চুপ্পন্নকম্মস্স নিপ্ফত্তিঞ্চ দস্সেত্ৰা ততো অনাগতলিঙ্গনানত্তাদিনিপ্ফত্তিদস্সনেন সংসারং ঘটেন্তো ‘‘কম্মনানাকরণং পটিচ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ পুরিমেন কম্মৰচনেন অৰিজ্জাসঙ্খারা, লিঙ্গাদিৰচনেন ৰিঞ্ঞাণাদীনি ভৰপরিযোসানানি, গতিআদিৰচনেন জাতিজরামরণানি গহিতানীতি দট্ঠব্বানি. তত্থ গতীতি নিরযাদযো পঞ্চ গতিযো ৰুচ্চন্তি, তাসং নানাকরণং অপদাদিভাৰো. তা হি তথা ভিন্নাতি. উপপত্তীতি গোমহিংসাদিখত্তিযাদিচাতুমহারাজিকাদিউপপত্তিযো, তাসং নানাকরণং উচ্চাদিতা. খত্তিযো এৰ হি একচ্চো কুলভোগইস্সরিযাদীহি উচ্চো হোতি, একচ্চো নীচো. তেহি এৰ হীনতায হীনো, পধানভাৰং নীততায পণীতো, অড্ঢতায সুগতো, দলিদ্দতায দুগ্গতো. কুলৰসেন ৰা উচ্চনীচতা, ইস্সরিযৰসেন হীনপণীততা, ভোগৰসেন সুগতদুগ্গততা যোজেতব্বা. সুৰণ্ণদুব্বণ্ণতাতি ওদাতসামাদিৰণ্ণসুদ্ধিঅসুদ্ধিৰসেন ৰুত্তং. সুজাতদুজ্জাততাতি নিগ্রোধপরিমণ্ডলাদিআরোহপরিণাহেহি লক্খণেহি ৰা অত্তভাৰপরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণজাততাৰসেন. সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততাতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং সণ্ঠানৰসেন.
অপরম্পি ৰুত্তং অজ্ঝত্তিকচিত্তস্স যথাৰুত্তস্স চিত্তকতভাৰসাধকং সুত্তং ‘‘কম্মতো’’তিআদি. কম্মঞ্হি চিত্ততো নিব্বত্তন্তি ততো নিপ্ফজ্জমানং সব্বম্পি চিত্তং চিত্তকতমেৰাতি সাধেতি. কম্মনিব্বত্ততো লিঙ্গতো পৰত্তমানলিঙ্গসঞ্ঞা মূলকারণতো কম্মতো আসন্নকারণতো লিঙ্গতো চ পৰত্তা হোতীতি ‘‘কম্মতো…পে… পৰত্তরে’’তি আহ. অথ ৰা লিঙ্গঞ্চ সঞ্ঞা চ লিঙ্গসঞ্ঞা, তা যথাসঙ্খ্যং কম্মতো লিঙ্গতো চ পৰত্তরেতি অত্থো. সঞ্ঞাতো ভেদং গচ্ছন্তীতি তে ইত্থিপুরিসাদিলিঙ্গসঞ্ঞাতো ইত্থিপুরিসাদিৰোহারভেদং ধম্মা গচ্ছন্তি, তথা তথা ৰোহরিতব্বাতি অত্থো. ইমায গাথায অতীতপচ্চুপ্পন্নদ্ধপটিচ্চসমুপ্পাদৰসেন চিত্তকতং চিত্তং দস্সিতং.
লোকো এৰ পজাতত্তা পজাতি পুরিমপাদস্স ৰিৰরণং পচ্ছিমপাদো দট্ঠব্বো. যথা রথস্স আণি নিবন্ধনা, এৰং সত্তলোকরথস্স কম্মং নিবন্ধনন্তি উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. ইমায চ গাথায অদ্ধদ্ৰযৰসেন চিত্তস্স কম্মৰিঞ্ঞাণকততা দস্সিতা. কিত্তিন্তি পরম্মুখা কিত্তনং পত্থটযসতং. পসংসন্তি সম্মুখা পসংসনং থুতিং. কম্মনানাকরণন্তি কম্মতো নিব্বত্তনানাকরণং কম্মজেহি অনুমিযমানং কম্মস্সেৰ ৰা নানাকরণং.
কম্মস্সকাতি কম্মসযা. কম্মস্স দাযং তেন দাতব্বং আদিযন্তীতি কম্মদাযাদা. অণ্ডজাদীনঞ্চ যোনীনং কম্মতো নিব্বত্তত্তা কম্মমেৰ যোনি অত্তভাৰপটিলাভনিমিত্তং এতেসন্তি কম্মযোনী. বন্ধনট্ঠেন কম্মং বন্ধু এতেসন্তি কম্মবন্ধূ.
চিত্তস্সাতি কম্মৰিঞ্ঞাণস্স. তস্স পন অলদ্ধোকাসতা অঞ্ঞেন কম্মেন পটিবাহিতত্তা তদৰিপচ্চনোকাসে পুগ্গলস্স নিব্বত্তত্তা চ ৰেদিতব্বা. ৰিজ্জমানম্পি অপরাপরিযৰেদনীযকম্মৰিঞ্ঞাণং কালগতিপযোগাদিসহকারীপচ্চযৰিকলতায অৰসেসপচ্চযৰেকল্লং দট্ঠব্বং. একচ্চচিত্তন্তি চিত্তেন কত্তব্বচিত্রেন একচ্চভূতং তেন কত্তব্বচিত্রমাহ.
অনুভৰিত্ৰা ভৰিত্ৰা চ অপগতং ভূতাপগতং. অনুভূতভূততা হি ভূততাসামঞ্ঞেন ভূতসদ্দেন ৰুত্তা. সামঞ্ঞমেৰ হি উপসগ্গেন ৰিসেসীযতীতি. অনুভূতসদ্দো চ কম্মৰচনিচ্ছাভাৰতো অনুভৰকৰাচকো দট্ঠব্বো. ৰিকপ্পগাহৰসেন রাগাদীহি তব্বিপক্খেহি চ অকুসলং কুসলঞ্চ আরম্মণরসং অনুভৰতি, ন ৰিপাকো কম্মৰেগক্খিত্তত্তা, নাপি কিরিযা অহেতুকানং অতিদুব্বলতায সহেতুকানঞ্চ খীণকিলেসস্স ছল়ঙ্গুপেক্খাৰতো উপ্পজ্জমানানং অতিসন্তৰুত্তিত্তা. এত্থ চ পুরিমনযে কুসলাকুসলমেৰ ৰত্তুং অধিপ্পাযৰসেন ‘‘ভূতাপগত’’ন্তি ৰুত্তং. যং ‘‘উপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা’’তি (সং. নি. ৫.৬৫১-৬৬২; ৰিভ. ৩৯০-৩৯১) এত্থ উপ্পন্নন্তি গহেত্ৰা তংসদিসানং পহানং, ৰুদ্ধি চ ৰুত্তা, পচ্ছিমনযে পন চ-সদ্দেন কুসলাকুসলঞ্চ আকড্ঢিত্ৰা সব্বং সঙ্খতং ৰুত্তং ভূতাপগতভাৰাভিধানাধিপ্পাযেন.
ৰিপচ্চিতুং ওকাসকরণৰসেন উপ্পতিতং অতীতকম্মঞ্চ ততো উপ্পজ্জিতুং আরদ্ধো অনাগতো ৰিপাকো চ ‘‘ওকাসকতুপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তো. যং উপ্পন্নসদ্দেন ৰিনাপি ৰিঞ্ঞাযমানং উপ্পন্নং, তং সন্ধায ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, সঞ্চেতনিকান’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.২১৭, ২১৯) ৰুত্তং. তাসু তাসু ভূমীসূতি মনুস্সদেৰাদিঅত্তভাৰসঙ্খাতেসু উপাদানক্খন্ধেসু. তস্মিং তস্মিং সন্তানে অনুপ্পত্তিঅনাপাদিততায অসমূহতং. এত্থ চ লদ্ধভূমিকং ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং অগ্গিআহিতো ৰিয. ওকাসকতুপ্পন্নসদ্দেপি চ ওকাসো কতো এতেনাতি, ওকাসো কতো এতস্সাতি চ দুৰিধত্থেপি এৰমেৰ কতসদ্দস্স পরনিপাতো ৰেদিতব্বো.
সব্বদা অৰত্তমানম্পি গমিযচিত্তং পটিপক্খপচ্চৰেক্খণায অৰিক্খম্ভিতত্তা ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তং. অন্তরধাপেতীতি ৰিক্খম্ভিকা আনাপানস্সতি ৰিক্খম্ভেতি. অন্তরাযেৰাতি ভূমিলদ্ধে সভূমিযং অব্বোচ্ছিন্নে ৰিচ্ছিন্দিত্ৰাতি অত্থো. অনতীতং অননাগতঞ্চ খণত্তযেকদেসগতম্পি উপ্পজ্জমানং ‘‘খণত্তযগত’’ন্তি ৰুত্তং. দেসনায পধানেন গহিতো অত্থো ‘‘সীস’’ন্তি ৰুচ্চতি. লোকিযধম্মঞ্হি দেসেতব্বং পত্ৰা দেসনায চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতি, ধম্মসভাৰং ৰা সন্ধাযেতং ৰুত্তং. অকুসলাতি সব্বেপি অকুসলা ধম্মা ৰুত্তা. চেতনাতি কেচি. অকুসলভাগিযাতি রাগাদযো একন্তঅকুসলা. অকুসলপক্খিকাতি ফস্সাদযোপি তপ্পক্খিকা. মনো তেসং ধম্মানং পঠমং উপ্পজ্জতীতি সহজাতোপি মনো সম্পযুত্তে সঙ্গণ্হিত্ৰা অধিপতিভাৰেন পৰত্তমানো পঠমং উপ্পন্নো ৰিয হোতীতি এৰং ৰুত্তো. সম্পযুত্তাপি তদনুৰত্তনতায অন্ৰদেৰ অকুসলা ধম্মাতি ৰুত্তা, অনন্তরপচ্চযমনং ৰা সন্ধায মনোপুব্বঙ্গমতা ৰুত্তা. চিত্তেন নীযতীতি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং সন্ধাযাহ, তণ্হাসম্পযুত্তং ৰা. পভস্সরন্তি সভাৰপণ্ডরতং সন্ধাযাহ. অরক্খিতেতি সতিযা অনুনযপটিঘাদীহি অরক্খিতে, রাগাদীহি ব্যাপন্নে, তেহি এৰ অৰস্সুতে. চিত্তস্স পুব্বঙ্গমভাৰসাধনে অঞ্ঞমঞ্ঞং বলদানৰসেন সুত্তানুরক্খণং, ইধ ৰা উপসংহতানং আভিধম্মিকেহি ৰিঞ্ঞাতানং চিরকালপ্পৰত্তিৰসেন ৰেদিতব্বং.
কতরপঞ্ঞং ত্ৰন্তিআদি ন পাল়িআরুল়্হং, এৰং ভগৰা পুচ্ছতীতি অট্ঠকথাযমেৰ ৰুত্তং. পঞ্ঞা পন কিমত্থিযাতি ইদম্পি একং সুত্তং. ‘‘অভিঞ্ঞত্থা পরিঞ্ঞত্থা পহানত্থা’’তি তস্স ৰিস্সজ্জনং.
সাতন্তি সভাৰৰসেন ৰুত্তং, মধুরন্তি মধুরং ৰিযাতি উপমাৰসেন. পোনোব্ভৰিকাতি পুনব্ভৰকরণসীলা. তত্রতত্রাভিনন্দনতো নন্দী, নন্দিভূতো রাগো নন্দিরাগো, নন্দিরাগভাৰেন সহগতাতি নন্দিরাগসহগতাতি ন এত্থ সম্পযোগৰসেন সহগতভাৰো অত্থীতি সহগতসদ্দো তণ্হায নন্দিরাগভাৰং জোতেতি. নন্দিরাগভূতাতি চস্স অত্থো. নিস্সযেতি পাদকে. রূপারূপারম্মণানন্তি পথৰীকসিণাদিআকাসাদিআরম্মণানং. সংসট্ঠেতি খীরোদকং ৰিয সমোদিতে একীভাৰমিৰ গতে. সহজাতেতি সম্পযুত্তসহজাতে, ন সহজাতমত্তে. ইধাপীতি ‘‘ইমস্মিম্পি পদে অযমেৰ অত্থো অধিপ্পেতো’’তি ইমিস্সা অট্ঠকথায যথাদস্সিতসংসট্ঠসদ্দো সহজাতে অধিপ্পেতোতি. অরূপং রূপেনাতি পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুনা. উক্কট্ঠনিদ্দেসোতি অনৰসেসসঙ্গহেন কতো অতিসযনিদ্দেসো.
অনাভট্ঠতাযেৰাতি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তিআদীসু দিট্ঠতাদযো ৰিয অভাসিতব্বতা অনাভট্ঠতা. সব্বাকারেন সদিসস্স দুতিযচিত্তস্স সসঙ্খারিকতাৰচনেন ইমস্স অসঙ্খারিকতা ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা অভাসিতব্বতায ন গহিতোতি অত্থো যুজ্জতি. অধিপ্পাযো পন পাল়িযং অভাসিতত্তা এৰ তত্থ দেসেতব্বভাৰেন ন গহিতো ন সঙ্গহিতো ন তস্সত্থস্স অভাৰাতি. অথ ৰা পাল়িযং অনাভট্ঠতায এৰ অট্ঠকথাযং ন গহিতো ন তস্সত্থো ৰুত্তো. নিযমেত্ৰাৰাতি পরতো এৰংৰিধস্সেৰ সসঙ্খারিকভাৰৰচনতো ইধ তদৰচনেনেৰ অসঙ্খারিকভাৰং নিযমেত্ৰা.
মনোৰিঞ্ঞাণন্তি এত্থ দ্ৰারং ৰত্থূতি ৰুত্তং, দ্ৰারেন ৰা তংসহাযভূতং হদযৰত্থু ৰুত্তং. সরসভাৰেনাতি সকিচ্চভাৰেন. অৰিজ্জা হি সঙ্খারানং পচ্চযভাৰকিচ্চা, অঞ্ঞাসাধারণো ৰা রসিতব্বো ৰিঞ্ঞাতব্বো ভাৰো সরসভাৰো, অৰিজ্জাসভাৰো সঙ্খারসভাৰোতি এৰমাদিকো. ‘‘সরসসভাৰেনা’’তিপি পাঠো, সোযেৰ অত্থো. অৰিজ্জাপচ্চযাতি ৰা সরসেন, সঙ্খারাতি সভাৰেন.
একসমুট্ঠানাদিতা রূপধম্মেসু এৰ যোজেতব্বা তেসু তব্বোহারবাহুল্লতো. অতীতাদিভাৰো রূপারূপধম্মেসু, চিত্তচেতসিকনিব্বানানম্পি ৰা যথাসভাৰং একদ্ৰিনকুতোচিসমুট্ঠানতা যোজেতব্বা. অনাপাথগতাতি চক্খাদীনং অগোচরগতা সুখুমরজাদিরূপং ৰিয ৰত্থুপরিত্ততায তত্তাযোগুল়ে পতিতোদকবিন্দুরূপং ৰিয খণপরিত্ততায অতিদূরতায অচ্চাসন্নাদিতায অতীতানাগততায চ. ৰিসযো অনঞ্ঞত্থভাৰেন, গোচরো চ তত্থ চরণেন ৰুত্তো, তব্বিসযনিচ্ছযেন মনো পটিসরণং. অযমত্থো সিদ্ধো হোতি অঞ্ঞথা তেসং ধম্মারম্মণভাৰেন ‘‘নেসং গোচরৰিসযং পচ্চনুভোতী’’তি ৰচনস্স অনুপপত্তিতো. দিব্বচক্খুদিব্বসোতইদ্ধিৰিধঞাণেহি যথাৰুত্তনযেন অনাপাথগতানি রূপাদীনি আলম্বিযমানানি ন ধম্মারম্মণন্তি কত্থচি ৰুচ্চমানানি দিট্ঠানি, ইতরথা চ দিট্ঠানি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা রূপং পস্সতী’’তিআদীসূতি.
আপাথমাগচ্ছতি মনসা পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি চ গহেতব্বভাৰূপগমনেন. ঘট্টেত্ৰাতি পটিমুখভাৰাপাথং গন্ত্ৰা. সরভাণকস্স ওসারকস্স. পকতিযা দিট্ঠাদিৰসেন আপাথগমনঞ্চ ভোজনপরিণামউতুভোজনৰিসেসউস্সাহাদীহি কল্যং, রোগিনো ৰাতাদীহি চ উপদ্দুতং ৰা কাযং অনুৰত্তন্তস্স জাগরস্স ভৰঙ্গস্স চলনপচ্চযানং কাযিকসুখদুক্খউতুভোজনাদিউপনিস্সযানং চিত্তপণিদহনসদিসাসদিসসম্বন্ধদস্সনাদিপচ্চযানং, সুত্তস্স চ সুপিনদস্সনে ধাতুক্খোভাদিপচ্চযানং ৰসেন ৰেদিতব্বং. অদিট্ঠস্স অসুতস্স অনাগতবুদ্ধরূপাদিনো পসাদদাতুকামতাৰত্থুস্স তংসদিসতাসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতসম্বন্ধেনেৰ. ন কেৰলং তংসদিসতাৰ উভযসম্বন্ধো, কিন্তু তব্বিপক্খতা তদেকদেসতা তংসম্পযুত্ততাদিকো চ ৰেদিতব্বো. কেনচি ৰুত্তে কিস্মিঞ্চি সুতে অৰিচারেত্ৰা সদ্দহনং সদ্ধা, সযমেৰ তং ৰিচারেত্ৰা রোচনং রুচি, ‘‘এৰং ৰা এৰং ৰা ভৰিস্সতী’’তি আকারৰিচারণং আকারপরিৰিতক্কো, ৰিচারেন্তস্স কত্থচি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি.
গেরুকহরিতালঞ্জনাদিধাতূসু. সুভনিমিত্তং সুভগ্গহণস্স নিমিত্তং. তং সুভনিমিত্তত্তা রঞ্জনীযত্তা চ লোভস্স ৰত্থু. নিযমিতস্স চিত্তস্স ৰসেন নিযমিতৰসেন. এৰমিতরেসু দ্ৰীসু. আভোগো আভুজিতং. লূখপুগ্গলা দোসবহুলা. অদোসবহুলা সিনিদ্ধপুগ্গলা. তদধিমুত্ততাতি পীতিনিন্নচিত্ততা. ইমেহি…পে… ৰেদিতব্বো পীতিযা সোমনস্সৰিপ্পযোগাসম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো.
জীৰিতৰুত্তিযা আযতনভাৰতো হত্থারোহাদিসিপ্পমেৰ সিপ্পাযতনং. কসিৰাণিজ্জাদিকম্মমেৰ কম্মাযতনং. আযুৰেদাদিৰিজ্জা এৰ ৰিজ্জাট্ঠানং. অব্যাপজ্জেতি দোমনস্সব্যাপাদরহিতে রূপভৰে. ধম্মপদাতি ধম্মকোট্ঠাসা. পিলৰন্তীতি উপট্ঠহন্তি পদিস্সন্তি. যোগাতি ভাৰনাভিযোগা সমাধিতো. ৰত্থুৰিসদকিরিযাতি অজ্ঝত্তিকবাহিরানং ৰত্থূনং নিম্মলভাৰকিরিযা. সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনং ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনতা. গম্ভীরানং ঞাণেন চরিতব্বানং, গম্ভীরঞাণেন ৰা চরিতব্বানং সুত্তন্তানং পচ্চৰেক্খণা গম্ভীরঞাণচরিযপচ্চৰেক্খণা.
ৰংসোতি অনুক্কমো. তন্তীতি সন্ততি. পৰেণীতি সম্বন্ধো. সব্বমেতং চারিত্তকিরিযাপবন্ধস্স ৰচনং. চারিত্তসীলত্তা সীলমযং. ‘‘দস্সামী’’তি ৰচীভেদেন ৰত্থুস্স পরিণতত্তা ততো পট্ঠায দানং আরদ্ধং নাম হোতি, যতো তস্স অত্তনো পরিণামনাদীসু আপত্তি হোতি. ৰিজ্জমানৰত্থুস্মিং চিন্তনকালতো পট্ঠায দানং আরদ্ধন্তি তত্থ দানমযং কুসলং হোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি দানৰত্থুং অৰিজ্জমানকম্পি সঙ্খরোন্তস্স কুসলং ন হোতীতি. তং পন দানমযস্স পুব্বভাগোতি তদেৰ ভজেয্য, ৰুত্তং অট্ঠকথাযং. কুলৰংসাদিৰসেনাতি উদাহরণমত্তমেৰেতং. অত্তনা সমাদিন্নৰত্তৰসেন সপ্পুরিসৰত্তগামজনপদৰত্তাদিৰসেন চ চারিত্তসীলতা ৰেদিতব্বা.
সৰত্থুকন্তি ভেরিআদিৰত্থুসহিতং কত্ৰা. ৰিজ্জমানকৰত্থুন্তি ভেরিআদিৰত্থুং. ধম্মস্সৰনঘোসনাদীসু চ সৰত্থুকং কত্ৰা সদ্দস্স দানং সদ্দৰত্থূনং ঠানকরণানং সসদ্দপ্পৰত্তিকরণমেৰাতি তস্স চিন্তনং ৰিজ্জমানৰত্থুপরিচ্চাগো ৰেদিতব্বো. ভাজেত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা ইধ চ রূপারম্মণাদিভাৰং, অঞ্ঞত্থ চ ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) দানমযাদিভাৰং, অপরত্থ চ ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? তীণি…পে… তংসমুট্ঠানং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা কাযকম্মাদিভাৰঞ্চ ৰদন্তো. অপরিযাপন্না চাতি পরমত্থতো অৰিজ্জমানত্তা অঞ্ঞাযতনত্তা চ অসঙ্গহিতা.
পরিভোগরসো পরিভোগপচ্চযং পীতিসোমনস্সং. অযং পন রসসমানতাৰসেন গহণং উপাদায রসারম্মণন্তি ৰুত্তো, ন সভাৰতো. সভাৰেন পন গহণং উপাদায পীতিসোমনস্সং ধম্মারম্মণমেৰ হোতীতি ‘‘সুখা ৰেদনা ধম্মারম্মণ’’ন্তি ৰুত্তং. আরম্মণমেৰ নিবদ্ধন্তি রূপারম্মণং…পে… ধম্মারম্মণন্তি এৰং নিযমেত্ৰা ৰুত্তং. কম্মস্স অনিবদ্ধত্তাতি কম্মস্স অনিযতত্তা. যথা হি রূপাদীসু একারম্মণং চিত্তং অনঞ্ঞারম্মণং হোতি, ন এৰং কাযদ্ৰারাদীসু একদ্ৰারিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে নুপ্পজ্জতি, তস্মা কম্মস্স দ্ৰারনিযমরহিতত্তা দ্ৰারম্পি কম্মনিযমরহিতন্তি ইধ আরম্মণং ৰিয নিযমেত্ৰা ন ৰুত্তং. ৰিনা আরম্মণেন অনুপ্পজ্জনতোতি এতস্সপি চত্থো ‘‘যথা কাযকম্মাদীসু একং কম্মং তেন দ্ৰারেন ৰিনা অঞ্ঞস্মিং দ্ৰারে চরতি, ন এৰং রূপাদীসু একারম্মণং চিত্তং তেনারম্মণেন ৰিনা আরম্মণন্তরে উপ্পজ্জতী’’তি ৰেদিতব্বো. ন হি যথা ৰচীদ্ৰারে উপ্পজ্জমানম্পি ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং সদ্দারম্মণে উপ্পজ্জমানং ‘‘রূপারম্মণ’’ন্তি ৰুচ্চতি.
কামাৰচরকুসলং
কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
ইমস্স পনত্থস্সাতি কম্মদ্ৰারানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অনিযততায ‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানী’’তিআদিনা পকাসনত্থং. পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানীতি এত্থ ছট্ঠস্স ৰিঞ্ঞাণস্স তস্স চ দ্ৰারস্স অনুদ্দেসো দ্ৰারদ্ৰারৰন্তানং সহাভাৰা. নিযতরূপরূপৰসেন চতুসমুট্ঠানিককাযা ৰুত্তাতি সদ্দস্স ৰিকাররূপাদীনঞ্চ অসঙ্গহো.
পঠমজৰনসমুট্ঠিতা ৰাযোধাতু যদিপি তস্মিং খণে রূপানং দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চালেতুং ন সক্কোতি, তথাপি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাৰ সা ৰেদিতব্বা. দসসু হি দিসাসু যং দিসং গন্তুকামো অঙ্গপচ্চঙ্গানি ৰা খিপিতুকামো, তংদিসাভিমুখানেৰ রূপানি সা সন্থম্ভেতি সন্ধারেতি চাতি তদভিমুখভাৰৰিকারৰতী হোতি, অধিপ্পাযসহভাৰী চ ৰিকারো ৰিঞ্ঞত্তীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা আৰজ্জনস্সপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৰো যথাধিপ্পাযৰিকাররূপুপ্পাদনেন উপপন্নো হোতি, যতো বাত্তিংস চিত্তানি রূপিরিযাপথৰিঞ্ঞত্তিজনকানি ৰুত্তানীতি. যোজনং গতো, দসযোজনং গতোতি ৰত্তব্বতং আপজ্জাপেতি অনেকসহস্সৰারং উপ্পন্না.
ৰাযোধাতুযা…পে… পচ্চযো ভৰিতুন্তি থম্ভনচলনেসু ৰাযোধাতুযা পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকারৰিসেসো অত্থি, অযং ৰিঞ্ঞত্তি নাম. তেসঞ্হি তদাকারত্তা ৰাযোধাতু থম্ভেতি চালেতি চাতি. ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পরমত্থতো অভাৰং দস্সেতি. ন হি রূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, ন চ নিব্বানৰজ্জো অত্থো নিচ্চো অত্থীতি. ৰিঞ্ঞত্তিতাযাতি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারতায. চিত্তসমুট্ঠানভাৰো ৰিয মহাভূতৰিকারতায উপাদারূপভাৰো চ অধিপ্পেতোতি ৰেদিতব্বো.
কাযিককরণন্তি কাযদ্ৰারপ্পৰত্তং চিত্তকিরিযং, অধিপ্পাযন্তি অত্থো. কারেতি মঞ্ঞেতি এতেন ৰণ্ণগ্গহণানুসারেন গহিতায ৰিঞ্ঞত্তিযা যং করণং ৰিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৰিজাননেন ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাতত্তং দস্সেতি. ন হি ৰিঞ্ঞত্তিরহিতেসু রুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কারেতী’’তি ৰিজাননং হোতীতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স হি রূপে অভিনিপাতমত্তং কিচ্চং, ন অধিপ্পাযসহভুনো চলনৰিকারস্স গহণং. চিত্তস্স পন লহুপরিৰত্তিতায চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা অনন্তরং মনোৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতম্পি চলনং চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয মঞ্ঞন্তি অৰিসেসৰিদুনো, তস্মা যথা নীলাভিনিপাতৰসপ্পৰত্তায চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নীলন্তি পৰত্তায মনোৰিঞ্ঞাণৰীথিযা চ অন্তরং ন ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং অৰিঞ্ঞাযমানন্তরেন মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণেন গহিতে তস্মিং চিত্তেন সহেৰ অনুপরিৰত্তে কাযথম্ভনৰিকারচোপনসঙ্খাতে ‘‘ইদমেস কারেতি, অযমস্স অধিপ্পাযো’’তি ৰিজাননং হোতি.
তালপণ্ণাদিরূপানি দিস্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায মনোদ্ৰারৰীথিযা অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচারিপ্পকারতং সঞ্ঞাণাকারং গহেত্ৰা উদকাদিগ্গহণং ৰিয. এত্থ উদকং ভৰিস্সতীতিআদিনা চ উদকাদিসম্বন্ধনাকারেন রূপগ্গহণানুসারৰিঞ্ঞাণেন যং উদকাদি ৰিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৰিজাননেন তদাকারস্স ৰিঞ্ঞাততা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. এতস্স পন কাযিককরণগ্গহণস্স উদকাদিগ্গহণস্স চ পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণং উপনিস্সযো হোতীতি দট্ঠব্বং. অথ পন নালম্বিতাপি ৰিঞ্ঞত্তি কাযিককরণগ্গহণস্স চ পচ্চযো পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণোপনিস্সযৰসেন সাধিপ্পাযৰিকারভূতৰণ্ণগ্গহণানন্তরং পৰত্তমানস্স অধিপ্পাযগ্গহণস্স অধিপ্পাযসহভূৰিকারাভাৰে অভাৰতো, এৰং সতি ৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন উদকাদিগ্গহণেনেৰ তালপণ্ণাদিসঞ্ঞাণাকারো ৰিয ৰণ্ণগ্গহণানন্তরেন অধিপ্পাযগ্গহণেনেৰ ৰিঞ্ঞত্তি পাকটা হোতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কারেতি মঞ্ঞে’’তি অধিপ্পাযৰিজাননেনেৰ ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিঞ্ঞাততা ৰুত্তা.
অযং নো পহরিতুকামোতি অধিপ্পাযৰিজাননেন ৰিঞ্ঞত্তিযা পাকটভাৰং দস্সেতি. ন হি তদপাকটভাৰে অধিপ্পাযৰিজাননং হোতীতি. সম্মুখী…পে… যেৰ নাম হোতীতি অসম্মুখীভূততায অনাপাথগতানং রূপাদীনং চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৰো ৰিয সভাৰভূতং তং দ্ৰিধা ৰিঞ্ঞত্তিভাৰং সাধেতি. পরং বোধেতুকামতায ৰিনাপি অভিক্কমনাদিপ্পৰত্তনেন সো চিত্তসহভূৰিকারো অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ ৰিঞ্ঞাযতীতি দ্ৰিধাপি ৰিঞ্ঞত্তিযেৰাতি ৰেদিতব্বা.
তস্মিং দ্ৰারে সিদ্ধাতি তেন দ্ৰারেন ৰিঞ্ঞাতব্বভাৰতো তেনেৰ দ্ৰারেন নামলাভতো তস্মিং দ্ৰারে পাকটভাৰৰসেন সিদ্ধা. কুসলং ৰা অকুসলং ৰাতি ঠপেতব্বং. কস্মা? যস্মা পরৰাদিনো অৰিপাকস্স কম্মভাৰো ন সিদ্ধো, ইতরস্স পন সিদ্ধোতি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকানং একাদসন্নং কিরিযচিত্তানং ৰসেন তিকং পূরেত্ৰা ঠপেতব্বং.
দ্ৰারে চরন্তি কম্মানীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – যদি দ্ৰারা দ্ৰারন্তরচারিনো হোন্তি, দ্ৰারসম্ভেদা কম্মসম্ভেদোপীতি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৰারন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰৰত্থানং ন সিযা, কম্মানম্পি কম্মন্তরচরণে এসেৰ নযো. যদি পন দ্ৰারানম্পি দ্ৰারভাৰেন কম্মন্তরচরণং কম্মানঞ্চ দ্ৰারন্তরচরণং ন সিযা, সুট্ঠুতরং কম্মদ্ৰারৰৰত্থানং সিযা. ন পন কম্মানং দ্ৰারন্তরে অচরণং অত্থি, কিন্তু দ্ৰারে অঞ্ঞস্মিঞ্চ চরন্তি কম্মানি অঞ্ঞানিপি. যস্মা পন দ্ৰারে দ্ৰারানি ন চরন্তি, তস্মা অদ্ৰারচারীহি দ্ৰারেহি কারণভূতেহি কম্মানি দ্ৰারন্তরে চরন্তানিপি ৰৰত্থিতানি. ন কেৰলং কম্মানেৰ, তেহি পন দ্ৰারানিপীতি এৰং কম্মদ্ৰারানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতানি ‘‘যেভুয্যেনৰুত্তিতায তব্বহুলৰুত্তিতায চা’’তি ৰুচ্চমানায ৰৰত্থানযুত্তিযা. তত্থ দ্ৰারাপেক্খত্তা কম্মানং কাযকম্মাদিভাৰস্স অদ্ৰারচারীহি দ্ৰারেহি ৰৰত্থানং হোতি, ন পন দ্ৰারন্তরচারীহি কম্মেহি দ্ৰারানং অৰৰত্থানং কম্মানপেক্খকাযদ্ৰারাদিভাৰেহি দ্ৰারেহি ৰৰত্থিতানং কাযকম্মাদীনং কাযকম্মদ্ৰারাদিৰৰত্থানকরত্তা. অথ ৰা দ্ৰারন্তরে চরন্তানিপি কাযাদীহি উপলক্খিতানেৰ চরন্তি পাণাতিপাতাদীনং এৰংসভাৰত্তা আণত্তিহত্থৰিকারাদীহি ৰুচ্চমানস্সপি কাযাদীহি সাধেতব্বসভাৰাৰবোধতো, তস্মা ন কম্মন্তরস্স অত্তনি চরন্তস্সপি দ্ৰারন্তরং সনামং দেতি, নাপি কম্মং দ্ৰারস্স, তংতংদ্ৰারমেৰ পন কম্মস্স কম্মঞ্চ দ্ৰারন্তরে চরন্তম্পি অত্তনোযেৰ দ্ৰারস্স নামং দেতীতি সিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞৰৰত্থানং. পুব্বে পন দ্ৰারেসু অনিবদ্ধতা কম্মানং দ্ৰারন্তরচরণমেৰ সন্ধায ৰুত্তা, ন এতং ৰৰত্থানন্তি.
তত্থাতি তেসু দ্ৰারকম্মেসু. কাযকম্মস্স উপ্পজ্জনট্ঠানন্তি তংসহজাতা ৰিঞ্ঞত্তিযেৰ ৰুচ্চতি. কিঞ্চাপি হি সা তস্স কেনচি পকারেন পচ্চযো ন হোতি, তথাপি কম্মস্স ৰিসেসিকা ৰিঞ্ঞত্তি তংসহজাতা হোতীতি তস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৰেন ৰুত্তা যথাৰুত্তনিযমেন অঞ্ঞৰিসেসনস্স কম্মস্স ৰিসেসনন্তরে উপ্পত্তিঅভাৰা. কাযেন পন কতত্তাতি কাযৰিঞ্ঞত্তিং জনেত্ৰা তায জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদাদিনিপ্ফাদনতো অত্তনো নিপ্ফত্তিৰসেন ‘‘কাযেন কতং কম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. কারণভূতো হি পনেত্থ কাযোতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতাতি এত্থ কম্মুনা কাযো কাযকম্মদ্ৰারন্তি এৰং ৰৰত্থিতো, ন কাযো ইচ্চেৰ. যথা সূচিকম্মুনা সূচিকম্মকরণন্তি ৰৰত্থিতা, ন সূচি ইচ্চেৰ, তথা ইদম্পি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতাতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসিতাতি অত্থো. এৰং সন্তেতি যথাৰুত্তং ৰৰত্থাননিযমং অগ্গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানী’’তিআদিৰচনমেৰ গহেত্ৰা চোদেতি. তত্থ এৰং সন্তেতি কম্মানং দ্ৰারচরণে অঞ্ঞমঞ্ঞেন চ ৰৰত্থানে নামলাভে ৰিসেসনে সতীতি অত্থো.
কাযকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
চতূহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতাতি এত্থ সুভাসিতভাসনসঙ্খাতা অপিসুণৰাচা, ধম্মভাসনসঙ্খাতো অসম্ফপ্পলাপো, পিযভাসনসঙ্খাতা অফরুসৰাচা, সচ্চভাসনসঙ্খাতো অমুসাৰাদো চাতি এতা ৰাচা তথাপৰত্তা চেতনা দট্ঠব্বা. সহসদ্দা পনাতি তস্স ৰিকারস্স সদ্দেন সহ সম্ভূতত্তা ৰুত্তং. চিত্তানুপরিৰত্তিতায পন সো ন যাৰ সদ্দভাৰীতি দট্ঠব্বো, ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি পৰত্তেন মহাঅট্ঠকথাৰাদেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দো ৰিনাপি ৰিঞ্ঞত্তিঘট্টনেন উপ্পজ্জতীতি আপজ্জতি. ‘‘যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৬৩৬) হি ৰচনতো অসোতৰিঞ্ঞেয্যসদ্দেন সহ ৰিঞ্ঞত্তিযা উপ্পত্তি নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি.
চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনন্তি এত্থ চ ন কোচি চিত্তসমুট্ঠানো সদ্দো অসঙ্গহিতো নাম অত্থীতি অধিপ্পাযেন মহাঅট্ঠকথাৰাদং পটিসেধেতি. ছব্বিধেন রূপসঙ্গহাদীসু হি ‘‘সোতৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তি এত্থ ‘‘সুত’’ন্তি চ ন কোচি সদ্দো ন সঙ্গয্হতীতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন ৰিঞ্ঞত্তিসহজমেৰ জিৰ্হাতালুচলনাদিকরৰিতক্কসমুট্ঠিতং সুখুমসদ্দং ‘‘দিব্বসোতেন সুত্ৰা আদিসতী’’তি সুত্তে পট্ঠানে চ ওল়ারিকসদ্দং সন্ধায ‘‘সোতৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন অসোতৰিঞ্ঞেয্যতা ৰুত্তা সিযা. সদ্দো চ অসোতৰিঞ্ঞেয্যো চাতি ৰিরুদ্ধমেতন্তি পন পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো. ৰিঞ্ঞত্তিপচ্চযা ঘট্টনা ৰিঞ্ঞত্তিঘট্টনা. ৰিঞ্ঞত্তি এৰ ৰা. ঘট্টনাকারপ্পৰত্তভূতৰিকারো হি ‘‘ঘট্টনা’’তি ৰুত্তো. সঙ্ঘট্টনেন সহেৰ সদ্দো উপ্পজ্জতি, ন পুব্বাপরভাৰেন. পথৰীধাতুযাতি ইদং ৰাযোধাতুযা ৰিয চালনং পথৰীধাতুযা সঙ্ঘট্টনং কিচ্চং অধিকন্তি কত্ৰা ৰুত্তং, ৰিকারস্স চ তপ্পচ্চযভাৰো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তব্বিকারানঞ্হি ভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৰোতি. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৰিধানং কাযৰিঞ্ঞত্তিযং ৰিয ৰেদিতব্বং.
তিসমুট্ঠানিককাযং…পে… ন লব্ভতি. ন হি চালনং উপাদিন্নঘট্টনন্তি. চালনঞ্হি দেসন্তরুপ্পাদনপরম্পরতা, ঘট্টনং পচ্চযৰিসেসেন ভূতকলাপানং আসন্নতরুপ্পাদোতি. উপত্থম্ভনকিচ্চম্পি নত্থীতি উপত্থম্ভনেন ৰিনা পঠমচিত্তসমুট্ঠানাপি ঘট্টনাকারেন পৰত্ততীতি ঘট্টনত্থং উপত্থম্ভনেন পযোজনং নত্থি, লদ্ধাসেৰনেন চিত্তেনেৰ ঘট্টনস্স বলৰভাৰতো চাতি অধিপ্পাযো. উপত্থম্ভনং নত্থি অত্থীতি ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.
ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মনোকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা
অযং নাম চেতনা কম্মং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বাতি ইদং যস্স দ্ৰারং মনো, তংদস্সনত্থং ৰুত্তং. কপ্পেতীতি ‘‘ত্ৰং ফুসনং করোহি, ত্ৰং ৰেদযিত’’ন্তি এৰং কপ্পেন্তং ৰিয পৰত্ততীতি অত্থো. পকপ্পনঞ্চ তদেৰ. কিং পিণ্ডং করোতীতি আযূহনত্থৰসেন পুচ্ছতি. ফস্সাদিধম্মে হি অৰিপ্পকিণ্ণে কত্ৰা সকিচ্চেসু পৰত্তনং আযূহনং, তত্থেৰ ব্যাপারণং চেতযনং, তথাকরণং অভিসঙ্খরণন্তি. তেভূমকস্সেৰ গহণং লোকুত্তরকম্মস্স কম্মক্খযকরত্তা.
মনোকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কম্মকথাৰণ্ণনা
চেতযিত্ৰা কম্মং করোতীতি এত্থ যস্মা পুরিমচেতনায চেতযিত্ৰা সন্নিট্ঠানকম্মং করোতি, তস্মা চেতনাপুব্বকং কম্মং তংচেতনাসভাৰমেৰাতি চেতনং অহং কম্মং ৰদামীতি অত্থো. অথ ৰা সমানকালত্তেপি কারণকিরিযা পুব্বকালা ৰিয ৰত্তুং যুত্তা, ফলকিরিযা চ অপরকালা ৰিয. যস্মা চ চেতনায চেতযিত্ৰা কাযৰাচাহি চোপনকিরিযং মনসা চ অভিজ্ঝাদিকিরিযং করোতি, তস্মা তস্সা কিরিযায কারিকং চেতনং অহং কম্মং ৰদামীতি অত্থো. কাযে ৰাতি কাযৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে কাযে ৰা. সতীতি ধরমানে, অনিরোধিতে ৰা. কাযসমুট্ঠাপিকা চেতনা কাযসঞ্চেতনা. এত্থ চ সুখদুক্খুপ্পাদকেন কম্মেন ভৰিতব্বং, চেতনা চ সুখদুক্খুপ্পাদিকা ৰুত্তাতি তস্সা কম্মভাৰো সিদ্ধো হোতি. সঞ্চেতনিযন্তি সঞ্চেতনসভাৰৰন্তং. সমিদ্ধিত্থেরেন ‘‘সঞ্চেতনিযং, আৰুসো…পে… মনসা সুখং সো ৰেদযতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০০; কথা. ৫৩৯) অৰিভজিত্ৰা ব্যাকতো. সুখৰেদনীযন্তিআদিনা পন ৰিভজিত্ৰা ব্যাকাতব্বো সো পঞ্হো, তস্মা সম্মা ব্যাকতো নাম ন হোতি. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. যথা পন সুত্তানি ঠিতানি, তথা চোপনকিরিযানিস্সযভূতা কাযৰাচা অভিজ্ঝাদিকিরিযানিস্সযো চ মনোদ্ৰারানি, যায পন চেতনায তেহি কাযাদীহি করণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিরিযং করোন্তি ৰাসিআদীহি ৰিয ছেদনাদিং, সা চেতনা কম্মন্তি দ্ৰারপ্পৰত্তিযম্পি কম্মদ্ৰারাভেদনঞ্চ কম্মদ্ৰারৰৰত্থানঞ্চ দিস্সতি, এৰঞ্চ সতি ‘‘কাযেন চে কতং কম্ম’’ন্তিআদিগাথাযো (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৰার) অতিৰিয যুজ্জন্তি.
লোকুত্তরমগ্গো ইধ লোকিযকম্মকথাযং অনধিপ্পেতোপি ভজাপিযমানো তীণি কম্মানি ভজতি. মনেন দুস্সীল্যন্তি কাযিকৰাচসিকৰীতিক্কমৰজ্জং সব্বং অকুসলং সঙ্গণ্হাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৰাযামসতিসমাধিং ৰা. তম্পি চেতং ‘‘মনসা সংৰরো সাধূ’’তি (সং. নি. ১.১১৬; ধ. প. ৩৬১) ৰুত্তস্স সংৰরস্স পটিপক্খৰসেন ৰুত্তং, ন সীলৰিপত্তিৰসেন. ন হি সা মানসিকা অত্থীতি মগ্গস্সেৰ ভজাপনং মহাৰিসযত্তা. বোজ্ঝঙ্গা হি মনোকম্মমেৰ ভজেয্যুং, ন চ ন সক্কা মগ্গভজাপনেনেৰ তেসং ভজাপনং ৰিঞ্ঞাতুন্তি.
কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি তংতংদ্ৰারে সংসন্দনং অৰরোধনং দ্ৰারন্তরে কম্মন্তরুপ্পত্তিযম্পি কম্মদ্ৰারাভেদনঞ্চ দ্ৰারসংসন্দনং নাম. ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা (কথা. ৫৩৯) কম্মপথপ্পত্তাৰ সন্নিট্ঠাপকচেতনা কম্মন্তি ৰুত্তাতি পুরিমচেতনা সব্বা কাযকম্মং ন হোতীতি ৰুত্তং. আণাপেত্ৰা…পে… অলভন্তস্সাতি আণত্তেহি অমারিতভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ৰচীদুচ্চরিতং নাম হোতি অকম্মপথভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তি পৰত্তব্যাপাদৰসেন চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি কাযকম্মৰোহারলাভা. অব্বোহারিকা ৰা মনোকম্মৰোহারৰিরহা. সসম্ভারপথৰীআদীসু আপাদযো এত্থ নিদস্সনং.
কুলুম্বস্সাতি গব্ভস্স, কুলস্সেৰ ৰা. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আরুল়্হতায অননুজাননতো ‘‘তৰ সুত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. দসৰিধা ইদ্ধি পটিসম্ভিদামগ্গে ইদ্ধিকথায গহেতব্বা. ভাৰনামযন্তি অধিট্ঠানিদ্ধিং সন্ধায ৰদতি. ঘটভেদো ৰিয পরূপঘাতো, উদকৰিনাসো ৰিয ইদ্ধিৰিনাসো চ হোতীতি উপমা সংসন্দতি. তৰ পঞ্হোতি ভাৰনামযায পরূপঘাতো হোতীতি ৰুত্তো ঞাপেতুং ইচ্ছিতো অত্থো. আথব্বণিদ্ধি ৰিজ্জামযিদ্ধি হোতি. সত্তমে পদেতি মণ্ডলাদিতো সত্তমে পদে.
ৰচনন্তরেন গমেতব্বত্থং নেয্যত্থং, সযমেৰ গমিতব্বত্থং নীতত্থং. কিরিযতো সমুট্ঠাতি, উদাহু অকিরিযতোতি তেনাধিপ্পেতং সম্পজানমুসাৰাদং সন্ধায পুচ্ছতি, ন উপোসথক্খন্ধকে ৰুত্তং. তত্থ অৰুত্তমেৰ হি সো অনরিযৰোহারং ৰুত্তন্তি গহেত্ৰা ৰোহরতীতি. ৰাচাগিরন্তি ৰাচাসঙ্খাতং গিরং, ৰাচানুচ্চারণং ৰা.
খন্দসিৰাদযো সেট্ঠাতি খন্দাতি কুমারা. সিৰাতি মহেস্সরা, মিচ্ছাদিট্ঠিযা নিদস্সনত্থমিদং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নত্থিকদিট্ঠাদযো এৰ হি কম্মপথপ্পত্তা কম্মন্তি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকাতি কাযদ্ৰারে ৰচীদ্ৰারে চ সমুট্ঠিতাপি কাযকম্মং ৰচীকম্মন্তি চ ৰোহারং ন লভতি অভিজ্ঝাদিপ্পধানত্তা. ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্ম’’ন্তি পন ৰচনতো সভাৰেনেৰ সা মনোকম্মং, ন অভিজ্ঝাদিপক্খিকত্তাতি ‘‘অভিজ্ঝাদিপক্খিকাৰা’’তি ন ৰুত্তং. ইমস্মিং পন ঠানে কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা চিন্তনকালে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি মনোদ্ৰারে এৰ সমুট্ঠহন্তি, তস্মা চেতনায অব্বোহারিকভাৰো কথঞ্চি নত্থীতি অধিপ্পাযো.
‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৰচনতো (কথা. ৫৩৯) পাণাতিপাতাদিপটিপক্খভূতা তব্বিরতিৰিসিট্ঠা চেতনাৰ পাণাতিপাতৰিরতিআদিকা হোন্তীতি ‘‘চেতনাপক্খিকা ৰা’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘ৰিরতিপক্খিকা’’তি. রক্খতীতি অৰিনাসেত্ৰা কথেতি. ভিন্দতীতি ৰিনাসেত্ৰা কথেতি.
কম্মকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চক্খুৰিঞ্ঞাণদ্ৰারন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স দ্ৰারং. চক্খু চ তং ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারঞ্চাতি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণদ্ৰারং. চক্খু ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারন্তি ৰা অসমাসনিদ্দেসো. তং পন চক্খুমেৰ. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘চক্খুনা সংৰরো সাধূ’’তিআদিকায (ধ. প. ৩৬০) গাথায পসাদকাযচোপনকাযসংৰরে একজ্ঝং কত্ৰা কাযেন সংৰরো ৰুত্তো, তং ইধ ভিন্দিত্ৰা অট্ঠ সংৰরা, তপ্পটিপক্খভাৰেন অসংৰরা অট্ঠ কথিতা. সীলসংৰরাদযোপি পঞ্চেৰ সংৰরা সব্বদ্ৰারেসু উপ্পজ্জমানাপি, তপ্পটিপক্খভাৰেন দুস্সীল্যাদীনি অসংৰরাতি ৰুত্তানি. তত্থ দুস্সীল্যং পাণাতিপাতাদিচেতনা. মুট্ঠস্সচ্চং সতিপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা. পমাদন্তি কেচি. সীতাদীসু পটিঘো অক্খন্তি. থিনমিদ্ধং কোসজ্জং.
ৰিনা ৰচীদ্ৰারেন সুদ্ধং কাযদ্ৰারসঙ্খাতন্তি ইদং ৰচীদ্ৰারসল্লক্খিতস্স মুসাৰাদাদিনোপি কাযদ্ৰারে পৰত্তিসব্ভাৰা অসুদ্ধতা অত্থীতি তংনিৰারণত্থং ৰুত্তং. ন হি তং কাযকম্মং হোতি. সুদ্ধৰচীদ্ৰারোপলক্খিতং পন ৰচীকম্মমেৰ হোতীতি. এত্থ অসংৰরোতি এতেন সুদ্ধকাযদ্ৰারেন উপলক্খিতো অসংৰরো দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানোপি ৰুত্তো. দ্ৰারন্তরানুপলক্খিতং সব্বং তংদ্ৰারিকাকুসলঞ্চেতি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা কম্মপথসংসন্দনে ‘‘চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জমানো অসংৰরো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদি ‘‘অকুসলং কাযকম্মং চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন ৰচীঅসংৰরৰসেন চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সহ অৰিরুদ্ধং হোতি. অসংৰরো হি দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানোপি সদ্ৰারে এৰাতি ৰুচ্চতি, সদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নোতি চ, কম্মং অঞ্ঞদ্ৰারে অঞ্ঞদ্ৰারৰসেন চাতি এৰং অৰিরুদ্ধং.
অথ ৰা এত্থাতি সুদ্ধং অসুদ্ধন্তি এতং অৰিচারেত্ৰা এতস্মিং চোপনেতি ৰুত্তং হোতি. এৰং সতি দ্ৰারন্তরোপলক্খিতং কম্মপথভাৰপ্পত্ততায ৰচীমনোকম্মং চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারে উপ্পন্নং, সেসং সব্বং তংদ্ৰারুপ্পন্নাকুসলং ৰিয ‘‘চোপনকাযঅসংৰরো’’তি ৰুচ্চতি. কম্মপথভাৰপ্পত্তিযা দ্ৰারন্তরুপ্পন্নং কাযকম্মঞ্চ তথা ন ৰুচ্চতীতি কম্মপথসংসন্দনৰিরোধো সিযা, তদৰিরোধং তত্থেৰ ৰক্খাম. সীলসংৰরাদযো পঞ্চ নিক্খেপকণ্ডে আৰি ভৰিস্সন্তি. তত্থ ঞাণসংৰরে পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স, ৰীরিযসংৰরে চ আজীৰপারিসুদ্ধিযা অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.
অকুসলকম্মপথকথাৰণ্ণনা
সরসেনেৰ চ পতনসভাৰস্স পাণস্স অন্তরা এৰ অতীৰ পাতনং অতিপাতো, সণিকং পতিতুং অদত্ৰাৰ সীঘং পাতনন্তি অত্থো. অতিক্কম্ম ৰা সত্থাদীহি অভিভৰিত্ৰা পাতনং অতিপাতো. পযোগৰত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৰজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৰভাৰতো. যথাৰুত্তপচ্চযৰিপরিযাযেপি তংতংপচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৰাবলৰৰসেনেৰ অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জতা ৰেদিতব্বা. ইদ্ধিমযো কম্মৰিপাকজিদ্ধিমযো দাঠাকোটিকাদীনং ৰিয.
গোত্তরক্খিতা সগোত্তেহি রক্খিতা. ধম্মরক্খিতা সহধম্মিকেহি রক্খিতা. সসামিকা সারক্খা. যস্সা গমনে রঞ্ঞা দণ্ডো ঠপিতো, সা সপরিদণ্ডা. অত্থভঞ্জকোতি কম্মপথপ্পত্তং ৰুত্তং. কম্মপথকথা হেসাতি. অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতাযাতিআদি মুসাৰাদসামঞ্ঞতো ৰুত্তং. হসাধিপ্পাযেন ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্সেৰ মুসাৰাদো. সুঞ্ঞভাৰন্তি পীতিৰিরহিততায রিত্ততং. অত্থৰিপন্নতায ন হদযঙ্গমা. অগ্গণ্হন্তেতি অসদ্দহন্তে কম্মপথভেদো ন হোতি. যো কোচি পন সম্ফপ্পলাপো দ্ৰীহি সম্ভারেহি সিজ্ঝতীতি. অত্তনো পরিণামনং চিত্তেনেৰাতি ৰেদিতব্বং. মিচ্ছা পস্সতীতি ৰিতথং পস্সতি.
কোট্ঠাসতোতি ফস্সপঞ্চমকাদীসু চিত্তঙ্গকোট্ঠাসেসু যে কোট্ঠাসা হোন্তি, ততোতি অত্থো. ননু চ চেতনা কম্মপথেসু ন ৰুত্তাতি পটিপাটিযা সত্তন্নং কম্মপথভাৰো ন যুত্তোতি? ন, অৰচনস্স অঞ্ঞহেতুত্তা. ন হি চেতনায অকম্মপথত্তা কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং, কদাচি পন কম্মপথো হোতি, ন সব্বদাতি কম্মপথভাৰস্স অনিযতত্তা অৰচনং. যদা পন কম্মপথো হোতি, তদা কম্মপথরাসিসঙ্গহো ন নিৰারিতোতি. ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা পরিত্তারম্মণা এৰা’’তি এতেন অদিন্নাদানাদীনং সত্তারম্মণভাৰৰিরোধং ‘‘সত্তসঙ্খাতে সঙ্খারে এৰ আরব্ভ পৰত্তিতো’’তি সযমেৰ পরিহরিস্সতি. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৰত্তমানা দিট্ঠি তেভূমকধম্মৰিসযাৰাতি সঙ্খারারম্মণতা ৰুত্তা. ৰিপাকনিস্সন্দফলানি যথাক্কমং নিরযাদিৰিপাকদুগ্গততাদীনি.
অকুসলকম্মপথকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কুসলকম্মপথকথাৰণ্ণনা
পাণাতিপাতাদীহি পন ৰিরতিযোতি এতং যাহি ৰিরতীহি সম্পযুত্তা চেতনা ‘‘কাযৰচীকম্মানী’’তি ৰুচ্চন্তি, তাসঞ্চ কম্মপথভাৰো যুত্তোতি কত্ৰা ৰুত্তং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৰট্টন্তি ৰিরতিযোপী’’তি. অল্লসসমংসন্তি জীৰমানকসসমংসং. ৰোরোপেতা হুত্ৰা নাভিজানামি. দুস্সীল্যাদারম্মণা তদারম্মণা. জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণা কথং দুস্সীল্যাদীনি পজহন্তীতি তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. অনভিজ্ঝা…পে… ৰিরমন্তস্সাতি অভিজ্ঝং পজহন্তস্সাতি অত্থো. ন হি মনোদুচ্চরিতা ৰিরতি অত্থি অনভিজ্ঝাদীহেৰ তপ্পহানতো.
কম্মপথসংসন্দনকথাৰণ্ণনা
কম্মপথপ্পত্তানং দুস্সীল্যাদীনং অসংৰরানং তথা দুচ্চরিতানঞ্চ অকুসলকম্মপথেহি কম্মপথপ্পত্তানমেৰ চ সুসীল্যাদীনং সংৰরানং তথা সুচরিতানঞ্চ কুসলকম্মপথেহি অত্থতো নানত্তাভাৰদস্সনং. অথ ৰা তেসং ফস্সদ্ৰারাদীহি অৰিরোধভাৰেন দীপনং কম্মপথসংসন্দনন্তি কেচি ৰদন্তি, তদেতং ৰিচারেতব্বং. ন হি পঞ্চফস্সদ্ৰারপঞ্চঅসংৰরদ্ৰারপঞ্চসংৰরদ্ৰারেসু উপ্পন্নানং অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ কম্মপথতা অত্থি পাণাতিপাতাদীনং পরসন্তকৰত্থুলোভপরসত্তারম্মণব্যাপাদঅহেতুকদিট্ঠিআদীনঞ্চ তেসু দ্ৰারেসু অনুপ্পত্তিতো. তিৰিধকআযদুচ্চরিতাদীনি চ কম্মপথাতি পাকটা এৰাতি কিং তেসং কম্মপথেহি নানত্তাভাৰদস্সনেন, ন চ দুচ্চরিতানং সুচরিতানঞ্চ ফস্সদ্ৰারাদিৰসেন উপ্পত্তি দীপিতা, নাপি অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ যতো তেসং ফস্সদ্ৰারাদীহি অৰিরোধভাৰেন দীপনা সিযা, কেৰলং পন ফস্সদ্ৰারাদিৰসেন উপ্পন্নানং অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ কাযকম্মাদিতা দীপিতা. যদি চ এত্তকং কম্মপথসংসন্দনং, ‘‘অকুসলং কাযকম্মং পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জতী’’তিআদি কম্মপথসংসন্দনং ন সিযা. এসাপি ছফস্সদ্ৰারাদীহি অৰিরোধদীপনাতি চে, ৰুত্তমেৰ পকারন্তরেন দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তি ন ৰত্তব্বং. সমুচ্চযত্থে চ অথ ৰা-সদ্দে কম্মপথপ্পত্তানেৰ দুস্সীল্যাদীনি কাযকম্মাদিনামেহি ৰদন্তেহি মনোকম্মস্স ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পত্তি ন ৰত্তব্বা. ন হি তং চক্খুদ্ৰারাদিৰসেন উপ্পজ্জতীতি. যদি চ কম্মপথপ্পত্তা এৰ অসংৰরাদযো গহিতা, দুচ্চরিতেহি অঞ্ঞেসং অসংৰরানং অভাৰা তেসঞ্চ তংতংকম্মভাৰস্স ৰুত্তত্তা ‘‘চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অসংৰরো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদি ন ৰত্তব্বং সিযা. ৰুচ্চমানে হি তস্মিং সঙ্করো সিযা, ৰচীমনোকম্মানিপি হি কাযদ্ৰারে উপ্পজ্জন্তি, তথা সেসদ্ৰারেসুপি কম্মন্তরানীতি.
অথ পন দ্ৰারন্তরে উপ্পজ্জমানং কম্মন্তরম্পি তংদ্ৰারিককম্মমেৰ সিযা, ‘‘তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং অকুসলং কাযকম্মমেৰা’’তিআদি, ‘‘অকুসলং কাযকম্মং চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন ৰাচাঅসংৰরদ্ৰারৰসেন চ উপ্পজ্জতী’’তিআদি চ ৰিরুজ্ঝেয্য. দুচ্চরিতানঞ্হি অঞ্ঞদ্ৰারচরণং অত্থি, ন চস্স দ্ৰারন্তরুপ্পন্নং কম্মন্তরং হোতীতি. তস্মা হেট্ঠা কম্মপথপ্পত্তানং এৰ কাযকম্মাদিভাৰস্স ৰুত্তত্তা সেসানঞ্চ তংতংদ্ৰারুপ্পন্নানং কুসলাকুসলানং দ্ৰারসংসন্দনে তংতংদ্ৰারপক্খিকভাৰস্স কতত্তা ইধ কম্মপথং অপ্পত্তানঞ্চ চেতনাভাৰতো অকম্মানঞ্চ অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ ভজাপিযমানানং কম্মপথানং ৰিয কাযকম্মাদিতাদীপনং, কম্মপথপ্পত্তানং তিৰিধকাযদুচ্চরিতাদীনং তিৰিধকাযসুচরিতাদীনঞ্চ দ্ৰারন্তরচরণেপি কাযকম্মাদিভাৰাৰিজহনদীপনং, যথাপকাসিতানঞ্চ কম্মপথভাৰং পত্তানং অপত্তানঞ্চ অকুসলকাযকম্মাদীনঞ্চ কুসলকাযকম্মাদীনঞ্চ ফস্সদ্ৰারাদীহি উপ্পত্তিপকাসনঞ্চ কম্মপথসংসন্দনং নাম. কস্মা? অকম্মপথানং কম্মপথেসু কম্মপথানঞ্চ অকম্মপথেসু সমাননামতাৰসেন, কম্মপথানং কম্মপথেসু সামঞ্ঞনামাৰিজহনৰসেন, উভযেসঞ্চ উপ্পত্তিৰসেন দ্ৰারেসু এত্থ সংসন্দিতত্তা.
তত্থ তিৰিধকম্মদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নানং কম্মানং ঞাতকম্মভাৰতায তংতংকম্মভাৰস্স অৰচনীযত্তা কম্মদ্ৰারেসু তেসং উপ্পত্তিযা চ ৰুত্তত্তা পঞ্চৰিঞ্ঞাণদ্ৰারৰসেন অসংৰরাদীনং উপ্পত্তিপরিযাযৰচনাভাৰতো চ কম্মদ্ৰারৰিঞ্ঞাণদ্ৰারানি ৰিরজ্ঝিত্ৰা ‘‘পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন হি উপ্পন্নো’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি সুখং ৰা’’তিআদিনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৰেদনাক্খন্ধো অত্থি কুসলো’’তিআদিনা চ পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন অসংৰরাদীনং উপ্পত্তিপরিযাযো ৰুত্তো, ন চ ‘‘যমিদং চক্খুৰিঞ্ঞাণপচ্চযা’’তিআদিৰচনং অত্থীতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো’’তিআদি (ধ. স. ১ কম্মকথা; মহানি. অট্ঠ. ৮৬). তেন হি অসংৰরানং সংৰরানঞ্চ চক্খুসম্ফস্সাদীহি অসহজাতত্তা মনোসম্ফস্সসহজাতানঞ্চ চক্খুসম্ফস্সদ্ৰারাদিৰসেন উপ্পত্তি দীপিতাতি. ‘‘সো হি কাযদ্ৰারে চোপনং পত্তো অকুসলং কাযকম্মং হোতী’’তিআদিনা ‘‘চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতী’’তিআদিনা চ ৰচীকম্মাদীনঞ্চ কম্মপথপ্পত্তানং অসংৰরভূতানং কাযকম্মাদিভাৰে আপন্নে ‘‘চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং অকুসলং ৰচীকম্মমেৰ হোতী’’তিআদিনা অপৰাদেন নিৰত্তি দট্ঠব্বা. এৰঞ্চ কত্ৰা পুব্বে দস্সিতেসু অসংৰরৰিনিচ্ছযেসু দুতিযৰিনিচ্ছযেসু চ ন কোচি ৰিরোধো. ন হি ৰচীকম্মাদিভূতো চোপনকাযঅসংৰরো কাযকম্মাদি হোতীতি.
অকুসলং মনোকম্মং পন ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতি, তং কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং পত্তং অকুসলং কাযৰচীকম্মং হোতীতি এত্থ কিং তং অকুসলং মনোকম্মং নাম, হেট্ঠা দস্সিতনযেন চ কাযৰচীদ্ৰারেসু উপ্পন্নং তিৰিধং মনোদুচ্চরিতং চোপনং অপ্পত্তং সব্বাকুসলঞ্চ. যদি এৰং তস্স কাযৰচীকম্মভাৰো নত্থীতি ‘‘চোপনপ্পত্তং কাযৰচীকম্মং হোতী’’তি ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি চোপনপ্পত্তং কাযে ৰাচায চ অকুসলং কম্মং হোতীতি অত্থসিদ্ধিতো. কম্মং পন হোন্তং কিং কম্মং হোতীতি? মনোকম্মমেৰ হোতীতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – চোপনপ্পত্তং অকুসলং কাযদ্ৰারে ৰচীদ্ৰারে চ মনোকম্মং হোতীতি. অথ ৰা তং-সদ্দস্স মনোকম্মেন সম্বন্ধং অকত্ৰা ছফস্সদ্ৰারৰসেন যং উপ্পজ্জতি, তন্তি যথাৰুত্তউপ্পাদমত্তপরিচ্ছিন্নেন সম্বন্ধো কাতব্বো. কিং পন তন্তি? কম্মকথায পৰত্তমানত্তা কম্মন্তি ৰিঞ্ঞাযতি, তঞ্চ মনোসম্ফস্সদ্ৰারে উপ্পজ্জমানম্পি তিৰিধং কম্মং হোতীতি. যথা তং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং পত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ নিযমস্স অকতত্তা চোপনপ্পত্তি উপলক্খণভাৰেন কাযৰচীকম্মনামসাধিকাৰ, ন পন সব্বম্পি চোপনপ্পত্তং কাযৰচীকম্মমেৰ, নাপি কুসলপক্খে চোপনং অপ্পত্তং কাযৰচীকম্মং ন হোতীতি অযমত্থো সিদ্ধোৰ হোতীতি.
অথ ৰা তন্তি তং ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জমানং মনোকম্মন্তি সব্বং মনসাপি নিপ্ফজ্জমানং কম্মং মনোকম্মন্তি চোদকাধিপ্পাযেন গহেত্ৰা ৰদতি, ন পুব্বে দস্সিতমনোকম্মন্তি. যো হি পরস্স অধিপ্পাযো ‘‘মনসা নিপ্ফত্তিতো সব্বেন মনোকম্মেনেৰ ভৰিতব্বং, ন কাযৰচীকম্মেনা’’তি, তং নিৰত্তেত্ৰা কম্মত্তযনিযমং দস্সেতুং ইদমারদ্ধং ‘‘তং কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং পত্ত’’ন্তিআদি. এত্থ চ সঙ্করাভাৰো পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অথ ৰা কম্মন্তি অৰিসেসেন কম্মসদ্দমত্তেন সম্বন্ধং কত্ৰা যথাৰুত্তো কম্মপ্পভেদো যথা হোতি, তং পকারং দস্সেতি. অসঙ্করো চ ৰুত্তনযোৰ. যং পন ৰদন্তি ‘‘কাযৰচীকম্মসহজাতা অভিজ্ঝাদযো যদা চেতনাপক্খিকা হোন্তি, তদা তানি মনোকম্মানি কাযৰচীকম্মানি হোন্তী’’তি, তঞ্চ ন, চেতনাপক্খিকানং মনোকম্মত্তাভাৰা. অব্বোহারিকত্তে চ মনোকম্মতা সুট্ঠুতরং নত্থি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অব্বোহারিকা ৰা’’তি. তস্মা মনোকম্মস্স কাযৰচীকম্মতা ন ৰত্তব্বা. অভিজ্ঝাদিকিরিযাকারিকায এৰ চেতনায সম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো মনোকম্মং, ন পাণাতিপাতাদিকাযৰচীকিরিযাকারিকাযাতি ভিয্যোপি তেসং মনোকম্মতাতি ন তেসং মনোকম্মানং সতং কাযৰচীকম্মতা ৰত্তব্বাতি. এৰং কম্মানং দ্ৰারেসু দ্ৰারানঞ্চ কম্মেসু অনিযতত্তা দ্ৰারনিবন্ধনং ন কতং. ইদানি অকতেপি চ দ্ৰারনিবন্ধনে যেসং দ্ৰারানং ৰসেন ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তেসং তংতংদ্ৰারকম্মপথানঞ্চ ৰসেন উপ্পত্তিযা যথাভট্ঠপাল়িযা ৰুত্তায চ দীপনত্থং ‘‘তত্থ কামাৰচর’’ন্তিআদিমাহ. চিত্তং তিৰিধকম্মদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতীতি ইদং মনোকম্মদ্ৰারভূতস্স তেন সভাৰেন উপ্পত্তিং গহেত্ৰা ৰুত্তং. যথা ৰা চিত্তং চিত্তাধিপতেয্যন্তি সম্পযুত্তৰসেন ৰুচ্চতি, এৰমিধাপীতি ৰেদিতব্বং. চোপনদ্ৰযরহিতস্স মনোপবন্ধস্স মনোকম্মদ্ৰারভাৰে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.
কম্মপথসংসন্দনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দ্ৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অযং যোজনাতি ‘‘রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা’’তি এতেন সহ ‘‘যং যং ৰা পনা’’তি এতস্স অযং সম্বন্ধোতি অত্থো. কো পনাযং সম্বন্ধোতি? যেন ৰচনানি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বজ্ঝন্তি, তং পুব্বাপরৰচনে পযোজনং সম্বন্ধো. ইধ চ সব্বারম্মণতাদিদস্সনং ‘‘রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা’’তি এতস্স অনন্তরং ‘‘যং যং ৰা পনা’’তি এতস্স ৰচনে পযোজনং যোজনা দট্ঠব্বং. তত্থ ‘‘রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা আরব্ভা’’তি এত্তকেন আপন্নং দোসং দস্সেত্ৰা তন্নিৰত্তনৰসেন ‘‘যং যং ৰা পনা’’তি এতস্স পযোজনং দস্সেতুং ‘‘হেট্ঠা’’তিআদিমাহ. দুতিযে অত্থৰিকপ্পে ‘‘যং যং ৰাপনা’’তি এতেন অপ্পধানম্পি রূপাদিং আকড্ঢতি. ন হি পধানস্স চিত্তস্স অত্তনোযেৰ আরম্মণভাৰো অত্থীতি. হেট্ঠা ৰুত্তনযেনাতি সব্বারম্মণতাদিনযেন. ‘‘হেট্ঠা গহিতমেৰ গহিতন্তি ৰত্ৰা তস্স ৰচনে পযোজনং দস্সেতুং ‘রূপং ৰা…পে… ইদং ৰা ইদং ৰা আরব্ভা’তি কথেতুং ইদং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ইদং ৰা ইদং ৰাতি এতং সব্বারম্মণতাদিং সন্ধায কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ধম্মুদ্দেসৰারকথা
ফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা
আচরিযানন্তি রেৰতাচরিযস্স. ন পনেতং সারতো দট্ঠব্বং. ন হি ফস্সাদীনং কামাৰচরাদিভাৰদস্সনত্থং ইদমারদ্ধং, কিন্তু তস্মিং সমযে ফস্সাদিসভাৰদস্সনত্থন্তি.
চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতত্তাতি সব্বে চেতসিকা চিত্তাযত্তা চিত্তকিরিযাভাৰেন ৰুচ্চন্তীতি ফস্সো ‘‘চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতো’’তি ৰুত্তো. কামং উপ্পন্নফস্সো পুগ্গলো চিত্তচেতসিকরাসি ৰা আরম্মণেন ফুট্ঠো ফস্সসহজাতায ৰেদনায তংসমকালমেৰ ৰেদেতি, ফস্সো পন ওভাসস্স পদীপো ৰিয ৰেদনাদীনং পচ্চযৰিসেসো হোতীতি পুরিমকালো ৰিয ৰুত্তো. গোপানসীনং উপরি তিরিযং ঠপিতকট্ঠং পক্খপাসো. কট্ঠদ্ৰযাদি ৰিয একদেসেন একপস্সেন অনল্লীযমানোপি রূপেন সহ ফস্সস্স সামঞ্ঞং অনল্লীযমানং সঙ্ঘট্টনমেৰ, ন ৰিসযভাৰো, সঙ্ঘট্টনঞ্চ ফস্সস্স চিত্তারম্মণানং সন্নিপতনভাৰো এৰ. ৰত্থারম্মণসন্নিপাতেন সম্পজ্জতীতি সঙ্ঘট্টনসম্পত্তিকো ফস্সো. পাণিদ্ৰযস্স সন্নিপাতো ৰিয চিত্তারম্মণসন্নিপাতো ফস্সো চিত্তস্স আরম্মণে সন্নিপতিতপ্পৰত্তিযা পচ্চযো হোতীতি কিচ্চট্ঠেনেৰ রসেন সঙ্ঘট্টনরসো. তথা পচ্চযভাৰো হি তস্স ফস্সস্স সঙ্ঘট্টনকিচ্চন্তি. যথা হি পাণিযা পাণিম্হি সঙ্ঘট্টনং তব্বিসেসভূতা রূপধম্মা, এৰং চিত্তস্স আরম্মণে সঙ্ঘট্টনং তব্বিসেসভূতো একো চেতসিকধম্মো দট্ঠব্বো. চিত্তেযেৰাতি এতেন চেতসিকসভাৰতং ৰত্থারম্মণেহি অসংসট্ঠং সঙ্ঘট্টনং ৰেদনায দস্সেতি, ন পন ৰত্থুনিস্সযতং পটিক্খিপতি. তস্স ফস্সস্স কারণভূতো তদনুরূপো সমন্নাহারো তজ্জাসমন্নাহারো. ইন্দ্রিযস্স তদভিমুখভাৰো আৰজ্জনায চ আরম্মণকরণং ৰিসযস্স পরিক্খততা অভিসঙ্খততা ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰকরণন্তি অত্থো.
সুখৰেদনাযমেৰ লব্ভতি অস্সাদভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ৰিস্সৰিতাযাতি অরহতায. অনেকত্থত্তা হি ধাতূনং অরহত্থো ৰিপুব্বো সুসদ্দো. ৰিস্সৰং ৰা সজনং ৰসিতা কামকারিতা ৰিস্সৰিতা. আরম্মণরসেকদেসমেৰ অনুভৰন্তীতি ইদং ফুসনাদিকিচ্চং একদেসানুভৰনমিৰ হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ৰেদযিতসভাৰো এৰ হি অনুভৰনন্তি. ফুসনাদিভাৰেন ৰা আরম্মণগ্গহণং একদেসানুভৰনং, ৰেদযিতভাৰেন গহণং যথাকামং সব্বানুভৰনং. এৰং সভাৰানেৰ তানি গহণানীতি ন ৰেদনায ৰিয ফস্সাদীনম্পি যথাসককিচ্চকরণেন সামিভাৰানুভৰনং চোদেতব্বং. অযং ইধাতি এতেন পঞ্চসু ৰেদনাসু ইমস্মিং চিত্তে অধিপ্পেতং সোমনস্সৰেদনং ৰদতি, তস্মা অসোমনস্সৰেদনং অপনেত্ৰা গহিতায সোমনস্সৰেদনায সমানা ইট্ঠাকারসম্ভোগরসতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
নিমিত্তেন পুনসঞ্জাননকিচ্চা পচ্চাভিঞ্ঞাণরসা. পুনসঞ্জাননস্স পচ্চযো পুনসঞ্জাননপচ্চযো, তদেৰ নিমিত্তং পুন…পে… নিমিত্তং, তস্স করণং পুন…পে… করণং. পুনসঞ্জাননপচ্চযভূতং ৰা নিমিত্তকরণং পুন…পে… করণং, তদস্সা কিচ্চন্তি অত্থো. পুনসঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকরণং নিমিত্তকারিকায নিমিত্তেন সঞ্জানন্তিযা চ সব্বায সঞ্ঞায সমানং ৰেদিতব্বং. ঞাণমেৰ অনুৰত্ততি, তস্মা অভিনিৰেসকারিকা ৰিপরীতগ্গাহিকা চ ন হোতীতি অধিপ্পাযো. এতেনুপাযেন সমাধিসম্পযুত্তায অচিরট্ঠানতা চ ন হোতীতি দট্ঠব্বা.
অভিসন্দহতীতি পবন্ধতি পৰত্তেতি. চেতনাভাৰো ব্যাপারভাৰো. দিগুণুস্সাহাতি ন দিগুণং ৰীরিযযোগং সন্ধায ৰুত্তং, অত্তনো এৰ পন ব্যাপারকিচ্চস্স মহন্তভাৰং দীপেতি. উস্সাহনভাৰেনাতি আদরভাৰেন. সা হি সযং আদরভূতা সম্পযুত্তে আদরযতীতি.
ৰিজাননং আরম্মণস্স উপলদ্ধি. সন্দহনং চিত্তন্তরস্স অনুপ্পবন্ধনং. চক্খুনা হি দিট্ঠন্তি চক্খুনা দট্ঠব্বং. যথা ‘‘দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাত’’ন্তি দট্ঠব্বাদি ৰুচ্চতি, এৰমিধাপি ৰেদিতব্বং. চক্খুনা হীতিআদীসু চক্খুনা…পে… মনসা দ্ৰারেনাতি অত্থো. নগরগুত্তিকস্স ৰিয চিত্তস্স আরম্মণৰিভাৰনমত্তং উপধারণমত্তং উপলদ্ধিমত্তং কিচ্চং, আরম্মণপটিৰেধনপচ্চাভিঞ্ঞাণাদি পন কিচ্চং পঞ্ঞাসঞ্ঞাদীনন্তি ৰেদিতব্বং. পুরিমনিদ্দিট্ঠন্তি সমযৰৰত্থানে নিদ্দিট্ঠং. ভাৰেন্তো ৰিয ন ন উপ্পজ্জতি, কিন্তু উপ্পজ্জতীতি দস্সেতুং ‘‘চিত্তং হোতী’’তি ৰুত্তন্তি এতং হোতি-সদ্দস্স উপ্পজ্জতি-সদ্দস্স চ সমানত্থত্তে সতি যুজ্জেয্য, তদত্থত্তে চ তত্থ উপ্পন্নং হোতীতি ন ৰুচ্চেয্য. ন হি যুত্তং উপ্পন্নং উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং. চিত্তস্স চ উপ্পন্নতা সমযৰৰত্থানে ৰুত্তা এৰাতি কিং তস্স পুন উপ্পত্তিদস্সনেন. যেন চ সমযৰৰত্থানং কতং, তস্স নিদ্দেসো ন ন সক্কা কাতুন্তি কিং তং নিদ্দেসত্থং উদ্দেসেন দুতিযেন, নিদ্দেসেনেৰ চ ফস্সাদীহি চ অঞ্ঞত্তং চিত্তস্স সিজ্ঝতীতি কিং তদত্থেন পুন ৰচনেন, অঞ্ঞপ্পযোজনত্তা পন পুরিমস্স চিত্তৰচনস্স পচ্ছিমং ৰুত্তং. পুরিমঞ্হি সমযৰৰত্থানত্থমেৰ ৰুত্তং, ন ৰৰত্থিতসমযে ৰিজ্জমানধম্মদস্সনত্থং, ইতরঞ্চ তস্মিং সমযে ৰিজ্জমানধম্মদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন সমযৰৰত্থানত্থং, ন চ অঞ্ঞদত্থং ৰচনং অঞ্ঞদত্থং ৰদতি, ন চ লেসেন ৰুত্তোতি কত্ৰা মহাকারুণিকো অত্থং পাকটং ন করোতীতি.
ফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ঝানঙ্গরাসিৰণ্ণনা
ৰিতক্কেতীতি ধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তুনিৰত্তনত্থং ধম্মমেৰ কত্তারং নিদ্দিসতি. তস্স পন ৰসৰত্তিভাৰনিৰারণত্থং ‘‘ৰিতক্কনং ৰা’’তি ভাৰনিদ্দেসো. রূপং রূপন্তি পথৰী পথৰীতি ৰা আকোটেন্তো ৰিয হোতীতি আকোটনলক্খণো. আদিতো, অভিমুখং ৰা হননং আহননং, পরিতো, পরিৰত্তেত্ৰা ৰা আহননং পরিযাহননং. ৰিচারতো ওল়ারিকট্ঠেন ৰিচারস্সেৰ পুব্বঙ্গমট্ঠেন অনুরৰতো ওল়ারিকো তস্স চ পুব্বঙ্গমো ঘণ্টাভিঘাতো ৰিয হোতি ৰিতক্কো. সো যথা ঘণ্টাভিঘাতো পঠমাভিনিপাতো হোতি, এৰং আরম্মণাভিমুখনিরোপনট্ঠেন পঠমাভিনিপাতো হোতি. ৰিপ্ফারৰাতি ৰিচলনযুত্তো. অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তিযন্তি উপচারে ৰা অপ্পনাযং ৰা সন্তানেন পৰত্তিযং. তত্থ হি ৰিতক্কো নিচ্চলো হুত্ৰা আরম্মণং অনুপৰিসিত্ৰা পৰত্ততি. মণ্ডলন্তি খলমণ্ডলং.
পিণযতীতি তপ্পেতি, ৰড্ঢেতি ৰা. ফরণরসাতি পণীতরূপেহি কাযস্স ব্যাপনরসা. উদগ্গভাৰো ওদগ্যং. খুদ্দিকা লহুং লোমহংসনমত্তং কত্ৰা ভিন্না ন পুন উপ্পজ্জতি. খণিকা বহুলং উপ্পজ্জতি. উব্বেগতো ফরণা নিচ্চলত্তা চিরট্ঠিতিকত্তা চ পণীততরা. পস্সদ্ধিযা নিমিত্তভাৰেন গব্ভং গণ্হন্তী. অপ্পনাসম্পযুত্তাৰ পীতি অপ্পনাসমাধিপূরিকাতি কত্ৰা সা ঠপিতা. ইতরা দ্ৰে খণিকোপচারসমাধিপূরিকা পীতী.
সমাধিচিত্তেনাতি সমাধিসহিতচিত্তেন. অৰিসারো অত্তনো এৰ অৰিসরণসভাৰো. অৰিক্খেপো সম্পযুত্তানং অৰিক্খিত্ততা. যেন সম্পযুত্তা অৰিক্খিত্তা হোন্তি, সো ধম্মো অৰিক্খেপোতি. ৰিসেসতোতি যেভুয্যেন. সুখৰিরহিতোপি হি অত্থি সমাধীতি. পদীপনিদস্সনেন সন্তানট্ঠিতিভাৰং সমাধিস্স দস্সেতি.
ঝানঙ্গরাসিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইন্দ্রিযরাসিৰণ্ণনা
সদ্দহন্তি এতাযাতি সদ্দহনকিরিযায পৰত্তমানানং ধম্মানং তত্থ আধিপচ্চভাৰেন সদ্ধায পচ্চযতং দস্সেতি. তস্সা হি ধম্মানং তথাপচ্চযভাৰে সতি ‘‘পুগ্গলো সদ্দহতী’’তি ৰোহারো হোতি. পসাদনীযট্ঠানেসু পসাদস্স পটিপক্খভূতং অকুসলং অস্সদ্ধিযং মিচ্ছাধিমোক্খো চ. পসাদভূতো নিচ্ছযো ৰত্থুগতো অধিমোক্খলক্খণং, ন যেৰাপনকাধিমোক্খোতি. ইন্দট্ঠং কারেতীতি ‘‘মং অন্তরেন তুম্হাকং অধিমুচ্চনং নত্থি, মযা সদ্দহথা’’তি ৰিয অত্তানং অনুৰত্তেতি সম্পযুত্তধম্মে. এৰং সেসেসুপি. পক্খন্দনন্তি সংসীদনং. পঙ্কো কদ্দমতো ঘনীভূতো হোতি. পণকং পিচ্ছিলং উদকমলং. পীতং উদকং. ওকপ্পনলক্খণাতি অনুপৰিসিত্ৰা এৰমেতন্তি কপ্পনলক্খণা. অকলুসভাৰো অকালুসিযং, অনাৰিলভাৰোতি অত্থো. বুদ্ধাদিৰত্থূনি সদ্ধেয্যানি. সপ্পুরিসূপসেৰনসদ্ধম্মসৰনযোনিসোমনসিকারধম্মানুধম্মপটিপত্তিযো সোতাপত্তিযঙ্গানি. কুসলধম্মানং আদানে হত্থো ৰিয, সব্বসম্পত্তিনিপ্ফাদনে ৰিত্তং ৰিয, অমতকসিফলফলনে বীজং ৰিয দট্ঠব্বা.
ৰীরভাৰোতি যেন ৰীরো নাম হোতি, সো ধম্মোতি অত্থো. অনুবলপ্পদানং পগ্গহো. মগ্গো গন্তব্বো হোতি, মগ্গো গতো, কম্মং কত্তব্বং, কম্মং কতং, অপ্পমত্তকো আবাধো উপ্পন্নো, গিলানা ৰুট্ঠিতো হোতি অচিরৰুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা, গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায চরন্তো ন লভতি লূখস্স ৰা পণীতস্স ৰা ভোজনস্স যাৰদত্থং পারিপূরিং, লভতি…পে… পারিপূরিন্তি এতানি অনুরূপপচ্চৰেক্খণাসহিতানি অট্ঠ ৰীরিযারম্ভৰত্থূনি তংমূলকানি ৰা পচ্চৰেক্খণানি.
চিরকতাদিআরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৰা আরম্মণস্স উপট্ঠানং. উদকে অলাবু ৰিয আরম্মণং পিলৰিত্ৰা গন্তুং অপ্পদানং পাসাণস্স ৰিয নিচ্চলস্স আরম্মণস্স ঠপনং সারণং অসম্মুট্ঠতাকরণং অপিলাপনং. অপিলাপে করোতি অপিলাপেতি. গতিযোতি নিপ্ফত্তিযো সম্ভৰতো ফলতো চ. অপরো নযোতি রসাদিদস্সনত্থং আরদ্ধং. সম্মোসপচ্চনীকং কিচ্চং অসম্মোসো, ন সম্মোসাভাৰমত্তং. সতিযা ৰত্থুভূতা কাযাদযো কাযাদিসতিপট্ঠানা, সতিযোযেৰ ৰা পুরিমা পচ্ছিমানং পদট্ঠানং.
ৰিক্খেপস্স উদ্ধচ্চস্স. পঞ্ঞাপেতীতি পকারেহি জানাপেতি. একালোকা হোতীতি ৰিপস্সনুপক্কিলেসোভাসং সন্ধাযাহ. মনতে ৰিজানাতি এতেনাতি ৰা মনো, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চা’’তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫) কারণভাৰেন মনো ৰুত্তো. সব্বো হি মনো অত্তনো অনন্তরস্স ৰিঞ্ঞাণস্স কারণন্তি. ৰিজানাতীতি পরিচ্ছিন্নোপলদ্ধিৰসেন জানাতি, ন সঞ্ঞাপঞ্ঞা ৰিয সঞ্জাননপটিৰিজ্ঝনৰসেন.
পীতিসোমনস্সসম্পযোগতোতি ৰুত্তে যেন যোগা সুমনো হোতি, তং সোমনস্সন্তি ৰুচ্চতীতি পীতিযা চ সোমনস্সভাৰো আপজ্জতি, তস্মা ৰিনাপি কাযেন ৰত্থুনা সাতৰেদনাসম্পযোগতোতি যোজেতব্বং. এৰঞ্চ নিপ্পীতিকং সোমনস্সঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি, পীতিউপলক্খিতং ৰা সোমনস্সং সপ্পীতিকং নিপ্পীতিকঞ্চ সোমনস্সন্তি অত্থো দট্ঠব্বো.
পৰত্তসন্ততাধিপতেয্যন্তি পৰত্তসঙ্খাতায সন্ততিযা অধিপতিভূতং. জীৰিতিন্দ্রিযস্স হি অত্তনো ৰিজ্জমানক্খণে অনুপালেন্তস্স অনন্তরঞ্চ সানুপালনানং উপ্পত্তিযা হেতুভূতস্স ৰসেন পৰত্তং চিরট্ঠিতিকং হোতি, তংতংকম্মৰিসেসেন ৰিসেসযুত্তং যাৰ চুতি অৰিসেসেন ৰা যাৰ পরিনিব্বানং অৰিচ্ছিন্নং পৰত্ততি জীৰমানতাৰিসেসযুত্তঞ্চাতি রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযানং সমানলক্খণাদিং ৰত্তুং ‘‘অত্তনা অৰিনিভুত্তধম্মান’’ন্তি আহ. অনুপালেতব্বানং অত্থিক্খণেযেৰ. অসতি হি অনুপালেতব্বে উপ্পলাদিম্হি কিং উদকং অনুপালেয্যাতি. তস্স তস্সাতি অনুপালনাদিকস্স. সাধনতোতি সাধনেন. তংসাধনঞ্চ জীৰমানৰিসেসপচ্চযভাৰতো.
ইন্দ্রিযরাসিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মগ্গঙ্গরাসিৰণ্ণনা
সম্মাতি অৰিপরীতনিয্যানিকভাৰেন. পসত্থতা চ এৰমেৰ দট্ঠব্বা.
বলরাসিৰণ্ণনা
অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযকারণা. উভযপদৰসেনাতি সদ্ধাপদং বলপদন্তি এৰমাদিপদদ্ৰযৰসেন. নিযকজ্ঝত্তং জাতিআদিসমুট্ঠানং এতিস্সাতি অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা. গরুনা কিস্মিঞ্চি ৰুত্তে গারৰৰসেন পতিস্সৰনং পতিস্সৰো, সহ পতিস্সৰেন সপ্পতিস্সৰং, পতিস্সৰভূতং তংসভাগঞ্চ যংকিঞ্চি গারৰন্তি অত্থো. জাতিআদিমহত্তপচ্চৰেক্খণেন উপ্পজ্জমানা চ হিরী তত্থ গারৰৰসেন পৰত্ততীতি ‘‘সপ্পতিস্সৰলক্খণা’’তি ৰুচ্চতি. ৰজ্জং ভাযতি তঞ্চ ভযতো পস্সতীতি ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰী. এৰংসভাৰং ওত্তপ্পং. হিরী পাপধম্মে গূথং ৰিয পস্সতি, ওত্তপ্পং উণ্হং ৰিয. দাযজ্জং নৰলোকুত্তরধম্মাদি. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানাদিতা চ হিরীওত্তপ্পানং তত্থ তত্থ পাকটভাৰেন ৰুত্তা, ন পন তেসং কদাচি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিপ্পযোগা. ন হি লজ্জনং নিব্ভযং পাপভযং ৰা অলজ্জনং হোতীতি.
মূলরাসিৰণ্ণনা
অগেধো অনভিজ্ঝনং অনভিকঙ্খনং. অনল্লীনো ভাৰো অধিপ্পাযো এতস্সাতি অনল্লীনভাৰো, এৰঞ্হি উপমায সমেতি. অনুকূলমিত্তো অনুৰত্তকো. ৰিনযরসোতি ৰিনযনরসো. অদোসো দুস্সীল্যমলস্সাতি ইদং দুস্সীল্যস্স দোসসমুট্ঠানতং দোসূপনিস্সযতঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. অভাৰনাযাতি ‘‘তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন ভাৰনাইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেন ভাৰনা তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন ভাৰনা আসেৰনট্ঠেন ভাৰনা’’তি এৰং ৰুত্তায পঞ্ঞাসাধনায ভাৰনায অপ্পৰত্তি, তপ্পটিপক্খভূতা ৰা অকুসলা অভাৰনা. নিগ্গুণেপি গুণগ্গহণং অধিকগ্গহণং. ৰিজ্জমানম্পি গুণং ৰিদ্ধংসেত্ৰা গহণং ঊনগ্গহণং. চতুৰিপল্লাসগ্গহণং ৰিপরীতগ্গহণং.
যাথাৰসভাৰেতি ‘‘এত্তকো এতস্স গুণো, এত্তকো দোসো’’তি গুণদোসানং সভাৰে ‘‘জরাধম্মো জীরতি, তং কুতেত্থ লব্ভা মা জীরী’’তি এৰমাদিপচ্চৰেক্খণসম্ভৰতো. অলোভেন চ গহট্ঠানং খেত্তৰত্থাদীসু ৰিৰাদাভাৰতো. অমোহেন পব্বজিতানং দিট্ঠিগতৰিৰাদাভাৰতো. কামরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধা হি গহট্ঠা গহট্ঠেহি ৰিৰদন্তি, দিট্ঠিরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধা সমণা সমণেহীতি. রাগৰসেন মিত্তসন্থৰো দোসৰসেন ৰিরোধো চ তব্বিসেসেন উপগমাপগমা, আরম্মণে ৰা রূপাদিম্হি অনুরোধৰিরোধা. অমজ্ঝত্তভাৰস্স পটিঘানুনযসঙ্খাতস্স মোহেন পৰত্তি. সুখৰিপরিণামে দুক্খসমাযোগে চ পটিঘপৰত্তিযং ৰেদনাপরিগ্গহো ন সিজ্ঝতীতি অদোসানুভাৰেন ৰেদনাসতিপট্ঠানং সিজ্ঝতি. দিব্বৰিহারস্সাতি চতুন্নং ঝানানং. অরিযৰিহারো ফলসমাপত্তি. মোহেন অৰিচারেন্তো উদাসীনপক্খেসুপি সত্তসঙ্খারেসু সব্বেসু অভিসঙ্গং করোতীতি অমূল়্হস্স তদভাৰো ৰেদিতব্বো. দুক্খদস্সনস্স আসন্নপটিপক্খত্তা দোসস্স তপ্পটিপক্খেন অদোসেন দুক্খদস্সনং হোতি.
কম্মপথরাসিৰণ্ণনা
সুখাদীনি অত্তনো ন ব্যাপাদেতি ন ৰিনাসেতি পরস্স চাতি দট্ঠব্বং. কম্মপথতাতংসভাগতাহি কম্মপথৰসেন.
পস্সদ্ধাদিযুগলৰণ্ণনা
দরথো সারম্ভো, দুক্খদোমনস্সপচ্চযানং উদ্ধচ্চাদিকানং কিলেসানং চতুন্নং ৰা খন্ধানং এতং অধিৰচনং. উদ্ধচ্চপ্পধানা কিলেসা উদ্ধচ্চাদিকিলেসা, উদ্ধচ্চং ৰা আদিং কত্ৰা সব্বকিলেসে সঙ্গণ্হাতি. সুৰণ্ণৰিসুদ্ধি ৰিযাতি যথা সুৰণ্ণৰিসুদ্ধি অলঙ্কারৰিকতিৰিনিযোগক্খমা, এৰং অযম্পি হিতকিরিযাৰিনিযোগক্খমা.
সমং, সমন্ততো ৰা পকারেহি জাননং সম্পজঞ্ঞং. চেতিযৰন্দনাদিঅত্থং অভিক্কমাদীসু অত্থানত্থপরিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সতি চ অত্থে সপ্পাযাসপ্পাযরূপাদিপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. গোচরগামাভিক্কমনাদীসু কম্মট্ঠানাৰিজহনং গোচরসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমনাদীনং ধাতুআদিৰসেন পৰিচযো অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. সব্বকম্মট্ঠানভাৰনানুযুত্তানং সব্বযোগীনং সব্বদা উপকারকা ইমে দ্ৰে ধম্মা পারিপন্থকহরণতো ভাৰনাৰড্ঢনতো চ. যথাহ ‘‘দ্ৰে ধম্মা বহুকারা সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চা’’তি (দী. নি. ৩.৩৫২). যুগে নদ্ধা ৰিযাতি যুগনদ্ধা, অঞ্ঞমঞ্ঞং নিমিত্তভাৰেন সমং পৰত্তাতি অত্থো. ‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০; পটি. ম. ২.১) হি সুত্তে এতেসং যুগনদ্ধতা ৰুত্তা. সব্বকুসলধম্মেসু লীনুদ্ধচ্চাভাৰো এতেহি দ্ৰীহি সমং যুত্তেহীতি ‘‘ৰীরিযসমাধিযোজনত্থাযা’’তি আহ, যোগৰচনত্থাযাতি অত্থো.
যেৰাপনকৰণ্ণনা
রূপাভাৰেনাতি রুপ্পনাভাৰেন. ধম্মাতি এতস্স অত্থো সভাৰতো উপলব্ভমানাতি. মেত্তাপুব্বভাগোতি অপ্পনাপ্পত্তায মেত্তায পুব্বভাগো, পরিকম্মমেত্তা এতস্মিং চিত্তে অত্থীতি অত্থো. ৰিরতিৰসেনাতি ৰচীপৰত্তিযা ন পূরেতি, কিন্তু ৰিরতিযোগেনাতি অত্থো. অপণ্ণকঙ্গানীতি অৰিরদ্ধঙ্গানি. যথা তথা ৰা আরম্মণে ৰিনিচ্ছযনং অধিমুচ্চনং. ন হি অনধিমুচ্চন্তো পাণাতিপাতাদীসু দানাদীসু ৰা পৰত্ততি, সদ্ধা পন পসাদনীযেসু পসাদাধিমোক্খোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. দারকস্স ৰিয ইতো চিতো চ সংসপ্পনস্স করিস্সামি ন করিস্সামীতি অৰিনিচ্ছযস্স পটিপক্খকিরিযা অসংসপ্পনং. পুরিমমনতোতি ভৰঙ্গতো. ৰিসদিসং ৰীথিজৰনং মনং করোতীতি মনসিকারসামঞ্ঞেন ৰীথিজৰনপটিপাদকে দস্সেতি. তেসু ধম্মেসূতি চিত্তচেতসিকধম্মেসু. অতদারম্মণত্তেপি হি তেসু সমপ্পৰত্তেসু উদাসীনভাৰতো তত্রমজ্ঝত্ততাতি ৰুচ্চতি. অলীনানুদ্ধতপ্পৰত্তিপচ্চযত্তা ঊনাধিকনিৰারণরসা. কাযদুচ্চরিতাদিৰত্থূনন্তি পাণাদীনং. অমদ্দনা মদ্দনপটিপক্খভাৰোৰ.
তংতংরাসিকিচ্চৰসেন ৰিভাগরহিতা অৰিভত্তিকা. এত্থাতি এতেসু সৰিভত্তিকেসু দুতিযট্ঠানাদীসুপি ভাজিযমানেসু অপুব্বং নত্থীতি অত্থো. পদং পূরিতন্তি ঝানাদিপদং পঞ্চকাদিৰসেন পূরিতং. পঞ্চ হি অঙ্গানি ঝানপদস্স অত্থো, তেসু একস্মিঞ্চ ঊনে ঝানপদং ঊনং হোতীতি. পদসমূহো পদকোট্ঠাসো ৰা তং তমেৰ ৰা পদং, অৰুত্তং হাপিতং নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পূরিত’’ন্তি. ৰুত্তস্মিঞ্ঞেৰ ৰুচ্চমানে অনেকেসং পুরিসসদ্দানং ৰিয কোচি সম্বন্ধো নত্থীতি মঞ্ঞমানো আহ ‘‘অননুসন্ধিকা কথা’’তি. অন্তরন্তরা ৰুত্তস্মিঞ্ঞেৰ ৰুচ্চমানে অনুক্কমেন ধম্মা কথিতা ন হোন্তীতি আহ ‘‘উপ্পটিপাটিযা’’তি. ফস্সপঞ্চমকরাসি সব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণৰসেন চতুক্খন্ধতপ্পচ্চযসঙ্গহৰসেন চ ৰুত্তো. যথাৰুত্তেসু পন রাসীসু একরাসিকিচ্চস্সপি অভাৰা ছন্দাদযো যেৰাপনকৰসেন ৰুত্তা. ৰুত্তানম্পি চ ধম্মানং যথা ৰেদনাদীনং ঝানঙ্গাদিভাৰো ৰুত্তো, ন এৰং সোৰচস্সতাকল্যাণমিত্ততাদিৰিসেসো ৰুত্তোতি তস্স সঙ্গণ্হনত্থং কেচি ধম্মে ৰিসুং ঠপেত্ৰা তে চ তঞ্চ ৰিসেসং ‘‘যে ৰা পনা’’তি আহ. ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰা সাৰসেসে ধম্মে ৰত্ৰা ‘‘যে ৰা পনা’’তি ৰুত্তং.
যেৰাপনকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধম্মুদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.