সমথকম্মট্ঠানং

চরিতভেদৰণ্ণনা

৩. রাগো ৰ চরিতা পকতীতি রাগচরিতা. এৰং দোসচরিতাদযোপি. চরিতসঙ্গহোতি মূলচরিতৰসেন পুগ্গলসঙ্গহো, সংসগ্গৰসেন পন তেসট্ঠি চরিতা হোন্তি. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘রাগাদিকে তিকে সত্ত, সত্ত সদ্ধাদিকে তিকে;

একদ্ৰিতিকমূলম্হি, মিস্সতো সত্তসত্তক’’ন্তি.

এত্থ হি রাগচরিতা দোসচরিতা মোহচরিতা রাগদোসচরিতা রাগমোহচরিতা দোসমোহচরিতা রাগদোসমোহচরিতাতি এৰং রাগাদিকে তিকে সত্তকমেকং. তথা সদ্ধাচরিতা বুদ্ধিচরিতা ৰিতক্কচরিতা সদ্ধাবুদ্ধিচরিতা সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কচরিতা বুদ্ধিৰিতক্কচরিতা সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কচরিতাতি সদ্ধাদিকেপি তিকে একন্তি এৰং দ্ৰে তিকে অমিস্সেত্ৰা চুদ্দস চরিতা হোন্তি. রাগাদিতিকে পন একদ্ৰিতিকমূলৰসেন সদ্ধাদিতিকেন সহ যোজিতে রাগসদ্ধাচরিতা রাগবুদ্ধিচরিতা রাগৰিতক্কচরিতা রাগসদ্ধাবুদ্ধিচরিতা রাগসদ্ধাৰিতক্কচরিতা রাগবুদ্ধিৰিতক্কচরিতা রাগসদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কচরিতাতি রাগমূলনযে একং সত্তকং, তথা ‘‘দোসসদ্ধাচরিতা দোসবুদ্ধিচরিতা দোসৰিতক্কচরিতা’’ত্যাদিনা দোসমূলনযেপি একং, ‘‘মোহসদ্ধাচরিতা’’ত্যাদিনা মোহমূলনযেপি একন্তি এৰং একমূলনযে সত্তকত্তযং হোতি. যথা চেত্থ, এৰং দ্ৰিমূলকনযেপি ‘‘রাগদোসসদ্ধাচরিতা রাগদোসবুদ্ধিচরিতা রাগদোসৰিতক্কচরিতা’’ত্যাদিনা সত্তকত্তযং. তিমূলকনযে পন ‘‘রাগদোসমোহসদ্ধাচরিতা’’ত্যাদিনা একং সত্তকন্তি এৰং মিস্সতো সত্তসত্তকৰসেন একূনপঞ্ঞাস চরিতা হোন্তি. ইতি ইমা একূনপঞ্ঞাস, পুরিমা চ চুদ্দসাতি তেসট্ঠি চরিতা দট্ঠব্বা. কেচি পন দিট্ঠিযা সদ্ধিং ‘‘চতুসট্ঠী’’তি ৰণ্ণেন্তি.

চরিতভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৰনাভেদৰণ্ণনা

৪. ভাৰনায পটিসঙ্খারকম্মভূতা, আদিকম্মভূতা ৰা পুব্বভাগভাৰনা পরিকম্মভাৰনা নাম. নীৰরণৰিক্খম্ভনতো পট্ঠায গোত্রভূপরিযোসানা কামাৰচরভাৰনা উপচারভাৰনা নাম. অপ্পনায সমীপচারিত্তা গামূপচারাদযো ৰিয. মহগ্গতভাৰপ্পত্তা অপ্পনাভাৰনা নাম অপ্পনাসঙ্খাতৰিতক্কপমুখত্তা. সম্পযুত্তধম্মেহি আরম্মণে অপ্পেন্তো ৰিয পৰত্ততীতি ৰিতক্কো অপ্পনা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা ব্যপ্পনা’’তি (ধ. স. ৭) নিদ্দিট্ঠো. তপ্পমুখতাৰসেন পন সব্বেপি মহগ্গতানুত্তরঝানধম্মা ‘‘অপ্পনা’’তি ৰুচ্চন্তি.

ভাৰনাভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিমিত্তভেদৰণ্ণনা

৫. পরিকম্মস্স নিমিত্তং আরম্মণত্তাতি পরিকম্মনিমিত্তং, কসিণমণ্ডলাদি. তদেৰ চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয মনসা উগ্গহেতব্বং নিমিত্তং, উগ্গণ্হন্তস্স ৰা নিমিত্তন্তি উগ্গহনিমিত্তং. তপ্পটিভাগং ৰণ্ণাদিকসিণদোসরহিতং নিমিত্তং উপচারপ্পনানং আরম্মণত্তাতি পটিভাগনিমিত্তং.

৬. পথৰীযেৰ কসিণং একদেসে অট্ঠত্ৰা অনন্তস্স ফরিতব্বতায সকলট্ঠেনাতি পথৰীকসিণং, কসিণমণ্ডলং. পটিভাগনিমিত্তং, তদারম্মণঞ্চ ঝানং ‘পথৰীকসিণ’ন্তি ৰুচ্চতি. তথা আপোকসিণাদীসুপি. তত্থ পথৰাদীনি চত্তারি ভূতকসিণানি. নীলাদীনি চত্তারি ৰণ্ণকসিণানি, পরিচ্ছিন্নাকাসো আকাসকসিণং, চন্দাদিআলোকো আলোককসিণন্তি দট্ঠব্বং.

৭. উদ্ধং ধুমাতং সূনং ছৰসরীরং উদ্ধুমাতং, তদেৰ কুচ্ছিতট্ঠেনউদ্ধুমাতকং. এৰং সেসেসুপি. সেতরত্তাদিনা ৰিমিস্সিতং যেভুয্যেন নীলৰণ্ণং ছৰসরীরং ৰিনীলকং ৰিসেসতো নীলকন্তি কত্ৰা. ৰিস্সৰন্তপুব্বকং ৰিপুব্বকং. মজ্ঝে দ্ৰিধা ছিন্নং ৰিচ্ছিদ্দকং. সোণসিঙ্গালাদীহি ৰিৰিধাকারেন খাযিতং ৰিক্খাযিতকং. সোণসিঙ্গালাদীহি ৰিৰিধেনাকারেন খণ্ডিত্ৰা তত্থ তত্থ খিত্তং ৰিক্খিত্তকং. কাকপদাদিআকারেন সত্থেন হনিত্ৰা ৰিৰিধং খিত্তং হতৰিক্খিত্তকং. লোহিতপগ্ঘরণকং লোহিতকং. কিমিকুলপগ্ঘরণকং পুল়ৰকং. অন্তমসো একম্পি অট্ঠি অট্ঠিকং.

৮. অনু অনু সরণং অনুস্সতি, অরহতাদিবুদ্ধগুণারম্মণা অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি. স্ৰাক্খাততাদিধম্মগুণারম্মণা অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি. সুপ্পটিপন্নতাদিসংঘগুণারম্মণা অনুস্সতি সংঘানুস্সতি. অখণ্ডতাদিনা সুপরিসুদ্ধস্স অত্তনো সীলগুণস্স অনুস্সরণং সীলানুস্সতি. ৰিগতমলমচ্ছেরতাদিৰসেন অত্তনো চাগানুস্সরণং চাগানুস্সতি. ‘‘যেহি সদ্ধাদীহি সমন্নাগতা দেৰা দেৰত্তং গতা, তাদিসা গুণা মযি সন্তী’’তি এৰং দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰা অত্তনো সদ্ধাদিগুণানুস্সরণং দেৰতানুস্সতি. সব্বদুক্খূপসমভূতস্স নিব্বানস্স গুণানুস্সরণং উপসমানুস্সতি. জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদভূতস্স মরণস্স অনুস্সরণং মরণানুস্সতি. কেসাদিকাযকোট্ঠাসে গতা পৰত্তা সতি কাযগতাসতি. আনঞ্চ অপানঞ্চ আনাপানং, অস্সাসপস্সাসা, তদারম্মণা সতি আনাপানস্সতি.

৯. মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, মিত্তেসু ভৰাতি ৰা মেত্তা, সা সত্তানং হিতসুখূপসংহরণলক্খণা. পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা করুণা. পরসম্পত্তিপমোদলক্খণা মুদিতা. ইট্ঠানিট্ঠেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তিলক্খণা উপেক্খা. অপ্পমাণসত্তারম্মণত্তা অপ্পমঞ্ঞা. উত্তমৰিহারভাৰতো, উত্তমানং ৰা ৰিহারভাৰতো ব্রহ্মৰিহারো.

১০. গমনপরিযেসনপরিভোগাদিপচ্চৰেক্খণৰসেন কবল়ীকারাহারে পটিকূলন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা আহারে পটিকূলসঞ্ঞা.

১১. পথৰীধাতুআদীনং চতুন্নং ধাতূনং সলক্খণতো কেসাদিসসম্ভারাদিতো চ ৰৰত্থানং চতুধাতুৰৰত্থানং.

১২. অরূপে আরম্মণে পৰত্তা আরুপ্পা.

নিমিত্তভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সপ্পাযভেদৰণ্ণনা

১৩. ইদানি তস্স তস্স পুগ্গলস্স চরিতানুকূলকম্মট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘চরিতাসু পনা’’ত্যাদিমাহ. রাগো ৰ চরিতং পকতি এতস্সাতি রাগচরিতো, রাগবহুলো পুগ্গলো, রাগস্স উজুৰিপচ্চনীকভাৰতো অসুভকম্মট্ঠানং তস্স সপ্পাযং. আনাপানং মোহচরিতস্স, ৰিতক্কচরিতস্স চ সপ্পাযং বুদ্ধিৰিসযভাৰেন মোহপ্পটিপক্খত্তা, ৰিতক্কসন্ধাৰনস্স নিৰারকত্তা চ. ছ বুদ্ধানুস্সতিআদযো সদ্ধাচরিতস্স সপ্পাযা সদ্ধাৰুদ্ধিহেতুভাৰতো.

১৭. মরণউপসমসঞ্ঞাৰৰত্থানানি বুদ্ধিচরিতস্স সপ্পাযানি গম্ভীরভাৰতো বুদ্ধিযা এৰ ৰিসযত্তা.

১৮. সেসানীতি চতুব্বিধভূতকসিণআকাসআলোককসিণআরুপ্পচতুক্কৰসেন দসৰিধানি. তত্থাপীতি তেসু দসসু কম্মট্ঠানেসু. পুথুলং মোহচরিতস্স সপ্পাযং সম্বাধে ওকাসে চিত্তস্স ভিয্যোসোমত্তায সম্মুয্হনতো. খুদ্দকং ৰিতক্কচরিতস্স সপ্পাযং মহন্তারম্মণস্স ৰিতক্কসন্ধাৰনপচ্চযত্তা. উজুৰিপচ্চনীকতো চেৰ অতিসপ্পাযতায চেতং ৰুত্তং. রাগাদীনং পন অৰিক্খম্ভিকা, সদ্ধাদীনং ৰা অনুপকারিকা কসিণাদিভাৰনা নাম নত্থি.

সপ্পাযভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৰনাভেদৰণ্ণনা

১৯. সব্বত্থাপীতি চত্তালীসকম্মট্ঠানেসুপি নত্থি অপ্পনা, বুদ্ধগুণাদীনং পরমত্থভাৰতো, অনেকৰিধত্তা, একস্সপি গম্ভীরভাৰতো চ. বুদ্ধানুস্সতিআদীসু দসসু কম্মট্ঠানেসু অপ্পনাৰসেন সমাধিস্স পতিট্ঠাতুং অসক্কুণেয্যত্তা অপ্পনাভাৰং অপ্পত্ৰা সমাধি উপচারভাৰেন পতিট্ঠাতি. লোকুত্তরসমাধি, পন দুতিযচতুত্থারুপ্পসমাধি চ সভাৰধম্মেপি ভাৰনাৰিসেসৰসেন অপ্পনং পাপুণাতি. ৰিসুদ্ধিভাৰনানুক্কমৰসেন হি লোকুত্তরো অপ্পনং পাপুণাতি. আরম্মণসমতিক্কমভাৰনাৰসেন আরুপ্পসমাধি. অপ্পনাপ্পত্তস্সেৰ হি চতুত্থজ্ঝানসমাধিনো আরম্মণসমতিক্কমনমত্তং হোতি.

২১. পঞ্চপি ঝানানি এতেসমত্থি, তত্থ নিযুত্তানীতি ৰা পঞ্চকজ্ঝানিকানি.

২২. অসুভভাৰনায পটিকূলারম্মণত্তা চণ্ডসোতায নদিযা অরিত্তবলেন নাৰা ৰিয ৰিতক্কবলেনেৰ তত্থ চিত্তং পৰত্ততীতি অসুভকম্মট্ঠানে অৰিতক্কজ্ঝানাসম্ভৰতো ‘‘পঠমজ্ঝানিকা’’তি ৰুত্তং.

২৩. মেত্তাকরুণামুদিতানং দোমনস্সসহগতব্যাপাদৰিহিংসানভিরতীনং পহাযকত্তা দোমনস্সপ্পটিপক্খেন সোমনস্সেনেৰ সহগততা যুত্তাতি ‘‘মেত্তাদযো তযো চতুক্কজ্ঝানিকা’’তি ৰুত্তা.

২৪. ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তু, দুক্খা মুচ্চন্তু, লদ্ধসুখসম্পত্তিতো মা ৰিগচ্ছন্তূ’’তি মেত্তাদিৰসপ্পৰত্তব্যাপারত্তযং পহায কম্মস্সকতাদস্সনেন সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তভাৰনানিব্বত্তায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায বলৰতরত্তা উপেক্খাব্রহ্মৰিহারস্স সুখসহগতাসম্ভৰতো ‘‘উপেক্খা পঞ্চমজ্ঝানিকা’’তি ৰুত্তা.

ভাৰনাভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

গোচরভেদৰণ্ণনা

২৬. যথারহন্তি তংতংআরম্মণানুরূপতো. কস্সচি আরম্মণস্স অপরিব্যত্ততায ‘‘পরিযাযেনা’’তি ৰুত্তং.

২৭. কসিণাসুভকোট্ঠাসানাপানস্সতীস্ৰেৰ হি পরিব্যত্তনিমিত্তসম্ভৰোতি.

২৮. পথৰীমণ্ডলাদীসু নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাতি আদিম্হি তাৰ চতুপারিসুদ্ধিসীলং ৰিসোধেত্ৰা দসৰিধং পলিবোধং উপচ্ছিন্দিত্ৰা পিযগরুভাৰনীযাদিগুণসমন্নাগতং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অট্ঠারসৰিধং অননুরূপৰিহারং পহায পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে অনুরূপৰিহারে ৰিহরন্তস্স কেসনখহরণাদিখুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৰা কসিণমণ্ডলাদীনি পুরতো কত্ৰা আনাপানকোট্ঠাসাদীসু চিত্তং ঠপেত্ৰা নিসীদিত্ৰা ‘‘পথৰী পথৰী’’ত্যাদিনা তংতংভাৰনানুক্কমেন পথৰীকসিণাদীসু তংতদারম্মণেসু নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্স. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পন ভাৰনা ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৪ আদযো) গহেতব্বা. দুৰিধম্পি হি ভাৰনাৰিধানং ইধ আচরিযেন অতিসঙ্খেপতো ৰুত্তং, তদত্থদস্সনত্থঞ্চ ৰিত্থারনযে আহরিযমানে অতিপ্পপঞ্চো সিযাতি মযম্পি তং ন ৰিত্থারেস্সাম. যদা পন তং নিমিত্তং চিত্তেন সমুগ্গহিতন্তি এৰং পৰত্তানুপুব্বভাৰনাৰসেন যদা তং পরিকম্মনিমিত্তং চিত্তেন সম্মা উগ্গহিতং হোতি. মনোদ্ৰারস্স আপাথমাগতন্তি চক্খুং নিম্মীলেত্ৰা, অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৰা ৰা মনসি করোন্তস্স কসিণমণ্ডলসদিসমেৰ হুত্ৰা মনোদ্ৰারিকজৰনানং আপাথং আগতং হোতি.

২৯. সমাধিযতীতি ৰিসেসতো চিত্তেকগ্গতাপত্তিযা সমাহিতা হোতি.

৩০. চিত্তসমাধানৰসেন পুগ্গলোপি সমাহিতোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘তথা সমাহিতস্সা’’তি. তপ্পটিভাগন্তি উগ্গহনিমিত্তসদিসং, ততোযেৰ হি তং ‘‘পটিভাগনিমিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তং পন উগ্গহনিমিত্ততো অতিপরিসুদ্ধং হোতি. ৰত্থুধম্মৰিমুচ্চিতন্তি পরমত্থধম্মতো ৰিমুত্তং, ৰত্থুধম্মতো ৰা কসিণমণ্ডলগতকসিণদোসতো ৰিনিমুত্তং. ভাৰনায নিব্বত্তত্তা ভাৰনামযং. সমপ্পিতন্তি সুট্ঠু অপ্পিতং.

৩১. ততো পট্ঠাযাতি পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায.

৩৩. পঞ্চসু ঝানঙ্গেসু একেকারম্মণে উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং চতুপঞ্চজৰনকতিপযভৰঙ্গতো পরং অগন্ত্ৰা অপরাপরং ঝানঙ্গাৰজ্জনসমত্থতা আৰজ্জনৰসিতা নাম. সমাপজ্জিতুকামতানন্তরং কতিপযভৰঙ্গতো পরং অগন্ত্ৰা উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং সমাপজ্জিতুং সমত্থতা সমাপজ্জনৰসিতা নাম. সেতু ৰিয সীঘসোতায নদিযা ওঘং ভৰঙ্গৰেগং উপচ্ছিন্দিত্ৰা যথাপরিচ্ছিন্নকালং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা ভৰঙ্গপাততো রক্খণযোগ্যতা অধিট্ঠানৰসিতা নাম. যথা পরিচ্ছিন্নকালং অনতিক্কমিত্ৰা ঝানতো ৰুট্ঠানসমত্থতা ৰুট্ঠানৰসিতা নাম. অথ ৰা যথাপরিচ্ছিন্নকালতো উদ্ধং গন্তুং অদত্ৰা ঠপনসমত্থতা অধিট্ঠানৰসিতা নাম. যথাপরিচ্ছিন্নকালতো অন্তো অৰুট্ঠহিত্ৰা যথাকালৰসেনেৰ ৰুট্ঠানসমত্থতা ৰুট্ঠানৰসিতা নামাতি অলমতিপ্পপঞ্চেন. পচ্চৰেক্খণৰসিতা পন আৰজ্জনৰসিতায এৰ সিদ্ধা. আৰজ্জনানন্তরজৰনানেৰ হি পচ্চৰেক্খণজৰনানি নাম. ৰিতক্কাদিওল়ারিকঙ্গং পহানাযাতি দুতিযজ্ঝানাদীহি ৰিতক্কাদিওল়ারিকঙ্গানং ঝানক্খণে অনুপ্পাদায. পদহতোতি পরিকম্মং করোন্তস্স. তস্স পন উপচারভাৰনা নিপ্ফন্না নাম হোতি ৰিতক্কাদীসু নিকন্তিৰিক্খম্ভনতো পট্ঠাযাতি দট্ঠব্বং. যথারহন্তি তংতংঝানিককসিণাদিআরম্মণানুরূপং.

৩৬. আকাসকসিণস্স উগ্ঘাটেতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৰুত্তং ‘‘আকাসৰজ্জিতেসূ’’তি. কসিণন্তি কসিণপটিভাগনিমিত্তং. উগ্ঘাটেত্ৰাতি অমনসিকারৰসেন উদ্ধরিত্ৰা. অনন্তৰসেন পরিকম্মং করোন্তস্সাতি ‘‘অনন্তং আকাসং, অনন্তং আকাস’’ন্তি আকাসং আরব্ভ পরিকম্মং করোন্তস্স, ন পন কেৰলং ‘‘অনন্তং অনন্ত’’ন্তি. এৰং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনেপি. ‘‘অনন্ত’’ন্তি অৰত্ৰাপি ‘‘আকাসো আকাসো (ৰিসুদ্ধি. ১.২৭৬), ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.২৮১) মনসি কাতুং ৰট্টতীতি আচরিযা.

৩৯. ‘‘সন্তমেতং, পণীতমেত’’ন্তি পরিকম্মং করোন্তস্সাতি অভাৰমত্তারম্মণতায ‘‘এতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি ভাৰেন্তস্স.

৪০. অৰসেসেসু চাতি কসিণাদীহি সহ অপ্পনাৰহকম্মট্ঠানতো অৰসেসেসু বুদ্ধানুস্সতিআদীসু অট্ঠসু, সঞ্ঞাৰৰত্থানেসু চাতি দসসু কম্মট্ঠানেসু. পরিকম্মং কত্ৰাতি ‘‘সো ভগৰা ইতিপি অরহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো’’ত্যাদিনা (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৪) ৰুত্তৰিধানেন পরিকম্মং কত্ৰা. সাধুকমুগ্গহিতেতি বুদ্ধাদিগুণনিন্নপোণপব্ভারচিত্ততাৰসেন সুট্ঠু উগ্গহিতে. পরিকম্মঞ্চ সমাধিযতীতি পরিকম্মভাৰনা সমাহিতা নিপ্ফজ্জতি. উপচারো চ সম্পজ্জতীতি নীৰরণানি ৰিক্খম্ভেন্তো উপচারসমাধি চ উপ্পজ্জতি.

৪১. অভিঞ্ঞাৰসেন পৰত্তমানন্তি অভিৰিসেসতো জাননট্ঠেন অভিঞ্ঞাসঙ্খাতং ইদ্ধিৰিধাদিপঞ্চলোকিযাভিঞ্ঞাৰসেন পৰত্তমানং, অভিঞ্ঞাপাদকপঞ্চমজ্ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি কসিণানুলোমাদীহি চুদ্দসহাকারেহি (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৫) চিত্তং পরিদমেত্ৰা অভিনীহারক্খমং কত্ৰা উপেক্খেকগ্গতাযোগতো অনুরূপত্তা চ রূপাৰচরপঞ্চমজ্ঝানমেৰ অভিঞ্ঞানং পাদকং পতিট্ঠাভূতং পথৰাদিকসিণারম্মণং পঞ্চমজ্ঝানং, তং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায. অধিট্ঠেয্যাদিকমাৰজ্জেত্ৰাতি ইদ্ধিৰিধঞাণস্স পরিকম্মকালে অধিট্ঠাতব্বং ৰিকুব্বনীযং সতাদিকং কোমাররূপাদিকং, দিব্বসোতস্স পরিকম্মকালে থূলসুখুমভেদং সদ্দং, চেতোপরিযঞাণস্স পরিকম্মকালে পরস্স হদযঙ্গতৰণ্ণদস্সনেন সরাগাদিভেদং চিত্তং, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স পরিকম্মসমযে পুরিমভৰেসু চুতিচিত্তাদিভেদং পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধং, দিব্বচক্খুস্স পরিকম্মসমযে ওভাসফরিতট্ঠানগতং রূপং ৰা আৰজ্জেত্ৰা.

পরিকম্মং করোন্তস্সাতি ‘‘সতং হোমি, সহস্সং হোমী’’ত্যাদিনা পরিকম্মং করোন্তস্স. রূপাদীসূতি পরিকম্মৰিসযভূতেসু রূপপাদকজ্ঝানসদ্দপরচিত্তপুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধাদিভেদেসু আরম্মণেসু. এত্থ হি ইদ্ধিৰিধঞাণস্স তাৰ পাদকজ্ঝানং, কাযো, রূপাদিঅধিট্ঠানে রূপাদীনি চাতি ছ আরম্মণানি. তত্থ পাদকজ্ঝানং অতীতমেৰ, কাযো পচ্চুপ্পন্নো, ইতরং পচ্চুপ্পন্নমনাগতং ৰা. দিব্বসোতস্স পন সদ্দোযেৰ, সো চ খো পচ্চুপ্পন্নো. পরচিত্তৰিজাননায পন অতীতে সত্তদিৰসেসু, অনাগতে সত্তদিৰসেসু চ পৰত্তং পরিত্তাদীসু যং কিঞ্চি তিকালিকং চিত্তমেৰ আরম্মণং হোতীতি মহাঅট্ঠকথাচরিযা (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১৬; ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪).

সঙ্গহকারা পন ‘‘চত্তারোপি খন্ধা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) ৰদন্তি, কথং পনস্সা পচ্চুপ্পন্নচিত্তারম্মণতা, ননু চ আৰজ্জনায গহিতমেৰ ইদ্ধিচিত্তস্স আরম্মণং হোতি, আৰজ্জনায চ পচ্চুপ্পন্নচিত্তমারম্মণং কত্ৰা নিরুজ্ঝমানায তংসমকালমেৰ পরস্স চিত্তম্পি নিরুজ্ঝতীতি আৰজ্জনজৰনানং কালৰসেন একারম্মণতা ন সিযা, মগ্গফলৰীথিতো অঞ্ঞত্থ আৰজ্জনজৰনানং কথঞ্চ নানারম্মণতা ন অধিপ্পেতাতি? অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১৬; ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) তাৰ সন্ততিঅদ্ধাপচ্চুপ্পন্নারম্মণতা যোজিতা. আনন্দাচরিযো (ধ. স. মূলটী. ১৪৩৪ থোক ৰিসদিসং) পন ভণতি ‘‘পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায পচ্চুপ্পন্নাদিৰিভাগং অকত্ৰা কেৰলং ‘ইমস্স চিত্তং জানামি’চ্চেৰ পরিকম্মং কত্ৰা পুনপি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অৰিসেসেনেৰ চিত্তং আৰজ্জেত্ৰা তিণ্ণং, চতুন্নং ৰা পরিকম্মানং অনন্তরং চেতোপরিযঞাণেন পরস্স চিত্তং পটিৰিজ্ঝতি রূপং ৰিয দিব্বচক্খুনা. পচ্ছা কামাৰচরচিত্তেন সরাগাদিৰৰত্থানম্পি করোতি নীলাদিৰৰত্থানং ৰিয. তানি চ সব্বানি অভিমুখীভূতচিত্তারম্মণানেৰ, অনিট্ঠে চ ঠানে নানারম্মণতাদোসো নত্থি অভিন্নাকারপ্পৰত্তিতো’’তি. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধা, খন্ধপ্পটিবদ্ধানি চ নামগোত্তানি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং হোতি, দিব্বচক্খুস্স পন রূপমেৰ পচ্চুপ্পন্নন্তি অযমেতেসং আরম্মণৰিভাগো. যথারহমপ্পেতীতি তংতংপরিকম্মানুরূপতো অপ্পেতি.

৪২. ইদানি আরম্মণানং ভেদেন অভিঞ্ঞাভেদং দস্সেতুং ‘‘ইদ্ধিৰিধা’’ত্যাদিমাহ. অধিট্ঠানাদি ইদ্ধিপ্পভেদো এতিস্সাতি ইদ্ধিৰিধা. দিব্বানং সোতসদিসতায, দিব্বৰিহারসন্নিস্সিততায চ দিব্বঞ্চ তং সোতঞ্চাতি দিব্বসোতং. পরেসং চিত্তং ৰিঞ্ঞাযতি এতাযাতি পরচিত্তৰিজাননা. অত্তনো সন্তানে নিৰুত্থৰসেন চেৰ গোচরনিৰাসৰসেন চ পুব্বে অতীতভৰেসু খন্ধাদীনং অনুস্সরণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতি. ৰুত্তনযেন দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু. ‘চুতূপপাতঞাণ’ন্তি পন দিব্বচক্খুমেৰ ৰুচ্চতি. যথাকম্মূপগঞাণঅনাগতংসঞাণানিপি দিব্বচক্খুৰসেনেৰ ইজ্ঝন্তি. ন হি তেসং ৰিসুং পরিকম্মং অত্থি. তত্থ অনাগতংসঞাণস্স তাৰ অনাগতে সত্তদিৰসতো পরং পৰত্তনকং চিত্তচেতসিকং দুতিযদিৰসতো পট্ঠায পৰত্তনকঞ্চ যং কিঞ্চি আরম্মণং হোতি. তঞ্হি সৰিসযে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকন্তি. যথা কম্মূপগঞাণস্স পন কুসলাকুসলসঙ্খাতা চেতনা, চত্তারোপি ৰা খন্ধা আরম্মণন্তি দট্ঠব্বং.

গোচরৰসেন ভেদো গোচরভেদো.

গোচরভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমথকম্মট্ঠানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.