অভিধম্মত্থৰিভাৰিনীটীকা

গন্থারম্ভকথা

(ক) ৰিসুদ্ধকরুণাঞাণং, বুদ্ধং সম্বুদ্ধপূজিতং;

ধম্মং সদ্ধম্মসম্ভূতং, নত্ৰা সংঘং নিরঙ্গণং.

(খ) সারিপুত্তং মহাথেরং, পরিযত্তিৰিসারদং;

ৰন্দিত্ৰা সিরসা ধীরং, গরুং গারৰভাজনং.

(গ) ৰণ্ণযিস্সং সমাসেন, অভিধম্মত্থসঙ্গহং;

আভিধম্মিকভিক্খূনং, পরং পীতিৰিৰড্ঢনং.

(ঘ) পোরাণেহি অনেকাপি, কতা যা পন ৰণ্ণনা;

ন তাহি সক্কা সব্বত্থ, অত্থো ৰিঞ্ঞাতৰে ইধ.

(ঙ) তস্মা লীনপদানেত্থ, সাধিপ্পাযমহাপযং;

ৰিভাৰেন্তো সমাসেন, রচযিস্সামি ৰণ্ণনন্তি.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা

১. পরমৰিচিত্তনযসমন্নাগতং সকসমযসমযন্তরগহনৰিগ্গাহণসমত্থং সুৰিমলৰিপুলপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযজননং পকরণমিদমারভন্তোযমাচরিযো পঠমং তাৰ রতনত্তযপণামাভিধেয্য করণপ্পকারপকরণাভিধানপযোজনানি দস্সেতুং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্ত্যাদিমাহ.

এত্থ হি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধ…পে… অভিৰাদিযা’’তি ইমিনা রতনত্তযপণামো ৰুত্তো, অভিধম্মত্থসঙ্গহ’’ন্তি এতেন অভিধেয্যকরণপ্পকারপকরণাভিধানানি অভিধম্মত্থানং ইধ সঙ্গহেতব্বভাৰদস্সনেন তেসং ইমিনা সমুদিতেন পটিপাদেতব্বভাৰদীপনতো, একত্থ সঙ্গয্হ কথনাকারদীপনতো, অত্থানুগতসমঞ্ঞাপরিদীপনতো চ. পযোজনং পন সঙ্গহপদেন সামত্থিযতো দস্সিতমেৰ অভিধম্মত্থানং একত্থ সঙ্গহে সতি তদুগ্গহপরিপুচ্ছাদিৰসেন তেসং সরূপাৰবোধস্স, তম্মূলিকায চ দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থসিদ্ধিযা অনাযাসেন সংসিজ্ঝনতো.

তত্থ রতনত্তযপণামপ্পযোজনং তাৰ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচরিযা, ৰিসেসতো পন অন্তরাযনিৰারণং পচ্চাসীসন্তি. তথা হি ৰুত্তং সঙ্গহকারেহি ‘‘তস্সানুভাৰেন হতন্তরাযো’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা). রতনত্তযপণামো হি অত্থতো পণামকিরিযাভিনিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা, সা চ ৰন্দনেয্যৰন্দকানং খেত্তজ্ঝাসযসম্পদাহি দিট্ঠধম্মৰেদনীযভূতা যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স অনুবলপ্পদানৰসেন তন্নিব্বত্তিতৰিপাকসন্ততিযা অন্তরাযকরানি উপপীল়কউপচ্ছেদককম্মানি পটিবাহিত্ৰা তন্নিদানানং যথাধিপ্পেতসিদ্ধিৰিবন্ধকানং রোগাদিঅন্তরাযানমপ্পৰত্তিং সাধেতি. তস্মা পকরণারম্ভে রতনত্তযপণামকরণং যথারদ্ধপকরণস্স অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থঞ্চেৰ সোতূনঞ্চ ৰন্দনাপুব্বঙ্গমায পটিপত্তিযা অনন্তরাযেন উগ্গহণধারণাদিসংসিজ্ঝনত্থঞ্চ. অভিধেয্যকথনং পন ৰিদিতাভিধেয্যস্সেৰ গন্থস্স ৰিঞ্ঞূহি উগ্গহণাদিৰসেন পটিপজ্জিতব্বভাৰতো. করণপ্পকারপ্পযোজনসন্দস্সনানি চ সোতুজনসমুস্সাহজননত্থং. অভিধানকথনং পন ৰোহারসুখত্থন্তি অযমেত্থ সমুদাযত্থো. অযং পন অৰযৰত্থো – সসদ্ধম্মগণুত্তমং অতুলং সম্মাসম্বুদ্ধং অভিৰাদিয অভিধম্মত্থসঙ্গহং ভাসিস্সন্তি সম্বন্ধো.

তত্থ সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মে অভিসম্বুদ্ধোতি সম্মা সম্বুদ্ধো, ভগৰা. সো হি সঙ্খতাসঙ্খতভেদং সকলম্পি ধম্মজাতং যাথাৰসরসলক্খণপটিৰেধৰসেন সম্মা সযং ৰিচিতোপচিতপারমিতাসম্ভূতেন সযম্ভূঞাণেন সামং বুজ্ঝি অঞ্ঞাসি. যথাহ ‘‘সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ১১; ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; ধ. প. ৩৫৩), অথ ৰা বুধধাতুস্স জাগরণৰিকসনত্থেসুপি পৰত্তনতো সম্মা সামঞ্চ পটিবুদ্ধো অনঞ্ঞপটিবোধিতো হুত্ৰা সযমেৰ সৰাসনসম্মোহনিদ্দায অচ্চন্তং ৰিগতো, দিনকরকিরণসমাগমেন পরমরুচিরসিরিসোভগ্গপ্পত্তিযা ৰিকসিতমিৰ পদুমং অগ্গমগ্গঞাণসমাগমেন অপরিমিতগুণগণালঙ্কতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা সম্মা সযমেৰ ৰিকসিতো ৰিকাসমনুপ্পত্তোত্যত্থো. যথাৰুত্তৰচনত্থযোগেপি সম্মাসম্বুদ্ধসদ্দস্স ভগৰতি সমঞ্ঞাৰসেন পৰত্তত্তা ‘‘অতুল’’ন্তি ইমিনা ৰিসেসেতি. তুলায সম্মিতো তুল্যো, সোযেৰ তুলো যকারলোপৰসেন. অথ ৰা সম্মিতত্থে অকারপচ্চযৰসেন তুলায সম্মিতো তুলো, ন তুলো অতুলো, সীলাদীহি গুণেহি কেনচি অসদিসো, নত্থি এতস্স ৰা তুলো সদিসোতি অতুলো সদেৰকে লোকে অগ্গপুগ্গলভাৰতো. যথাহ ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা দ্ৰিপদা ৰা চতুপ্পদা ৰা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৰু. ৯০).

এত্তাৰতা চ হেতুফলসত্তূপকারসম্পদাৰসেন তীহাকারেহি ভগৰতো থোমনা কতা হোতি. তত্থ হেতুসম্পদা নাম মহাকরুণাসমাযোগো বোধিসম্ভারসম্ভরণঞ্চ. ফলসম্পদা পন ঞাণপহানআনুভাৰরূপকাযসম্পদাৰসেন চতুব্বিধা. তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, তম্মূলকানি চ দসবলাদিঞাণানি ঞাণসম্পদা. সৰাসনসকলসংকিলেসানমচ্চন্তমনুপ্পাদধম্মতাপাদনং পহানসম্পদা. যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে আধিপচ্চং আনুভাৰসম্পদা. সকললোকনযনাভিসেকভূতা পন লক্খণানুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতা অত্তভাৰসম্পত্তি রূপকাযসম্পদা নাম. সত্তূপকারো পন আসযপযোগৰসেন দুৰিধো. তত্থ দেৰদত্তাদীসু ৰিরোধিসত্তেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা, অপরিপাকগতিন্দ্রিযানং ইন্দ্রিযপরিপাককালাগমনঞ্চ আসযো নাম. তদঞ্ঞসত্তানং পন লাভসক্কারাদিনিরপেক্খচিত্তস্স যানত্তযমুখেন সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনা পযোগো নাম.

তত্থ পুরিমা দ্ৰে ফলসম্পদা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি ইমিনা দস্সিতা, ইতরা পন দ্ৰে, তথা সত্তূপকারসম্পদা চ ‘‘অতুল’’ন্তি এতেন, তদুপাযভূতা পন হেতুসম্পদা দ্ৰীহিপি সামত্থিযতো দস্সিতা তথাৰিধহেতুব্যতিরেকেন তদুভযসম্পত্তীনমসম্ভৰতো, অহেতুকত্তে চ সব্বত্থ তাসং সম্ভৰপ্পসঙ্গতো.

তদেৰং তিৰিধাৰত্থাসঙ্গহিতথোমনাপুব্বঙ্গমং বুদ্ধরতনং ৰন্দিত্ৰা ইদানি সেসরতনানম্পি পণামমারভন্তো আহ ‘‘সসদ্ধম্মগণুত্তম’’ন্তি. গুণীভূতানম্পি হি ধম্মসংঘানং অভিৰাদেতব্বভাৰো সহযোগেন ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘সপুত্তদারো আগতোতি পুত্তদারস্সাপি আগমন’’ন্তি.

তত্থ অত্তানং ধারেন্তে চতূসু অপাযেসু, ৰট্টদুক্খেসু চ অপতমানে কত্ৰা ধারেতীতি ধম্মো, চতুমগ্গফলনিব্বানৰসেন নৰৰিধো, পরিযত্তিযা সহ দসৰিধো ৰা ধম্মো. ধারণঞ্চ পনেতস্স অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৰিদ্ধংসনং, তং অরিযমগ্গস্স কিলেসসমুচ্ছেদকভাৰতো, নিব্বানস্স চ আরম্মণভাৰেন তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতায নিপ্পরিযাযতো লব্ভতি, ফলস্স পন কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৰসেন মগ্গানুকূলপ্পৰত্তিতো, পরিযত্তিযা চ তদধিগমহেতুতাযাতি উভিন্নম্পি পরিযাযতোতি দট্ঠব্বং. সতং সপ্পুরিসানং অরিযপুগ্গলানং, সন্তো ৰা সংৰিজ্জমানো ন তিত্থিযপরিকপ্পিতো অত্তা ৰিয পরমত্থতো অৰিজ্জমানো সন্তো ৰা পসত্থো স্ৰাক্খাততাদিগুণযোগতো ন বাহিরকধম্মো ৰিয একন্তনিন্দিতো ধম্মোতি সদ্ধম্মো, গণো চ সো অট্ঠন্নং অরিযপুগ্গলানং সমূহভাৰতো উত্তমো চ সুপ্পটিপন্নতাদিগুণৰিসেসযোগতো, গণানং, গণেসু ৰা দেৰমনুস্সাদি সমূহেসু উত্তমো যথাৰুত্তগুণৰসেনাতি গণুত্তমো, সহ সদ্ধম্মেন, গণুত্তমেন চাতি সসদ্ধম্মগণুত্তমো, তং সসদ্ধম্মগণুত্তমং.

অভিৰাদিযাতি ৰিসেসতো ৰন্দিত্ৰা, ভযলাভকুলাচারাদিৰিরহেন সক্কচ্চং আদরেন কাযৰচীমনোদ্ৰারেহি ৰন্দিত্ৰাত্যত্থো. ভাসিস্সন্তি কথেস্সামি. নিব্বত্তিতপরমত্থভাৰেন অভি ৰিসিট্ঠা ধম্মা এত্থাতিআদিনা অভিধম্মো, ধম্মসঙ্গণীআদিসত্তপকরণং অভিধম্মপিটকং, তত্থ ৰুত্তা অত্থা অভিধম্মত্থা, তে সঙ্গয্হন্তি এত্থ, এতেনাতি ৰা অভিধম্মত্থসঙ্গহং.

পরমত্থধম্মৰণ্ণনা

২. এৰং তাৰ যথাধিপ্পেতপ্পযোজননিমিত্তং রতনত্তযপণামাদিকং ৰিধায ইদানি যেসং অভিধম্মত্থানং সঙ্গহণৰসেন ইদং পকরণং পট্ঠপীযতি, তে তাৰ সঙ্খেপতো উদ্দিসন্তো আহ ‘‘তত্থ ৰুত্তা’’ত্যাদি. তত্থ তস্মিং অভিধম্মে সব্বথা কুসলাদিৰসেন, খন্ধাদিৰসেন চ ৰুত্তা অভিধম্মত্থা পরমত্থতো সম্মুতিং ঠপেত্ৰা নিব্বত্তিতপরমত্থৰসেন চিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, চেতসিকং ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযং, রূপং ভূতুপাদাযভেদভিন্নো রূপক্খন্ধো, নিব্বানং মগ্গফলানমারম্মণভূতো অসঙ্খতধম্মোতি এৰং চতুধা চতূহাকারেহি ঠিতাতি যোজনা. তত্থ পরমো উত্তমো অৰিপরীতো অত্থো, পরমস্স ৰা উত্তমস্স ঞাণস্স অত্থো গোচরোতি পরমত্থো.

চিন্তেতীতি চিত্তং, আরম্মণং ৰিজানাতীতি অত্থো. যথাহ ‘‘ৰিসযৰিজাননলক্খণং চিত্ত’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদেসৰারফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা). সতিপি হি নিস্সযসমনন্তরাদিপচ্চযেন ৰিনা আরম্মণেন চিত্তমুপ্পজ্জতীতি তস্স তংলক্খণতা ৰুত্তা, এতেন নিরারম্মণৰাদিমতং পটিক্খিত্তং হোতি. চিন্তেন্তি ৰা এতেন করণভূতেন সম্পযুত্তধম্মাতি চিত্তং. অথ ৰা চিন্তনমত্তং চিত্তং. যথাপচ্চযং হি পৰত্তিমত্তমেৰ যদিদং সভাৰধম্মো নাম. এৰঞ্চ কত্ৰা সব্বেসম্পি পরমত্থধম্মানং ভাৰসাধনমেৰ নিপ্পরিযাযতো লব্ভতি, কত্তুকরণৰসেন পন নিব্বচনং পরিযাযকথাতি দট্ঠব্বং. সকসককিচ্চেসু হি ধম্মানং অত্তপ্পধানতাসমারোপনেন কত্তুভাৰো চ, তদনুকূলভাৰেন সহজাতধম্মসমূহে কত্তুভাৰসমারোপনেন পটিপাদেতব্বধম্মস্স করণত্তঞ্চ পরিযাযতোৰ লব্ভতি, তথানিদস্সনং পন ধম্মসভাৰৰিনিমুত্তস্স কত্তাদিনো অভাৰপরিদীপনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিচিত্তকরণাদিতোপি চিত্তসদ্দত্থং পপঞ্চেন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্গহো –

‘‘ৰিচিত্তকরণা চিত্তং, অত্তনো চিত্ততায ৰা;

চিতং কম্মকিলেসেহি, চিতং তাযতি ৰা তথা;

চিনোতি অত্তসন্তানং, ৰিচিত্তারম্মণন্তি চা’’তি.

চেতসি ভৰং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চেতসিকং. ন হি তং চিত্তেন ৰিনা আরম্মণগ্গহণসমত্থং অসতি চিত্তে সব্বেন সব্বং অনুপ্পজ্জনতো, চিত্তং পন কেনচি চেতসিকেন ৰিনাপি আরম্মণে পৰত্ততীতি তং চেতসিকমেৰ চিত্তাযত্তৰুত্তিকং নাম. তেনাহ ভগৰা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২), এতেন সুখাদীনং অচেতনত্তনিচ্চত্তাদযো ৰিপ্পটিপত্তিযোপি পটিক্খিত্তা হোন্তি. চেতসি নিযুত্তং ৰা চেতসিকং.

রুপ্পতীতি রূপং, সীতুণ্হাদিৰিরোধিপচ্চযেহি ৰিকারমাপজ্জতি, আপাদীযতীতি ৰা অত্থো. তেনাহ ভগৰা ‘‘সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতী’’ত্যাদি (সং. নি. ৩.৭৯), রুপ্পনঞ্চেত্থ সীতাদিৰিরোধিপচ্চযসমৰাযে ৰিসদিসুপ্পত্তিযেৰ. যদি এৰং অরূপধম্মানম্পি রূপৰোহারো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি সীতাদিগ্গহণসামত্থিযতো ৰিভূততরস্সেৰ রুপ্পনস্সাধিপ্পেতত্তা. ইতরথা হি ‘‘রুপ্পতী’’তি অৰিসেসৰচনেনেৰ পরিযত্তন্তি কিং সীতাদিগ্গহণেন, তং পন সীতাদিনা ফুট্ঠস্স রুপ্পনং ৰিভূততরং, তস্মা তদেৰেত্থাধিপ্পেতন্তি ঞাপনত্থং সীতাদিগ্গহণং কতং. যদি এৰং কথং ব্রহ্মলোকে রূপৰোহারো, ন হি তত্থ উপঘাতকা সীতাদযো অত্থীতি? কিঞ্চাপি উপঘাতকা নত্থি, অনুগ্গাহকা পন অত্থি, তস্মা তংৰসেনেত্থ রুপ্পনং সম্ভৰতীতি, অথ ৰা তংসভাৰানতিৰত্তনতো তত্থ রূপৰোহারোতি অলমতিপ্পপঞ্চেন.

ভৰাভৰং ৰিননতো সংসিব্বনতো ৰানসঙ্খাতায তণ্হায নিক্খন্তং, নিব্বাতি ৰা এতেন রাগগ্গিআদিকোতি নিব্বানং.

১. চিত্তপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

ভূমিভেদচিত্তৰণ্ণনা

৩. ইদানি যস্মা ৰিভাগৰন্তানং ধম্মানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগেন ৰিনা ন হোতি, তস্মা যথাউদ্দিট্ঠানং অভিধম্মত্থানং উদ্দেসক্কমেন ৰিভাগং দস্সেতুং চিত্তং তাৰ ভূমিজাতিসম্পযোগাদিৰসেন ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতুমারভন্তো আহ ‘‘তত্থ চিত্তং তাৰা’’ত্যাদি. তাৰ-সদ্দো পঠমন্তি এতস্সত্থে. যথাউদ্দিট্ঠেসু চতূসু অভিধম্মত্থেসু পঠমং চিত্তং নিদ্দিসীযতীতি অযঞ্হেত্থত্থো. চত্তারো ৰিধা পকারা অস্সাতি চতুব্বিধং. যস্মা পনেতে চতুভুম্মকা ধম্মা অনুপুব্বপণীতা, তস্মা হীনুক্কট্ঠুক্কট্ঠতরতমানুক্কমেন তেসং নিদ্দেসো কতো. তত্থ কামেতীতি কামো, কামতণ্হা, সা এত্থ অৰচরতি আরম্মণকরণৰসেনাতি কামাৰচরং. কামীযতীতি ৰা কামো, একাদসৰিধো কামভৰো, তস্মিং যেভুয্যেন অৰচরতীতি কামাৰচরং. যেভুয্যেন চরণস্স হি অধিপ্পেতত্তা রূপারূপভৰেসু পৰত্তস্সাপি ইমস্স কামাৰচরভাৰো উপপন্নো হোতি. কামভৰোযেৰ ৰা কামো এত্থ অৰচরতীতি কামাৰচরো, তত্থ পৰত্তম্পি চিত্তং নিস্সিতে নিস্সযৰোহারেন কামাৰচরং ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’ত্যাদীসু ৰিযাতি অলমতিৰিসারণিযা কথায. হোতি চেত্থ –

‘‘কামোৰচরতীত্যেত্থ, কামেৰচরতীতি ৰা;

ঠানূপচারতো ৰাপি, তং কামাৰচরং ভৰে’’তি.

রূপারূপাৰচরেসুপি এসেৰ নযো যথারহং দট্ঠব্বো. উপাদানক্খন্ধসঙ্খাতলোকতো উত্তরতি অনাসৰভাৰেনাতি লোকুত্তরং, মগ্গচিত্তং. ফলচিত্তং পন ততো উত্তিণ্ণন্তি লোকুত্তরং. উভযম্পি ৰা সহ নিব্বানেন লোকতো উত্তরং অধিকং যথাৰুত্তগুণৰসেনেৰাতি লোকুত্তরং.

ভূমিভেদচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অকুসলচিত্তৰণ্ণনা

৪. ইমেসু পন চতূসু চিত্তেসু কামাৰচরচিত্তস্স কুসলাকুসলৰিপাককিরিযভেদেন চতুব্বিধভাৰেপি পাপাহেতুকৰজ্জানং একূনসট্ঠিযা, একনৰুতিযা ৰা চিত্তানং সোভননামেন ৰোহারকরণত্থং ‘‘পাপাহেতুকমুত্তানি ‘সোভনানী’তি ৰুচ্চরে’’তি এৰং ৰক্খমাননযস্স অনুরূপতো পাপাহেতুকেযেৰ পঠমং দস্সেন্তো, তেসু চ ভৰেসু গহিতপটিসন্ধিকস্স সত্তস্স আদিতো ৰীথিচিত্তৰসেন লোভসহগতচিত্তুপ্পাদানমেৰ সম্ভৰতো তেযেৰ পঠমং দস্সেত্ৰা তদনন্তরং দ্ৰিহেতুকভাৰসামঞ্ঞেন দোমনস্সসহগতে, তদনন্তরং একহেতুকে চ দস্সেতুং ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্ত্যাদিনা লোভমূলং তাৰ ৰেদনাদিট্ঠিসঙ্খারভেদেন অট্ঠধা ৰিভজিত্ৰা দস্সেতি.

তত্থ সুন্দরং মনো, তং ৰা এতস্স অত্থীতি সুমনো, চিত্তং, তংসমঙ্গিপুগ্গলো ৰা, তস্স ভাৰো তস্মিং অভিধানবুদ্ধীনং পৰত্তিহেতুতাযাতি সোমনস্সং, মানসিকসুখৰেদনাযেতং অধিৰচনং, তেন সহগতং একুপ্পাদাদিৰসেন সংসট্ঠং, তেন সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতন্তি ৰা সোমনস্সসহগতং. মিচ্ছা পস্সতীতি দিট্ঠি. সামঞ্ঞৰচনস্সপি হি অত্থপ্পকরণাদিনা ৰিসেসৰিসযতা হোতীতি ইধ মিচ্ছাদস্সনমেৰ ‘‘দিট্ঠী’’তি ৰুচ্চতি. দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিগতং ‘‘সঙ্খারগতং থামগত’’ন্ত্যাদীসু ৰিয গত-সদ্দস্স তব্ভাৰৰুত্তিত্তা. দ্ৰাসট্ঠিযা ৰা দিট্ঠীসু গতং অন্তোগতং, দিট্ঠিযা ৰা গমনমত্তং ন এত্থ গন্তব্বো অত্তাদিকো কোচি অত্থীতি দিট্ঠিগতং, ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি পৰত্তো অত্তত্তনিযাদিঅভিনিৰেসো, তেন সমং একুপ্পাদাদীহি পকারেহি যুত্তন্তি দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং. সঙ্খরোতি চিত্তং তিক্খভাৰসঙ্খাতমণ্ডনৰিসেসেন সজ্জেতি, সঙ্খরীযতি ৰা তং এতেন যথাৰুত্তনযেন সজ্জীযতীতি সঙ্খারো, তত্থ তত্থ কিচ্চে সংসীদমানস্স চিত্তস্স অনুবলপ্পদানৰসেন অত্তনো ৰা পরেসং ৰা পৰত্তপুব্বপ্পযোগো, সো পন অত্তনো পুব্বভাগপ্পৰত্তে চিত্তসন্তানে চেৰ পরসন্তানে চ পৰত্ততীতি তন্নিব্বত্তিতো চিত্তস্স তিক্খভাৰসঙ্খাতো ৰিসেসোৰিধ সঙ্খারো, সো যস্স নত্থি তং অসঙ্খারং, তদেৰ অসঙ্খারিকং. সঙ্খারেন সহিতং সসঙ্খারিকং. তথা চ ৰদন্তি –

‘‘পুব্বপ্পযোগসম্ভূতো, ৰিসেসো চিত্তসম্ভৰী;

সঙ্খারো তংৰসেনেত্থ, হোত্যাসঙ্খারিকাদিতা’’তি.

অথ ৰা ‘‘সসঙ্খারিকং অসঙ্খারিক’’ন্তি চেতং কেৰলং সঙ্খারস্স ভাৰাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ন তস্স সহপ্পৰত্তিসব্ভাৰাভাৰতোতি ভিন্নসন্তানপ্পৰত্তিনোপি সঙ্খারস্স ইদমত্থিতায তংৰসেন নিব্বত্তং চিত্তং সঙ্খারো অস্স অত্থীতি সসঙ্খারিকং ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’ত্যাদীসু ৰিয সহ-সদ্দস্স ৰিজ্জমানত্থপরিদীপনতো. তব্বিপরীতং পন তদভাৰতো ৰুত্তনযেন অসঙ্খারিকং. দিট্ঠিগতেন ৰিপ্পযুত্তং ৰিসংসট্ঠন্তি দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তং. উপপত্তিতো যুত্তিতো ইক্খতি অনুভৰতি ৰেদযমানাপি মজ্ঝত্তাকারসণ্ঠিতিযাতি উপেক্খা. সুখদুক্খানং ৰা উপেতা যুত্তা অৰিরুদ্ধা ইক্খা অনুভৰনন্তি উপেক্খা. সুখদুক্খাৰিরোধিতায হেসা তেসং অনন্তরম্পি পৰত্ততি. উপেক্খাসহগতন্তি ইদং ৰুত্তনযমেৰ.

কস্মা পনেত্থ অঞ্ঞেসুপি ফস্সাদীসু সম্পযুত্তধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু সোমনস্সসহগতাদিভাৰোৰ ৰুত্তোতি? সোমনস্সাদীনমেৰ অসাধারণভাৰতো. ফস্সাদযো হি কেচি সব্বচিত্তসাধারণা, কেচি কুসলাদিসাধারণা, মোহাদযো চ সব্বাকুসলসাধারণাতি ন তেহি সক্কা চিত্তং ৰিসেসেতুং, সোমনস্সাদযো পন কত্থচি চিত্তে হোন্তি, কত্থচি ন হোন্তীতি পাকটোৰ তংৰসেন চিত্তস্স ৰিসেসো. কস্মা পনেতে কত্থচি হোন্তি, কত্থচি ন হোন্তীতি? কারণস্স সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰতো. কিং পন নেসং কারণন্তি? ৰুচ্চতেসভাৰতো, পরিকপ্পতো ৰা হি ইট্ঠারম্মণং, সোমনস্সপটিসন্ধিকতা, অগম্ভীরসভাৰতা চ ইধ সোমনস্সস্স কারণং, ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণং, উপেক্খাপটিসন্ধিকতা, গম্ভীরসভাৰতা চ উপেক্খায, দিট্ঠিৰিপন্নপুগ্গলসেৰনা, সস্সতুচ্ছেদাসযতা চ দিট্ঠিযা, বলৰউতুভোজনাদযো পন পচ্চযা অসঙ্খারিকভাৰস্সাতি. তস্মা অত্তনো অনুরূপকারণৰসেন নেসং উপ্পজ্জনতো কত্থচি চিত্তেযেৰ সম্ভৰোতি সক্কা এতেহি চিত্তস্স ৰিসেসো পঞ্ঞাপেতুন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা নেসং সতিপি মোহহেতুকভাৰে লোভসহগতভাৰোৰ নিগমনে ৰুত্তো.

ইমেসং পন অট্ঠন্নম্পি অযমুপ্পত্তিক্কমো ৰেদিতব্বো. যদা হি ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৰো’’ত্যাদিনা নযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা হট্ঠতুট্ঠো কামে ৰা পরিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৰা সারতো পচ্চেতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা পঠমং অকুসলচিত্তমুপ্পজ্জতি. যদা পন মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা দুতিযং. যদা পন মিচ্ছাদিট্ঠিং অপুরক্খত্ৰা কেৰলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ৰা সেৰতি, পরসম্পত্তিং ৰা অভিজ্ঝাযতি, পরভণ্ডং ৰা হরতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা ততিযং. যদা পন মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা চতুত্থং. যদা পন কামানং ৰা অসম্পত্তিং আগম্ম, অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰেন চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. অট্ঠপীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন ৰক্খমাননযেন অকুসলকম্মপথেসু নেসং লব্ভমানকম্মপথানুরূপতো পৰত্তিভেদং কালদেসসন্তানারম্মণাদিভেদেন অনেকৰিধতম্পি সঙ্গণ্হাতি.

৫. দুট্ঠু মনো, তং ৰা এতস্সাতি দুম্মনো, তস্স ভাৰো দোমনস্সং, মানসিকদুক্খৰেদনাযেতং অধিৰচনং, তেন সহগতন্তি দোমনস্সসহগতং. আরম্মণে পটিহঞ্ঞতীতি পটিঘো, দোসো. চণ্ডিক্কসভাৰতায হেস আরম্মণং পটিহনন্তো ৰিয পৰত্ততি. দোমনস্সসহগতস্স ৰেদনাৰসেন অভেদেপি অসাধারণধম্মৰসেন চিত্তস্স উপলক্খণত্থং দোমনস্সগ্গহণং, পটিঘসম্পযুত্তভাৰো পন উভিন্নং একন্তসহচারিতা দস্সনত্থং ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. দোমনস্সঞ্চেত্থ অনিট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণো ৰেদনাক্খন্ধপরিযাপন্নো একো ধম্মো, পটিঘো চণ্ডিক্কসভাৰো সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নো একো ধম্মোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. এত্থ চ যং কিঞ্চি অনিট্ঠারম্মণং, নৰৰিধআঘাতৰত্থূনি চ দোমনস্সস্স কারণং, পটিঘস্স কারণঞ্চাতি দট্ঠব্বং. দ্ৰিন্নং পন নেসং চিত্তানং পাণাতিপাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৰত্তিকালে উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. এত্থাপি নিগমনে পি-সদ্দস্স অত্থো ৰুত্তনযানুসারেন দট্ঠব্বো.

৬. সভাৰং ৰিচিনন্তো তায কিচ্ছতি কিলমতীতি ৰিচিকিচ্ছা. অথ ৰা চিকিচ্ছিতুং দুক্করতায ৰিগতা চিকিচ্ছা ঞাণপ্পটিকারো ইমিস্সাতি ৰিচিকিচ্ছা, তায সম্পযুত্তং ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং. উদ্ধতস্স ভাৰো উদ্ধচ্চং. উদ্ধচ্চস্স সব্বাকুসলসাধারণভাৰেপি ইধ সম্পযুত্তধম্মেসু পধানং হুত্ৰা পৰত্ততীতি ইদমেৰ তেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা ধম্মুদ্দেসপাল়িযং সেসাকুসলেসু উদ্ধচ্চং যেৰাপনকৰসেন ৰুত্তং, ইধ পন ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি সরূপেনেৰ দেসিতং. হোন্তি চেত্থ –

‘‘সব্বাকুসলযুত্তম্পি, উদ্ধচ্চং অন্তমানসে;

বলৰং ইতি তংযেৰ, ৰুত্তমুদ্ধচ্চযোগতো.

‘‘তেনেৰ হি মুনিন্দেন, যেৰাপনকনামতো;

ৰত্ৰা সেসেসু এত্থেৰ, তং সরূপেন দেসিত’’ন্তি.

ইমানি পন দ্ৰে চিত্তানি মূলন্তরৰিরহতো অতিসম্মূল়্হতায, সংসপ্পনৰিক্খিপনৰসেন পৰত্তৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসমাযোগেন চঞ্চলতায চ সব্বত্থাপি রজ্জনদুস্সনরহিতানি উপেক্খাসহগতানেৰ পৰত্তন্তি, ততোযেৰ চ সভাৰতিক্খতায উস্সাহেতব্বতায অভাৰতো সঙ্খারভেদোপি নেসং নত্থি. হোন্তি চেত্থ –

‘‘মূল়্হত্তা চেৰ সংসপ্প-ৰিক্খেপা চেকহেতুকং;

সোপেক্খং সব্বদা নো চ, ভিন্নং সঙ্খারভেদতো.

‘‘ন হি তস্স সভাৰেন, তিক্খতুস্সাহনীযতা;

অত্থি সংসপ্পমানস্স, ৰিক্খিপন্তস্স সব্বদা’’তি.

মোহেন মুয্হন্তি অতিসযেন মুয্হন্তি মূলন্তরৰিরহতোতি মোমূহানি.

৭. ইচ্চেৰন্ত্যাদি যথাৰুত্তানং দ্ৰাদসাকুসলচিত্তানং নিগমনং. তত্থ ইতি-সদ্দো ৰচনৰচনীযসমুদাযনিদস্সনত্থো. এৰং-সদ্দো ৰচনৰচনীযপটিপাটিসন্দস্সনত্থো. নিপাতসমুদাযো ৰা এস ৰচনৰচনীযনিগমনারম্ভে. ইচ্চেৰং যথাৰুত্তনযেন সব্বথাপি সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিসম্পযোগাদিনা পটিঘসম্পযোগাদিনা ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চযোগেনাতি সব্বেনাপি সম্পযোগাদিআকারেন দ্ৰাদস অকুসলচিত্তানি সমত্তানি পরিনিট্ঠিতানি, সঙ্গহেত্ৰা ৰা অত্তানি গহিতানি, ৰুত্তানীত্যত্থো. তত্থ কুসলপটিপক্খানি অকুসলানি মিত্তপ্পটিপক্খো অমিত্তো ৰিয, পটিপক্খভাৰো চ কুসলাকুসলানং যথাক্কমং পহাযকপহাতব্বভাৰেন ৰেদিতব্বো.

৮. অট্ঠধাত্যাদি সঙ্গহগাথা. লোভো চ সো সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন মূলসদিসত্তা মূলঞ্চ, কং এতেসন্তি লোভমূলানি চিত্তানি ৰেদনাদিভেদতো অট্ঠধা সিযুং. তথা দোসমূলানি সঙ্খারভেদতো দ্ৰিধা. মোহমূলানি সুদ্ধো মোহোযেৰ মূলমেতেসন্তি মোহমূলসঙ্খাতানি সম্পযোগভেদতো দ্ৰে চাতি অকুসলা দ্ৰাদস সিযুন্ত্যত্থো.

অকুসলচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অহেতুকচিত্তৰণ্ণনা

৯. এৰং মূলভেদতো তিৰিধম্পি অকুসলং সম্পযোগাদিভেদতো দ্ৰাদসধা ৰিভজিত্ৰা ইদানি অহেতুকচিত্তানি নিদ্দিসন্তো তেসং অকুসলৰিপাকাদিৰসেন তিৰিধভাৰেপি অকুসলানন্তরং অকুসলৰিপাকেযেৰ চক্খাদিনিস্সযসম্পটিচ্ছনাদিকিচ্চভেদেন সত্তধা ৰিভজিতুং ‘‘উপেক্খাসহগতং চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্ত্যাদিমাহ. তত্থ চক্খতি ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং হুত্ৰা সমৰিসমং আচিক্খন্তং ৰিয হোতীতি চক্খু. অথ ৰা চক্খতি রূপং অস্সাদেন্তং ৰিয হোতীতি চক্খু. চক্খতীতি হি অযং সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি, ব্যঞ্জনং চক্খতী’’ত্যাদীসু ৰিয অস্সাদনত্থো হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘চক্খুং খো পন, মাগণ্ডিয, রূপারামং রূপরতং রূপসম্মুদিত’’ন্ত্যাদি. যদি এৰং ‘‘সোতং খো, মাগণ্ডিয, সদ্দারামং সদ্দরতং সদ্দসম্মুদিত’’ন্ত্যাদিৰচনতো (ম. নি. ২.২০৯) সোতাদীনম্পি সদ্দাদিঅস্সাদনং অত্থীতি তেসম্পি চক্খুসদ্দাভিধেয্যতা আপজ্জেয্যাতি? নাপজ্জতি নিরুল়্হত্তা, নিরুল়্হো হেস চক্খু-সদ্দো দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপ্পসাদলক্খণে চক্খুপ্পসাদেযেৰ মযূরাদিসদ্দা ৰিয সকুণৰিসেসাদীসু, চক্খুনা সহৰুত্তিযা পন ভমুকট্ঠিপরিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডোপি ‘‘চক্খূ’’তি ৰুচ্চতি. অট্ঠকথাযং পন অনেকত্থত্তা ধাতূনং চক্খতি-সদ্দস্স ৰিভাৰনত্থতাপি সম্ভৰতীতি ‘‘চক্খতি রূপং ৰিভাৰেতীতি চক্খূ’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৫১০) ৰুত্তং. চক্খুস্মিং ৰিঞ্ঞাণং তন্নিস্সিতত্থাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. তথা হেতং ‘‘চক্খুসন্নিস্সিতরূপৰিজাননলক্খণ’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৩১; ৰিসুদ্ধি. ২.৪৫৪) ৰুত্তং.

এৰং সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি যথারহং দট্ঠব্বং. ‘‘তথা’’তি ইমিনা উপেক্খাসহগতভাৰং অতিদিসতি. ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং হুত্ৰা সুণাতীতি সোতং. ঘাযতি গন্ধোপাদানং করোতীতি ঘানং. জীৰিতনিমিত্তং রসো জীৰিতং, তং অৰ্হাযতি তস্মিং নিন্নতাযাতি জিৰ্হা নিরুত্তিনযেন. কুচ্ছিতানং পাপধম্মানং আযো পৰত্তিট্ঠানন্তি কাযো. কাযিন্দ্রিযঞ্হি ফোট্ঠব্বগ্গহণসভাৰত্তা তদস্সাদৰসপ্পৰত্তানং, তম্মূলকানঞ্চ পাপধম্মানং ৰিসেসকারণন্তি তেসং পৰত্তিট্ঠানং ৰিয গয্হতি. সসম্ভারকাযো ৰা কুচ্ছিতানং কেসাদীনং আযোতি কাযো. তংসহচরিতত্তা পন পসাদকাযোপি তথা ৰুচ্চতি. দু কুচ্ছিতং হুত্ৰা খনতি কাযিকসুখং, দুক্খমন্তি ৰা দুক্খং. দুক্করমোকাসদানং এতস্সাতি দুক্খ’’ন্তিপি অপরে. পঞ্চৰিঞ্ঞাণগ্গহিতং রূপাদিআরম্মণং সম্পটিচ্ছতি তদাকারপ্পৰত্তিযাতি সম্পটিচ্ছনং. সম্মা তীরেতি যথাসম্পটিচ্ছিতং রূপাদিআরম্মণং ৰীমংসতীতি সন্তীরণং. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধানং কুসলাকুসলানং পাকাতি ৰিপাকা, ৰিপক্কভাৰমাপন্নানং অরূপধম্মানমেতং অধিৰচনং. এৰঞ্চ কত্ৰা কুসলাকুসলকম্মসমুট্ঠানানম্পি কটত্তারূপানং নত্থি ৰিপাকৰোহারো. অকুসলস্স ৰিপাকচিত্তানি অকুসলৰিপাকচিত্তানি.

১০. সুখযতি কাযচিত্তং, সুট্ঠু ৰা খনতি কাযচিত্তাবাধং, সুখেন খমিতব্বন্তি ৰা সুখং. ‘‘সুকরমোকাসদানং এতস্সাতি সুখ’’ন্তি অপরে. কস্মা পন যথা অকুসলৰিপাকসন্তীরণং একমেৰ ৰুত্তং, এৰমৰত্ৰা কুসলৰিপাকসন্তীরণং দ্ৰিধা ৰুত্তন্তি? ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণৰসেন ৰেদনাভেদসম্ভৰতো. যদি এৰং তত্থাপি অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণৰসেন ৰেদনাভেদেন ভৰিতব্বন্তি? নযিদমেৰং অনিট্ঠারম্মণে উপ্পজ্জিতব্বস্সপি দোমনস্সস্স পটিঘেন ৰিনা অনুপ্পজ্জনতো, পটিঘস্স চ একন্তাকুসলসভাৰস্স অব্যাকতেসু অসম্ভৰতো. ন হি ভিন্নজাতিকো ধম্মো ভিন্নজাতিকেসু উপলব্ভতি, তস্মা অত্তনা সমানযোগক্খমস্স অসম্ভৰতো অকুসলৰিপাকেসু দোমনস্সং ন সম্ভৰতীতি তস্স তংসহগততা ন ৰুত্তা. অথ ৰা যথা কোচি বলৰতা পোথিযমানো দুব্বলপুরিসো তস্স পটিপ্পহরিতুং অসক্কোন্তো তস্মিং উপেক্খকোৰ হোতি, এৰমেৰ অকুসলৰিপাকানং পরিদুব্বলভাৰতো অনিট্ঠারম্মণেপি দোমনস্সুপ্পাদো নত্থীতি সন্তীরণং উপেক্খাসহগতমেৰ.

চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি পন চত্তারি উভযৰিপাকানিপি ৰত্থারম্মণঘট্টনায দুব্বলভাৰতো অনিট্ঠে ইট্ঠেপি চ আরম্মণে উপেক্খাসহগতানেৰ. তেসঞ্হি চতুন্নম্পি ৰত্থুভূতানি চক্খাদীনি উপাদারূপানেৰ, তথা আরম্মণভূতানিপি রূপাদীনি, উপাদারূপকেন চ উপাদারূপকস্স সঙ্ঘট্টনং অতিদুব্বলং পিচুপিণ্ডকেন পিচুপিণ্ডকস্স ফুসনং ৰিয, তস্মা তানি সব্বথাপি উপেক্খাসহগতানেৰ. কাযৰিঞ্ঞাণস্স পন ফোট্ঠব্বসঙ্খাতভূতত্তযমেৰ আরম্মণন্তি তং কাযপ্পসাদে সঙ্ঘট্টিতম্পি তং অতিক্কমিত্ৰা তন্নিস্সযেসু মহাভূতেসু পটিহঞ্ঞতি. ভূতরূপেহি চ ভূতরূপানং সঙ্ঘট্টনং বলৰতরং অধিকরণিমত্থকে পিচুপিণ্ডকং ঠপেত্ৰা কূটেন পহটকালে কূটস্স পিচুপিণ্ডকং অতিক্কমিত্ৰা অধিকরণিগ্গহণং ৰিয, তস্মা ৰত্থারম্মণঘট্টনায বলৰভাৰতো কাযৰিঞ্ঞাণং অনিট্ঠে দুক্খসহগতং, ইট্ঠে সুখসহগতন্তি. সম্পটিচ্ছনযুগল়্হং পন অত্তনা অসমাননিস্সযানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনমনন্তরং উপ্পজ্জতীতি সমাননিস্সযতো অলদ্ধানন্তরপচ্চযতায সভাগূপত্থম্ভরহিতো ৰিয পুরিসো নাতিবলৰং সব্বথাপি ৰিসযরসমনুভৰিতুং ন সক্কোতীতি সব্বথাপি উপেক্খাসহগতমেৰ. ৰুত্তৰিপরিযাযতো কুসলৰিপাকসন্তীরণং ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণেসু সুখোপেক্খাসহগতন্তি. যদি এৰং আৰজ্জনদ্ৰযস্স উপেক্খাসম্পযোগং কস্মা ৰক্খতি, ননু তম্পি সমাননিস্সযানন্তরং পৰত্ততীতি? সচ্চং, তত্থ পন পুরিমং পুব্বে কেনচি অগ্গহিতেযেৰ আরম্মণে একৰারমেৰ পৰত্ততি, পচ্ছিমম্পি ৰিসদিসচিত্তসন্তানপরাৰত্তনৰসেন ব্যাপারন্তরসাপেক্খন্তি ন সব্বথাপি ৰিসযরসমনুভৰিতুং সক্কোতি, তস্মা মজ্ঝত্তৰেদনাসম্পযুত্তমেৰাতি. হোন্তি চেত্থ –

‘‘ৰত্থালম্বসভাৰানং, ভূতিকানঞ্হি ঘট্টনং;

দুব্বলং ইতি চক্খাদি-চতুচিত্তমুপেক্খকং.

‘‘কাযনিস্সযফোট্ঠব্ব-ভূতানং ঘট্টনায তু;

বলৰত্তা ন ৰিঞ্ঞাণং, কাযিক মজ্ঝৰেদনং.

‘‘সমাননিস্সযো যস্মা, নত্থানন্তরপচ্চযো;

তস্মা দুব্বলমালম্বে, সোপেক্খং সম্পটিচ্ছন’’ন্তি.

কুসলস্স ৰিপাকানি, সম্পযুত্তহেতুৰিরহতো অহেতুকচিত্তানি চাতি কুসলৰিপাকাহেতুকচিত্তানি. নিব্বত্তকহেতুৰসেন নিপ্ফন্নানিপি হেতানি সম্পযুত্তহেতুৰসেনেৰ অহেতুকৰোহারং লভন্তি, ইতরথা মহাৰিপাকেহি ইমেসং নানত্তাসম্ভৰতো. কিং পনেত্থ কারণং যথা ইধেৰং অকুসলৰিপাকনিগমনে অহেতুকগ্গহণং ন কতন্তি? ব্যভিচারাভাৰতো. সতি হি সম্ভৰে, ব্যভিচারে চ ৰিসেসনং সাত্থকং সিযা. অকুসলৰিপাকানং পন লোভাদিসাৰজ্জধম্মৰিপাকভাৰেন তব্বিধুরেহি, অলোভাদীহি সম্পযোগাযোগতো, সযং অব্যাকতনিরৰজ্জসভাৰানং লোভাদিঅকুসলধম্মসম্পযোগৰিরোধতো চ নত্থি কদাচিপি সহেতুকতায সম্ভৰোতি অহেতুকভাৰাব্যভিচারতো ন তানি অহেতুকসদ্দেন ৰিসেসিতব্বানি.

১১. ইদানি অহেতুকাধিকারে অহেতুককিরিযচিত্তানিপি কিচ্চভেদেন তিধা দস্সেতুং ‘‘উপেক্খাসহগত’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. চক্খাদিপঞ্চদ্ৰারে ঘট্টিতমারম্মণং আৰজ্জেতি তত্থ আভোগং করোতি, চিত্তসন্তানং ৰা ভৰঙ্গৰসেন পৰত্তিতুং অদত্ৰা ৰীথিচিত্তভাৰায পরিণামেতীতি পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনং, কিরিযাহেতুকমনোধাতুচিত্তং. আৰজ্জনস্স অনন্তরপচ্চযভূতং ভৰঙ্গচিত্তং মনোদ্ৰারং ৰীথিচিত্তানং পৰত্তিমুখভাৰতো. তস্মিং দিট্ঠসুতমুতাদিৰসেন আপাথমাগতমারম্মণং আৰজ্জেতি, ৰুত্তনযেন ৰা চিত্তসন্তানং পরিণামেতীতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং, কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুউপেক্খাসহগতচিত্তং. ইদমেৰ চ পঞ্চদ্ৰারে যথাসন্তীরিতং আরম্মণং ৰৰত্থপেতীতি ৰোট্ঠব্বনন্তি চ ৰুচ্চতি. হসিতং উপ্পাদেতীতি হসিতুপ্পাদং, খীণাসৰানং অনোল়ারিকারম্মণেসু পহট্ঠাকারমত্তহেতুকং কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসোমনস্সসহগতচিত্তং.

১২. সব্বথাপীতি অকুসলৰিপাককুসলৰিপাককিরিযভেদেন. অট্ঠারসাতি গণনপরিচ্ছেদো. অহেতুকচিত্তানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং.

অহেতুকচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সোভনচিত্তৰণ্ণনা

১৪. এৰং দ্ৰাদসাকুসলঅহেতুকাট্ঠারসৰসেন সমতিংস চিত্তানি দস্সেত্ৰা ইদানি তব্বিনিমুত্তানং সোভনৰোহারং ঠপেতুং ‘‘পাপাহেতুকমুত্তানী’’ত্যাদি ৰুত্তং. অত্তনা অধিসযিতস্স অপাযাদিদুক্খস্স পাপনতো পাপেহি, হেতুসম্পযোগাভাৰতো অহেতুকেহি চ মুত্তানি চতুৰীসতিকামাৰচরপঞ্চতিংসমহগ্গতলোকুত্তরৰসেন একূনসট্ঠিপরিমাণানি, অথ ৰা অট্ঠ লোকুত্তরানি ঝানঙ্গযোগভেদেন পচ্চেকং পঞ্চধা কত্ৰা একনৰুতিপি চিত্তানি সোভনগুণাৰহনতো, অলোভাদিঅনৰজ্জহেতুসম্পযোগতো চ সোভনানীতি ৰুচ্চরে কথীযন্তি.

কামাৰচরসোভনচিত্তৰণ্ণনা

১৫. ইদানি সোভনেসু কামাৰচরানমেৰ পঠমং উদ্দিট্ঠত্তা তেসুপি অব্যাকতানং কুসলপুব্বকত্তা পঠমং কামাৰচরকুসলং, ততো তব্বিপাকং, তদনন্তরং তদেকভূমিপরিযাপন্নং কিরিযচিত্তঞ্চ পচ্চেকং ৰেদনাঞাণসঙ্খারভেদেন অট্ঠধা দস্সেতুং ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. তত্থ জানাতি যথাসভাৰং পটিৰিজ্ঝতীতি ঞাণং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. এত্থ চ বলৰসদ্ধায দস্সনসম্পত্তিযা পচ্চযপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিযাতি এৰমাদীহি কারণেহি সোমনস্সসহগততা, পঞ্ঞাসংৰত্তনিককম্মতো, অব্যাপজ্জলোকূপপত্তিতো, ইন্দ্রিযপরিপাকতো, কিলেসদূরীভাৰতো চ ঞাণসম্পযুত্ততা, তব্বিপরিযাযেন উপেক্খাসহগততা চেৰ ঞাণৰিপ্পযুত্ততা চ, আৰাসসপ্পাযাদিৰসেন কাযচিত্তানং কল্লভাৰতো, পুব্বে দানাদীসু কতপরিচযতাদীহি চ অসঙ্খারিকতা, তব্বিপরিযাযেন সসঙ্খারিকতা চ ৰেদিতব্বা.

তত্থ যদা পন যো দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং, অঞ্ঞং ৰা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠপহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনযপ্পৰত্তং সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা মুত্তচাগতাদিৰসেন অসংসীদন্তো অনুস্সাহিতো পরেহি দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোতি, তদাস্স চিত্তং সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারিকং হোতি. যদা পন ৰুত্তনযেনেৰ হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰাপি অমুত্তচাগতাদিৰসেন সংসীদমানো পরেহি ৰা উস্সাহিতো করোতি, তদাস্স তদেৰ চিত্তং সসঙ্খারিকং হোতি. যদা পন ঞাতিজনস্স পটিপত্তিদস্সনেন জাতপরিচযা বালদারকা ভিক্খূ দিস্ৰা সোমনস্সজাতা সহসা কিঞ্চিদেৰ হত্থগতং দদন্তি ৰা ৰন্দন্তি ৰা, তদা তেসং ততিযং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন ‘‘দেথ, ৰন্দথা’’তি ঞাতীহি উস্সাহিতা এৰং পটিপজ্জন্তি, তদা চতুত্থং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং, অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰং আগম্ম চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. অট্ঠপীতি পি-সদ্দেন দসপুঞ্ঞকিরিযাদিৰসেন অনেকৰিধতং সম্পিণ্ডেতি. তথা হি ৰদন্তি –

‘‘কমেন পুঞ্ঞৰত্থূহি, গোচরাধিপতীহি চ;

কম্মহীনাদিতো চেৰ, গণেয্য নযকোৰিদো’’তি.

ইমানি হি অট্ঠ চিত্তানি দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেন পৰত্তনতো পচ্চেকং দস দসাতি কত্ৰা অসীতি চিত্তানি হোন্তি, তানি চ ছসু আরম্মণেসু পৰত্তনতো পচ্চেকং ছগ্গুণিতানি সাসীতিকানি চত্তারি সতানি হোন্তি, অধিপতিভেদেন পন ঞাণৰিপ্পযুত্তানং চত্তালীসাধিকদ্ৰিসতপরিমাণানং ৰীমংসাধিপতিসম্পযোগাভাৰতো তানি তিণ্ণং অধিপতীনং ৰসেন তিগুণিতানি ৰীসাধিকানি সত্তসতানি, তথা ঞাণসম্পযুত্তানি চ চতুন্নং অধিপতীনং ৰসেন চতুগ্গুণিতানি সসট্ঠিকানি নৰ সতানীতি এৰং অধিপতিৰসেন সহস্সং সাসীতিকানি চ ছ সতানি হোন্তি, তানি কাযৰচীমনোকম্মসঙ্খাতকম্মত্তিকৰসেন তিগুণিতানি চত্তালীসাধিকানি পঞ্চ সহস্সানি হোন্তি, তানি চ হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিগুণিতানি ৰীসসতাধিকপন্নরসসহস্সানি হোন্তি. যং পন ৰুত্তং আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেন –

‘‘সত্তরস সহস্সানি, দ্ৰে সতানি অসীতি চ;

কামাৰচরপুঞ্ঞানি, ভৰন্তীতি ৰিনিদ্দিসে’’তি.

তং অধিপতিৰসেন গণনপরিহানিং অনাদিযিত্ৰা সোতপতিতৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং, কালদেসাদিভেদেন পন নেসং ভেদো অপ্পমেয্যোৰ.

কুচ্ছিতে (ধ. স. অট্ঠ. ১) পাপধম্মে সলযন্তি কম্পেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তি অপগমেন্তীতি ৰা কুসলানি. অথ ৰা কুচ্ছিতাকারেন সন্তানে সযনতো পৰত্তনতো কুসসঙ্খাতে পাপধম্মে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলানি. অথ ৰা কুচ্ছিতে পাপধম্মে সানতো তনুকরণতো ওসানকরণতো ৰা কুসসঙ্খাতেন ঞাণেন, সদ্ধাদিধম্মজাতেন ৰা লাতব্বানি সহজাতউপনিস্সযভাৰেন যথারহং পৰত্তেতব্বানীতি কুসলানি, তানেৰ যথাৰুত্তত্থেন কামাৰচরানি কুসলচিত্তানি চাতি কামাৰচরকুসলচিত্তানি.

১৬. যথা পনেতানি পুঞ্ঞকিরিযৰসেন, কম্মদ্ৰারৰসেন, কম্মৰসেন, অধিপতিৰসেন চ পৰত্তন্তি, নেৰং ৰিপাকানি দানাদিৰসেন অপ্পৰত্তনতো, ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপনাভাৰতো, অৰিপাকসভাৰতো, ছন্দাদীনি পুরক্খত্ৰা অপ্পৰত্তিতো চ, তস্মা তংৰসেন পরিহাপেত্ৰা যথারহং গণনভেদো যোজেতব্বো. ইমানিপি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণৰসেন যথাক্কমং সোমনস্সুপেক্খাসহিতানি. পটিসন্ধাদিৰসপ্পৰত্তিযং কম্মস্স বলৰাবলৰভাৰতো, তদারম্মণপ্পৰত্তিযং যেভুয্যেন জৰনানুরূপতো, কদাচি তত্থাপি কম্মানুরূপতো চ ঞাণসম্পযুত্তানি, ঞাণৰিপ্পযুত্তানি চ হোন্তি. যথাপযোগং ৰিনা সপ্পযোগঞ্চ যথাউপট্ঠিতেহি কম্মাদিপচ্চযেহি উতুভোজনাদিসপ্পাযাসপ্পাযৰসেন অসঙ্খারিকসসঙ্খারিকানি.

১৭. কিরিযচিত্তানম্পি কুসলে ৰুত্তনযেন যথারহং সোমনস্সসহগতাদিতা ৰেদিতব্বা.

১৮. সহেতুককামাৰচরকুসলৰিপাককিরিযচিত্তানীতি এত্থ সহেতুকগ্গহণং ৰিপাককিরিযাপেক্খং ৰিসেসনং কুসলস্স একন্তসহেতুকত্তা. হোতি হি যথালাভযোজনা, ‘‘সক্খরকথলম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’ত্যাদীসু (দী. নি. ১.২৪৯) ৰিয সক্খরকথলস্স চরণাযোগতো মচ্ছগুম্বাপেক্খায চরণকিরিযা যোজীযতীতি.

১৯. সহেতুকামাৰচরপুঞ্ঞপাককিরিযা ৰেদনাঞাণসঙ্খারভেদেন পচ্চেকং ৰেদনাভেদতো দুৰিধত্তা, ঞাণভেদতো চতুব্বিধত্তা, সঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধত্তা চ সম্পিণ্ডেত্ৰা চতুৰীসতি মতাতি যোজনা. ননু চ ৰেদনাভেদো তাৰ যুত্তো তাসং ভিন্নসভাৰত্তা. ঞাণসঙ্খারভেদো পন কথন্তি? ঞাণসঙ্খারানং ভাৰাভাৰকতোপি ভেদো ঞাণসঙ্খারকতোৰ যথা ৰস্সকতো সুভিক্খো দুব্ভিক্খোতি, তস্মা ঞাণসঙ্খারকতো ভেদো ঞাণসঙ্খারভেদোতি ন এত্থ কোচি ৰিরোধোতি.

২০. ইদানি সব্বানিপি কামাৰচরচিত্তানি সম্পিণ্ডেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কামে তেৰীসা’’ত্যাদি ৰুত্তং. কামে ভৰে সত্ত অকুসলৰিপাকানি, সহেতুকাহেতুকানি সোল়স কুসলৰিপাকানীতি এৰং তেৰীসতি ৰিপাকানি দ্ৰাদস অকুসলানি, অট্ঠ কুসলানীতি পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি ৰীসতি অহেতুকা তিস্সো সহেতুকা অট্ঠাতি একাদস কিরিযা চাতি সব্বথাপি কুসলাকুসলৰিপাককিরিযানং অন্তোগধভেদেন চতুপঞ্ঞাসেৰ কালদেসসন্তানাদিভেদেন অনেকৰিধভাৰেপীত্যত্থো.

কামাৰচরসোভনচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রূপাৰচরচিত্তৰণ্ণনা

২১. ইদানি তদনন্তরুদ্দিট্ঠস্স রূপাৰচরস্স নিদ্দেসক্কমো অনুপ্পত্তোতি তস্স ঝানঙ্গযোগভেদেন পঞ্চধা ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘ৰিতক্ক…পে… সহিত’’ন্ত্যাদিমাহ. ৰিতক্কো চ ৰিচারো চ পীতি চ সুখঞ্চ একগ্গতা চাতি ইমেহি সহিতং ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখেকগ্গতাসহিতং. তত্থ আরম্মণং ৰিতক্কেতি সম্পযুত্তধম্মে অভিনিরোপেতীতি ৰিতক্কো, সো সহজাতানং আরম্মণাভিনিরোপনলক্খণো, যথা হি কোচি গামৰাসী পুরিসো রাজৰল্লভং সম্বন্ধিনং মিত্তং ৰা নিস্সায রাজগেহং অনুপৰিসতি, এৰং ৰিতক্কং নিস্সায চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. যদি এৰং কথং অৰিতক্কং চিত্তং আরম্মণং আরোহতীতি? তম্পি ৰিতক্কবলেনেৰ অভিনিরোহতি. যথা হি সো পুরিসো পরিচযেন তেন ৰিনাপি নিরাসঙ্কো রাজগেহং পৰিসতি, এৰং পরিচযেন ৰিতক্কেন ৰিনাপি অৰিতক্কং চিত্তং আরম্মণং অভিনিরোহতি. পরিচযোতি চেত্থ সৰিতক্কচিত্তস্স সন্তানে অভিণ্হপ্পৰত্তিৰসেন নিব্বত্তা চিত্তভাৰনা. অপি চেত্থ পঞ্চৰিঞ্ঞাণং অৰিতক্কম্পি ৰত্থারম্মণসঙ্ঘট্টনবলেন, দুতিযজ্ঝানাদীনি চ হেট্ঠিমভাৰনাবলেন অভিরোহন্তি.

আরম্মণে তেন চিত্তং ৰিচরতীতি ৰিচারো. সো আরণনুমজ্জনলক্খণো. তথা হেস ‘‘অনুসন্ধানতা’’তি (ধ. স. ৮) নিদ্দিট্ঠো. এত্থ চ ৰিচারতো ওল়ারিকট্ঠেন, তস্সেৰ পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ পঠমঘণ্টাভিঘাতো ৰিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিতক্কো, অনুরৰো ৰিয অনুসঞ্চরণং ৰিচারো. ৰিপ্ফারৰাচেত্থ ৰিতক্কো চিত্তস্স পরিপ্ফন্দনভূতো, আকাসে উপ্পতিতুকামস্স সকুণস্স পক্খৰিক্খেপো ৰিয, পদুমাভিমুখপাতো ৰিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসা ভমরস্স, সন্তৰুত্তি ৰিচারো চিত্তস্স নাতিপরিপ্ফন্দনভূতো, আকাসে উপ্পতিতস্স সকুণস্স পক্খপ্পসারণং ৰিয, পদুমস্স উপরিভাগে পরিব্ভমনং ৰিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমরস্স.

পিনযতি কাযচিত্তং তপ্পেতি, ৰড্ঢেতীতি ৰা পীতি, সা সম্পিযাযনলক্খণা, আরম্মণং কল্লতো গহণলক্খণাতি ৰুত্তং হোতি, সম্পযুত্তধম্মে সুখযতীতি সুখং, তং ইট্ঠানুভৰনলক্খণং সুভোজনরসস্সাদকো রাজা ৰিয. তত্থ আরম্মণপ্পটিলাভে পীতিযা ৰিসেসো পাকটো কন্তারখিন্নস্স ৰনন্তোদকদস্সনে ৰিয, যথালদ্ধস্স অনুভৰনে সুখস্স ৰিসেসো পাকটো যথাদিট্ঠউদকস্স পানাদীসু ৰিযাতি. নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰেন একং আরম্মণং অগ্গং ইমস্সাতি একগ্গং, চিত্তং, তস্স ভাৰো একগ্গতা, সমাধি. সো অৰিক্খেপলক্খণো. তস্স হি ৰসেন সসম্পযুত্তং চিত্তং অৰিক্খিত্তং হোতি.

পঠমঞ্চ দেসনাক্কমতো চেৰ উপ্পত্তিক্কমতো চ আদিভূতত্তা তং ঝানঞ্চ আরম্মণূপনিজ্ঝানতো, পচ্চনীকঝাপনতো চাতি পঠমজ্ঝানং, ৰিতক্কাদিপঞ্চকং. ঝানঙ্গসমুদাযে যেৰ হি ঝানৰোহারো নেমিআদিঅঙ্গসমুদাযে রথৰোহারো ৰিয, তথা হি ৰুত্তং ৰিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৰিভ. ৫৬৯). পঠমজ্ঝানেন সম্পযুত্তং কুসলচিত্তং পঠমজ্ঝানকুসলচিত্তং.

কস্মা পন অঞ্ঞেসু ফস্সাদীসু সম্পযুত্তধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু ইমেযেৰ পঞ্চ ঝানঙ্গৰসেন ৰুত্তাতি? ৰুচ্চতে – উপনিজ্ঝানকিচ্চৰন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৰতো চ. ৰিতক্কো হি আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি. ৰিচারো অনুপ্পবন্ধেতি, পীতি চস্স পীননং, সুখঞ্চ উপব্রূহনং করোতি, অথ নং সসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিরোপনানুপ্পবন্ধনপীননউপব্রূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা সমাধানকিচ্চেন অত্তানং অনুৰত্তাপেন্তী একত্তারম্মণে সমং, সম্মা চ আধিযতি. ইন্দ্রিযসমতাৰসেন সমং পটিপক্খধম্মানং দূরীভাৰেন লীনুদ্ধচ্চাভাৰেন সম্মা চ ঠপেতীতি এৰমেতে সমেৰ উপনিজ্ঝানকিচ্চং আৰেণিকং. কামচ্ছন্দাদিপটিপক্খভাৰে পন সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো রাগপ্পণিধিযা উজুপচ্চনীকভাৰতো. কামচ্ছন্দৰসেন হি নানারম্মণেহি পলোভিতস্স পরিব্ভমন্তস্স চিত্তস্স সমাধানং একগ্গতায হোতি. পীতি ব্যাপাদস্স পামোজ্জসভাৰত্তা. ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্স যোনিসো সঙ্কপ্পনৰসেন সৰিপ্ফারপ্পৰত্তিতো সুখং অৰূপসমানুতাপসভাৰস্স উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ৰূপসন্তসীতলসভাৰত্তা. ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছায আরম্মণে অনুমজ্জনৰসেন পঞ্ঞাপতিরূপসভাৰত্তা. এৰং উপনিজ্ঝানকিচ্চৰন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৰতো চ ইমেযেৰ পঞ্চ ঝানঙ্গভাৰেন ৰৰত্থিতাতি. যথাহু –

‘‘উপনিজ্ঝানকিচ্চত্তা, কামাদিপটিপক্খতো;

সন্তেসুপি চ অঞ্ঞেসু, পঞ্চেৰ ঝানসঞ্ঞিতা’’তি.

উপেক্খা পনেত্ত সন্তৰুত্তিসভাৰত্তা সুখেৰ অন্তোগধাতি দট্ঠব্বং. তেনাহু –

‘‘উপেক্খা সন্তৰুত্তিত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ২৩২; ৰিসুদ্ধি. ২.৬৪৪);

পহানঙ্গাদিৰসেন পনস্স ৰিসেসো উপরি আৰি ভৰিস্সতি, তথা অরূপাৰচরলোকুত্তরেসুপি লব্ভমানকৰিসেসো. অথেত্থ কামাৰচরকুসলেসু ৰিয সঙ্খারভেদো কস্মা ন গহিতো. ইদম্পি হি কেৰলং সমথানুযোগৰসেন পটিলদ্ধং সসঙ্খারিকং, মগ্গাধিগমৰসেন পটিলদ্ধং অসঙ্খারিকন্তি সক্কা ৰত্তুন্তি? নযিদমেৰং মগ্গাধিগমৰসেনসত্তিতো পটিলদ্ধস্সাপি অপরভাগে পরিকম্মৰসেনেৰ উপ্পজ্জনতো, তস্মা সব্বস্সপি ঝানস্স পরিকম্মসঙ্খাতপুব্বাভিসঙ্খারেন ৰিনা কেৰলং অধিকারৰসেন অনুপ্পজ্জনতো ‘‘অসঙ্খারিক’’ন্তিপি, অধিকারেন চ ৰিনা কেৰলং পরিকম্মাভিসঙ্খারেনেৰ অনুপ্পজ্জনতো ‘‘সসঙ্খারিক’’ন্তিপি ন সক্কা ৰত্তুন্তি. অথ ৰা পুব্বাভিসঙ্খারৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানস্স ন কদাচি অসঙ্খারিকভাৰো সম্ভৰতীতি ‘‘অসঙ্খারিক’’ন্তি চ ব্যভিচারাভাৰতো ‘‘সসঙ্খারিক’’ন্তি চ ন ৰুত্তন্তি.

পি-সদ্দেন চেত্থ চতুক্কপঞ্চকনযৰসেন সুদ্ধিকনৰকো, তঞ্চ দুক্খপ্পটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদুক্খপ্পটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞাসুখপ্পটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাসুখপ্পটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞাৰসেন পটিপদাচতুক্কেন যোজেত্ৰা দেসিতত্তা চত্তারো নৰকা, পরিত্তং পরিত্তারম্মণং, পরিত্তং অপ্পমাণারম্মণং, অপ্পমাণং পরিত্তারম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণন্তি আরম্মণচতুক্কেন যোজিতত্তা চত্তারো নৰকা, ‘‘দুক্খপ্পটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং পরিত্তং পরিত্তারম্মণং, দুক্খপ্পটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং পরিত্তং অপ্পমাণারম্মণ’’ন্ত্যাদিনা আরম্মণপ্পটিপদামিস্সকনযৰসেন সোল়স নৰকাতি পঞ্চৰীসতি নৰকাতি এৰমাদিভেদং সঙ্গণ্হাতি.

২২. ঝানৰিসেসেন নিব্বত্তিতৰিপাকো একন্ততো তংতংঝানসদিসোৰাতি ৰিপাকং ঝানসদিসমেৰ ৰিভত্তং. ইমমেৰ হি অত্থং দীপেতুং ভগৰতা ৰিপাকনিদ্দেসেপি কুসলং উদ্দিসিত্ৰাৰ তদনন্তরং মহগ্গতলোকুত্তরৰিপাকা ৰিভত্তা.

২৫. রূপাৰচরমানসং ঝানভেদেন পঞ্চহি চতূহি তীহি দ্ৰীহি পুন দ্ৰীহি ঝানঙ্গেহি সম্পযোগভেদেন পঞ্চধা পঞ্চঙ্গিকং চতুরঙ্গিকং তিৰঙ্গিকং দুৰঙ্গিকং পুন দুৰঙ্গিকন্তি পঞ্চৰিধং হোতি অৰিসেসেন, পুন তং পুঞ্ঞপাককিরিযানং পচ্চেকং পঞ্চন্নং পঞ্চন্নং ভেদা পঞ্চদসধা ভৰেত্যত্থো.

রূপাৰচরচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অরূপাৰচরচিত্তৰণ্ণনা

২৬. ইদানি অরূপাৰচরং আরম্মণভেদেন চতুধা ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘আকাসানঞ্চাযতনা’’তিআদি. তত্থ উপ্পাদাদিঅন্তরহিততায নাস্স অন্তোতি অনন্তং, আকাসঞ্চ তং অনন্তঞ্চাতি আকাসানন্তং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো. ‘‘অনন্তাকাস’’ন্তি চ ৰত্তব্বে ‘‘অগ্যাহিতো’’ত্যাদীসু ৰিয ৰিসেসনস্স পরনিপাতৰসেন ‘‘আকাসানন্ত’’ন্তি ৰুত্তং. আকাসানন্তমেৰ আকাসানঞ্চং সকত্থে ভাৰপচ্চযৰসেন. আকাসানঞ্চমেৰ আযতনং সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স অধিট্ঠানট্ঠেন দেৰানং দেৰাযতনং ৰিযাতি আকাসানঞ্চাযতনং. তস্মিং অপ্পনাপ্পত্তং পঠমারুপ্পজ্ঝানম্পি ইধ ‘‘আকাসানঞ্চাযতন’’ন্তি ৰুত্তং যথা পথৰীকসিণারম্মণং ঝানং ‘‘পথৰীকসিণ’’ন্তি. অথ ৰা আকাসানঞ্চং আযতনং অস্সাতি আকাসানঞ্চাযতনং, ঝানং, তেন সম্পযুত্তং কুসলচিত্তং আকাসানঞ্চাযতনকুসলচিত্তং.

ৰিঞ্ঞাণমেৰ অনন্তং ৰিঞ্ঞাণানন্তং, পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণং. তঞ্হি উপ্পাদাদিঅন্তৰন্তম্পি অনন্তাকাসে পৰত্তনতো অত্তানং আরব্ভ পৰত্তায ভাৰনায উপ্পাদাদিঅন্তং অগ্গহেত্ৰা অনন্ততো ফরণৰসেন পৰত্তনতো চ ‘‘অনন্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰিঞ্ঞাণানন্তমেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্চং আকারস্স রস্সত্তং, ন-কারস্স লোপঞ্চ কত্ৰা. দুতিযারুপ্পৰিঞ্ঞাণেন ৰা অঞ্চিতব্বং পাপুণিতব্বন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চং, তদেৰ আযতনং দুতিযারুপ্পস্স অধিট্ঠানত্তাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. সেসং পুরিমসমং.

নাস্স পঠমারুপ্পস্স কিঞ্চনং অপ্পমত্তকং অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অৰসিট্ঠং অত্থীতি অকিঞ্চনং, তস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং, পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণাভাৰো. তদেৰ আযতনন্ত্যাদি পুরিমসদিসং.

ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰতো, সুখুমায চ সঞ্ঞায অত্থিতায নেৰস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স সঞ্ঞা অত্থি, নাপি অসঞ্ঞং অৰিজ্জমানসঞ্ঞন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞং, চতুত্থারুপ্পজ্ঝানং. দীঘং কত্ৰা পন ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞ’’ন্তি ৰুত্তং. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞমেৰ আযতনং মনাযতনধম্মাযতনপরিযাপন্নত্তাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. অথ ৰা সঞ্ঞাৰ ৰিপস্সনায গোচরভাৰং গন্ত্ৰা নিব্বেদজননসঙ্খাতস্স পটুসঞ্ঞাকিচ্চস্স অভাৰতো নেৰসঞ্ঞা চ উণ্হোদকে তেজোধাতু ৰিয সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেন ৰিজ্জমানত্তা ন অসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, সা এৰ আযতনং ইমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স নিস্সযাদিভাৰতোতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. সঞ্ঞাৰসেন চেত্থ ঝানূপলক্খণং নিদস্সনমত্তং. ৰেদনাদযোপি হি তস্মিং ঝানে নেৰৰেদনানাৰেদনাদিকাযেৰাতি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনেন সম্পযুত্তং কুসলচিত্তং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলচিত্তং. পি-সদ্দেন চেত্থ আরম্মণপ্পটিপদামিস্সকনযৰসেন সোল়সক্খত্তুকদেসনং (ধ. স. ২৬৫-২৬৮), অঞ্ঞম্পি চ পাল়িযং আগতনযভেদং সঙ্গণ্হাতি.

৩০. আরম্মণানং অতিক্কমিতব্বানং, কসিণাকাসৰিঞ্ঞাণতদভাৰসঙ্খাতানং আলম্বিতব্বানঞ্চ আকাসাদিচতুন্নং গোচরানং পভেদেন আরুপ্পমানসং চতুব্বিধং হোতি. তঞ্হি যথাক্কমং পঞ্চমজ্ঝানারম্মণং কসিণনিমিত্তং অতিক্কম্ম তদুগ্ঘাটেন লদ্ধং আকাসমালম্বিত্ৰা তম্পি অতিক্কম্ম তত্থ পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণমালম্বিত্ৰা তম্পি অতিক্কম্ম তদভাৰভূতং অকিঞ্চনভাৰমালম্বিত্ৰা তম্পি অতিক্কম্ম তত্থ পৰত্তং ততিযারুপ্পৰিঞ্ঞাণমালম্বিত্ৰা পৰত্ততি, ন পন রূপাৰচরকুসলং ৰিয পুরিমপুরিমঅঙ্গাতিক্কমৰসেন পুরিমপুরিমস্সাপি আরম্মণং গহেত্ৰা. তেনাহু আচরিযা –

‘‘আরম্মণাতিক্কমতো, চতস্সোপি ভৰন্তিমা;

অঙ্গাতিক্কমমেতাসং, ন ইচ্ছন্তি ৰিভাৰিনো’’তি; (ধ. স. অট্ঠ. ২৬৮);

অরূপাৰচরচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সোভনচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

লোকুত্তরচিত্তৰণ্ণনা

৩১. ইদানি লোকুত্তরকুসলং চতুমগ্গযোগতো, ফলঞ্চ তদনুরূপপ্পৰত্তিযা চতুধা ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গচিত্ত’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. নিব্বানং পতিসৰনতো উপগমনতো, নিব্বানমহাসমুদ্দনিন্নতায সোতসদিসত্তা ৰা ‘‘সোতো’’তি ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স আপত্তি আদিতো পজ্জনং পাপুণনং পঠমসমন্নাগমো সোতাপত্তি আ-উপসগ্গস্স আদিকম্মনি পৰত্তনতো. নিব্বানং মগ্গেতি, নিব্বানত্থিকেহি ৰা মগ্গীযতি, কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতীতি ৰা মগ্গো, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং মগ্গচিত্তং, সোতাপত্তিযা লদ্ধং মগ্গচিত্তং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং. অথ ৰা অরিযমগ্গসোতস্স আদিতো পজ্জনং এতস্সাতি সোতাপত্তি, পুগ্গলো, তস্স মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং.

সকিং একৰারং পটিসন্ধিৰসেন ইমং মনুস্সলোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, ইধ পত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৰা তত্থ পরিনিব্বাযী, ইধ পত্ৰা তত্থ পরিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযী, ইধ পত্ৰা তত্থ নিব্বত্তিত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযীতি পঞ্চসু সকদাগামীসু পঞ্চমকো ইধাধিপ্পেতো. সো হি ইতো গন্ত্ৰা পুন সকিং ইধ আগচ্ছতীতি. তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. কিঞ্চাপি মগ্গসমঙ্গিনো তথাগমনাসম্ভৰতো ফলট্ঠোযেৰ সকদাগামী নাম, তস্স পন কারণভূতো পুরিমুপ্পন্নো মগ্গো মগ্গন্তরাৰচ্ছেদনত্থং ফলট্ঠেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুচ্চতি ‘‘সকদাগামিমগ্গো’’তি. এৰং অনাগামিমগ্গোতি. সকদাগামিমগ্গেন সম্পযুত্তং চিত্তং সকদাগামিমগ্গচিত্তং.

পটিসন্ধিৰসেন ইমং কামধাতুং ন আগচ্ছতীতি অনাগামী, তস্স মগ্গো অনাগামিমগ্গো, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং অনাগামিমগ্গচিত্তং. অগ্গদক্খিণেয্যভাৰেন পূজাৰিসেসং অরহতীতি অরহা, অথ ৰা কিলেসসঙ্খাতা অরযো, সংসারচক্কস্স ৰা অরা কিলেসা হতা অনেনাতি অরহা, পাপকরণে রহাভাৰতো ৰা অরহা, অট্ঠমকো অরিযপুগ্গলো, তস্স ভাৰো অরহত্তং, চতুত্থফলস্সেতং অধিৰচনং, তস্স আগমনভূতো মগ্গো অরহত্তমগ্গো, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং অরহত্তমগ্গচিত্তং.

পি-সদ্দেন একেকস্স মগ্গস্স নযসহস্সৰসেন চতুন্নং চতুসহস্সভেদং সচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২০৬; ৰিভ. অট্ঠ. ২০৬-২১৪) আগতং সট্ঠিসহস্সভেদং নযং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন অনেকৰিধত্তম্পি সঙ্গণ্হাতি. তত্থাযং নযসহস্সমত্তপরিদীপনা, কথং? সোতাপত্তিমগ্গো তাৰ ঝাননামেন পটিপদাভেদং অনামসিত্ৰা কেৰলং সুঞ্ঞতো অপ্পণিহিতোতি দ্ৰিধা ৰিভত্তো, পুন পটিপদাচতুক্কেন যোজেত্ৰা পচ্চেকং চতুধা ৰিভত্তোতি এৰং ঝাননামেন দসধা ৰিভত্তো. তথা মগ্গসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গসচ্চসমথধম্মখন্ধআযতনধাতুআহারফস্সৰেদনাসঞ্ঞাচেতনাচিত্তনামেহিপি পচ্চেকং দসদসাকারেহি ৰিভত্তো তথা তথা বুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং ৰসেন. তস্মা ঝানৰসেন দসমগ্গাদীনং একূনৰীসতিযা ৰসেন দস দসাতি ৰীসতিযা ঠানেসু দ্ৰে নযসতানি হোন্তি. পুন তানি চতূহি অধিপতীহি যোজেত্ৰা পচ্চেকং চতুধা ৰিভত্তানীতি এৰং অধিপতীহি অমিস্সেত্ৰা দ্ৰে সতানি, মিস্সেত্ৰা অট্ঠ সতানীতি সোতাপত্তিমগ্গে নযসহস্সং হোতি, তথা সকদাগামিমগ্গাদীসুপি.

৩২. সোতাপত্তিযা লদ্ধং, সোতাপত্তিস্স ৰা ফলচিত্তং ৰিপাকভূতং চিত্তং সোতাপত্তিফলচিত্তং. অরহত্তঞ্চ তং ফলচিত্তঞ্চাতি অরহত্তফলচিত্তং.

৩৪. চতুমগ্গপ্পভেদেনাতি ইন্দ্রিযানং অপাটৰপাটৰতরতমভেদেন ভিন্নসামত্থিযতায সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসানং নিরৰসেসপ্পহানং কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰাপাদনং তেসমেৰ নিরৰসেসপ্পহানং রূপারূপরাগমানুদ্ধচ্চাৰিজ্জানং অনৰসেসপ্পহানন্তি এৰং সংযোজনপ্পহানৰসেন চতুব্বিধানং সোতাপত্তিমগ্গাদীনং অট্ঠঙ্গিকমগ্গানং সম্পযোগভেদেন চতুমগ্গসঙ্খাতং লোকুত্তরকুসলং চতুধা হোতি, ৰিপাকং পন তস্সেৰ কুসলস্স ফলত্তা তদনুরূপতো তথা চতুধাতি এৰং অনুত্তরং অত্তনো উত্তরিতরাভাৰেন অনুত্তরসঙ্খাতং লোকুত্তরং চিত্তং অট্ঠধা মতন্তি যোজনা.

কিরিযানুত্তরস্স পন অসম্ভৰতো দ্ৰাদসৰিধতা ন ৰুত্তা. কস্মা পন তস্স অসম্ভৰোতি? মগ্গস্স একচিত্তক্খণিকত্তা. যদি হি মগ্গচিত্তং পুনপ্পুনং উপ্পজ্জেয্য, তদুপ্পত্তিযা কিরিযভাৰো সক্কা ৰত্তুং. তং পন কিলেসসমুচ্ছেদকৰসেনেৰ উপলভিতব্বতো একৰারপ্পৰত্তেনেৰ চ তেন অসনিসম্পাতেন ৰিয তরুআদীনং সমূলৰিদ্ধংসনস্স তংতংকিলেসানং অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিযা সাধিতত্তা পুন উপ্পজ্জমানেপি কাতব্বাভাৰতো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থঞ্চ ফলসমাপত্তিযা এৰ নিব্বানারম্মণৰসেন পৰত্তনতো ন কদাচি সেক্খানং অসেক্খানং ৰা উপ্পজ্জতি. তস্মা নত্থি সব্বথাপি লোকুত্তরকিরিযচিত্তন্তি.

লোকুত্তরচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চিত্তগণনসঙ্গহৰণ্ণনা

৩৫. ‘‘দ্ৰাদসাকুসলানেৰ’’ন্ত্যাদি যথাৰুত্তানং চতুভূমিকচিত্তানং গণনসঙ্গহো.

৩৬. এৰং জাতিৰসেন সঙ্গহং দস্সেত্ৰা পুন ভূমিৰসেন দস্সেতুং ‘‘চতুপঞ্ঞাসধা কামে’’ত্যাদি ৰুত্তং. কামে ভৰে চিত্তানি চতুপঞ্ঞাসধা ঈরযে, রূপে ভৰে পন্নরস ঈরযে, আরুপ্পে ভৰে দ্ৰাদস ঈরযে, অনুত্তরে পন নৰৰিধে ধম্মসমুদাযে চিত্তানি অট্ঠধা ঈরযে, কথেয্যাত্যত্থো. এত্থ চ কামতণ্হাদিৰিসযভাৰেন কামভৰাদিপরিযাপন্নানি চিত্তানি সকসকভূমিতো অঞ্ঞত্থ পৰত্তমানানিপি কামভৰাদীসু চিত্তানীতি ৰুত্তানি, যথা মনুস্সিত্থিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তোপি তিরচ্ছানগতো তিরচ্ছানযোনিপরিযাপন্নত্তা তিরচ্ছানেস্ৰেৰ সঙ্গয্হতি. কত্থচি অপরিযাপন্নানি নৰৰিধলোকুত্তরধম্মসমূহেকদেসভূতানি ‘‘রুক্খে সাখা’’ত্যাদীসু ৰিয অনুত্তরে চিত্তানীতি ৰুত্তানি. অথ ৰা ‘‘কামে, রূপে’’তি চ উত্তরপদলোপনিদ্দেসো. অরূপে ভৰানি আরুপ্পানি. নত্থি এতেসং উত্তরং চিত্তন্তি অনুত্তরানীতি উপযোগবহুৰচনৰসেন কামে কামাৰচরানি চিত্তানি চতুপঞ্ঞাসধা ঈরযে, রূপে রূপাৰচরানি চিত্তানি পন্নরস ঈরযে, আরুপ্পে আরুপ্পানি চিত্তানি দ্ৰাদস ঈরযে. অনুত্তরে লোকুত্তরানি চিত্তানি অট্ঠধা ঈরযেতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.

৩৭. ইত্থং যথাৰুত্তেন জাতিভেদভিন্নচতুভূমিকচিত্তভেদৰসেন একূননৰুতিপ্পভেদং কত্ৰা মানসং চিত্তং ৰিচক্খণা ৰিসেসেন অত্থচক্খণসভাৰা পণ্ডিতা ৰিভজন্তি. অথ ৰা একৰীসসতং একুত্তরৰীসাধিকং সতং ৰিভজন্তি.

চিত্তগণনসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰিত্থারগণনৰণ্ণনা

৩৮. ঝানঙ্গৰসেন পঠমজ্ঝানসদিসত্তা পঠমজ্ঝানঞ্চ তং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তঞ্চেতি পঠমজ্ঝানসোতাপত্তিমগ্গচিত্তং. পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযেসুপি, হি অঞ্ঞতরৰসেন তংতংঝানসদিসত্তা ৰিতক্কাদিঅঙ্গপাতুভাৰেন চত্তারোপি মগ্গা পঠমজ্ঝানাদিৰোহারং লভন্তা পচ্চেকং পঞ্চধা ৰিভজন্তি. তেনাহ ‘‘ঝানঙ্গযোগভেদেনা’’ত্যাদি, তত্থ পঠমজ্ঝানাদীসু যং যং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসন্তস্স ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা পৰত্তা, তং পাদকজ্ঝানং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায পদট্ঠানভাৰতো. যং যং ঝানং সম্মসন্তস্স সা পৰত্তা, তং সম্মসিতজ্ঝানং. ‘‘অহো ৰত মে পঠমজ্ঝানসদিসো মগ্গো পঞ্চঙ্গিকো, দুতিযজ্ঝানাদীসু ৰা অঞ্ঞতরসদিসো চতুরঙ্গাদিভেদো মগ্গো ভৰেয্যা’’তি এৰং যোগাৰচরস্স উপ্পন্নজ্ঝাসযো পুগ্গলজ্ঝাসযো নাম.

তত্থ যেন পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতরং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায পকিণ্ণকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তস্স সো মগ্গো পঠমজ্ঝানাদীসু তংতংপাদকজ্ঝানসদিসো হোতি. সচে পন ৰিপস্সনাপাদকং কিঞ্চি ঝানং নত্থি, কেৰলং পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতরং ঝানং সম্মসিত্ৰা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তস্স সো সম্মসিতজ্ঝানসদিসো হোতি. যদা পন যং কিঞ্চি ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায অঞ্ঞতরং সম্মসিত্ৰা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তদা পুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন দ্ৰীসু অঞ্ঞতরসদিসো হোতি. সচে পন পুগ্গলস্স তথাৰিধো অজ্ঝাসযো নত্থি, হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো ৰুট্ঠায উপরূপরিঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গো পাদকজ্ঝানং অনপেক্খিত্ৰা সম্মসিতজ্ঝানসদিসো হোতি. উপরূপরিঝানতো পন ৰুট্ঠায হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গো সম্মসিতজ্ঝানং অনপেক্খিত্ৰা পাদকজ্ঝানসদিসো হোতি. হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো হি উপরূপরিঝানং বলৰতরন্তি. ৰেদনানিযমো পন সব্বত্থাপি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনানিযমেন হোতি. তথা সুক্খৰিপস্সকস্স সকলজ্ঝানঙ্গনিযমো. তস্স হি পাদকজ্ঝানাদীনং অভাৰেন তেসং ৰসেন নিযমাভাৰতো ৰিপস্সনানিযমেন পঞ্চঙ্গিকোৰ মগ্গো হোতীতি. অপিচ সমাপত্তিলাভিনোপি ঝানং পাদকং অকত্ৰা পকিণ্ণকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গোপি ৰিপস্সনানিযমেনেৰ পঞ্চঙ্গিকোৰ হোতীতি অযমেত্থ অট্ঠকথাদিতো উদ্ধটো ৰিনিচ্ছযসারো. থেরৰাদদস্সনাদিৰসপ্পৰত্তো পন পপঞ্চো অট্ঠকথাদীসু ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৰং সব্বত্থাপি ৰিত্থারনযো তত্থ তত্থ ৰুত্তনযেন গহেতব্বো. গন্থভীরুকজনানুগ্গহত্থং পনেত্থ সঙ্খেপকথা অধিপ্পেতা.

৪২. যথা রূপাৰচরং চিত্তং পঠমাদিপঞ্চৰিধঝানভেদেন গয্হতি ‘‘পঠমজ্ঝান’’ন্ত্যাদিনা ৰুচ্চতি, তথা অনুত্তরম্পি চিত্তং ‘‘পঠমজ্ঝানসোতাপত্তিমগ্গচিত্ত’’ন্ত্যাদিনা গয্হতি. আরুপ্পঞ্চাপি উপেক্খেকগ্গতাযোগেন অঙ্গসমতায পঞ্চমজ্ঝানে গয্হতি, পঞ্চমজ্ঝানৰোহারং লভতীত্যত্থো. অথ ৰা রূপাৰচরং চিত্তং অনুত্তরঞ্চ পঠমাদিঝানভেদে ‘‘পঠমজ্ঝানকুসলচিত্তং, পঠমজ্ঝানসোতাপত্তিমগ্গচিত্তন্ত্যাদিনা যথা গয্হতি, তথা আরুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমে ঝানে গয্হতীতি যোজনা. আচরিযস্সাপি হি অযমেৰ যোজনা অধিপ্পেতাতি দিস্সতি নামরূপপরিচ্ছেদে উজুকমেৰ তথা ৰুত্তত্তা. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘রূপাৰচরচিত্তানি, গয্হন্তানুত্তরানি চ;

পঠমাদিঝানভেদে, আরুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমে’’তি. (নাম. পরি. ২৪);

তস্মাতি যস্মা রূপাৰচরং ৰিয অনুত্তরম্পি পঠমাদিঝানভেদে গয্হতি, আরুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমে গয্হতি, যস্মা ৰা ঝানঙ্গযোগভেদেন একেকং পঞ্চধা কত্ৰা অনুত্তরং চিত্তং চত্তালীসৰিধন্তি ৰুচ্চতি, রূপাৰচরলোকুত্তরানি ৰিয চ পঠমাদিঝানভেদে, তথা আরুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমে গয্হতি, তস্মা পঠমাদিকমেকেকং ঝানং লোকিযং তিৰিধং, লোকুত্তরং অট্ঠৰিধন্তি একাদসৰিধং. অন্তে তু ঝানং তেৰীসতিৰিধং তিৰিধরূপাৰচরদ্ৰাদসৰিধঅরূপাৰচরঅট্ঠলোকুত্তরৰসেনাত্যত্থো.

৪৩. পাদকজ্ঝানাদিৰসেন গণনৰুড্ঢি কুসলৰিপাকেস্ৰেৰ সম্ভৰতীতি তেসমেৰ গণনং একৰীসসতগণনায অঙ্গভাৰেন দস্সেন্তো আহ ‘‘সত্ততিংসা’’ত্যাদি.

ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায

চিত্তপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. চেতসিকপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

সম্পযোগলক্খণৰণ্ণনা

১. এৰং তাৰ চিত্তং ভূমিজাতিসম্পযোগসঙ্খারঝানারম্মণমগ্গভেদেন যথারহং ৰিভজিত্ৰা ইদানি চেতসিকৰিভাগস্স অনুপ্পত্তত্তা পঠমং তাৰ চতুব্বিধসম্পযোগলক্খণসন্দস্সনৰসেন চেতসিকলক্খণং ঠপেত্ৰা, তদনন্তরং অঞ্ঞসমানঅকুসলসোভনৰসেন তীহি রাসীহি চেতসিকধম্মে উদ্দিসিত্ৰা, তেসং সোল়সহাকারেহি সম্পযোগং, তেত্তিংসৰিধেন সঙ্গহঞ্চ দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদনিরোধা চা’’ত্যাদি আরদ্ধং. চিত্তেন সহ একতো উপ্পাদো চ নিরোধো চ যেসং তে একুপ্পাদনিরোধা. একং আলম্বণঞ্চ ৰত্থু চ যেসং তে একালম্বণৰত্থুকা. এৰং চতূহি লক্খণেহি চেতোযুত্তা চিত্তেন সম্পযুত্তা দ্ৰিপঞ্ঞাস লক্খণা ধারণতো ধম্মা নিযতযোগিনো, অনিযতযোগিনো চ চেতসিকা মতা.

তত্থ যদি একুপ্পাদমত্তেনেৰ চেতোযুত্তাতি অধিপ্পেতা, তদা চিত্তেন সহ উপ্পজ্জমানানং রূপধম্মানম্পি চেতোযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একনিরোধগ্গহণং. এৰম্পি চিত্তানুপরিৰত্তিনো ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযস্স পসঙ্গো নসক্কা নিৰারেতুং, তথা ‘‘একতো উপ্পাদো ৰা নিরোধো ৰা এতেসন্তি একুপ্পাদনিরোধা’’তি পরিকপ্পেন্তস্স পুরেতরমুপ্পজ্জিত্ৰা চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে নিরুজ্ঝমানানম্পি রূপধম্মানন্তি একালম্বণগ্গহণং. যে এৰং তিৰিধলক্খণা, তে নিযমতো একৰত্থুযেৰাতিদস্সনত্থং একৰত্থুকগ্গহণন্তি অলমতিপ্পপঞ্চেন.

সম্পযোগলক্খণৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অঞ্ঞসমানচেতসিকৰণ্ণনা

২. কথন্তি সরূপসম্পযোগাকারানং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ফুসতীতি ফস্সো (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদেসৰারফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা), স্ৰাযং ফুসনলক্খণো. অযঞ্হি অরূপধম্মোপি সমানো আরম্মণে ফুসনাকারেনেৰ পৰত্ততি, সা চস্স ফুসনাকারপ্পৰত্তি অম্বিলখাদকাদীনং পস্সন্তস্স পরস্স খেল়ুপ্পাদাদি ৰিয দট্ঠব্বা. ৰেদযতি আরম্মণরসং অনুভৰতীতি ৰেদনা, সা ৰেদযিতলক্খণা. আরম্মণরসানুভৰনঞ্হি পত্ৰা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তেনেৰ রসং অনুভৰন্তি, একংসতো পন ইস্সরৰতায ৰেদনাৰ অনুভৰতি. তথা হেসা ‘‘সুভোজনরসানুভৰনকরাজা ৰিযা’’তি ৰুত্তা. সুখাদিৰসেন পনস্সা ভেদং সযমেৰ ৰক্খতি. নীলাদিভেদং আরম্মণং সঞ্জানাতি সঞ্ঞং কত্ৰা জানাতীতি সঞ্ঞা, সা সঞ্জাননলক্খণা. সা হি উপ্পজ্জমানা দারুআদীসু ৰড্ঢকিআদীনং সঞ্ঞাণকরণং ৰিয পচ্ছা সঞ্জাননস্স কারণভূতং আকারং গহেত্ৰা উপ্পজ্জতি. নিমিত্তকারিকায তাৰেতং যুজ্জতি, নিমিত্তেন সঞ্জানন্তিযা পন কথন্তি? সাপি পুন অপরায সঞ্ঞায সঞ্জাননস্স নিমিত্তং আকারং গহেত্ৰা উপ্পজ্জতীতি ন এত্থ কোচি অসম্ভৰো.