৯. কম্মট্ঠানপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

১. ইতো পচ্চযনিদ্দেসতো পরং নীৰরণানং সমনট্ঠেন সমথসঙ্খাতানং, অনিচ্চাদিৰিৰিধাকারতো দস্সনট্ঠেন ৰিপস্সনাসঙ্খাতানঞ্চ দ্ৰিন্নং ভাৰনানং দুৰিধম্পি কম্মট্ঠানং দুৰিধভাৰনাকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানতায কম্মট্ঠানভূতমারম্মণং উত্তরুত্তরযোগকম্মস্স পদট্ঠানতায কম্মট্ঠানভূতং ভাৰনাৰীথিঞ্চ যথাক্কমং সমথৰিপস্সনানুক্কমেন পৰক্খামীতি যোজনা.

সমথকম্মট্ঠানং

চরিতভেদৰণ্ণনা

৩. রাগো ৰ চরিতা পকতীতি রাগচরিতা. এৰং দোসচরিতাদযোপি. চরিতসঙ্গহোতি মূলচরিতৰসেন পুগ্গলসঙ্গহো, সংসগ্গৰসেন পন তেসট্ঠি চরিতা হোন্তি. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘রাগাদিকে তিকে সত্ত, সত্ত সদ্ধাদিকে তিকে;

একদ্ৰিতিকমূলম্হি, মিস্সতো সত্তসত্তক’’ন্তি.

এত্থ হি রাগচরিতা দোসচরিতা মোহচরিতা রাগদোসচরিতা রাগমোহচরিতা দোসমোহচরিতা রাগদোসমোহচরিতাতি এৰং রাগাদিকে তিকে সত্তকমেকং. তথা সদ্ধাচরিতা বুদ্ধিচরিতা ৰিতক্কচরিতা সদ্ধাবুদ্ধিচরিতা সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কচরিতা বুদ্ধিৰিতক্কচরিতা সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কচরিতাতি সদ্ধাদিকেপি তিকে একন্তি এৰং দ্ৰে তিকে অমিস্সেত্ৰা চুদ্দস চরিতা হোন্তি. রাগাদিতিকে পন একদ্ৰিতিকমূলৰসেন সদ্ধাদিতিকেন সহ যোজিতে রাগসদ্ধাচরিতা রাগবুদ্ধিচরিতা রাগৰিতক্কচরিতা রাগসদ্ধাবুদ্ধিচরিতা রাগসদ্ধাৰিতক্কচরিতা রাগবুদ্ধিৰিতক্কচরিতা রাগসদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কচরিতাতি রাগমূলনযে একং সত্তকং, তথা ‘‘দোসসদ্ধাচরিতা দোসবুদ্ধিচরিতা দোসৰিতক্কচরিতা’’ত্যাদিনা দোসমূলনযেপি একং, ‘‘মোহসদ্ধাচরিতা’’ত্যাদিনা মোহমূলনযেপি একন্তি এৰং একমূলনযে সত্তকত্তযং হোতি. যথা চেত্থ, এৰং দ্ৰিমূলকনযেপি ‘‘রাগদোসসদ্ধাচরিতা রাগদোসবুদ্ধিচরিতা রাগদোসৰিতক্কচরিতা’’ত্যাদিনা সত্তকত্তযং. তিমূলকনযে পন ‘‘রাগদোসমোহসদ্ধাচরিতা’’ত্যাদিনা একং সত্তকন্তি এৰং মিস্সতো সত্তসত্তকৰসেন একূনপঞ্ঞাস চরিতা হোন্তি. ইতি ইমা একূনপঞ্ঞাস, পুরিমা চ চুদ্দসাতি তেসট্ঠি চরিতা দট্ঠব্বা. কেচি পন দিট্ঠিযা সদ্ধিং ‘‘চতুসট্ঠী’’তি ৰণ্ণেন্তি.

চরিতভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৰনাভেদৰণ্ণনা

৪. ভাৰনায পটিসঙ্খারকম্মভূতা, আদিকম্মভূতা ৰা পুব্বভাগভাৰনা পরিকম্মভাৰনা নাম. নীৰরণৰিক্খম্ভনতো পট্ঠায গোত্রভূপরিযোসানা কামাৰচরভাৰনা উপচারভাৰনা নাম. অপ্পনায সমীপচারিত্তা গামূপচারাদযো ৰিয. মহগ্গতভাৰপ্পত্তা অপ্পনাভাৰনা নাম অপ্পনাসঙ্খাতৰিতক্কপমুখত্তা. সম্পযুত্তধম্মেহি আরম্মণে অপ্পেন্তো ৰিয পৰত্ততীতি ৰিতক্কো অপ্পনা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা ব্যপ্পনা’’তি (ধ. স. ৭) নিদ্দিট্ঠো. তপ্পমুখতাৰসেন পন সব্বেপি মহগ্গতানুত্তরঝানধম্মা ‘‘অপ্পনা’’তি ৰুচ্চন্তি.

ভাৰনাভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিমিত্তভেদৰণ্ণনা

৫. পরিকম্মস্স নিমিত্তং আরম্মণত্তাতি পরিকম্মনিমিত্তং, কসিণমণ্ডলাদি. তদেৰ চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয মনসা উগ্গহেতব্বং নিমিত্তং, উগ্গণ্হন্তস্স ৰা নিমিত্তন্তি উগ্গহনিমিত্তং. তপ্পটিভাগং ৰণ্ণাদিকসিণদোসরহিতং নিমিত্তং উপচারপ্পনানং আরম্মণত্তাতি পটিভাগনিমিত্তং.

৬. পথৰীযেৰ কসিণং একদেসে অট্ঠত্ৰা অনন্তস্স ফরিতব্বতায সকলট্ঠেনাতি পথৰীকসিণং, কসিণমণ্ডলং. পটিভাগনিমিত্তং, তদারম্মণঞ্চ ঝানং ‘পথৰীকসিণ’ন্তি ৰুচ্চতি. তথা আপোকসিণাদীসুপি. তত্থ পথৰাদীনি চত্তারি ভূতকসিণানি. নীলাদীনি চত্তারি ৰণ্ণকসিণানি, পরিচ্ছিন্নাকাসো আকাসকসিণং, চন্দাদিআলোকো আলোককসিণন্তি দট্ঠব্বং.

৭. উদ্ধং ধুমাতং সূনং ছৰসরীরং উদ্ধুমাতং, তদেৰ কুচ্ছিতট্ঠেনউদ্ধুমাতকং. এৰং সেসেসুপি. সেতরত্তাদিনা ৰিমিস্সিতং যেভুয্যেন নীলৰণ্ণং ছৰসরীরং ৰিনীলকং ৰিসেসতো নীলকন্তি কত্ৰা. ৰিস্সৰন্তপুব্বকং ৰিপুব্বকং. মজ্ঝে দ্ৰিধা ছিন্নং ৰিচ্ছিদ্দকং. সোণসিঙ্গালাদীহি ৰিৰিধাকারেন খাযিতং ৰিক্খাযিতকং. সোণসিঙ্গালাদীহি ৰিৰিধেনাকারেন খণ্ডিত্ৰা তত্থ তত্থ খিত্তং ৰিক্খিত্তকং. কাকপদাদিআকারেন সত্থেন হনিত্ৰা ৰিৰিধং খিত্তং হতৰিক্খিত্তকং. লোহিতপগ্ঘরণকং লোহিতকং. কিমিকুলপগ্ঘরণকং পুল়ৰকং. অন্তমসো একম্পি অট্ঠি অট্ঠিকং.

৮. অনু অনু সরণং অনুস্সতি, অরহতাদিবুদ্ধগুণারম্মণা অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি. স্ৰাক্খাততাদিধম্মগুণারম্মণা অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি. সুপ্পটিপন্নতাদিসংঘগুণারম্মণা অনুস্সতি সংঘানুস্সতি. অখণ্ডতাদিনা সুপরিসুদ্ধস্স অত্তনো সীলগুণস্স অনুস্সরণং সীলানুস্সতি. ৰিগতমলমচ্ছেরতাদিৰসেন অত্তনো চাগানুস্সরণং চাগানুস্সতি. ‘‘যেহি সদ্ধাদীহি সমন্নাগতা দেৰা দেৰত্তং গতা, তাদিসা গুণা মযি সন্তী’’তি এৰং দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰা অত্তনো সদ্ধাদিগুণানুস্সরণং দেৰতানুস্সতি. সব্বদুক্খূপসমভূতস্স নিব্বানস্স গুণানুস্সরণং উপসমানুস্সতি. জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদভূতস্স মরণস্স অনুস্সরণং মরণানুস্সতি. কেসাদিকাযকোট্ঠাসে গতা পৰত্তা সতি কাযগতাসতি. আনঞ্চ অপানঞ্চ আনাপানং, অস্সাসপস্সাসা, তদারম্মণা সতি আনাপানস্সতি.

৯. মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, মিত্তেসু ভৰাতি ৰা মেত্তা, সা সত্তানং হিতসুখূপসংহরণলক্খণা. পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা করুণা. পরসম্পত্তিপমোদলক্খণা মুদিতা. ইট্ঠানিট্ঠেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তিলক্খণা উপেক্খা. অপ্পমাণসত্তারম্মণত্তা অপ্পমঞ্ঞা. উত্তমৰিহারভাৰতো, উত্তমানং ৰা ৰিহারভাৰতো ব্রহ্মৰিহারো.

১০. গমনপরিযেসনপরিভোগাদিপচ্চৰেক্খণৰসেন কবল়ীকারাহারে পটিকূলন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা আহারে পটিকূলসঞ্ঞা.

১১. পথৰীধাতুআদীনং চতুন্নং ধাতূনং সলক্খণতো কেসাদিসসম্ভারাদিতো চ ৰৰত্থানং চতুধাতুৰৰত্থানং.

১২. অরূপে আরম্মণে পৰত্তা আরুপ্পা.

নিমিত্তভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সপ্পাযভেদৰণ্ণনা

১৩. ইদানি তস্স তস্স পুগ্গলস্স চরিতানুকূলকম্মট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘চরিতাসু পনা’’ত্যাদিমাহ. রাগো ৰ চরিতং পকতি এতস্সাতি রাগচরিতো, রাগবহুলো পুগ্গলো, রাগস্স উজুৰিপচ্চনীকভাৰতো অসুভকম্মট্ঠানং তস্স সপ্পাযং. আনাপানং মোহচরিতস্স, ৰিতক্কচরিতস্স চ সপ্পাযং বুদ্ধিৰিসযভাৰেন মোহপ্পটিপক্খত্তা, ৰিতক্কসন্ধাৰনস্স নিৰারকত্তা চ. ছ বুদ্ধানুস্সতিআদযো সদ্ধাচরিতস্স সপ্পাযা সদ্ধাৰুদ্ধিহেতুভাৰতো.

১৭. মরণউপসমসঞ্ঞাৰৰত্থানানি বুদ্ধিচরিতস্স সপ্পাযানি গম্ভীরভাৰতো বুদ্ধিযা এৰ ৰিসযত্তা.

১৮. সেসানীতি চতুব্বিধভূতকসিণআকাসআলোককসিণআরুপ্পচতুক্কৰসেন দসৰিধানি. তত্থাপীতি তেসু দসসু কম্মট্ঠানেসু. পুথুলং মোহচরিতস্স সপ্পাযং সম্বাধে ওকাসে চিত্তস্স ভিয্যোসোমত্তায সম্মুয্হনতো. খুদ্দকং ৰিতক্কচরিতস্স সপ্পাযং মহন্তারম্মণস্স ৰিতক্কসন্ধাৰনপচ্চযত্তা. উজুৰিপচ্চনীকতো চেৰ অতিসপ্পাযতায চেতং ৰুত্তং. রাগাদীনং পন অৰিক্খম্ভিকা, সদ্ধাদীনং ৰা অনুপকারিকা কসিণাদিভাৰনা নাম নত্থি.

সপ্পাযভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৰনাভেদৰণ্ণনা

১৯. সব্বত্থাপীতি চত্তালীসকম্মট্ঠানেসুপি নত্থি অপ্পনা, বুদ্ধগুণাদীনং পরমত্থভাৰতো, অনেকৰিধত্তা, একস্সপি গম্ভীরভাৰতো চ. বুদ্ধানুস্সতিআদীসু দসসু কম্মট্ঠানেসু অপ্পনাৰসেন সমাধিস্স পতিট্ঠাতুং অসক্কুণেয্যত্তা অপ্পনাভাৰং অপ্পত্ৰা সমাধি উপচারভাৰেন পতিট্ঠাতি. লোকুত্তরসমাধি, পন দুতিযচতুত্থারুপ্পসমাধি চ সভাৰধম্মেপি ভাৰনাৰিসেসৰসেন অপ্পনং পাপুণাতি. ৰিসুদ্ধিভাৰনানুক্কমৰসেন হি লোকুত্তরো অপ্পনং পাপুণাতি. আরম্মণসমতিক্কমভাৰনাৰসেন আরুপ্পসমাধি. অপ্পনাপ্পত্তস্সেৰ হি চতুত্থজ্ঝানসমাধিনো আরম্মণসমতিক্কমনমত্তং হোতি.

২১. পঞ্চপি ঝানানি এতেসমত্থি, তত্থ নিযুত্তানীতি ৰা পঞ্চকজ্ঝানিকানি.

২২. অসুভভাৰনায পটিকূলারম্মণত্তা চণ্ডসোতায নদিযা অরিত্তবলেন নাৰা ৰিয ৰিতক্কবলেনেৰ তত্থ চিত্তং পৰত্ততীতি অসুভকম্মট্ঠানে অৰিতক্কজ্ঝানাসম্ভৰতো ‘‘পঠমজ্ঝানিকা’’তি ৰুত্তং.

২৩. মেত্তাকরুণামুদিতানং দোমনস্সসহগতব্যাপাদৰিহিংসানভিরতীনং পহাযকত্তা দোমনস্সপ্পটিপক্খেন সোমনস্সেনেৰ সহগততা যুত্তাতি ‘‘মেত্তাদযো তযো চতুক্কজ্ঝানিকা’’তি ৰুত্তা.

২৪. ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তু, দুক্খা মুচ্চন্তু, লদ্ধসুখসম্পত্তিতো মা ৰিগচ্ছন্তূ’’তি মেত্তাদিৰসপ্পৰত্তব্যাপারত্তযং পহায কম্মস্সকতাদস্সনেন সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তভাৰনানিব্বত্তায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায বলৰতরত্তা উপেক্খাব্রহ্মৰিহারস্স সুখসহগতাসম্ভৰতো ‘‘উপেক্খা পঞ্চমজ্ঝানিকা’’তি ৰুত্তা.

ভাৰনাভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

গোচরভেদৰণ্ণনা

২৬. যথারহন্তি তংতংআরম্মণানুরূপতো. কস্সচি আরম্মণস্স অপরিব্যত্ততায ‘‘পরিযাযেনা’’তি ৰুত্তং.

২৭. কসিণাসুভকোট্ঠাসানাপানস্সতীস্ৰেৰ হি পরিব্যত্তনিমিত্তসম্ভৰোতি.

২৮. পথৰীমণ্ডলাদীসু নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাতি আদিম্হি তাৰ চতুপারিসুদ্ধিসীলং ৰিসোধেত্ৰা দসৰিধং পলিবোধং উপচ্ছিন্দিত্ৰা পিযগরুভাৰনীযাদিগুণসমন্নাগতং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অট্ঠারসৰিধং অননুরূপৰিহারং পহায পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে অনুরূপৰিহারে ৰিহরন্তস্স কেসনখহরণাদিখুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৰা কসিণমণ্ডলাদীনি পুরতো কত্ৰা আনাপানকোট্ঠাসাদীসু চিত্তং ঠপেত্ৰা নিসীদিত্ৰা ‘‘পথৰী পথৰী’’ত্যাদিনা তংতংভাৰনানুক্কমেন পথৰীকসিণাদীসু তংতদারম্মণেসু নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্স. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পন ভাৰনা ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৪ আদযো) গহেতব্বা. দুৰিধম্পি হি ভাৰনাৰিধানং ইধ আচরিযেন অতিসঙ্খেপতো ৰুত্তং, তদত্থদস্সনত্থঞ্চ ৰিত্থারনযে আহরিযমানে অতিপ্পপঞ্চো সিযাতি মযম্পি তং ন ৰিত্থারেস্সাম. যদা পন তং নিমিত্তং চিত্তেন সমুগ্গহিতন্তি এৰং পৰত্তানুপুব্বভাৰনাৰসেন যদা তং পরিকম্মনিমিত্তং চিত্তেন সম্মা উগ্গহিতং হোতি. মনোদ্ৰারস্স আপাথমাগতন্তি চক্খুং নিম্মীলেত্ৰা, অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৰা ৰা মনসি করোন্তস্স কসিণমণ্ডলসদিসমেৰ হুত্ৰা মনোদ্ৰারিকজৰনানং আপাথং আগতং হোতি.

২৯. সমাধিযতীতি ৰিসেসতো চিত্তেকগ্গতাপত্তিযা সমাহিতা হোতি.

৩০. চিত্তসমাধানৰসেন পুগ্গলোপি সমাহিতোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘তথা সমাহিতস্সা’’তি. তপ্পটিভাগন্তি উগ্গহনিমিত্তসদিসং, ততোযেৰ হি তং ‘‘পটিভাগনিমিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তং পন উগ্গহনিমিত্ততো অতিপরিসুদ্ধং হোতি. ৰত্থুধম্মৰিমুচ্চিতন্তি পরমত্থধম্মতো ৰিমুত্তং, ৰত্থুধম্মতো ৰা কসিণমণ্ডলগতকসিণদোসতো ৰিনিমুত্তং. ভাৰনায নিব্বত্তত্তা ভাৰনামযং. সমপ্পিতন্তি সুট্ঠু অপ্পিতং.

৩১. ততো পট্ঠাযাতি পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায.

৩৩. পঞ্চসু ঝানঙ্গেসু একেকারম্মণে উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং চতুপঞ্চজৰনকতিপযভৰঙ্গতো পরং অগন্ত্ৰা অপরাপরং ঝানঙ্গাৰজ্জনসমত্থতা আৰজ্জনৰসিতা নাম. সমাপজ্জিতুকামতানন্তরং কতিপযভৰঙ্গতো পরং অগন্ত্ৰা উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং সমাপজ্জিতুং সমত্থতা সমাপজ্জনৰসিতা নাম. সেতু ৰিয সীঘসোতায নদিযা ওঘং ভৰঙ্গৰেগং উপচ্ছিন্দিত্ৰা যথাপরিচ্ছিন্নকালং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা ভৰঙ্গপাততো রক্খণযোগ্যতা অধিট্ঠানৰসিতা নাম. যথা পরিচ্ছিন্নকালং অনতিক্কমিত্ৰা ঝানতো ৰুট্ঠানসমত্থতা ৰুট্ঠানৰসিতা নাম. অথ ৰা যথাপরিচ্ছিন্নকালতো উদ্ধং গন্তুং অদত্ৰা ঠপনসমত্থতা অধিট্ঠানৰসিতা নাম. যথাপরিচ্ছিন্নকালতো অন্তো অৰুট্ঠহিত্ৰা যথাকালৰসেনেৰ ৰুট্ঠানসমত্থতা ৰুট্ঠানৰসিতা নামাতি অলমতিপ্পপঞ্চেন. পচ্চৰেক্খণৰসিতা পন আৰজ্জনৰসিতায এৰ সিদ্ধা. আৰজ্জনানন্তরজৰনানেৰ হি পচ্চৰেক্খণজৰনানি নাম. ৰিতক্কাদিওল়ারিকঙ্গং পহানাযাতি দুতিযজ্ঝানাদীহি ৰিতক্কাদিওল়ারিকঙ্গানং ঝানক্খণে অনুপ্পাদায. পদহতোতি পরিকম্মং করোন্তস্স. তস্স পন উপচারভাৰনা নিপ্ফন্না নাম হোতি ৰিতক্কাদীসু নিকন্তিৰিক্খম্ভনতো পট্ঠাযাতি দট্ঠব্বং. যথারহন্তি তংতংঝানিককসিণাদিআরম্মণানুরূপং.

৩৬. আকাসকসিণস্স উগ্ঘাটেতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৰুত্তং ‘‘আকাসৰজ্জিতেসূ’’তি. কসিণন্তি কসিণপটিভাগনিমিত্তং. উগ্ঘাটেত্ৰাতি অমনসিকারৰসেন উদ্ধরিত্ৰা. অনন্তৰসেন পরিকম্মং করোন্তস্সাতি ‘‘অনন্তং আকাসং, অনন্তং আকাস’’ন্তি আকাসং আরব্ভ পরিকম্মং করোন্তস্স, ন পন কেৰলং ‘‘অনন্তং অনন্ত’’ন্তি. এৰং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনেপি. ‘‘অনন্ত’’ন্তি অৰত্ৰাপি ‘‘আকাসো আকাসো (ৰিসুদ্ধি. ১.২৭৬), ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.২৮১) মনসি কাতুং ৰট্টতীতি আচরিযা.

৩৯. ‘‘সন্তমেতং, পণীতমেত’’ন্তি পরিকম্মং করোন্তস্সাতি অভাৰমত্তারম্মণতায ‘‘এতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি ভাৰেন্তস্স.

৪০. অৰসেসেসু চাতি কসিণাদীহি সহ অপ্পনাৰহকম্মট্ঠানতো অৰসেসেসু বুদ্ধানুস্সতিআদীসু অট্ঠসু, সঞ্ঞাৰৰত্থানেসু চাতি দসসু কম্মট্ঠানেসু. পরিকম্মং কত্ৰাতি ‘‘সো ভগৰা ইতিপি অরহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো’’ত্যাদিনা (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৪) ৰুত্তৰিধানেন পরিকম্মং কত্ৰা. সাধুকমুগ্গহিতেতি বুদ্ধাদিগুণনিন্নপোণপব্ভারচিত্ততাৰসেন সুট্ঠু উগ্গহিতে. পরিকম্মঞ্চ সমাধিযতীতি পরিকম্মভাৰনা সমাহিতা নিপ্ফজ্জতি. উপচারো চ সম্পজ্জতীতি নীৰরণানি ৰিক্খম্ভেন্তো উপচারসমাধি চ উপ্পজ্জতি.

৪১. অভিঞ্ঞাৰসেন পৰত্তমানন্তি অভিৰিসেসতো জাননট্ঠেন অভিঞ্ঞাসঙ্খাতং ইদ্ধিৰিধাদিপঞ্চলোকিযাভিঞ্ঞাৰসেন পৰত্তমানং, অভিঞ্ঞাপাদকপঞ্চমজ্ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি কসিণানুলোমাদীহি চুদ্দসহাকারেহি (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৫) চিত্তং পরিদমেত্ৰা অভিনীহারক্খমং কত্ৰা উপেক্খেকগ্গতাযোগতো অনুরূপত্তা চ রূপাৰচরপঞ্চমজ্ঝানমেৰ অভিঞ্ঞানং পাদকং পতিট্ঠাভূতং পথৰাদিকসিণারম্মণং পঞ্চমজ্ঝানং, তং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায. অধিট্ঠেয্যাদিকমাৰজ্জেত্ৰাতি ইদ্ধিৰিধঞাণস্স পরিকম্মকালে অধিট্ঠাতব্বং ৰিকুব্বনীযং সতাদিকং কোমাররূপাদিকং, দিব্বসোতস্স পরিকম্মকালে থূলসুখুমভেদং সদ্দং, চেতোপরিযঞাণস্স পরিকম্মকালে পরস্স হদযঙ্গতৰণ্ণদস্সনেন সরাগাদিভেদং চিত্তং, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স পরিকম্মসমযে পুরিমভৰেসু চুতিচিত্তাদিভেদং পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধং, দিব্বচক্খুস্স পরিকম্মসমযে ওভাসফরিতট্ঠানগতং রূপং ৰা আৰজ্জেত্ৰা.

পরিকম্মং করোন্তস্সাতি ‘‘সতং হোমি, সহস্সং হোমী’’ত্যাদিনা পরিকম্মং করোন্তস্স. রূপাদীসূতি পরিকম্মৰিসযভূতেসু রূপপাদকজ্ঝানসদ্দপরচিত্তপুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধাদিভেদেসু আরম্মণেসু. এত্থ হি ইদ্ধিৰিধঞাণস্স তাৰ পাদকজ্ঝানং, কাযো, রূপাদিঅধিট্ঠানে রূপাদীনি চাতি ছ আরম্মণানি. তত্থ পাদকজ্ঝানং অতীতমেৰ, কাযো পচ্চুপ্পন্নো, ইতরং পচ্চুপ্পন্নমনাগতং ৰা. দিব্বসোতস্স পন সদ্দোযেৰ, সো চ খো পচ্চুপ্পন্নো. পরচিত্তৰিজাননায পন অতীতে সত্তদিৰসেসু, অনাগতে সত্তদিৰসেসু চ পৰত্তং পরিত্তাদীসু যং কিঞ্চি তিকালিকং চিত্তমেৰ আরম্মণং হোতীতি মহাঅট্ঠকথাচরিযা (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১৬; ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪).

সঙ্গহকারা পন ‘‘চত্তারোপি খন্ধা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) ৰদন্তি, কথং পনস্সা পচ্চুপ্পন্নচিত্তারম্মণতা, ননু চ আৰজ্জনায গহিতমেৰ ইদ্ধিচিত্তস্স আরম্মণং হোতি, আৰজ্জনায চ পচ্চুপ্পন্নচিত্তমারম্মণং কত্ৰা নিরুজ্ঝমানায তংসমকালমেৰ পরস্স চিত্তম্পি নিরুজ্ঝতীতি আৰজ্জনজৰনানং কালৰসেন একারম্মণতা ন সিযা, মগ্গফলৰীথিতো অঞ্ঞত্থ আৰজ্জনজৰনানং কথঞ্চ নানারম্মণতা ন অধিপ্পেতাতি? অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১৬; ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) তাৰ সন্ততিঅদ্ধাপচ্চুপ্পন্নারম্মণতা যোজিতা. আনন্দাচরিযো (ধ. স. মূলটী. ১৪৩৪ থোক ৰিসদিসং) পন ভণতি ‘‘পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায পচ্চুপ্পন্নাদিৰিভাগং অকত্ৰা কেৰলং ‘ইমস্স চিত্তং জানামি’চ্চেৰ পরিকম্মং কত্ৰা পুনপি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অৰিসেসেনেৰ চিত্তং আৰজ্জেত্ৰা তিণ্ণং, চতুন্নং ৰা পরিকম্মানং অনন্তরং চেতোপরিযঞাণেন পরস্স চিত্তং পটিৰিজ্ঝতি রূপং ৰিয দিব্বচক্খুনা. পচ্ছা কামাৰচরচিত্তেন সরাগাদিৰৰত্থানম্পি করোতি নীলাদিৰৰত্থানং ৰিয. তানি চ সব্বানি অভিমুখীভূতচিত্তারম্মণানেৰ, অনিট্ঠে চ ঠানে নানারম্মণতাদোসো নত্থি অভিন্নাকারপ্পৰত্তিতো’’তি. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধা, খন্ধপ্পটিবদ্ধানি চ নামগোত্তানি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং হোতি, দিব্বচক্খুস্স পন রূপমেৰ পচ্চুপ্পন্নন্তি অযমেতেসং আরম্মণৰিভাগো. যথারহমপ্পেতীতি তংতংপরিকম্মানুরূপতো অপ্পেতি.

৪২. ইদানি আরম্মণানং ভেদেন অভিঞ্ঞাভেদং দস্সেতুং ‘‘ইদ্ধিৰিধা’’ত্যাদিমাহ. অধিট্ঠানাদি ইদ্ধিপ্পভেদো এতিস্সাতি ইদ্ধিৰিধা. দিব্বানং সোতসদিসতায, দিব্বৰিহারসন্নিস্সিততায চ দিব্বঞ্চ তং সোতঞ্চাতি দিব্বসোতং. পরেসং চিত্তং ৰিঞ্ঞাযতি এতাযাতি পরচিত্তৰিজাননা. অত্তনো সন্তানে নিৰুত্থৰসেন চেৰ গোচরনিৰাসৰসেন চ পুব্বে অতীতভৰেসু খন্ধাদীনং অনুস্সরণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতি. ৰুত্তনযেন দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু. ‘চুতূপপাতঞাণ’ন্তি পন দিব্বচক্খুমেৰ ৰুচ্চতি. যথাকম্মূপগঞাণঅনাগতংসঞাণানিপি দিব্বচক্খুৰসেনেৰ ইজ্ঝন্তি. ন হি তেসং ৰিসুং পরিকম্মং অত্থি. তত্থ অনাগতংসঞাণস্স তাৰ অনাগতে সত্তদিৰসতো পরং পৰত্তনকং চিত্তচেতসিকং দুতিযদিৰসতো পট্ঠায পৰত্তনকঞ্চ যং কিঞ্চি আরম্মণং হোতি. তঞ্হি সৰিসযে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকন্তি. যথা কম্মূপগঞাণস্স পন কুসলাকুসলসঙ্খাতা চেতনা, চত্তারোপি ৰা খন্ধা আরম্মণন্তি দট্ঠব্বং.

গোচরৰসেন ভেদো গোচরভেদো.

গোচরভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমথকম্মট্ঠানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং

ৰিসুদ্ধিভেদৰণ্ণনা

৪৩. অনিচ্চাদিৰসেন ৰিৰিধাকারেন পস্সতীতি ৰিপস্সনা, অনিচ্চানুপস্সনাদিকা ভাৰনাপঞ্ঞা. তস্সা কম্মট্ঠানং, সাযেৰ ৰা কম্মট্ঠানন্তি ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং. তস্মিং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানে সত্তৰিধেন ৰিসুদ্ধিসঙ্গহোতি সম্বন্ধো.

৪৪. অনিচ্চতাযেৰ লক্খণং লক্খিতব্বং, লক্খীযতি অনেনাতি ৰা অনিচ্চলক্খণং. উদযৰযপটিপীল়নসঙ্খাতদুক্খভাৰো ৰ লক্খণন্তি দুক্খলক্খণং. পরপরিকপ্পিতস্স অত্তনো অভাৰো অনত্ততা, তদেৰ লক্খণন্তি অনত্তলক্খণং.

৪৫. তিণ্ণং লক্খণানং অনু অনু পস্সনা অনিচ্চানুপস্সনাদিকা.

৪৬. খন্ধাদীনং কলাপতো সম্মসনৰসপ্পৰত্তং ঞাণং সম্মসনঞাণং. উপ্পাদভঙ্গানুপস্সনাৰসপ্পৰত্তঞাণং উদযব্বযঞাণং. উদযং মুচ্চিত্ৰা ৰযে পৰত্তং ঞাণং ভঙ্গঞাণং. সঙ্খারানং ভযতো অনুপস্সনাৰসেন পৰত্তং ঞাণং ভযঞাণং, দিট্ঠভযানং আদীনৰতো পেক্খণৰসেন পৰত্তং ঞাণং আদীনৰঞাণং, দিট্ঠাদীনৰেসু নিব্বিন্দনৰসপ্পৰত্তং ঞাণং নিব্বিদাঞাণং. নিব্বিন্দিত্ৰা সঙ্খারেহি মুচ্চিতুকম্যতাৰসেন পৰত্তং ঞাণং মুচ্চিতুকম্যতাঞাণং. মুচ্চনস্স উপাযসম্পটিপাদনত্থং পুন সঙ্খারানং পরিগ্গহৰসপ্পৰত্তং ঞাণং পটিসঙ্খাঞাণং. পটিসঙ্খাতধম্মেসু ভযনন্দীৰিৰজ্জনৰসেন অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা পৰত্তং ঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং. পুরিমানং নৰন্নং কিচ্চনিপ্ফত্তিযা, উপরি চ সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং অনুকূলং ঞাণং অনুলোমঞাণং.

৪৭. অত্তসুঞ্ঞতায সুঞ্ঞতো. সংযোজনাদীহি ৰিমুচ্চনট্ঠেন ৰিমোক্খো. নিচ্চনিমিত্তাদিনো অভাৰতো অনিমিত্তো. পণিহিতস্স তণ্হাপণিধিস্স অভাৰতো অপ্পণিহিতো.

৪৯. যো নং পাতি, তং মোক্খেতি অপাযাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং, তদেৰ কাযদুচ্চরিতাদীহি সংৰরণতো সংৰরো, সমাধানোপধারণট্ঠেন সীলঞ্চাতি পাতিমোক্খসংৰরসীলং. মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং রূপাদীসু সংৰরণৰসেন পৰত্তং সীলং ইন্দ্রিযসংৰরসীলং. মিচ্ছাজীৰ ৰিৰজ্জনেন আজীৰস্স পরিসুদ্ধিৰসপ্পৰত্তং আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং. পচ্চযে সন্নিস্সিতং তেসং ইদমত্থিকতায পচ্চৰেক্খণসীলং পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং. চতুব্বিধত্তা দেসনাসংৰরপরিযেট্ঠিপচ্চৰেক্খণৰসেন, পরিসুদ্ধত্তা চ চতুপারিসুদ্ধিসীলং নাম.

৫০. চিত্তৰিসুদ্ধি নাম চিত্তস্স ৰিনীৰরণভাৰাপাদনৰসেন ৰিসোধনতো, চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠত্তা, ৰিসুদ্ধত্তা চাতি ৰা কত্ৰা.

৫১. ‘‘ধম্মানং সামঞ্ঞসভাৰো লক্খণং, কিচ্চসম্পত্তিযো রসো, উপট্ঠানাকারো, ফলঞ্চ পচ্চুপট্ঠান’’ন্তি এৰং ৰুত্তানং লক্খণাদীনং ‘‘ফুসনলক্খণো ফস্সো, কক্খল়লক্খণা পথৰী’’ত্যাদিনা ৰিত্থারতো, ‘‘নমনলক্খণং নামং, রুপ্পনলক্খণং রূপ’’ন্ত্যাদিনা সঙ্খেপতো চ পরিগ্গহো পচ্চত্তলক্খণাদিৰসেন পরিচ্ছিজ্জ গহণং দুক্খসচ্চৰৰত্থানং দিট্ঠিৰিসুদ্ধি নাম ‘‘নামরূপতো অত্তা নত্থী’’তি দস্সনতো দিট্ঠি চ অত্তদিট্ঠিমলৰিসোধনতো ৰিসুদ্ধি চাতি কত্ৰা.

৫২. পচ্চযপরিগ্গহোতি নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিসন্ধিযং তাৰ অৰিজ্জাতণ্হাউপাদানকম্মহেতুৰসেন নিব্বত্ততি. পৰত্তিযঞ্চ রূপং কম্মচিত্তউতুআহারপচ্চযৰসেন, নামঞ্চ চক্খুরূপাদিনিস্সযারম্মণাদিপচ্চযৰসেন, ৰিসেসতো চ যোনিসোমনসিকারাদিচতুচক্কসম্পত্তিযা কুসলং, তব্বিপরিযাযেন অকুসলং, কুসলাকুসলৰসেন ৰিপাকো ভৰঙ্গাদিৰসেন আৰজ্জনং, খীণাসৰসন্তানৰসেন কিরিযজৰনং, আৰজ্জনঞ্চ উপ্পজ্জতীতি এৰং সাধারণাসাধারণৰসেন তীসু অদ্ধাসু নামরূপপ্পৰত্তিযা পচ্চক্খাদিসিদ্ধস্স কম্মাদিপচ্চযস্স পরিগ্গণ্হনং সমুদযসচ্চস্স ৰৰত্থানং কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি নাম ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্ত্যাদিকায (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সোল়সৰিধায, ‘‘সত্থরিকঙ্খতী’’ত্যাদিকায (ধ. স. ১১২৩; ৰিভ. ৯১৫) অট্ঠৰিধায চ কঙ্খায ৰিতরণতো অতিক্কমনতো কঙ্খাৰিতরণা, অহেতুকৰিসমহেতুদিট্ঠিমলৰিসোধনতো ৰিসুদ্ধি চাতি কত্ৰা.

৫৩. ততো পচ্চযপরিগ্গহতো পরং তথাপরিগ্গহিতেসু পচ্চত্তলক্খণাদিৰৰত্থানৰসেন, পচ্চযৰৰত্থানৰসেন চ পরিগ্গহিতেসু লোকুত্তরৰজ্জেসু তিভূমিপরিযাপন্নেসু নামরূপেসু অতীতাদিভেদভিন্নেসু খন্ধাদিনযমারব্ভ পঞ্চক্খন্ধছদ্ৰারছল়ারম্মণছদ্ৰারপ্পৰত্তধম্মাদিৰসেন আগতং খন্ধাদিনযং আরব্ভ কলাপৰসেন পিণ্ডৰসেন সঙ্খিপিত্ৰা যং অতীতে জাতং রূপং, তং অতীতেৰ নিরুদ্ধং. যং অনাগতে ভাৰি রূপং, তম্পি তত্থেৰ নিরুজ্ঝিস্সতি. যং পচ্চুপ্পন্নং, তং অনাগতং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তথা অজ্ঝত্তবহিদ্ধসুখুমওল়ারিকহীনপণীতরূপাদযো. তস্মা ‘‘অনিচ্চং অত্তাদিৰসেন ন ইচ্চং অনুপগন্তব্বং খযট্ঠেন খযগমনতো, দুক্খং ভযট্ঠেন ভযকরত্তা, অনত্তা অসারকট্ঠেন অত্তসারাদিঅভাৰেনা’’তি চ ‘‘চক্খুং অনিচ্চং…পে… মনো. রূপং…পে… ধম্মা. চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’ত্যাদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) অতীতাদিঅদ্ধাৰসেন, অতীতাদিসন্তানৰসেন, অতীতাদিখণৰসেন চ সম্মসনঞাণেন হুত্ৰাঅভাৰউদযব্বযপটিপীল়নঅৰসৰত্তনাকারসঙ্খাতলক্খণত্তযসম্মসনৰসপ্পৰত্তেন কলাপসম্মসনঞাণেন লক্খণত্তযং সম্মসন্তস্স পরিমজ্জন্তস্স.

সম্মসনঞাণে পন উপ্পন্নে পুন তেস্ৰেৰ সঙ্খারেসু ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো, তণ্হাকম্মআহারসমুদযা রূপসমুদযো, তথা অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধো, তণ্হাকম্মআহারনিরোধা রূপনিরোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) এৰং রূপক্খন্ধে ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধেসুপি আহারং অপনেত্ৰা ‘‘ফস্সসমুদযা ফস্সনিরোধা’’তি চ এৰং ফস্সং পক্খিপিত্ৰা, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে ‘‘নামরূপসমুদযা নামরূপনিরোধা’’তি নামরূপং পক্খিপিত্ৰা পচ্চযসমুদযৰসেন, পচ্চযনিরোধৰসেন চ, পচ্চযে অনামসিত্ৰা পচ্চুপ্পন্নক্খন্ধেসু নিব্বত্তিলক্খণমত্তস্স, ৰিপরিণামলক্খণমত্তস্স চ দস্সনেন খণৰসেন চাতি একেকস্মিং খন্ধে পচ্চযৰসেন চতুধা, খণৰসেন একধা চাতি পঞ্চধা উদযং, পঞ্চধা ৰযন্তি দসদসউদযব্বযদস্সনৰসেন সমপঞ্ঞাসাকারেহি উদযব্বযঞাণেন উদযব্বযং সমনুপস্সন্তস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স যোগিনো ৰিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠানো সরীরতো নিচ্ছরণকআলোকসঙ্খাতো ওভাসো, ৰিপস্সনাচিত্তসহজাতা খুদ্দিকাদিপঞ্চৰিধা (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদ্দেসৰার ঝানঙ্গরাসিৰণ্ণনা) পীতি, তথা কাযচিত্তদরথৰূপসমলক্খণা কাযচিত্তৰসেন দুৰিধা পস্সদ্ধি, বলৰসদ্ধিন্দ্রিযসঙ্খাতো অধিমোক্খো, সম্মপ্পধানকিচ্চসাধকো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গসঙ্খাতো পগ্গহো, অতিপণীতং সুখং, ইন্দৰিস্সট্ঠৰজিরসদিসং তিলক্খণৰিপস্সনাভূতং ঞাণং, সতিপট্ঠানভূতা চিরকতাদিঅনুস্সরণসমত্থা উপট্ঠানসঙ্খাতা সতি, সমপ্পৰত্তৰিপস্সনাসহজাতা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভূতা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা, মনোদ্ৰারে আৰজ্ঝনুপেক্খা চাতি দুৰিধাপি উপেক্খা, ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘ন ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো’’ত্যাদিনা (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৩) নযেন তত্থ আলযং কুরুমানা সুখুমতণ্হা রূপনিকন্তিচাতি ওভাসাদীসু দসসু ৰিপস্সনুপক্কিলেসেসু উপ্পন্নেসু ‘‘ন ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপা ওভাসাদযো উপ্পন্নপুব্বা অদ্ধা মগ্গপ্পত্তোস্মি, ফলপ্পত্তোস্মী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৩) অগ্গহেত্ৰা ‘‘ইমে ওভাসাদযো তণ্হাদিট্ঠিমানৰত্থুতায ন মগ্গো, অথ খো ৰিপস্সনুপক্কিলেসা এৰ, তব্বিনিমুত্তং পন ৰীথিপটিপন্নং ৰিপস্সনাঞাণং মগ্গো’’তি এৰং মগ্গামগ্গলক্খণস্স ৰৰত্থানং নিচ্ছযনং মগ্গামগ্গস্স জাননতো, দস্সনতো, অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায ৰিসোধনতো চ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.

৫৪. যাৰানুলোমাতি যাৰ সচ্চানুলোমঞাণা. নৰ ৰিপস্সনাঞাণানীতি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৭ আদযো) খন্ধানং উদযঞ্চ ৰযঞ্চ জাননকং উদযব্বযঞাণং, উদযং মুঞ্চিত্ৰা ভঙ্গমত্তানুপেক্খকং ভঙ্গঞাণং, ভঙ্গৰসেন উপট্ঠিতানং সীহাদীনং ৰিয ভাযিতব্বাকারানুপেক্খকং ভযঞাণং, তথানুপেক্খিতানং আদিত্তঘরস্স ৰিয আদীনৰাকারানুপেক্খকং আদীনৰঞাণং, দিট্ঠাদীনৰেসু নিব্বিন্দনৰসেন পৰত্তং নিব্বিদাঞাণং, জালাদিতো মচ্ছাদিকা ৰিয তেহি তেভূমকধম্মেহি মুচ্চিতুকামতাৰসেন পৰত্তং মুচ্চিতুকম্যতাঞাণং, মুচ্চনুপাযসম্পাদনত্থং দিট্ঠাদীনৰেসুপি সমুদ্দসকুণী ৰিয পুনপ্পুনং সম্মসনৰসপ্পত্তং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং, চত্তভরিযো পুরিসো ৰিয দিট্ঠাদীনৰেসু তেসু সঙ্খারেসু উপেক্খনাকারপ্পৰত্তং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং, অনিচ্চাদিলক্খণৰিপস্সনতায হেট্ঠা পৰত্তানং অট্ঠন্নং ৰিপস্সনাঞাণানং, উদ্ধং মগ্গক্খণে অধিগন্তব্বানং সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মানঞ্চ অনুলোমতো মগ্গৰীথিযং গোত্রভুতো পুব্বে পৰত্তং সচ্চানুলোমিকঞাণসঙ্খাতং নৰমং অনুলোমঞাণন্তি ইমানি নৰ ঞাণানি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা পটিপদাভাৰতো তিলক্খণজাননট্ঠেন, পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন, পটিপক্খতো ৰিসুদ্ধত্তা চ পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.

৫৫. ৰিপস্সনায পরিপাকো ৰিপস্সনাপরিপাকো, সঙ্খারুপেক্খাঞাণং. তং আগম্ম পটিচ্চ. ইদানি অপ্পনাউপ্পজ্জিস্সতীতি ‘‘ইদানি অপ্পনাসঙ্খাতো লোকুত্তরমগ্গো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৰত্তব্বক্খণে. যং কিঞ্চীতি সঙ্খারুপেক্খায গহিতেসু তীসু একং যং কিঞ্চি.

৫৬. ৰিপস্সনায মত্থকপ্পত্তিযা সিখাপ্পত্তা. অনুলোমঞাণসহিততায সানুলোমা. সা এৰ সঙ্খারেসু উদাসীনত্তা সঙ্খারুপেক্খা. যথানুরূপং অপাযাদিতো, সঙ্খারনিমিত্ততো চ ৰুট্ঠহনতো ৰুট্ঠানসঙ্খাতং মগ্গং গচ্ছতীতি ৰুট্ঠানগামিনী.

৫৭. অভিসম্ভোন্তন্তি পাপুণন্তং.

৫৮. পরিজানন্তোতি ‘‘এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ঊনাধিক’’ন্তি পরিচ্ছিজ্জ জানন্তো. সচ্ছিকরোন্তোতি আরম্মণকরণৰসেন পচ্চক্খং করোন্তো. মগ্গসচ্চং ভাৰনাৰসেনাতি মগ্গসচ্চসঙ্খাতস্স সম্পযুত্তমগ্গসঙ্খাতস্স চতুত্থসচ্চস্স সহজাতাদিপচ্চযো হুত্ৰা ৰড্ঢনৰসেন. একস্সেৰ ঞাণস্স চতুকিচ্চসাধনং পদীপাদীনং ৰট্টিদাহাদিচতুকিচ্চদস্সনতো, ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতী’’ত্যাদি (সং. নি. ৫.১১০০; ৰিসুদ্ধি. ২.৮৩৯) আগমতো চ সম্পটিচ্ছিতব্বং.

৫৯. দ্ৰে তীণি ফলচিত্তানি পৰত্তিত্ৰাতি মগ্গুপ্পত্তিযা অনুরূপতো দ্ৰে ৰা তীণি ৰা ফলচিত্তানি অপনীতগ্গিম্হি ঠানে উণ্হত্তনিব্বাপনত্থায ঘটেহি অভিসিঞ্চমানমুদকং ৰিয সমুচ্ছিন্নকিলেসেপি সন্তানে দরথপটিপ্পস্সম্ভকানি হুত্ৰা পৰত্তিত্ৰা, তেসং পৰত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. পচ্চৰেক্খণঞাণানীতি মগ্গফলাদিৰিসযানি কামাৰচরঞাণানি, যানি সন্ধায ‘‘ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (মহাৰ. ২৩) ৰুত্তং.

৬০. ইদানি পচ্চৰেক্খণায ভূমিং দস্সেতুং ‘‘মগ্গং ফলঞ্চা’’ত্যাদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ইমিনাৰ ৰতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৰেক্খতি. ততো ‘‘অযং নাম মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি তস্স ফলং, ততো ‘‘অযং নাম মে ধম্মো আরম্মণতো সচ্ছিকতো’’তি নিব্বানঞ্চ পণ্ডিতো পচ্চৰেক্খতি. ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনে কিলেসে, ‘‘ইমে নাম অৰসিট্ঠা’’তি অৰসিট্ঠকিলেসে পচ্চৰেক্খতি ৰা, ন ৰা. কোচি সেক্খো পচ্চৰেক্খতি, কোচি ন পচ্চৰেক্খতি. তত্থ কামচারোত্যধিপ্পাযো. তথা হি মহানামো সক্কো ‘‘কো সু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো’’তি (ম. নি. ১.১৭৫; ৰিসুদ্ধি. ২.৮১২) অপ্পহীনে কিলেসে পুচ্ছি. অরহতো পন অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং নত্থি সব্বকিলেসানং পহীনত্তা, তস্মা তিণ্ণং সেক্খানং পন্নরস অরহতো চত্তারীতি একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানীতি দট্ঠব্বং.

ছব্বিসুদ্ধিকমেনাতি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৬২ আদযো) সীলচিত্তৰিসুদ্ধীনং ৰসেন মূলভূতানং দ্ৰিন্নং, দিট্ঠিৰিসুদ্ধিআদীনং ৰসেন সরীরভূতানং চতুন্নন্তি এতাসং ছন্নং ৰিসুদ্ধীনং কমেন. চতুন্নং সচ্চানং জাননতা, পচ্চক্খকরণতো, কিলেসমলেহি ৰিসুদ্ধত্তা চ ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.

এত্থাতি ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানে.

ৰিসুদ্ধিভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰিমোক্খভেদৰণ্ণনা

৬১. তত্থ তস্মিং উদ্দেসে. সঙ্খারেসু ‘‘যো অত্তাভিনিৰেসো কম্মস্স কারকো ফলস্স চ ৰেদকো এসো মে অত্তা’’তি এৰং অভিনিৰেসো দল়্হগ্গাহো, তং মুঞ্চন্তী ‘‘অনত্তা’’তি পৰত্তা অনুপস্সনাৰ অত্তসুঞ্ঞতাকারানুপস্সনতো সুঞ্ঞতানুপস্সনা নাম ৰিমোক্খমুখং পটিপক্খতো ৰিমুত্তিৰসেন ৰিমোক্খসঙ্খাতস্স লোকুত্তরং মগ্গফলস্স দ্ৰারং হোতি.

৬২. সঙ্খারেসু ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পৰত্তা অনুপস্সনা অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৪৯; পটি. ম. ১.২৩৬; ৰিভ. ৯৩৯) পৰত্তং সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিৰিপল্লাসসঙ্খাতং ৰিপল্লাসনিমিত্তং মুঞ্চন্তী পজহন্তী ৰিপল্লাসনিমিত্তরহিতাকারানুপস্সনতো অনিমিত্তানুপস্সনা নাম ৰিমোক্খমুখং হোতীতি সম্বন্ধো.

৬৩. ‘‘দুক্খ’’ন্তি পৰত্তানুপস্সনা সঙ্খারেসু ‘‘এতং মম, এতং সুখ’’ন্ত্যাদিনা নযেন পৰত্তং কামভৰতণ্হাসঙ্খাতং তণ্হাপণিধিং তণ্হাপত্থনং মুঞ্চন্তী দুক্খাকারদস্সনেন পরিচ্চজন্তী পণিধিরহিতাকারানুপস্সনতো অপ্পণিহিতানুপস্সনা নাম.

৬৪. তস্মাতি যস্মা এতাসং তিস্সন্নং এতানি তীণি নামানি, তস্মা যদি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা অনত্ততো ৰিপস্সতি. মগ্গো সুঞ্ঞতো নাম ৰিমোক্খো হোতি আগমনৰসেন লদ্ধনামত্তা.

৬৬. ৰিপস্সনাগমনৰসেনাতি ৰিপস্সনাসঙ্খাতাগমনৰসেন. আগচ্ছতি এতেন মগ্গো, ফলঞ্চাতি ৰিপস্সনামগ্গো ইধ আগমনং নাম.

৬৭. যথাৰুত্তনযেনাতি পুব্বে ৰুত্তঅনত্তানুপস্সনাদিৰসেন. যথাসকং ফলমুপ্পজ্জমানম্পীতি যথালদ্ধমগ্গস্স ফলভূতং অত্তনো অত্তনো ফলং উপ্পজ্জমানম্পি মগ্গাগমনৰসেন অলভিত্ৰা ৰিপস্সনাগমনৰসেনেৰ তীণি নামানি লভতি ফলসমাপত্তিকালে তদা মগ্গপ্পৰত্তাভাৰেন তস্স দ্ৰারভাৰাযোগতো. আরম্মণৰসেনাতি সব্বসঙ্খারসুঞ্ঞতত্তা, সঙ্খারনিমিত্তরহিতত্তা, তণ্হাপণিধিরহিতত্তা চ সুঞ্ঞতঅনিমিত্তঅপ্পণিহিতনামৰন্তং নিব্বানং আরব্ভ পৰত্তত্তা তস্স ৰসেন. সরসৰসেনাতি রাগাদিসুঞ্ঞতত্তা, রূপনিমিত্তাদিআরম্মণরহিতত্তা, কিলেসপণিধিরহিতত্তা অত্তনো গুণৰসেন. সব্বত্থাতি মগ্গৰীথিযং, ফলসমাপত্তিৰীথিযঞ্চ. সব্বেসম্পীতি মগ্গস্স, ফলস্সপি.

ৰিমোক্খভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলভেদৰণ্ণনা

৬৮. সত্তক্খত্তুং সত্তসু ৰারেসু কামসুগতিযং পটিসন্ধিগ্গহণং পরমং এতস্সাতি সত্তক্খত্তুপরমো ন পন অট্ঠমাদিকামভৰগামীত্যধিপ্পাযো. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ন তে ভৰং অট্ঠমমাদিযন্তী’’তি (খু. পা. ৬.৯; সু. নি. ২৩২; নেত্তি. ১১৫). রূপারূপসুগতিভৰং পন সত্তৰারতো পরম্পি গচ্ছতীতি আচরিযা.

৬৯. রাগদোসমোহানন্তি মোহগ্গহণং রাগদোসেকট্ঠমোহং সন্ধাযাতি দট্ঠব্বং.

৭০. খীণা চত্তারো আসৰা এতস্সাতি খীণাসৰো. দক্খিণারহেসু অগ্গত্তা অগ্গদক্খিণেয্যো.

পুগ্গলভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমাপত্তিভেদৰণ্ণনা

৭২. সব্বেসম্পীতি চতুন্নম্পি অরিযপুগ্গলানং.

৭৩. চিত্তচেতসিকানং অপ্পৰত্তিসঙ্খাতস্স নিরোধস্স সমাপত্তি নিরোধসমাপত্তি, দিট্ঠেৰ ধম্মে চিত্তনিরোধং পত্ৰা ৰিহরণং. অনাগামীনঞ্চাতি কামরূপভৰট্ঠানং অট্ঠসমাপত্তিলাভীনমেৰ অনাগামীনং, তথা খীণাসৰানঞ্চ. তত্থাতি নিরোধসমাপত্তিযং. যাৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং গন্ত্ৰাতি এৰং সমথৰিপস্সনানং যুগনদ্ধভাৰাপাদনৰসেন যাৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, তাৰ গন্ত্ৰা. অধিট্ঠেয্যাদিকন্তি কাযপটিবদ্ধং ঠপেত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং ঠপিতচীৰরাদিপরিক্খারগেহাদীনং অগ্গিআদিনা অৰিনাসনাধিট্ঠানং, সংঘপটিমাননসত্থুপক্কোসনানং পুরেতরং ৰুট্ঠানং, সত্তাহব্ভন্তরে আযুসঙ্খারপ্পৰত্তিওলোকনন্তি চতুব্বিধং অধিট্ঠানাদিকং পুব্বকিচ্চং কত্ৰা.

সমাপত্তিভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উয্যোজনৰণ্ণনা

৭৫. পটিপত্তিরসস্সাদন্তি ঝানসুখফলসুখাদিভেদং সমথৰিপস্সনাপটিপত্তিরসস্সাদং.

ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায

কম্মট্ঠানপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিগমনৰণ্ণনা

(ক) চারিত্তেন কুলাচারেন সোভিতে ৰিসালকুলে উদযো নিব্বত্তি যস্স, তেন, কম্মাদিৰিসযায সদ্ধায অভিৰুদ্ধো পরিসুদ্ধো চ দানসীলাদিগুণানং উদযো যস্স, তেন, নম্পৰ্হযেন নম্পনামকেন, পরানুকম্পং সাসনে সুখোতরণপরিপাচনলক্খণং পরানুগ্গহং, পণিধায পত্থেত্ৰা যং পকরণং পত্থিতং অভিযাচিতং, তং এত্তাৰতা পরিনিট্ঠিতন্তি যোজনা.

(খ) তেন পকরণপ্পসুতেন ৰিপুলেন পুঞ্ঞেন পঞ্ঞাৰদাতেন অরিযমগ্গপঞ্ঞাপরিসুদ্ধেন সীলাদিগুণেন সোভিতা. ততোযেৰ লজ্জিনো ভিক্খূ, ধঞ্ঞানং অধিৰাসভূতং, উদিতোদিতং অচ্চন্তপ্পসিদ্ধং, মূলসোমং নাম ৰিহারং, পুঞ্ঞৰিভৰস্স উদযসঙ্খাতায মঙ্গলত্থায আযুকন্তং মঞ্ঞন্তু, তত্থ নিৰাসিনো ভিক্খূ ঈদিসা হোন্তূত্যধিপ্পাযো.

নিগমনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চাযং অভিধম্মত্থৰিভাৰিনী নাম.

অভিধম্মত্থসঙ্গহটীকা.

নিগমনকথা

১. রম্মে পুলত্থিনগরে নগরাধিরাজে,

রঞ্ঞা পরক্কমভুজেন মহাভুজেন;

কারাপিতে ৰসতি জেতৰনে ৰিহারে;

যো রম্মহম্মিযৰরূপৰনাভিরামে.

২. সম্পন্নসীলদমসংযমতোসিতেহি,

সম্মানিতো ৰসিগণেহি গুণাকরেহি;

পত্তো মুনিন্দৰচনাদিসু নেকগন্থ-

জাতেসু চাচরিযতং মহিতং ৰিদূহি.

৩. ঞাণানুভাৰমিহ যস্স চ সূচযন্তী,

সংৰণ্ণনা চ ৰিনযট্ঠকথাদিকানং;

সারত্থদীপনিমুখা মধুরত্থসার-

সন্দীপনেন সুজনং পরিতোসযন্তী.

৪. তস্সানুকম্পমৰলম্বিয সারিপুত্ত-

ত্থেরস্স থামগতসারগুণাকরস্স;

যো নেকগন্থৰিসযং পটুতং অলত্থং,

তস্সেস ঞাণৰিভৰো ৰিভৰেকহেতু.

৫. সোহমেতস্স সংসুদ্ধ-ৰাযামস্সানুভাৰতো.

অদ্ধাসাসনদাযাদো, হেস্সং মেত্তেয্যসত্থুনো.

৬. জোতযন্তং তদা তস্স, সাসনং সুদ্ধমানসং.

পস্সেয্যং সক্করেয্যঞ্চ, গরুং মে সারিসম্ভৰং.

৭. দিনেহি চতুৰীসেহি, টীকাযং নিট্ঠিতা যথা.

তথা কল্যাণসঙ্কপ্পা, সীঘং সিজ্ঝন্তু পাণিনন্তি.

ইতি ভদন্তসারিপুত্তমহাথেরস্স সিস্সেন রচিতা

অভিধম্মত্থৰিভাৰিনী নাম

অভিধম্মত্থসঙ্গহটীকা নিট্ঠিতা.