রূপসমুদ্দেসৰণ্ণনা
৩. উপাদিন্নানুপাদিন্নসন্তানেসু সসম্ভারধাতুৰসেন মহন্তা হুত্ৰা ভূতা পাতুভূতাতি মহাভূতা (ধ. স. অট্ঠ. ৫৮৪). অথৰা অনেকৰিধঅব্ভুতৰিসেসদস্সনেন, অনেকাভূতদস্সনেন ৰা মহন্তানি অব্ভুতানি, অভূতানি ৰা এতেসূতি মহাভূতা, মাযাকারাদযো. তেহি সমানা সযং অনীলাদিসভাৰানেৰ নীলাদিউপাদাযরূপদস্সনাদিতোতি মহাভূতা. মনাপৰণ্ণসণ্ঠানাদীহি ৰা সত্তানং ৰঞ্চিকা যক্খিনিআদযো ৰিয মনাপইত্থিপুরিসরূপদস্সনাদিনা সত্তানং ৰঞ্চকত্তা মহন্তানি অভূতানি এতেসূতি মহাভূতা. ৰুত্তম্পি হেতং –
‘‘মহন্তা পাতুভূতাতি, মহাভূতসমাতি ৰা;
ৰঞ্চকত্তা অভূতেন, ‘মহাভূতা’তি সম্মতা’’তি. (অভিধ. ৬২৬);
অথ ৰা মহন্তপাতুভাৰতো মহন্তানি ভৰন্তি এতেসু উপাদারূপানি, ভূতানি চাতি মহাভূতানি. মহাভূতে উপাদায পৰত্তং রূপং উপাদাযরূপং. যদি এৰং ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ ততো মহাভূতা’’ত্যাদিৰচনতো (পট্ঠা. ১.১.৫৩) একেকমহাভূতা সেসমহাভূতানং নিস্সযা হোন্তীতি তেসম্পি উপাদাযরূপতাপসঙ্গোতি? নযিদমেৰং উপাদাযেৰ পৰত্তরূপানং তংসমঞ্ঞাসিদ্ধিতো. যঞ্হি মহাভূতে উপাদিযতি, সযঞ্চ অঞ্ঞেহি উপাদীযতি. ন তং উপাদাযরূপং. যং পন উপাদীযতেৰ, ন কেনচি উপাদীযতি, তদেৰ উপাদাযরূপন্তি নত্থি ভূতানং তব্বোহারপ্পসঙ্গো. অপিচ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযরূপন্তি উপাদাযরূপলক্খণন্তি নত্থি তযো উপাদায পৰত্তানং উপাদাযরূপতাতি.
৪. পথনট্ঠেন পথৰী, তরুপব্বতাদীনং পকতিপথৰী ৰিয সহজাতরূপানং পতিট্ঠানভাৰেন পক্খাযতি, উপট্ঠাতীতি ৰুত্তং হোতি, পথৰী এৰ ধাতু সলক্খণধারণাদিতো নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন সরীরসেলাৰযৰধাতুসদিসত্তা চাতি পথৰীধাতু. আপেতি সহজাতরূপানি পত্থরতি, আপাযতি ৰা ব্রূহেতি ৰড্ঢেতীতি আপো. তেজেতি পরিপাচেতি, নিসেতি ৰা তিক্খভাৰেন সেসভূতত্তযং উস্মাপেতীতি তেজো. ৰাযতি দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন ভূতসঙ্ঘাতং পাপেতীতি ৰাযো. চতস্সোপি পনেতা যথাক্কমং কথিনত্তদৰত্তউণ্হত্তৰিত্থম্ভনত্তলক্খণাতি দট্ঠব্বং.
৫. চক্খাদীনং ৰচনত্থো হেট্ঠা কথিতোৰ. পসাদরূপং নাম চতুন্নং মহাভূতানং পসন্নভাৰহেতুকত্তা. তং পন যথাক্কমং দট্ঠুকামতাসোতুকামতাঘাযিতুকামতাসাযিতুকামতাফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং. তত্থ চক্খু তাৰ মজ্ঝে কণ্হমণ্ডলস্স ঊকাসিরপ্পমাণে অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিপদেসে তেলমিৰ পিচুপটলানি সত্তক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা ধারণনহাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি ৰিয খত্তিযকুমারো সন্ধারণবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকারং উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা পরিপালিযমানং ৰণ্ণাদীহি পরিৰারিতং যথাযোগং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সধেন্তং পৰত্ততি, ইতরং ‘‘সসম্ভারচক্খূ’’তি ৰুচ্চতি. এৰং সোতাদযোপি যথাক্কমং সোতবিলব্ভন্তরে অঙ্গুলিৰেধনাকারং উপচিততনুতম্বলোমং, নাসিকব্ভন্তরে অজপদসণ্ঠানং, জিৰ্হামজ্ঝে উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানং পদেসং অভিব্যাপেত্ৰা পৰত্তন্তি, ইতরং পন ঠপেত্ৰা কম্মজতেজস্স পতিট্ঠানট্ঠানং কেসগ্গলোমগ্গনখগ্গসুক্খচম্মানি চ অৰসেসং সকলসরীরং ফরিত্ৰা পৰত্ততি. এৰং সন্তেপি ইতরেহি তস্স সঙ্করো ন হোতি ভিন্ননিস্সযলক্খণত্তা. একনিস্সযানিপি হি রূপরসাদীনি লক্খণভেদতো অসংকিণ্ণাতি কিং পন ভিন্ননিস্সযা পসাদা.
৬. আপোধাতুযা সুখুমভাৰেন ফুসিতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৰুত্তং ‘‘আপোধাতু ৰিৰজ্জিতং ভূতত্তযসঙ্খাত’’ন্তি. কিঞ্চাপি হি সীততা ফুসিত্ৰা গয্হতি, সা পন তেজোযেৰ. মন্দে হি উণ্হত্তে সীতবুদ্ধি সীততাসঙ্খাতস্স কস্সচি গুণস্স অভাৰতো. তযিদং সীতবুদ্ধিযা অনৰট্ঠিতভাৰতো ৰিঞ্ঞাযতি পারাপারে ৰিয. তথা হি ঘম্মকালে আতপে ঠত্ৰা ছাযং পৰিট্ঠানং সীতবুদ্ধি হোতি, তত্থেৰ চিরকালং ঠিতানং উণ্হবুদ্ধি. যদি চ আপোধাতু সীততা সিযা, উণ্হভাৰেন সহ একস্মিং কলাপে উপলব্ভেয্য, ন চেৰং উপলব্ভতি, তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘ন আপোধাতু সীততা’’তি. যে পন ‘‘দৰতা আপোধাতু, সা চ ফুসিত্ৰা গয্হতী’’তি ৰদন্তি, তে ৰত্তব্বা ‘‘দৰতা নাম ফুসিত্ৰা গয্হতীতি ইদং আযস্মন্তানং অভিমানমত্তং সণ্ঠানে ৰিযা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –
‘‘দৰতাসহৰুত্তীনি, তীণি ভূতানি সম্ফুসং;
দৰতং সম্ফুসামীতি, লোকোযমভিমঞ্ঞতি.
‘‘ভূতে ফুসিত্ৰা সণ্ঠানং, মনসা গণ্হতো যথা;
পচ্চক্খতো ফুসামীতি, ৰিঞ্ঞেয্যা দৰতা তথা’’তি.
গোচররূপং নাম পঞ্চৰিঞ্ঞাণৰিসযভাৰতো. গাৰো ইন্দ্রিযানি চরন্তি এত্থাতি গোচরন্তি হি আরম্মণস্সেতং নামং. তং পনেতং পঞ্চৰিধম্পি যথাক্কমং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং গোচরভাৰলক্খণং, চক্খাদিপটিহননলক্খণং ৰা.
৭. ইত্থিযা ভাৰো ইত্থত্তং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৩২). পুরিসস্স ভাৰো পুরিসত্তং. তত্থ ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পহেতুভাৰলক্খণং ইত্থত্তং, পুরিসলিঙ্গাদিহেতুভাৰলক্খণং পুরিসত্তং. তত্থ ইত্থীনং অঙ্গজাতং ইত্থিলিঙ্গং. সরাধিপ্পাযা ইত্থিনিমিত্তং ‘‘ইত্থী’’তি সঞ্জাননস্স পচ্চযভাৰতো. অৰিসদঠানগমননিসজ্জাদি ইত্থিকুত্তং. ইত্থিসণ্ঠানং ইত্থাকপ্পো. পুরিসলিঙ্গাদীনিপি ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বানি. অট্ঠকথাযং পন অঞ্ঞথা ইত্থিলিঙ্গাদীনি ৰণ্ণিতানি. তং পন এৰং সঙ্গহেত্ৰা ৰদন্তি –
‘‘লিঙ্গং হত্থাদিসণ্ঠানং, নিমিত্তং মিহিতাদিকং;
কুত্তং সুপ্পাদিনা কীল়া, আকপ্পো গমনাদিক’’ন্তি.
ভাৰরূপং নাম ভৰতি এতেন ইত্থাদিঅভিধানং, বুদ্ধি চাতি কত্ৰা. তং পনেতং কাযিন্দ্রিযং ৰিয সকলসরীরং ফরিত্ৰা তিট্ঠতি.
৮. হদযমেৰ মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযত্তা ৰত্থু চাতি হদযৰত্থু. তথা হি তং ধাতুদ্ৰযনিস্সযভাৰলক্খণং, তঞ্চ হদযকোসব্ভন্তরে অড্ঢপসতমত্তং লোহিতং নিস্সায পৰত্ততি. রূপকণ্ডে অৰুত্তস্সপি পনেতস্স আগমতো, যুত্তিতো চ অত্থিভাৰো দট্ঠব্বো. তত্থ, তং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তি ‘‘যং রূপং মনোধাতুযা চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) এৰমাগতং পট্ঠানৰচনং আগমো. যুত্তি পনেৰং দট্ঠব্বা –
‘‘নিপ্ফন্নভূতিকাধারা, দ্ৰে ধাতূ কামরূপিনং;
রূপানুবন্ধৰুত্তিত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো ৰিয.
‘‘চক্খাদিনিস্সিতানেতা, তস্সঞ্ঞাধারভাৰতো;
নাপি রূপাদিকে তেসং, বহিদ্ধাপি পৰত্তিতো.
‘‘ন চাপি জীৰিতং তস্স, কিচ্চন্তরনিযুত্তিতো;
ন চ ভাৰদ্ৰযং তস্মিং, অসন্তেপি পৰত্তিতো.
‘‘তস্মা তদঞ্ঞং ৰত্থু তং, ভূতিকন্তি ৰিজানিযং;
ৰত্থালম্বদুকানন্তু, দেসনাভেদতো ইদং;
ধম্মসঙ্গণিপাঠস্মিং, ন অক্খাতং মহেসিনা’’তি.
৯. জীৰন্তি তেনাতি জীৰিতং, তদেৰ কম্মজরূপপরিপালনে আধিপচ্চযোগতো ইন্দ্রিযন্তি জীৰিতিন্দ্রিযং. তথা হেতং কম্মজরূপপরিপালনলক্খণং. যথাসকং খণমত্তট্ঠাযীনম্পি হি সহজাতানং পৰত্তিহেতুভাৰেনেৰ অনুপালকং. ন হি তেসং কম্মংযেৰ ঠিতিকারণং হোতি আহারজাদীনং আহারাদি ৰিয কম্মস্স তঙ্খণাভাৰতো. ইদং পন সহ পাচনগ্গিনা অনৰসেসউপাদিন্নকাযং ব্যাপেত্ৰা পৰত্ততি.
১০. কবল়ং কত্ৰা অজ্ঝোহরীযতীতি কবল়ীকারো আহারো, ইদঞ্চ সৰত্থুকং কত্ৰা আহারং দস্সেতুং ৰুত্তং. সেন্দ্রিযকাযোপত্থম্ভনহেতুভূতা পন অঙ্গমঙ্গানুসারী রসহরসঙ্খাতা অজ্ঝোহরিতব্বাহারসিনেহভূতা ওজা ইধ আহাররূপং নাম. তথা হেতং সেন্দ্রিযকাযোপত্থম্ভনহেতুভাৰলক্খণং, ওজট্ঠমকরূপাহরণলক্খণং ৰা.
১১. কক্খল়ত্তাদিনা অত্তনো অত্তনো সভাৰেন উপলব্ভনতো সভাৰরূপং নাম. উপ্পাদাদীহি, অনিচ্চতাদীহি ৰা লক্খণেহি সহিতন্তি সলক্খণং. পরিচ্ছেদাদিভাৰং ৰিনা অত্তনো সভাৰেনেৰ কম্মাদীহি পচ্চযেহি নিপ্ফন্নত্তা নিপ্ফরূপং নাম. রুপ্পনসভাৰো রূপং, তেন যুত্তম্পি রূপং, যথা ‘‘অরিসসো, নীলুপ্পল’’ন্তি, স্ৰাযং রূপ-সদ্দো রুল়্হিযা অতংসভাৰেপি পৰত্ততীতি অপরেন রূপ-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘রূপরূপ’’ন্তি ৰুত্তং যথা ‘‘দুক্খদুক্খ’’ন্তি. পরিচ্ছেদাদিভাৰং অতিক্কমিত্ৰা সভাৰেনেৰ উপলব্ভনতো লক্খণত্তযারোপনেন সম্মসিতুং অরহত্তা সম্মসনরূপং.
১২. ন কস্সতীতি অকাসো. অকাসোযেৰ আকাসো, নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতু চাতি আকাসধাতু. চক্খুদসকাদিএকেককলাপগতরূপানং কলাপন্তরেহি অসংকিণ্ণভাৰাপাদনৰসেন পরিচ্ছেদকং, তেহি ৰা পরিচ্ছিজ্জমানং, তেসং পরিচ্ছেদমত্তং ৰা রূপং পরিচ্ছেদরূপং. তঞ্হি তং তং রূপকলাপং পরিচ্ছিন্দন্তং ৰিয হোতি. ৰিজ্জমানেপি চ কলাপন্তরভূতেহি কলাপন্তরভূতানং সম্ফুট্ঠভাৰে তংতংরূপৰিৰিত্ততা রূপপরিযন্তো আকাসো. যেসঞ্চ সো পরিচ্ছেদো, তেহি সযং অসম্ফুট্ঠোযেৰ. অঞ্ঞথা পরিচ্ছিন্নতা ন সিযা তেসং রূপানং ব্যাপীভাৰাপত্তিতো. অব্যাপিতা হি অসম্ফুট্ঠতা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহী’’তি (ধ. স. ৬৩৭).
১৩. চলমানকাযেন অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ তেন ৰিঞ্ঞাযতীতি কাযৰিঞ্ঞত্তি. সৰিঞ্ঞাণকসদ্দসঙ্খাতৰাচায অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ তায ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. তত্থ অভিক্কমাদিজনকচিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুযা সহজাতরূপসন্থম্ভনসন্ধারণচলিতেসু সহকারীকারণভূতো ফন্দমানকাযফন্দনতংহেতুকৰাযোধাতুৰিনিমুত্তো মহন্তং পাসাণং উক্খিপন্তস্স সব্বথামেন গহণকালে উস্সাহনৰিকারো ৰিয রূপকাযস্স পরিফন্দনপচ্চযভাৰেন উপলব্ভমানো ৰিকারো কাযৰিঞ্ঞত্তি. সা হি ফন্দমানকাযেন অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি. ন হি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকাররহিতেসু রুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কারেতী’’তি অধিপ্পাযগ্গহণং দিট্ঠন্তি. হত্থচলনাদীসু চ ফন্দমানকাযগ্গহণানন্তরং অৰিঞ্ঞাযমানন্তরেহি মনোদ্ৰারজৰনেহি গয্হমানত্তা সযঞ্চ কাযেন ৰিঞ্ঞাযতি.
কথং পন ৰিঞ্ঞত্তিৰসেন হত্থচলনাদযো হোন্তীতি? ৰুচ্চতে – একাৰজ্জনৰীথিযং সত্তসু জৰনেসু সত্তমজৰনসমুট্ঠানৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাৰ পঠমজৰনাদিসমুট্ঠানাহি ৰাযোধাতূহি লদ্ধোপত্থম্ভা দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চলযতি চিত্তজং, পুরিমজৰনাদিসম্ভূতা পন সন্থম্ভনসন্ধারণমত্তকরা তস্স উপকারায হোন্তীতি. যথা হি সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বসকটে সত্তমযুগযুত্তাযেৰ গোণা হেট্ঠা ছসু যুগেসু যুত্তগোণেহি লদ্ধূপত্থম্ভা সকটং চালেন্তি, পঠমযুগাদিযুত্তা পন উপত্থম্ভনসন্ধারণমত্তমেৰ সাধেন্তা তেসং উপকারায হোন্তি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
দেসন্তরুপ্পত্তিযেৰ চেত্থ চলনং উপ্পন্নদেসতো কেসগ্গমত্তম্পি ধম্মানং সঙ্কমনাভাৰতো. ইতরথা নেসং অব্যাপারকতা, খণিকতা চ ন সিযা. দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰোতি চ যথা অত্তনা সহজরূপানি হেট্ঠিমজৰনসমুট্ঠিতরূপেহি পতিট্ঠিতট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জন্তি, এৰং তেহি সহ তত্থ উপ্পত্তিযেৰাতি দট্ঠব্বং, এত্থ পন চিত্তজে চলিতে তংসম্বন্ধেন ইতরম্পি চলতি নদীসোতে পক্খিত্তসুক্খগোমযপিণ্ডং ৰিয. তথা চলযিতুং অসক্কোন্তি যোপি পঠমজৰনাদিসমুট্ঠানৰাযোধাতুযো ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাযেৰ যেন দিসাভাগেন অযং অভিক্কমাদীনি পৰত্তেতুকামো, তদভিমুখভাৰৰিকারসম্ভৰতো. এৰঞ্চ কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্সপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তং ৰক্খতি. ৰচীভেদকরচিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাতুযা অক্খরুপ্পত্তিট্ঠানগতউপাদিন্নরূপেহি সহ ঘট্টনপচ্চযভূতো একো ৰিকারো ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং কাযৰিঞ্ঞত্তিযং ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বং.
অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ ‘‘ফন্দমানকাযগ্গহণানন্তর’’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধ ‘‘সুয্যমানসদ্দসৰনানন্তর’’ন্তি যোজেতব্বং. ইধ চ সন্থম্ভনাদীনং অভাৰতো সত্তমজৰনসমুট্ঠিতাত্যাদিনযো ন লব্ভতি. ঘট্টনেন হি সদ্ধিংযেৰ সদ্দো উপ্পজ্জতি. ঘট্টনঞ্চ পঠমজৰনাদীসুপি লব্ভতেৰ. এত্থ চ যথা উস্সাপেত্ৰা বদ্ধগোসীসতালপণ্ণাদিরূপানি দিস্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায মনোদ্ৰারৰীথিযা গোসীসাদীনং উদকসহচারিতপ্পকারং সঞ্ঞাণং গহেত্ৰা উদকগ্গহণং হোতি, এৰং ৰিপ্ফন্দমানসমুচ্চারিযমানকাযসদ্দে গহেত্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায মনোদ্ৰারৰীথিযা পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধূপনিস্সযায সাধিপ্পাযৰিকারগ্গহণং হোতীতি অযং দ্ৰিন্নং সাধারণা উপমা.
১৪. লহুভাৰো লহুতা. মুদুভাৰো মুদুতা. কম্মঞ্ঞভাৰো কম্মঞ্ঞতা. যথাক্কমঞ্চেতা অরোগিনো ৰিয রূপানং অগরুতা সুপরিমদ্দিতচম্মস্স ৰিয অকথিনতা সুধন্তসুৰণ্ণস্স ৰিয সরীরকিরিযানং অনুকূলভাৰোতি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিজহন্তস্সপি হি লহুতাদিত্তযস্স তংতংৰিকারাধিকরূপেহি নানত্তং ৰুচ্চতি, দন্ধত্তকরধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো হি রূপৰিকারো লহুতা. থদ্ধত্তকরধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো মুদুতা. সরীরকিরিযানং অননুকূলভাৰকরধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো কম্মঞ্ঞতাতি.
১৫. উপচযনং উপচযো, পঠমচযোত্যত্থো ‘‘উপঞ্ঞত্ত’’ন্ত্যাদীসু ৰিয উপ-সদ্দস্স পঠমত্থজোতনতো. সন্তানো সন্ততি, পবন্ধোত্যত্থো. তত্থ পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৰ চক্খাদিদসকানং উপ্পত্তি, এত্থন্তরে রূপুপ্পাদো উপচযো নাম. ততো পরং সন্ততি নাম. যথাসকং খণমত্তট্ঠাযীনং রূপানং নিরোধাভিমুখভাৰৰসেন জীরণং জরা, সাযেৰ জরতা, নিচ্চধুৰভাৰেন ন ইচ্চং অনুপগন্তব্বন্তি অনিচ্চং, তস্স ভাৰো অনিচ্চতা, রূপপরিভেদো. লক্খণরূপং নাম ধম্মানং তংতংঅৰত্থাৰসেন লক্খণহেতুত্তা.
১৬. জাতিরূপমেৰাতি পটিসন্ধিতো পট্ঠায রূপানং খণে খণে উপ্পত্তিভাৰতো জাতিসঙ্খাতং রূপুপ্পত্তিভাৰেন চতুসন্ততিরূপপ্পটিবদ্ধৰুত্তিত্তা রূপসম্মতঞ্চ জাতিরূপমেৰ উপচযসন্ততিভাৰেন পৰুচ্চতি পঠমুপরিনিচ্চত্তসঙ্খাতপ্পৰত্তিআকারভেদতো ৰেনেয্যৰসেন ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪২) ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা তাসং নিদ্দেসে অত্থতো অভেদং দস্সেতুং ‘‘যো আযতনানং আচযো, সো রূপস্স উপচযো. যো রূপস্স উপচযো, সা রূপস্স সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪১-৬৪২) ৰুত্তং. একাদসৰিধম্পীতি সভাগসঙ্গহৰসেন একাদসপ্পকারম্পি.
১৭. চত্তারো ভূতা, পঞ্চ পসাদা, চত্তারো ৰিসযা, দুৰিধো ভাৰো, হদযরূপমিচ্চপি ইদং জীৰিতাহাররূপেহি দ্ৰীহি সহ অট্ঠারসৰিধং, তথা পরিচ্ছেদো চ দুৰিধা ৰিঞ্ঞত্তি, তিৰিধো ৰিকারো, চতুব্বিধং লক্খণন্তি রূপানং পরিচ্ছেদৰিকারাদিভাৰং ৰিনা ৰিসুং পচ্চযেহি অনিব্বত্তত্তা ইমে অনিপ্ফন্না দস চেতি অট্ঠৰীসতিৰিধং ভৰে.
রূপসমুদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.