৬. রূপপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

১. এৰং তাৰ চিত্তচেতসিকৰসেন দুৰিধং অভিধম্মত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি রূপং, তদনন্তরঞ্চ নিব্বানং দস্সেতুমারভন্তো আহ ‘‘এত্তাৰতা’’ত্যাদি. সপ্পভেদপ্পৰত্তিকা উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসৰসেন তীহি পরিচ্ছেদেহি ৰুত্তপ্পভেদৰন্তো, পৰত্তিপটিসন্ধিৰসেন দ্ৰীহি পরিচ্ছেদেহি ৰুত্তপ্পৰত্তিৰন্তো চ চিত্তচেতসিকা ধম্মা এত্তাৰতা পঞ্চহি পরিচ্ছেদেহি ৰিভত্তা হি যস্মা, ইদানি যথানুপ্পত্তং রূপং পৰুচ্চতীতি যোজনা.

২. ইদানি যথাপটিঞ্ঞাতরূপৰিভাগত্থং মাতিকং ঠপেতুং ‘‘সমুদ্দেসা’’ত্যাদি ৰুত্তং. সঙ্খেপতো উদ্দিসনং সমুদ্দেসো. একৰিধাদিৰসেন ৰিভজনং ৰিভাগো, সমুট্ঠাতি এতস্মা ফলন্তি সমুট্ঠানং, কম্মাদযো রূপজনকপচ্চযা. চক্খুদসকাদযো কলাপা. পৰত্তিক্কমতো চেতি ভৰকালসত্তভেদেন রূপানং উপ্পত্তিক্কমতো.

রূপসমুদ্দেসৰণ্ণনা

৩. উপাদিন্নানুপাদিন্নসন্তানেসু সসম্ভারধাতুৰসেন মহন্তা হুত্ৰা ভূতা পাতুভূতাতি মহাভূতা (ধ. স. অট্ঠ. ৫৮৪). অথৰা অনেকৰিধঅব্ভুতৰিসেসদস্সনেন, অনেকাভূতদস্সনেন ৰা মহন্তানি অব্ভুতানি, অভূতানি ৰা এতেসূতি মহাভূতা, মাযাকারাদযো. তেহি সমানা সযং অনীলাদিসভাৰানেৰ নীলাদিউপাদাযরূপদস্সনাদিতোতি মহাভূতা. মনাপৰণ্ণসণ্ঠানাদীহি ৰা সত্তানং ৰঞ্চিকা যক্খিনিআদযো ৰিয মনাপইত্থিপুরিসরূপদস্সনাদিনা সত্তানং ৰঞ্চকত্তা মহন্তানি অভূতানি এতেসূতি মহাভূতা. ৰুত্তম্পি হেতং –

‘‘মহন্তা পাতুভূতাতি, মহাভূতসমাতি ৰা;

ৰঞ্চকত্তা অভূতেন, ‘মহাভূতা’তি সম্মতা’’তি. (অভিধ. ৬২৬);

অথ ৰা মহন্তপাতুভাৰতো মহন্তানি ভৰন্তি এতেসু উপাদারূপানি, ভূতানি চাতি মহাভূতানি. মহাভূতে উপাদায পৰত্তং রূপং উপাদাযরূপং. যদি এৰং ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ ততো মহাভূতা’’ত্যাদিৰচনতো (পট্ঠা. ১.১.৫৩) একেকমহাভূতা সেসমহাভূতানং নিস্সযা হোন্তীতি তেসম্পি উপাদাযরূপতাপসঙ্গোতি? নযিদমেৰং উপাদাযেৰ পৰত্তরূপানং তংসমঞ্ঞাসিদ্ধিতো. যঞ্হি মহাভূতে উপাদিযতি, সযঞ্চ অঞ্ঞেহি উপাদীযতি. ন তং উপাদাযরূপং. যং পন উপাদীযতেৰ, ন কেনচি উপাদীযতি, তদেৰ উপাদাযরূপন্তি নত্থি ভূতানং তব্বোহারপ্পসঙ্গো. অপিচ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযরূপন্তি উপাদাযরূপলক্খণন্তি নত্থি তযো উপাদায পৰত্তানং উপাদাযরূপতাতি.

৪. পথনট্ঠেন পথৰী, তরুপব্বতাদীনং পকতিপথৰী ৰিয সহজাতরূপানং পতিট্ঠানভাৰেন পক্খাযতি, উপট্ঠাতীতি ৰুত্তং হোতি, পথৰী এৰ ধাতু সলক্খণধারণাদিতো নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন সরীরসেলাৰযৰধাতুসদিসত্তা চাতি পথৰীধাতু. আপেতি সহজাতরূপানি পত্থরতি, আপাযতি ৰা ব্রূহেতি ৰড্ঢেতীতি আপো. তেজেতি পরিপাচেতি, নিসেতি ৰা তিক্খভাৰেন সেসভূতত্তযং উস্মাপেতীতি তেজো. ৰাযতি দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন ভূতসঙ্ঘাতং পাপেতীতি ৰাযো. চতস্সোপি পনেতা যথাক্কমং কথিনত্তদৰত্তউণ্হত্তৰিত্থম্ভনত্তলক্খণাতি দট্ঠব্বং.

৫. চক্খাদীনং ৰচনত্থো হেট্ঠা কথিতোৰ. পসাদরূপং নাম চতুন্নং মহাভূতানং পসন্নভাৰহেতুকত্তা. তং পন যথাক্কমং দট্ঠুকামতাসোতুকামতাঘাযিতুকামতাসাযিতুকামতাফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং. তত্থ চক্খু তাৰ মজ্ঝে কণ্হমণ্ডলস্স ঊকাসিরপ্পমাণে অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিপদেসে তেলমিৰ পিচুপটলানি সত্তক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা ধারণনহাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি ৰিয খত্তিযকুমারো সন্ধারণবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকারং উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা পরিপালিযমানং ৰণ্ণাদীহি পরিৰারিতং যথাযোগং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সধেন্তং পৰত্ততি, ইতরং ‘‘সসম্ভারচক্খূ’’তি ৰুচ্চতি. এৰং সোতাদযোপি যথাক্কমং সোতবিলব্ভন্তরে অঙ্গুলিৰেধনাকারং উপচিততনুতম্বলোমং, নাসিকব্ভন্তরে অজপদসণ্ঠানং, জিৰ্হামজ্ঝে উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানং পদেসং অভিব্যাপেত্ৰা পৰত্তন্তি, ইতরং পন ঠপেত্ৰা কম্মজতেজস্স পতিট্ঠানট্ঠানং কেসগ্গলোমগ্গনখগ্গসুক্খচম্মানি চ অৰসেসং সকলসরীরং ফরিত্ৰা পৰত্ততি. এৰং সন্তেপি ইতরেহি তস্স সঙ্করো ন হোতি ভিন্ননিস্সযলক্খণত্তা. একনিস্সযানিপি হি রূপরসাদীনি লক্খণভেদতো অসংকিণ্ণাতি কিং পন ভিন্ননিস্সযা পসাদা.

৬. আপোধাতুযা সুখুমভাৰেন ফুসিতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৰুত্তং ‘‘আপোধাতু ৰিৰজ্জিতং ভূতত্তযসঙ্খাত’’ন্তি. কিঞ্চাপি হি সীততা ফুসিত্ৰা গয্হতি, সা পন তেজোযেৰ. মন্দে হি উণ্হত্তে সীতবুদ্ধি সীততাসঙ্খাতস্স কস্সচি গুণস্স অভাৰতো. তযিদং সীতবুদ্ধিযা অনৰট্ঠিতভাৰতো ৰিঞ্ঞাযতি পারাপারে ৰিয. তথা হি ঘম্মকালে আতপে ঠত্ৰা ছাযং পৰিট্ঠানং সীতবুদ্ধি হোতি, তত্থেৰ চিরকালং ঠিতানং উণ্হবুদ্ধি. যদি চ আপোধাতু সীততা সিযা, উণ্হভাৰেন সহ একস্মিং কলাপে উপলব্ভেয্য, ন চেৰং উপলব্ভতি, তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘ন আপোধাতু সীততা’’তি. যে পন ‘‘দৰতা আপোধাতু, সা চ ফুসিত্ৰা গয্হতী’’তি ৰদন্তি, তে ৰত্তব্বা ‘‘দৰতা নাম ফুসিত্ৰা গয্হতীতি ইদং আযস্মন্তানং অভিমানমত্তং সণ্ঠানে ৰিযা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –

‘‘দৰতাসহৰুত্তীনি, তীণি ভূতানি সম্ফুসং;

দৰতং সম্ফুসামীতি, লোকোযমভিমঞ্ঞতি.

‘‘ভূতে ফুসিত্ৰা সণ্ঠানং, মনসা গণ্হতো যথা;

পচ্চক্খতো ফুসামীতি, ৰিঞ্ঞেয্যা দৰতা তথা’’তি.

গোচররূপং নাম পঞ্চৰিঞ্ঞাণৰিসযভাৰতো. গাৰো ইন্দ্রিযানি চরন্তি এত্থাতি গোচরন্তি হি আরম্মণস্সেতং নামং. তং পনেতং পঞ্চৰিধম্পি যথাক্কমং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং গোচরভাৰলক্খণং, চক্খাদিপটিহননলক্খণং ৰা.

৭. ইত্থিযা ভাৰো ইত্থত্তং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৩২). পুরিসস্স ভাৰো পুরিসত্তং. তত্থ ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পহেতুভাৰলক্খণং ইত্থত্তং, পুরিসলিঙ্গাদিহেতুভাৰলক্খণং পুরিসত্তং. তত্থ ইত্থীনং অঙ্গজাতং ইত্থিলিঙ্গং. সরাধিপ্পাযা ইত্থিনিমিত্তং ‘‘ইত্থী’’তি সঞ্জাননস্স পচ্চযভাৰতো. অৰিসদঠানগমননিসজ্জাদি ইত্থিকুত্তং. ইত্থিসণ্ঠানং ইত্থাকপ্পো. পুরিসলিঙ্গাদীনিপি ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বানি. অট্ঠকথাযং পন অঞ্ঞথা ইত্থিলিঙ্গাদীনি ৰণ্ণিতানি. তং পন এৰং সঙ্গহেত্ৰা ৰদন্তি –

‘‘লিঙ্গং হত্থাদিসণ্ঠানং, নিমিত্তং মিহিতাদিকং;

কুত্তং সুপ্পাদিনা কীল়া, আকপ্পো গমনাদিক’’ন্তি.

ভাৰরূপং নাম ভৰতি এতেন ইত্থাদিঅভিধানং, বুদ্ধি চাতি কত্ৰা. তং পনেতং কাযিন্দ্রিযং ৰিয সকলসরীরং ফরিত্ৰা তিট্ঠতি.

৮. হদযমেৰ মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযত্তা ৰত্থু চাতি হদযৰত্থু. তথা হি তং ধাতুদ্ৰযনিস্সযভাৰলক্খণং, তঞ্চ হদযকোসব্ভন্তরে অড্ঢপসতমত্তং লোহিতং নিস্সায পৰত্ততি. রূপকণ্ডে অৰুত্তস্সপি পনেতস্স আগমতো, যুত্তিতো চ অত্থিভাৰো দট্ঠব্বো. তত্থ, তং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তি ‘‘যং রূপং মনোধাতুযা চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) এৰমাগতং পট্ঠানৰচনং আগমো. যুত্তি পনেৰং দট্ঠব্বা –

‘‘নিপ্ফন্নভূতিকাধারা, দ্ৰে ধাতূ কামরূপিনং;

রূপানুবন্ধৰুত্তিত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো ৰিয.

‘‘চক্খাদিনিস্সিতানেতা, তস্সঞ্ঞাধারভাৰতো;

নাপি রূপাদিকে তেসং, বহিদ্ধাপি পৰত্তিতো.

‘‘ন চাপি জীৰিতং তস্স, কিচ্চন্তরনিযুত্তিতো;

ন চ ভাৰদ্ৰযং তস্মিং, অসন্তেপি পৰত্তিতো.

‘‘তস্মা তদঞ্ঞং ৰত্থু তং, ভূতিকন্তি ৰিজানিযং;

ৰত্থালম্বদুকানন্তু, দেসনাভেদতো ইদং;

ধম্মসঙ্গণিপাঠস্মিং, ন অক্খাতং মহেসিনা’’তি.

৯. জীৰন্তি তেনাতি জীৰিতং, তদেৰ কম্মজরূপপরিপালনে আধিপচ্চযোগতো ইন্দ্রিযন্তি জীৰিতিন্দ্রিযং. তথা হেতং কম্মজরূপপরিপালনলক্খণং. যথাসকং খণমত্তট্ঠাযীনম্পি হি সহজাতানং পৰত্তিহেতুভাৰেনেৰ অনুপালকং. ন হি তেসং কম্মংযেৰ ঠিতিকারণং হোতি আহারজাদীনং আহারাদি ৰিয কম্মস্স তঙ্খণাভাৰতো. ইদং পন সহ পাচনগ্গিনা অনৰসেসউপাদিন্নকাযং ব্যাপেত্ৰা পৰত্ততি.

১০. কবল়ং কত্ৰা অজ্ঝোহরীযতীতি কবল়ীকারো আহারো, ইদঞ্চ সৰত্থুকং কত্ৰা আহারং দস্সেতুং ৰুত্তং. সেন্দ্রিযকাযোপত্থম্ভনহেতুভূতা পন অঙ্গমঙ্গানুসারী রসহরসঙ্খাতা অজ্ঝোহরিতব্বাহারসিনেহভূতা ওজা ইধ আহাররূপং নাম. তথা হেতং সেন্দ্রিযকাযোপত্থম্ভনহেতুভাৰলক্খণং, ওজট্ঠমকরূপাহরণলক্খণং ৰা.

১১. কক্খল়ত্তাদিনা অত্তনো অত্তনো সভাৰেন উপলব্ভনতো সভাৰরূপং নাম. উপ্পাদাদীহি, অনিচ্চতাদীহি ৰা লক্খণেহি সহিতন্তি সলক্খণং. পরিচ্ছেদাদিভাৰং ৰিনা অত্তনো সভাৰেনেৰ কম্মাদীহি পচ্চযেহি নিপ্ফন্নত্তা নিপ্ফরূপং নাম. রুপ্পনসভাৰো রূপং, তেন যুত্তম্পি রূপং, যথা ‘‘অরিসসো, নীলুপ্পল’’ন্তি, স্ৰাযং রূপ-সদ্দো রুল়্হিযা অতংসভাৰেপি পৰত্ততীতি অপরেন রূপ-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘রূপরূপ’’ন্তি ৰুত্তং যথা ‘‘দুক্খদুক্খ’’ন্তি. পরিচ্ছেদাদিভাৰং অতিক্কমিত্ৰা সভাৰেনেৰ উপলব্ভনতো লক্খণত্তযারোপনেন সম্মসিতুং অরহত্তা সম্মসনরূপং.

১২. ন কস্সতীতি অকাসো. অকাসোযেৰ আকাসো, নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতু চাতি আকাসধাতু. চক্খুদসকাদিএকেককলাপগতরূপানং কলাপন্তরেহি অসংকিণ্ণভাৰাপাদনৰসেন পরিচ্ছেদকং, তেহি ৰা পরিচ্ছিজ্জমানং, তেসং পরিচ্ছেদমত্তং ৰা রূপং পরিচ্ছেদরূপং. তঞ্হি তং তং রূপকলাপং পরিচ্ছিন্দন্তং ৰিয হোতি. ৰিজ্জমানেপি চ কলাপন্তরভূতেহি কলাপন্তরভূতানং সম্ফুট্ঠভাৰে তংতংরূপৰিৰিত্ততা রূপপরিযন্তো আকাসো. যেসঞ্চ সো পরিচ্ছেদো, তেহি সযং অসম্ফুট্ঠোযেৰ. অঞ্ঞথা পরিচ্ছিন্নতা ন সিযা তেসং রূপানং ব্যাপীভাৰাপত্তিতো. অব্যাপিতা হি অসম্ফুট্ঠতা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহী’’তি (ধ. স. ৬৩৭).

১৩. চলমানকাযেন অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ তেন ৰিঞ্ঞাযতীতি কাযৰিঞ্ঞত্তি. সৰিঞ্ঞাণকসদ্দসঙ্খাতৰাচায অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ তায ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. তত্থ অভিক্কমাদিজনকচিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুযা সহজাতরূপসন্থম্ভনসন্ধারণচলিতেসু সহকারীকারণভূতো ফন্দমানকাযফন্দনতংহেতুকৰাযোধাতুৰিনিমুত্তো মহন্তং পাসাণং উক্খিপন্তস্স সব্বথামেন গহণকালে উস্সাহনৰিকারো ৰিয রূপকাযস্স পরিফন্দনপচ্চযভাৰেন উপলব্ভমানো ৰিকারো কাযৰিঞ্ঞত্তি. সা হি ফন্দমানকাযেন অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি. ন হি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকাররহিতেসু রুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কারেতী’’তি অধিপ্পাযগ্গহণং দিট্ঠন্তি. হত্থচলনাদীসু চ ফন্দমানকাযগ্গহণানন্তরং অৰিঞ্ঞাযমানন্তরেহি মনোদ্ৰারজৰনেহি গয্হমানত্তা সযঞ্চ কাযেন ৰিঞ্ঞাযতি.

কথং পন ৰিঞ্ঞত্তিৰসেন হত্থচলনাদযো হোন্তীতি? ৰুচ্চতে – একাৰজ্জনৰীথিযং সত্তসু জৰনেসু সত্তমজৰনসমুট্ঠানৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাৰ পঠমজৰনাদিসমুট্ঠানাহি ৰাযোধাতূহি লদ্ধোপত্থম্ভা দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চলযতি চিত্তজং, পুরিমজৰনাদিসম্ভূতা পন সন্থম্ভনসন্ধারণমত্তকরা তস্স উপকারায হোন্তীতি. যথা হি সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বসকটে সত্তমযুগযুত্তাযেৰ গোণা হেট্ঠা ছসু যুগেসু যুত্তগোণেহি লদ্ধূপত্থম্ভা সকটং চালেন্তি, পঠমযুগাদিযুত্তা পন উপত্থম্ভনসন্ধারণমত্তমেৰ সাধেন্তা তেসং উপকারায হোন্তি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

দেসন্তরুপ্পত্তিযেৰ চেত্থ চলনং উপ্পন্নদেসতো কেসগ্গমত্তম্পি ধম্মানং সঙ্কমনাভাৰতো. ইতরথা নেসং অব্যাপারকতা, খণিকতা চ ন সিযা. দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰোতি চ যথা অত্তনা সহজরূপানি হেট্ঠিমজৰনসমুট্ঠিতরূপেহি পতিট্ঠিতট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জন্তি, এৰং তেহি সহ তত্থ উপ্পত্তিযেৰাতি দট্ঠব্বং, এত্থ পন চিত্তজে চলিতে তংসম্বন্ধেন ইতরম্পি চলতি নদীসোতে পক্খিত্তসুক্খগোমযপিণ্ডং ৰিয. তথা চলযিতুং অসক্কোন্তি যোপি পঠমজৰনাদিসমুট্ঠানৰাযোধাতুযো ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাযেৰ যেন দিসাভাগেন অযং অভিক্কমাদীনি পৰত্তেতুকামো, তদভিমুখভাৰৰিকারসম্ভৰতো. এৰঞ্চ কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্সপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তং ৰক্খতি. ৰচীভেদকরচিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাতুযা অক্খরুপ্পত্তিট্ঠানগতউপাদিন্নরূপেহি সহ ঘট্টনপচ্চযভূতো একো ৰিকারো ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং কাযৰিঞ্ঞত্তিযং ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বং.

অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ ‘‘ফন্দমানকাযগ্গহণানন্তর’’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধ ‘‘সুয্যমানসদ্দসৰনানন্তর’’ন্তি যোজেতব্বং. ইধ চ সন্থম্ভনাদীনং অভাৰতো সত্তমজৰনসমুট্ঠিতাত্যাদিনযো ন লব্ভতি. ঘট্টনেন হি সদ্ধিংযেৰ সদ্দো উপ্পজ্জতি. ঘট্টনঞ্চ পঠমজৰনাদীসুপি লব্ভতেৰ. এত্থ চ যথা উস্সাপেত্ৰা বদ্ধগোসীসতালপণ্ণাদিরূপানি দিস্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায মনোদ্ৰারৰীথিযা গোসীসাদীনং উদকসহচারিতপ্পকারং সঞ্ঞাণং গহেত্ৰা উদকগ্গহণং হোতি, এৰং ৰিপ্ফন্দমানসমুচ্চারিযমানকাযসদ্দে গহেত্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায মনোদ্ৰারৰীথিযা পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধূপনিস্সযায সাধিপ্পাযৰিকারগ্গহণং হোতীতি অযং দ্ৰিন্নং সাধারণা উপমা.

১৪. লহুভাৰো লহুতা. মুদুভাৰো মুদুতা. কম্মঞ্ঞভাৰো কম্মঞ্ঞতা. যথাক্কমঞ্চেতা অরোগিনো ৰিয রূপানং অগরুতা সুপরিমদ্দিতচম্মস্স ৰিয অকথিনতা সুধন্তসুৰণ্ণস্স ৰিয সরীরকিরিযানং অনুকূলভাৰোতি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিজহন্তস্সপি হি লহুতাদিত্তযস্স তংতংৰিকারাধিকরূপেহি নানত্তং ৰুচ্চতি, দন্ধত্তকরধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো হি রূপৰিকারো লহুতা. থদ্ধত্তকরধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো মুদুতা. সরীরকিরিযানং অননুকূলভাৰকরধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো কম্মঞ্ঞতাতি.

১৫. উপচযনং উপচযো, পঠমচযোত্যত্থো ‘‘উপঞ্ঞত্ত’’ন্ত্যাদীসু ৰিয উপ-সদ্দস্স পঠমত্থজোতনতো. সন্তানো সন্ততি, পবন্ধোত্যত্থো. তত্থ পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৰ চক্খাদিদসকানং উপ্পত্তি, এত্থন্তরে রূপুপ্পাদো উপচযো নাম. ততো পরং সন্ততি নাম. যথাসকং খণমত্তট্ঠাযীনং রূপানং নিরোধাভিমুখভাৰৰসেন জীরণং জরা, সাযেৰ জরতা, নিচ্চধুৰভাৰেন ন ইচ্চং অনুপগন্তব্বন্তি অনিচ্চং, তস্স ভাৰো অনিচ্চতা, রূপপরিভেদো. লক্খণরূপং নাম ধম্মানং তংতংঅৰত্থাৰসেন লক্খণহেতুত্তা.

১৬. জাতিরূপমেৰাতি পটিসন্ধিতো পট্ঠায রূপানং খণে খণে উপ্পত্তিভাৰতো জাতিসঙ্খাতং রূপুপ্পত্তিভাৰেন চতুসন্ততিরূপপ্পটিবদ্ধৰুত্তিত্তা রূপসম্মতঞ্চ জাতিরূপমেৰ উপচযসন্ততিভাৰেন পৰুচ্চতি পঠমুপরিনিচ্চত্তসঙ্খাতপ্পৰত্তিআকারভেদতো ৰেনেয্যৰসেন ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪২) ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা তাসং নিদ্দেসে অত্থতো অভেদং দস্সেতুং ‘‘যো আযতনানং আচযো, সো রূপস্স উপচযো. যো রূপস্স উপচযো, সা রূপস্স সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪১-৬৪২) ৰুত্তং. একাদসৰিধম্পীতি সভাগসঙ্গহৰসেন একাদসপ্পকারম্পি.

১৭. চত্তারো ভূতা, পঞ্চ পসাদা, চত্তারো ৰিসযা, দুৰিধো ভাৰো, হদযরূপমিচ্চপি ইদং জীৰিতাহাররূপেহি দ্ৰীহি সহ অট্ঠারসৰিধং, তথা পরিচ্ছেদো চ দুৰিধা ৰিঞ্ঞত্তি, তিৰিধো ৰিকারো, চতুব্বিধং লক্খণন্তি রূপানং পরিচ্ছেদৰিকারাদিভাৰং ৰিনা ৰিসুং পচ্চযেহি অনিব্বত্তত্তা ইমে অনিপ্ফন্না দস চেতি অট্ঠৰীসতিৰিধং ভৰে.

রূপসমুদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রূপৰিভাগৰণ্ণনা

১৮. ইদানি যথাউদ্দিট্ঠরূপানং একৰিধাদিনযদস্সনত্থং ‘‘সব্বঞ্চ পনেত’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. সম্পযুত্তস্স অলোভাদিহেতুনো অভাৰা অহেতুকং. যথাসকং পচ্চযৰন্ততায সপ্পচ্চযং. অত্তানং আরব্ভ পৰত্তেহি কামাসৰাদীহি সহিতত্তা সাসৰং. পচ্চযেহি অভিসঙ্খতত্তা সঙ্খতং. উপাদানক্খন্ধসঙ্খাতে লোকে নিযুত্ততায লোকিযং. কামতণ্হায অৰচরিতত্তা কামাৰচরং. অরূপধম্মানং ৰিয কস্সচি আরম্মণস্স অগ্গহণতো নাস্স আরম্মণন্তি অনারম্মণং. তদঙ্গাদিৰসেন পহাতব্বতাভাৰতো অপ্পহাতব্বং. ইতি-সদ্দো পকারত্থো, তেন ‘‘অব্যাকত’’ন্ত্যাদিকং সব্বং একৰিধনযং সঙ্গণ্হাতি.

১৯. অজ্ঝত্তিকরূপং অত্তভাৰসঙ্খাতং অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তত্তা. কামং অঞ্ঞেপি হি অজ্ঝত্তসম্ভূতা অত্থি, রুল়্হীৰসেন পন চক্খাদিকংযেৰ অজ্ঝত্তিকং. অথ ৰা ‘‘যদি মযং ন হোম, ত্ৰং কট্ঠকলিঙ্গরূপমো ভৰিস্সসী’’তি ৰদন্তা ৰিয অত্তভাৰস্স সাতিসযং উপকারত্তা চক্খাদীনেৰ ৰিসেসতো অজ্ঝত্তিকানি নাম. অত্তসঙ্খাতং ৰা চিত্তং অধিকিচ্চ তস্স দ্ৰারভাৰেন পৰত্ততীতি অজ্ঝত্তং, তদেৰ অজ্ঝত্তিকং. ততো বহিভূতত্তা ইতরং তেৰীসতিৰিধং বাহিররূপং.

২০. ইতরং বাৰীসতিৰিধং অৰত্থুরূপং.

২২. অট্ঠৰিধম্পি ইন্দ্রিযরূপং পঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু লিঙ্গাদীসু সহজরূপপরিপালনে চ আধিপচ্চযোগতো. পসাদরূপস্স হি পঞ্চৰিধস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু আধিপচ্চং অত্তনো পটুমন্দাদিভাৰেন তেসম্পি পটুমন্দাদিভাৰাপাদনতো. ভাৰদ্ৰযস্সাপি ইত্থিলিঙ্গাদীসু আধিপচ্চং যথাসকং পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানানম্পি তেসং যেভুয্যেন সভাৰকসন্তানেযেৰ তংতদাকারেন উপ্পজ্জনতো, ন পন ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰতো. জীৰিতস্স চ কম্মজপরিপালনে আধিপচ্চং তেসং যথাসকং খণট্ঠানস্স জীৰিতিন্দ্রিযপ্পটিবদ্ধত্তা. সযঞ্চ অত্তনা ঠপিতধম্মসম্বন্ধেনেৰ পৰত্ততি নাৰিকো ৰিয.

২৩. ৰিসযৰিসযিভাৰপ্পত্তিৰসেন থূলত্তা ওল়ারিকরূপং. ততোযেৰ গহণস্স সুকরত্তা সন্তিকেরূপং আসন্নরূপং নাম. যো সযং, নিস্সযৰসেন চ সম্পত্তানং, অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং, সো পটিঘো ৰিযাতি পটিঘো. যথা হি পটিঘাতে সতি দুব্বলস্স চলনং হোতি, এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিমুখভাৰে সতি অরূপসভাৰত্তা দুব্বলস্স ভৰঙ্গস্স চলনং হোতি. পটিঘো যস্স অত্থি তং সপ্পটিঘং. তত্থ সযং সম্পত্তি ফোট্ঠব্বস্স, নিস্সযৰসেন সম্পত্তি ঘানজিৰ্হাকাযগন্ধরসানং, উভযথাপি অসম্পত্তি চক্খুসোতরূপসদ্দানন্তি দট্ঠব্বং. ইতরং সোল়সৰিধং ওল়ারিকতাদিসভাৰাভাৰতো সুখুমরূপাদিকং.

২৪. কম্মতো জাতং অট্ঠারসৰিধং উপাদিন্নরূপং তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন কম্মুনা অত্তনো ফলভাৰেন আদিন্নত্তা গহিতত্তা. ইতরং অগ্গহিতগ্গহণেনদসৰিধং অনুপাদিন্নরূপং.

২৫. দট্ঠব্বভাৰসঙ্খাতেন নিদস্সনেন সহ ৰত্ততীতি সনিদস্সনং. চক্খুৰিঞ্ঞাণগোচরভাৰো হি নিদস্সনন্তি ৰুচ্চতি তস্স চ রূপাযতনতো অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি তং ৰিসেসেতুং অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা ৰত্তুং ৰট্টতীতি সহ নিদস্সনেন সনিদস্সনন্তি. ধম্মভাৰসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকরো ৰিসেসো, সো অঞ্ঞো ৰিয কত্ৰা উপচরিতুং যুত্তো. এৰঞ্হি অত্থৰিসেসাৰবোধো হোতি.

২৬. অসম্পত্তৰসেনাতি অত্তানং অসম্পত্তস্স গোচরস্স ৰসেন, অত্তনা ৰিসযপ্পদেসং ৰা অসম্পত্তৰসেন. চক্খুসোতানি হি রূপসদ্দেহি অসম্পত্তানি, সযং ৰা তানি অসম্পত্তানেৰ আরম্মণং গণ্হন্তি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘চক্খুসোতং পনেতেসু, হোতাসম্পত্তগাহকং;

ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুত্তা, সন্তরাধিকগোচরে.

‘‘তথা হি দূরদেসট্ঠং, ফলিকাদিতিরোহিতং;

মহন্তঞ্চ নগাদীনং, ৰণ্ণং চক্খু উদিক্খতি.

‘‘আকাসাদিগতো কুচ্ছি-চম্মানন্তরিকোপি চ;

মহন্তো চ ঘণ্টাদীনং, সদ্দো সোতস্স গোচরো.

‘‘গন্ত্ৰা ৰিসযদেসং তং, ফরিত্ৰা গণ্হতীতি চে;

অধিট্ঠানৰিধানেপি, তস্স সো গোচরো সিযা.

‘‘ভূতপ্পবন্ধতো সো চে, যাতি ইন্দ্রিযসন্নিধিং;

কম্মচিত্তোজসম্ভূতো, ৰণ্ণো সদ্দো চ চিত্তজো.

‘‘ন তেসং গোচরা হোন্তি, ন হি সম্ভোন্তি তে বহি;

ৰুত্তা চ অৰিসেসেন, পাঠে তংৰিসযাৰ তে.

‘‘যদি চেতং দ্ৰযং অত্তসমীপংযেৰ গণ্হতি;

অক্খিৰণ্ণং তথা মূলং, পস্সেয্য ভমুকস্স চ.

‘‘দিসাদেসৰৰত্থানং, সদ্দস্স ন ভৰেয্য চ;

সিযা চ সরৰেধিস্স, সকণ্ণে সরপাতন’’ন্তি.

গোচরগ্গাহিকরূপং ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং হুত্ৰা তংতংগোচরগ্গহণসভাৰত্তা. ইতরং তেৰীসতিৰিধং অগোচরগ্গাহিকরূপং গোচরগ্গহণাভাৰতো.

২৭. ৰণ্ণিতব্বো দট্ঠব্বোতি ৰণ্ণো. অত্তনো উদযানন্তরং রূপং জনেতীতি ওজা. অৰিনিব্ভোগরূপং কত্থচিপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনিভুঞ্জনস্স ৰিসুং ৰিসুং পৰত্তিযা অভাৰতো. রূপলোকে গন্ধাদীনং অভাৰৰাদিমতম্পি হি তত্থ তত্থ (ৰিভ. মূলটী. ২২৭; ৰিভ. অনুটী. ২২৭) আচরিযেহি পটিক্খিত্তমেৰ.

২৮. ইচ্চেৰন্তি এত্থপি ইতি-সদ্দো পকারত্থো, তেন ইধ অনাগতম্পি সব্বং দুকতিকাদিভেদং সঙ্গণ্হাতি.

রূপৰিভাগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রূপসমুট্ঠাননযৰণ্ণনা

২৯. কানি পন তানি কম্মাদীনি, কথং, কত্থ, কদা চ রূপসমুট্ঠানানীতি আহ ‘‘তত্থা’’ত্যাদি. পটিসন্ধিমুপাদাযাতি পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণং উপাদায. খণে খণেতি একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু, নিরন্তরমেৰাতি ৰুত্তং হোতি. অপরে পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং (ৰিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা), ভঙ্গক্খণে চ রূপুপ্পাদং (ৰিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা) পটিসেধেন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ঠিতিক্খণাভাৰে তেসং উপপত্তি চেৰ তত্থ ৰত্তব্বঞ্চ হেট্ঠা কথিতমেৰ, ইধাপি পন ভঙ্গক্খণে রূপুপ্পাদাভাৰে উপপত্তিযা তত্থ ৰত্তব্বেন চ সহ সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৰা ৰুচ্চতি –

‘‘উপ্পন্নুপ্পজ্জমানন্তি, ৰিভঙ্গে এৰমাদিনং;

ভঙ্গক্খণস্মিং উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জমানকং.

‘‘উপ্পজ্জমানমুপ্পাদে, উপ্পন্নঞ্চাতিআদিনা;

ভঙ্গুপ্পাদাৰ অক্খাতা, ন চিত্তস্স ঠিতিক্খণো.

‘‘‘উপ্পাদো চ ৰযো চেৰ, অঞ্ঞথত্তং ঠিতস্স চ;

পঞ্ঞাযতী’তি (অ. নি. ৩.৪৭) ৰুত্তত্তা, ঠিতি অত্থীতি চে মতং.

‘‘অঞ্ঞথত্তস্স একস্মিং, ধম্মে অনুপলদ্ধিতো;

পঞ্ঞাণৰচনা চেৰ, পবন্ধট্ঠিতি তত্থপি.

‘‘ৰুত্তা তস্মা ন চিত্তস্স, ঠিতি দিস্সতি পাল়িযং;

অভিধম্মে অভাৰোপি, নিসেধোযেৰ সব্বথা.

‘‘যদা সমুদযো যস্স, নিরুজ্ঝতি তদাস্স কিং;

দুক্খমুপ্পজ্জতীত্যেত্থ, পঞ্হে নোতি নিসেধতো.

‘‘রূপুপ্পাদো ন ভঙ্গস্মিং, তস্মা সব্বেপি পচ্চযা;

উপ্পাদেযেৰ চিত্তস্স, রূপহেতূতি কেচন.

‘‘ৰুচ্চতে তত্থ একস্মিং, ধম্মেযেৰ যথা মতা;

উপ্পাদাৰত্থতো ভিন্না, ভঙ্গাৰত্থা তথেৰ তু.

‘‘ভঙ্গস্সাভিমুখাৰত্থা, ইচ্ছিতব্বা অযং ঠিতি;

নযদস্সনতো এসা, ৰিভঙ্গে ন তু দেসিতা.

‘‘লক্খণং সঙ্খতস্সেৰ, ৰত্তুমুপ্পাদআদিনং;

দেসিতত্তা ন তত্থাপি, পবন্ধস্স ঠিতীরিতা.

‘‘উপসগ্গস্স ধাতূনমত্থেযেৰ পৰত্তিতো;

পঞ্ঞাযতীতি চেতস্স, অত্থো ৰিঞ্ঞাযতে ইতি.

‘‘ভঙ্গে রূপস্স নুপ্পাদো, চিত্তজানং ৰসেন ৰা;

আরুপ্পংৰাভিসন্ধায, ভাসিতো যমকস্স হি.

‘‘সভাৰোযং যথালাভ-যোজনাতি ততো নহি;

ন চিত্তট্ঠিতি ভঙ্গে চ, ন রূপস্স অসম্ভৰো’’তি.

৩১. রূপৰিরাগভাৰনানিব্বত্তত্তা হেতুনো তব্বিধুরতায, অনোকাসতায চ অরূপৰিপাকা, রূপজননে ৰিসেসপচ্চযেহি ঝানঙ্গেহি সম্পযোগাভাৰতো দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি চাতি চুদ্দস চিত্তানি রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তীতি ৰুত্তং ‘‘আরুপ্পৰিপাকদ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জিত’’ন্তি. পটিসন্ধিচিত্তং, পন চুতিচিত্তঞ্চ একূনৰীসতি ভৰঙ্গস্সেৰ অন্তোগধত্তা চিত্তন্তরং ন হোতীতি ন তস্স ৰজ্জনং কতং. কিঞ্চাপি ন কতং, পচ্ছাজাতপচ্চযরহিতং, পন আহারাদীহি চ অনুপত্থদ্ধং দুব্বলৰত্থুং নিস্সায পৰত্তত্তা, অত্তনো চ আগন্তুকতায কম্মজরূপেহি চিত্তসমুট্ঠানরূপানং ঠানং গহেত্ৰা ঠিতত্তা চ পটিসন্ধিচিত্তং রূপসমুট্ঠাপকং ন হোতি. চুতিচিত্তে পন অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৩৬; ৰিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) তাৰ ‘‘ৰূপসন্তৰট্টমূলস্মিং সন্তানে সাতিসযং সন্তৰুত্তিতায খীণাসৰস্সেৰ চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি (ধ. স. মূলটী. ৬৩৬) ৰুত্তং. আনন্দাচরিযাদযো পন ‘‘সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি ৰদন্তি. ৰিনিচ্ছযো পন নেসং সঙ্খেপতো মূলটীকাদীসু, ৰিত্থারতো চ অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযং ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বো. পঠমভৰঙ্গমুপাদাযাতি পটিসন্ধিযা অনন্তরনিব্বত্তপঠমভৰঙ্গতো পট্ঠায. জাযন্তমেৰ সমুট্ঠাপেতি, ন পন ঠিতং, ভিজ্জমানং ৰা অনন্তরাদিপচ্চযলাভেন উপ্পাদক্খণেযেৰ জনকসামত্থিযযোগতো.

৩২. ইরিযায কাযিককিরিযায পৰত্তিপথভাৰতো ইরিযাপথো, গমনাদি, অত্থতো তদৰত্থা রূপপ্পৰত্তি. তম্পি সন্ধারেতি যথাপৰত্তং উপত্থম্ভেতি. যথা হি ৰীথিচিত্তেহি অব্বোকিণ্ণে ভৰঙ্গে পৰত্তমানে অঙ্গানি ওসীদন্তি, ন এৰমেতেসু দ্ৰত্তিংসৰিধেসু, ৰক্খমানেসু চ ছব্বীসতিযা জাগরণচিত্তেসু পৰত্তমানেসু. তদা পন অঙ্গানি উপত্থদ্ধানি যথাপৰত্তইরিযাপথভাৰেনেৰ পৰত্তন্তি.

৩৩. ৰিঞ্ঞত্তিম্পি সমুট্ঠাপেন্তি, ন কেৰলং রূপিরিযাপথানেৰ. অৰিসেসৰচনেপি পনেত্থ মনোদ্ৰারপ্পৰত্তানেৰ ৰোট্ঠব্বনজৰনানি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকানি, তথা হাসজনকানি চ পঞ্চদ্ৰারপ্পৰত্তানং পরিদুব্বলভাৰতোতি দট্ঠব্বং. কামঞ্চেত্থ রূপৰিনিমুত্তো ইরিযাপথো, ৰিঞ্ঞত্তি ৰা নত্থি, তথাপি ন সব্বং রূপসমুট্ঠাপকং চিত্তং ইরিযাপথূপত্থম্ভকং, ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারজনকঞ্চ হোতি. যং পন চিত্তং ৰিঞ্ঞত্তিজনকং, তং একংসতো ইরিযাপথূপত্থম্ভকং ইরিযাপথস্স ৰিঞ্ঞত্তিযা সহ অৰিনাভাৰতো. ইরিযাপথূপত্থম্ভকঞ্চ রূপজনকন্তি ইমস্স ৰিসেসদস্সনত্থং রূপতো ইরিযাপথৰিঞ্ঞত্তীনং ৰিসুং গহণং.

৩৪. তেরসাতি কুসলতো চত্তারি, অকুসলতো চত্তারি, কিরিযতো পঞ্চাতি তেরস. তেসু হি পুথুজ্জনা অট্ঠহি কুসলাকুসলেহি হসন্তি, সেক্খা দিট্ঠিসহগতৰজ্জিতেহি, অসেক্খা পন পঞ্চহি কিরিযচিত্তেহি, তত্থাপি বুদ্ধা চতূহি সহেতুককিরিযচিত্তেহেৰ হসন্তি, ন অহেতুকেন ‘‘অতীতংসাদীসু অপ্পটিহতঞাণং পত্ৰা ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তী’’তি ৰচনতো (মহানি. ৬৯; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). ন হি ৰিচারণপঞ্ঞারহিতস্স হসিতুপ্পাদস্স বুদ্ধানং পৰত্তি যুত্তাতি ৰদন্তি. হসিতুপ্পাদচিত্তেন পন পৰত্তিযমানম্পি তেসং সিতকরণং পুব্বেনিৰাসঅনাগতংসসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং অনুৰত্তকত্তা ঞাণানুপরিৰত্তিযেৰাতি. এৰঞ্চ কত্ৰা অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৬৮) ‘‘তেসং ঞাণানং চিণ্ণপরিযন্তে ইদং চিত্তং হাসযমানং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং, তস্মা ন তস্স বুদ্ধানং পৰত্তি সক্কা নিৰারেতুং.

৩৫. পচ্ছাজাতাদিপচ্চযূপত্থম্ভলাভেন ঠিতিক্খণেযেৰ উতুওজানং বলৰভাৰোতি ৰুত্তং ‘‘তেজোধাতু ঠিতিপ্পত্তা’’ত্যাদি.

৩৭. তত্থ হদযইন্দ্রিযরূপানি নৰ কম্মতোযেৰ জাতত্তা কম্মজানেৰ. যঞ্হি জাতং, জাযতি, জাযিস্সতি চ, তং ‘‘কম্মজ’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা দুদ্ধন্তি.

৪০. পচ্চুপ্পন্নপচ্চযাপেক্খত্তা লহুতাদিত্তযং কম্মজং ন হোতি, ইতরথা সব্বদাভাৰীহি ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘লহুতাদিত্তযং উতুচিত্তাহারেহি সম্ভোতী’’তি.

৪৩. একন্তকম্মজানি নৰ, চতুজেসু কম্মজানি নৰাতি অট্ঠারস কম্মজানি, পঞ্চৰিকাররূপসদ্দঅৰিনিব্ভোগরূপআকাসৰসেন পন্নরস চিত্তজানি, সদ্দো, লহুতাদিত্তযং, অৰিনিব্ভোগাকাসরূপানি নৰাতি তেরস উতুজানি, লহুতাদিত্তযঅৰিনিব্ভোগাকাসৰসেন দ্ৰাদস আহারজানি.

৪৪. কেৰলং জাযমানাদিরূপানং জাযমানপরিপচ্চমানভিজ্জমানরূপানং সভাৰত্তা সভাৰমত্তং ৰিনা অত্তনো জাতিআদিলক্খণাভাৰতো লক্খণানি কেহিচি পচ্চযেহি ন জাযন্তীতি পকাসিতং. উপ্পাদাদিযুত্তানঞ্হি চক্খাদীনং জাতিআদীনি লক্খণানি ৰিজ্জন্তি, ন এৰং জাতিআদীনং. যদি তেসম্পি জাতিআদীনি সিযুং, এৰং অনৰত্থানমেৰ আপজ্জেয্য. যং পন ‘‘রূপাযতনং…পে… কবল়ীকারো আহারো. ইমে ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানা’’ত্যাদীসু (ধ. স. ১২০১) জাতিযা কুতোচিজাতত্তং অনুঞ্ঞাতং, তম্পি রূপজনকপচ্চযানং রূপুপ্পাদনং পতি অনুপরতব্যাপারানং পচ্চযভাৰূপগমনক্খণে জাযমানধম্মৰিকারভাৰেন উপলব্ভমানতং সন্ধাযাতি দট্ঠব্বং. যম্পি ‘‘জাতি, ভিক্খৰে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৰচনং (সং. নি. ২.২০), তত্থাপি পটিচ্চসমুপ্পন্নানং লক্খণভাৰতোতি অযমেত্থাভিসন্ধি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘পাঠে কুতোচি জাতত্তং, জাতিযা পরিযাযতো;

সঙ্খতানং সভাৰত্তা, তীসু সঙ্খততোদিতা’’তি.

রূপসমুট্ঠাননযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কলাপযোজনাৰণ্ণনা

৪৫. যস্মা পনেতানি রূপানি কম্মাদিতো উপ্পজ্জমানানিপি ন একেকং সমুট্ঠহন্তি, অথ খো পিণ্ডতোৰ. তস্মা পিণ্ডানং গণনপরিচ্ছেদং, সরূপঞ্চ দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদা’’ত্যাদি ৰুত্তং. সহৰুত্তিনোতি ৰিসুং ৰিসুং কলাপগতরূপৰসেন সহৰুত্তিনো, ন সব্বকলাপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সহুপ্পত্তিৰসেন.

৪৬. দস পরিমাণা অস্সাতি দসকং, সমুদাযস্সেতং নামং, চক্খুনা উপলক্খিতং, তপ্পধানং ৰা দসকং চক্খুদসকং. এৰং সেসেসুপি.

৪৭. ৰচীৰিঞ্ঞত্তিগ্গহণেন সদ্দোপি সঙ্গহিতো হোতি তস্সা তদৰিনাভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ৰচীৰিঞ্ঞত্তিদসক’’ন্তি.

৫০. কিং পনেতে একৰীসতি কলাপা সব্বেপি সব্বত্থ হোন্তি, উদাহু কেচি কত্থচীতি আহ ‘‘তত্থা’’ত্যাদি.

কলাপযোজনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রূপপৰত্তিক্কমৰণ্ণনা

৫২. ইদানি নেসং সম্ভৰৰসেন, পৰত্তিপটিসন্ধিৰসেন, যোনিৰসেন চ পৰত্তিং দস্সেতুং ‘‘সব্বানিপি পনেতানী’’ত্যাদি ৰুত্তং. যথারহন্তি সভাৰকপরিপুণ্ণাযতনানং অনুরূপতো.

৫৩. কমলকুহরগব্ভমলাদিসংসেদট্ঠানেসু জাতা সংসেদজা. উপপাতো নেসং অত্থীতি ওপপাতিকা, উক্কংসগতিপরিচ্ছেদৰসেন চেত্থ ৰিসিট্ঠউপপাতো গহিতো যথা ‘‘অভিরূপস্স কঞ্ঞা দাতব্বা’’তি. সত্ত দসকানি পাতুভৰন্তি পরিপুণ্ণাযতনভাৰেন উপলব্ভনতো. কদাচি ন লব্ভন্তি জচ্চন্ধজচ্চবধিরজচ্চাঘাননপুংসকআদিকপ্পিকানং ৰসেন. তত্থ সুগতিযং মহানুভাৰেন কম্মুনা নিব্বত্তমানানং ওপপাতিকানং ইন্দ্রিযৰেকল্লাযোগতো চক্খুসোতঘানালাভো সংসেদজানং, ভাৰালাভো পঠমকপ্পিকওপপাতিকানং ৰসেনপি. দুগ্গতিযং পন চক্খুসোতভাৰালাভো দ্ৰিন্নম্পি ৰসেন, ঘানালাভো সংসেদজানমেৰ ৰসেন, ন ওপপাতিকানং ৰসেনাতি দট্ঠব্বং. তথা হি ধম্মহদযৰিভঙ্গে ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তি, কস্সচি দস, কস্সচি অপরানিপি দস, কস্সচি নৰ, কস্সচি সত্তা’’তি (ৰিভ. ১০০৭) ৰচনতো পরিপুণ্ণিন্দ্রিযস্স ওপপাতিকস্স সদ্দাযতনৰজ্জিতানি একাদসাযতনানি ৰুত্তানি. অন্ধস্স চক্খাযতনৰজ্জিতানি দস, তথা বধিরস্স সোতাযতনৰজ্জিতানি, অন্ধবধিরস্স তদুভযৰজ্জিতানি নৰ, গব্ভসেয্যকস্স চক্খুসোতঘানজিৰ্হাসদ্দাযতনৰজ্জিতানিসত্তাযতনানি ৰুত্তানি. যদি পন অঘানকোপি ওপপাতিকো সিযা, অন্ধবধিরাঘানকানং ৰসেন তিক্খত্তুং দস, অন্ধবধিরঅন্ধাঘানকবধিরাঘানকানং ৰসেন তিক্খত্তুং নৰ, অন্ধবধিরাঘানকস্স ৰসেন চ অট্ঠ আযতনানি ৰত্তব্বানি সিযুং, ন পনেৰং ৰুত্তানি. তস্মা নত্থি ওপপাতিকস্স ঘানৰেকল্লন্তি. তথা চ ৰুত্তং যমকট্ঠকথাযং ‘‘অঘানকো ওপপাতিকো নত্থি. যদি ভৰেয্য, কস্সচি অট্ঠাযতনানীতি ৰদেয্যা’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক. ১৮-২১).

সংসেদজানং পন ঘানাভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে’’ত্যাদিপাল়িযা (ৰিভ. ১০০৭) ওপপাতিকযোনিমেৰ সন্ধায, সত্তাযতনগ্গহণস্স চ অঞ্ঞেসং অসম্ভৰতো গব্ভসেয্যকমেৰ সন্ধায ৰুত্তত্তা. যং পন ‘‘সংসেদজযোনিকা পরিপুণ্ণাযতনভাৰেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৰা ৰুত্তা’’তি অট্ঠকথাৰচনং, তম্পি পরিপুণ্ণাযতনংযেৰ সংসেদজানং ওপপাতিকেসু সঙ্গহৰসেন ৰুত্তং. অপরে পন যমকে ঘানজিৰ্হানং সহচারিতা ৰুত্তাতি অজিৰ্হস্স অসম্ভৰতো অঘানকস্সপি অভাৰমেৰ ৰণ্ণেন্তি, তত্থাপি যথা চক্খুসোতানি রূপভৰে ঘানজিৰ্হাহি ৰিনা পৰত্তন্তি, ন এৰং ঘানজিৰ্হা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনা পৰত্তন্তি দ্ৰিন্নম্পি রূপভৰে অনুপ্পজ্জনতোতি এৰং ৰিসুং ৰিসুং কামভৰে অপ্পৰত্তিৰসেন তেসং সহচারিতা ৰুত্তাতি ন ন সক্কা ৰত্তুন্তি.

৫৪. গব্ভে মাতুকুচ্ছিযং সেন্তীতি গব্ভসেয্যকা, তেযেৰ রূপাদীসু সত্ততায সত্তাতি গব্ভসেয্যকসত্তা. এতে অণ্ডজজলাবুজা. তীণি দসকানি পাতুভৰন্তি, যানি ‘‘কললরূপ’’ন্তি ৰুচ্চন্তি, পরিপিণ্ডিতানি চ তানি জাতিউণ্ণায একস্স অংসুনো পসন্নতিলতেলে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধটস্স পগ্ঘরিত্ৰা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্তানি অচ্ছানি ৰিপ্পসন্নানি. কদাচি ন লব্ভতি অভাৰকসত্তানং ৰসেন. ততো পরন্তি পটিসন্ধিতো পরং. পৰত্তিকালেতি সত্তমে সত্তাহে, টীকাকারমতেন একাদসমে সত্তাহে ৰা. কমেনাতি চক্খুদসকপাতুভাৰতো সত্তাহাতিক্কমেন সোতদসকং, ততো সত্তাহাতিক্কমেন ঘানদসকং, ততো সত্তাহাতিক্কমেন জিৰ্হাদসকন্তি এৰং অনুক্কমেন. অট্ঠকথাযম্পি হি অযমত্থো দস্সিতোৰ.

৫৫. ঠিতিকালন্তি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিকালং. পটিসন্ধিচিত্তসহজাতা হি উতু ঠানপ্পত্তা তস্স ঠিতিক্খণে সুদ্ধট্ঠকং সমুট্ঠাপেতি, তদা উপ্পন্না ভঙ্গক্খণেত্যাদিনা অনুক্কমেন উতু রূপং জনেতি. ওজাফরণমুপাদাযাতি গব্ভসেয্যকস্স মাতু অজ্ঝোহটাহারতো সংসেদজোপপাতিকানঞ্চ মুখগতসেম্হাদিতো ওজায রসহরণীঅনুসারেন সরীরে ফরণকালতো পট্ঠায.

৫৬. চুতিচিত্তং উপরিমং এতস্সাতি চুতিচিত্তোপরি. কম্মজরূপানি ন উপ্পজ্জন্তি তদুপ্পত্তিযং মরণাভাৰতো. কম্মজরূপৰিচ্ছেদে হি ‘‘মতো’’তি ৰুচ্চতি. যথাহ –

‘‘আযু উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;

অপৰিদ্ধো তদা সেতি, নিরত্থংৰ কলিঙ্গর’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৯৫ থোকং ৰিসদিসং);

পুরেতরন্তি সত্তরসমস্স উপ্পাদক্খণে. ততোপরং চিত্তজাহারজরূপঞ্চ ৰোচ্ছিজ্জতীতি অজীৰকসন্তানে তেসং উপ্পত্তিযা অভাৰতো যথানিব্বত্তং চিত্তজং, আহারজঞ্চ ততো পরং কিঞ্চি কালং পৰত্তিত্ৰা নিরুজ্ঝতি. অপরে পন আচরিযা ‘‘চিত্তজরূপং চুতিচিত্ততো পুরেতরমেৰ ৰোচ্ছিজ্জতী’’তি ৰণ্ণেন্তি.

৫৮. রূপলোকে ঘানজিৰ্হাকাযানং অভাৰে কারণং ৰুত্তমেৰ. ভাৰদ্ৰযং পন বহলকামরাগূপনিস্সযত্তা ব্রহ্মানঞ্চ তদভাৰতো তত্থ ন পৰত্ততি. আহারজকলাপানি চ ন লব্ভন্তি অজ্ঝোহটাহারাভাৰেন সরীরগতস্সপি আহারস্স রূপসমুট্ঠাপনাভাৰতো. বাহিরঞ্হি উতুং, আহারঞ্চ উপনিস্সযং লভিত্ৰা উতুআহারা রূপং সমুট্ঠাপেন্তি. জীৰিতনৰকন্তি কাযাভাৰতো কাযদসকট্ঠানিযং জীৰিতনৰকং.

৫৯. অতিরিচ্ছতি সেসব্রহ্মানং পটিসন্ধিযং, পৰত্তে চ উপলভিতব্বরূপতো অৰসিট্ঠং হোতি, মরণকালে পন ব্রহ্মানং সরীরনিক্খেপাভাৰতো সব্বেসম্পি তিসমুট্ঠানানি, দ্ৰিসমুট্ঠানানি চ সহেৰ নিরুজ্ঝন্তি.

৬১. রূপেসু তেৰীসতি ঘানজিৰ্হাকাযভাৰদ্ৰযৰসেন পঞ্চন্নং অভাৰতো. কেচি পন ‘‘লহুতাদিত্তযম্পি তেসু নত্থি দন্ধত্তকরাদিধাতুক্খোভাভাৰতো’’তি ৰদন্তি, তং অকারণং. ন হি ৰূপসমেতব্বাপেক্খা তব্বিরোধিধম্মপ্পৰত্তি তথা সতি সহেতুককিরিযচিত্তেসু লহুতাদীনং অভাৰপ্পসঙ্গতো. ‘‘সদ্দো ৰিকারো’’ত্যাদি সব্বেসম্পি সাধারণৰসেন ৰুত্তং.

রূপপৰত্তিক্কমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিব্বানভেদৰণ্ণনা

৬২. এত্তাৰতা চিত্তচেতসিকরূপানি ৰিভাগতো নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি নিব্বানং নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘নিব্বানং পনা’’ত্যাদি. ‘‘চতুমগ্গঞাণেন সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি ইমিনা নিব্বানস্স তংতংঅরিযপুগ্গলানং পচ্চক্খসিদ্ধতং দস্সেতি. ‘‘মগ্গফলানমারম্মণভূত’’ন্তি ইমিনা কল্যাণপুথুজ্জনানং অনুমানসিদ্ধতং. সঙ্খতধম্মারম্মণঞ্হি, পঞ্ঞত্তারম্মণং ৰা ঞাণং কিলেসানং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সম্ভনে অসমত্থং, অত্থি চ লোকে কিলেসসমুচ্ছেদাদি. তস্মা অত্থি সঙ্খতসম্মুতিধম্মৰিপরীতো কিলেসানং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিকরানং মগ্গফলানং আরম্মণভূতো নিব্বানং নাম একো ধম্মোতি সিদ্ধং. পচ্চক্খানুমানসিদ্ধতাসন্দস্সনেন চ অভাৰমত্তং নিব্বানন্তি ৰিপ্পটিপন্নানং ৰাদং নিসেধেতীতি অলমতিপ্পপঞ্চেন. খন্ধাদিভেদে তেভূমকধম্মে হেট্ঠুপরিযৰসেন ৰিননতো সংসিব্বনতো ৰানসঙ্খাতায তণ্হায নিক্খন্তত্তা ৰিসযাতিক্কমৰসেন অতীতত্তা.

৬৩. সভাৰতোতি অত্তনো সন্তিলক্খণেন. উপাদীযতি কামুপাদাদীহীতি উপাদি, পঞ্চক্খন্ধস্সেতং অধিৰচনং, উপাদিযেৰ সেসো কিলেসেহীতি উপাদিসেসো, তেন সহ ৰত্ততীতি সউপাদিসেসা, সা এৰ নিব্বানধাতূতি সউপাদিসেসনিব্বানধাতু. কারণপরিযাযেনাতি সউপাদিসেসাদিৰসেন পঞ্ঞাপনে কারণভূতস্স উপাদিসেস ভাৰাভাৰস্স লেসেন.

৬৪. আরম্মণতো, সম্পযোগতো চ রাগদোসমোহেহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞং, সুঞ্ঞমেৰ সুঞ্ঞতং, তথা রাগাদিনিমিত্তরহিতত্তা অনিমিত্তং. রাগাদিপণিধিরহিতত্তা অপ্পণিহিতং. সব্বসঙ্খারেহি ৰা সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতং. সব্বসঙ্খারনিমিত্তাভাৰতো অনিমিত্তং. তণ্হাপণিধিযা অভাৰতো অপ্পণিহিতং.

৬৫. চৰনাভাৰতো অচ্চুতং. অন্তস্স পরিযোসানস্স অতিক্কন্তত্তা অচ্চন্তং. পচ্চযেহি অসঙ্খতত্তা অসঙ্খতং. অত্তনো উত্তরিতরস্স অভাৰতো, সহধম্মেন ৰত্তব্বস্স উত্তরস্স ৰা অভাৰতো অনুত্তরং. ৰানতো তণ্হাতো মুত্তত্তা সব্বসো অপগতত্তা ৰানমুত্তা. মহন্তে সীলক্খন্ধাদিকে এসন্তি গৰেসন্তীতি মহেসযো. ‘‘ইতি চিত্ত’’ন্ত্যাদি ছহি পরিচ্ছেদেহি ৰিভত্তানং চিত্তাদীনং নিগমনং.

নিব্বানভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায

রূপপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.