৭. সমুচ্চযপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
১. সলক্খণা চিন্তনাদিসলক্খণা চিত্তচেতসিকনিপ্ফন্নরূপনিব্বানৰসেন দ্ৰাসত্ততিপভেদা ৰত্থুধম্মা সভাৰধম্মা ৰুত্তা, ইদানি তেসং যথাযোগং সভাৰধম্মানং একেকসমুচ্চযৰসেন যোগানুরূপতো অকুসলসঙ্গহাদিভেদং সমুচ্চযং রাসিং পৰক্খামীতি যোজনা.
২. অকুসলানমেৰ সভাগধম্মৰসেন সঙ্গহো অকুসলসঙ্গহো. কুসলাদিৰসেন মিস্সকানং সঙ্গহো মিস্সকসঙ্গহো, সচ্চাভিসম্বোধিসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স পক্খে ভৰানং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং সতিপট্ঠানাদিভেদানং সভাগৰত্থুৰসেন সঙ্গহো বোধিপক্খিযসঙ্গহো. খন্ধাদিৰসেন সব্বেসং সঙ্গহো সব্বসঙ্গহো.
অকুসলসঙ্গহৰণ্ণনা
৩. পুব্বকোটিযা অপঞ্ঞাযনতো চিরপারিৰাসিযট্ঠেন, ৰণতো ৰা ৰিস্সন্দমানযূসা ৰিয চক্খাদিতো ৰিসযেসু ৰিস্সন্দনতো আসৰা. অথ ৰা ভৰতো আভৰগ্গং ধম্মতো আগোত্রভুং সৰন্তি পৰত্তন্তীতি আসৰা. অৰধিঅত্থো চেত্থ আ-কারো, অৰধি চ মরিযাদাভিৰিধিৰসেন দুৰিধো. তত্থ ‘‘আপাটলিপুত্তং ৰুট্ঠো দেৰো’’ত্যাদীসু ৰিয কিরিযং বহি কত্ৰা পৰত্তো মরিযাদো. ‘‘আভৰগ্গং সদ্দো অব্ভুগ্গতো’’ত্যাদীসু ৰিয কিরিযং ব্যাপেত্ৰা পৰত্তো অভিৰিধি. ইধ পন অভিৰিধিম্হি দট্ঠব্বো. তথা হেতে নিব্বত্তিট্ঠানভূতে চ ভৰগ্গে, গোত্রভুম্হি চ আরম্মণভূতে পৰত্তন্তি. ৰিজ্জমানেসু চ অঞ্ঞেসু আভৰগ্গং, আগোত্রভুঞ্চ সৰন্তেসু মানাদীসু অত্তত্তনিযগ্গহণৰসেন অভিব্যাপনতো মদকরণট্ঠেন আসৰসদিসতায চ এতেযেৰ আসৰভাৰেন নিরুল়্হাতি দট্ঠব্বং. কামোযেৰ আসৰো কামাসৰো, কামরাগো. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ভৰাসৰো. ঝাননিকন্তিসস্সতদিট্ঠিসহগতো চ রাগো এত্থেৰ সঙ্গয্হতি. তত্থ পঠমো উপপত্তিভৰেসু রাগো, দুতিযো কম্মভৰে, ততিযো ভৰদিট্ঠিসহগতো. দ্ৰাসট্ঠিৰিধা দিট্ঠি দিট্ঠাসৰো. দুক্খাদীসু চতূসু সচ্চেসু, পুব্বন্তে, অপরন্তে, পুব্বাপরন্তে, পটিচ্চসমুপ্পাদেসু চাতি অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাসৰো.
৪. ওত্থরিত্ৰা হরণতো, ওহননতো ৰা হেট্ঠা কত্ৰা হননতো ওসীদাপনতো ‘‘ওঘো’’তি ৰুচ্চতি জলপ্পৰাহো, এতে চ সত্তে ওত্থরিত্ৰা হনন্তা ৰট্টস্মিং সত্তে ওসীদাপেন্তা ৰিয হোন্তীতি ওঘসদিসতায ওঘা, আসৰাযেৰ পনেত্থ যথাৰুত্তট্ঠেন ‘‘ওঘা’’তি চ ৰুচ্চন্তি.
৫. ৰট্টস্মিং, ভৰযন্তকে ৰা সত্তে কম্মৰিপাকেন ভৰন্তরাদীহি, দুক্খেন ৰা সত্তে যোজেন্তীতি যোগা, হেট্ঠা ৰুত্তধম্মাৰ.
৬. নামকাযেন রূপকাযং, পচ্চুপ্পন্নকাযেন ৰা অনাগতকাযং গন্থেন্তি দুপ্পমুঞ্চং ৰেঠেন্তীতি কাযগন্থা. গোসীলাদিনা সীলেন, ৰতেন, তদুভযেন চ সুদ্ধীতি এৰং পরতো অসভাৰতো আমসনং পরামাসো. ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসনং দল়্হগ্গাহো ইদং সচ্চাভিনিৰেসো.
৭. মণ্ডূকং পন্নগো ৰিয ভুসং দল়্হং আরম্মণং আদিযন্তীতি উপাদানানি. কামোযেৰ উপাদানং, কামে উপাদিযতীতি ৰা কামুপাদানং. ‘‘ইমিনা মে সীলৰতাদিনা সংসারসুদ্ধী’’তি এৰং সীলৰতাদীনং গহণং সীলব্বতুপাদানং. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, খন্ধেহি ব্যতিরিত্তাব্যতিরিত্তৰসেন ৰীসতি পরিকপ্পিতস্স অত্তনো ৰাদো অত্তৰাদো. সোযেৰ উপাদানন্তি অত্তৰাদুপাদানং.
৮. ঝানাদিৰসেন উপ্পজ্জনককুসলচিত্তং নিসেধেন্তি তথা তস্স উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তীতি নীৰরণানি, পঞ্ঞাচক্খুনো ৰা আৰরণট্ঠেন নীৰরণা. পঞ্চসু কামগুণেসু অধিমত্তরাগসঙ্খাতো কামোযেৰ ছন্দনট্ঠেন ছন্দো চাতি কামচ্ছন্দো. সোযেৰ নীৰরণন্তি কামচ্ছন্দনীৰরণং. ব্যাপজ্জতি ৰিনস্সতি এতেন চিত্তন্তি ব্যাপাদো, ‘‘অনত্থং মে অচরী’’ত্যাদিনযপ্পৰত্তনৰৰিধআঘাতৰত্থুপদট্ঠানতায নৰৰিধো, অট্ঠানকোপেন সহ দসৰিধো ৰা দোসো, সোযেৰ নীৰরণন্তি ব্যাপাদনীৰরণং. থিনমিদ্ধমেৰ নীৰরণং থিনমিদ্ধনীৰরণং. তথা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণং. কস্মা পনেতে ভিন্নধম্মা দ্ৰে দ্ৰে একনীৰরণভাৰেন ৰুত্তাতি? কিচ্চাহারপটিপক্খানং সমানভাৰতো. থিনমিদ্ধানঞ্হি চিত্তুপ্পাদস্স লযাপাদনকিচ্চং সমানং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চানং অৰূপসন্তভাৰকারণং. তথা পুরিমানং দ্ৰিন্নং তন্দীৰিজম্ভিতা আহারো, হেতূত্যত্থো, পচ্ছিমানং ঞাতিব্যসনাদিৰিতক্কনং. পুরিমানঞ্চ দ্ৰিন্নং ৰীরিযং পটিপক্খভূতং, পচ্ছিমানং সমথোতি, তেনাহু পোরাণা –
‘‘কিচ্চাহারৰিপক্খানং, একত্তা একমেত্থ হি;
কতমুদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, থিনমিদ্ধঞ্চ তাদিনা.
‘‘লীনতাসন্ততা কিচ্চং, তন্দী ঞাতিৰিতক্কনং;
হেতু ৰীরিযসমথা, ইমে তেসং ৰিরোধিনো’’তি.
৯. অপ্পহীনট্ঠেন অনু অনু সন্তানে সেন্তীতি অনুসযা, অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীত্যত্থো. অপ্পহীনা হি কিলেসা কারণলাভে সতি উপজ্জনারহা সন্তানে অনু অনু সযিতা ৰিয হোন্তীতি তদৰত্থা ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তি. তে পন নিপ্পরিযাযতো অনাগতা কিলেসা, অতীতপচ্চুপ্পন্নাপি তংসভাৰত্তা তথা ৰুচ্চন্তি. ন হি কালভেদেন ধম্মানং সভাৰভেদো অত্থি, যদি অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযা, ননু সব্বেপি কিলেসা অপ্পহীনা অনুসযা ভৰেয্যুন্তি? ন মযং অপ্পহীনতামত্তেন ‘‘অনুসযা’’তি ৰদাম, অথ খো অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা কিলেসা অনুসযাতি. থামগমনঞ্চ অনঞ্ঞসাধারণো কামরাগাদীনমেৰ আৰেণিকো সভাৰোতি অলং ৰিৰাদেন. কামরাগোযেৰ অনুসযো কামরাগানুসযো.
১০. সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানি.
১২. চিত্তং কিলিস্সতি উপতপ্পতি, বাধীযতি ৰা এতেহীতি কিলেসা.
১৩. কামভৰনামেনাতি কামভৰসঙ্খাতানং আরম্মণানং নামেন. তথাপৰত্তন্তি সীলব্বতাদীনং পরতো আমসনাদিৰসেন পৰত্তং.
১৪. আসৰা চ ওঘা চ যোগা চ গন্থা চ ৰত্থুতো ধম্মতো ৰুত্তনযেন তযো. তথা উপাদানা দুৰে ৰুত্তা তণ্হাদিট্ঠিৰসেন. নীৰরণা অট্ঠ সিযুং থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চানং ৰিসুং গহণতো. অনুসযা ছল়েৰ হোন্তি কামরাগভৰরাগানুসযানং তণ্হাসভাৰেন একতো গহিতত্তা. নৰ সংযোজনা মতা উভযত্থ ৰুত্তানং তণ্হাসভাৰানং, দিট্ঠিসভাৰানঞ্চ একেকং সঙ্গহিতত্তা. কিলেসা পন সুত্তন্তৰসেন, অভিধম্মৰসেনপি দস. ইতি এৰং পাপানং অকুসলানং সঙ্গহো নৰধা ৰুত্তো. এত্থ চ –
নৰাট্ঠসঙ্গহা লোভ-দিট্ঠিযো সত্তসঙ্গহা;
অৰিজ্জা পটিঘো পঞ্চ-সঙ্গহো চতুসঙ্গহা;
কঙ্খা তিসঙ্গহা মানুদ্ধচ্চা থিনং দ্ৰিসঙ্গহং.
কুক্কুচ্চমিদ্ধাহিরিকা-নোত্তপ্পিস্সা নিগূহনা;
একসঙ্গহিতা পাপা, ইচ্চেৰং নৰসঙ্গহা.
অকুসলসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মিস্সকসঙ্গহৰণ্ণনা
১৫. হেতূসু ৰত্তব্বং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
১৬. আরম্মণং উপগন্ত্ৰা চিন্তনসঙ্খাতেন উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন যথারহং পচ্চনীকধম্মঝাপনট্ঠেন চ ঝানানি চ তানি অঙ্গানি চ সমুদিতানং অৰযৰভাৰেন অঙ্গীযন্তি ঞাযন্তীতি ঝানঙ্গানি. অৰযৰৰিনিমুত্তস্স চ সমুদাযস্স অভাৰেপি সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয ৰিসুং ৰিসুং অঙ্গভাৰেন ৰুচ্চন্তি একতো হুত্ৰা ঝানভাৰেন. দোমনস্সঞ্চেত্থ অকুসলঝানঙ্গং, সেসানি কুসলাকুসলাব্যাকতঝানঙ্গানি.
১৭. সুগতিদুগ্গতীনং, নিব্বানস্স চ অভিমুখং পাপনতো মগ্গা, তেসং পথভূতানি অঙ্গানি, মগ্গস্স ৰা অট্ঠঙ্গিকস্স অঙ্গানি মগ্গঙ্গানি. সম্মা অৰিপরীততো পস্সতীতি সম্মাদিট্ঠি. সা পন ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিৰসেন দসৰিধা, পরিঞ্ঞাদিকিচ্চৰসেন চতুব্বিধা ৰা. সম্মা সঙ্কপ্পেন্তি এতেনাতি সম্মাসঙ্কপ্পো. সো নেক্খম্মসঙ্কপ্পঅব্যাপাদসঙ্কপ্পঅৰিহিংসাসঙ্কপ্পৰসেন তিৰিধো. সম্মাৰাচাদযো হেট্ঠা ৰিভাৰিতাৰ. সম্মা ৰাযমন্তি এতেনাতি সম্মাৰাযামো. সম্মা সরন্তি এতাযাতি সম্মাসতি. ইমেসং পন ভেদং উপরি ৰক্খতি. সম্মা সামঞ্চ আধীযতি এতেন চিত্তন্তি সম্মাসমাধি, পঠমজ্ঝানাদিৰসেন পঞ্চৰিধা একগ্গতা. মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো দুগ্গতিমগ্গত্তা মগ্গঙ্গানি.
১৮. দস্সনাদীসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি, যেভুয্যেন তংসহিতসন্তানপ্পৰত্তিযং লিঙ্গাদীহি, জীৰনে জীৰন্তেহি কম্মজরূপসম্পযুত্তধম্মেহি, মননে জাননে সম্পযুত্তধম্মেহি, সুখিতাদিভাৰে সুখিতাদীহি সহজাতেহি, সদ্দহনাদীসু সদ্দহনাদিৰসপ্পৰত্তেহি তেহেৰ, ‘‘অনঞ্ঞাতং ঞস্সামী’’তি পৰত্তিযং তথাপৰত্তেহি সহজাতেহি, আজাননে অঞ্ঞভাৰিভাৰে চ আজাননাদিৰসপ্পৰত্তেহি সহজাতেহি অত্তানং অনুৰত্তাপেন্তা ধম্মা ইস্সরট্ঠেন ইন্দ্রিযানি নামাতি আহ ‘‘চক্খুন্দ্রিয’’ন্ত্যাদি. অট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২১৯; ৰিসুদ্ধি. ২.৫২৫) পন অপরেপি ইন্দলিঙ্গট্ঠাদযো ইন্দ্রিযট্ঠা ৰুত্তা. জীৰিতিন্দ্রিযন্তি রূপারূপৰসেন দুৰিধং জীৰিতিন্দ্রিযং. ‘‘অনমতগ্গে সংসারে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং, চতুসচ্চধম্মমেৰ ৰা ঞস্সামী’’তি এৰমজ্ঝাসযেন পটিপন্নস্স ইন্দ্রিযং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং. আজানাতি পঠমমগ্গেন দিট্ঠমরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰা জানাতি ইন্দ্রিযঞ্চাতি অঞ্ঞিন্দ্রিযং. অঞ্ঞাতাৰিনো চত্তারি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতস্স অরহতো ইন্দ্রিযং অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং. ধম্মসরূপৰিভাৰনত্থঞ্চেত্থ পঞ্ঞিন্দ্রিযগ্গহণং, পুগ্গলজ্ঝাসযকিচ্চৰিসেসৰিভাৰনত্থং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনং গহণং.
এত্থ চ সত্তপঞ্ঞত্তিযা ৰিসেসনিস্সযত্তা অজ্ঝত্তিকাযতনানি আদিতো ৰুত্তানি, মনিন্দ্রিযং পন অজ্ঝত্তিকাযতনভাৰসামঞ্ঞেন এত্থেৰ ৰত্তব্বম্পি অরূপিন্দ্রিযেহি সহ একতো দস্সনত্থং জীৰিতিন্দ্রিযানন্তরং ৰুত্তং, সাযং পঞ্ঞত্তি ইমেসং ৰসেন ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি ৰিভাগং গচ্ছতীতি দস্সনত্থং তদনন্তরং ভাৰদ্ৰযং, তযিমে উপাদিন্নধম্মা ইমস্স ৰসেন তিট্ঠন্তীতি দস্সনত্থং ততো পরং জীৰিতিন্দ্রিযং, সত্তসঞ্ঞিতো ধম্মপুঞ্জো পবন্ধৰসেন পৰত্তমানো ইমাহি ৰেদনাহি সংকিলিস্সতীতি দস্সনত্থং ততো ৰেদনাপঞ্চকং, তাহি পন ৰিসুদ্ধিকামানং ৰোদানসম্ভারদস্সনত্থং ততো সদ্ধাদিপঞ্চকং, সম্ভূতৰোদানসম্ভারা চ ইমেহি ৰিসুজ্ঝন্তীতি ৰিসুদ্ধিপ্পত্তা, নিট্ঠিতকিচ্চা চ হোন্তীতি দস্সনত্থং অন্তে তীণি ৰুত্তানি. এত্তাৰতা অধিপ্পেতত্থসিদ্ধীতি অঞ্ঞেসং অগ্গহণন্তি ইদমেতেসং অনুক্কমেন দেসনায কারণন্তি অলমতিপ্পপঞ্চেন.
১৯. অসদ্ধিযকোসজ্জপমাদউদ্ধচ্চঅৰিজ্জাঅহিরিকঅনোত্তপ্পসঙ্খাতেহি পটিপক্খধম্মেহি অকম্পিযট্ঠেন, সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰেন চ সদ্ধাদীনি সত্ত বলানি, অহিরিকানোত্তপ্পদ্ৰযং পন সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰেনেৰ.
২০. অত্তাধীনপ্পৰত্তীনং পতিভূতা ধম্মা অধিপতী. ‘‘ছন্দৰতো কিংনাম ন সিজ্ঝতী’’ত্যাদিকং হি পুব্বাভিসঙ্খারূপনিস্সযং লভিত্ৰা উপ্পজ্জমানে চিত্তে ছন্দাদযো ধুরভূতা সযং সম্পযুত্তধম্মে সাধযমানা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, তে চ তেসং ৰসেন পৰত্তন্তি, তেন তে অত্তাধীনানং পতিভাৰেন পৰত্তন্তি. অঞ্ঞেসং অধিপতিধম্মানং অধিপতিভাৰনিৰারণৰসেন ইস্সরিযং অধিপতিতা. সন্তেসুপি ইন্দ্রিযন্তরেসু কেৰলং দস্সনাদীসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি অনুৰত্তাপনমত্তং ইন্দ্রিযতাতি অযং অধিপতিইন্দ্রিযানং ৰিসেসো.
২১. ওজট্ঠমকরূপাদযো আহরন্তীতি আহারা. কবল়ীকারাহারো হি ওজট্ঠমকরূপং আহরতি, ফস্সাহারো তিস্সো ৰেদনা, মনোসঞ্চেতনাহারসঙ্খাতং কুসলাকুসলকম্মং তীসু ভৰেসু পটিসন্ধিং. ৰিঞ্ঞাণাহারসঙ্খাতং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং সহজাতনামরূপেআহরতি, কিঞ্চাপি সকসকপচ্চযুপ্পন্নে আহরন্তা অঞ্ঞেপি অত্থি. অজ্ঝত্তিকসন্ততিযা পন ৰিসেসপচ্চযত্তা ইমেযেৰ চত্তারো ‘‘আহারা’’তি ৰুত্তা.
কবল়ীকারাহারভক্খানঞ্হি সত্তানং রূপকাযস্স কবল়ীকারাহারো ৰিসেসপচ্চযো কম্মাদিজনিতস্সপি তস্স কবল়ীকারাহারূপত্থম্ভবলেনেৰ দসৰস্সাদিপ্পৰত্তিসম্ভৰতো. তথা হেস ‘‘ধাতি ৰিয কুমারস্স, উপত্থম্ভনকযন্তং ৰিয গেহস্সা’’তি ৰুত্তো. ফস্সোপি সুখাদিৰত্থুভূতং আরম্মণং ফুসন্তোযেৰ সুখাদিৰেদনাপৰত্তনেন সত্তানং ঠিতিযা পচ্চযো হোতি. মনোসঞ্চেতনা কুসলাকুসলকম্মৰসেন আযূহমানাযেৰ ভৰমূলনিপ্ফাদনতো সত্তানং ঠিতিযা পচ্চযো হোতি. ৰিঞ্ঞাণং ৰিজানন্তমেৰ নামরূপপ্পৰত্তনেন সত্তানং ঠিতিযা পচ্চযো হোতীতি এৰমেতেযেৰ অজ্ঝত্তসন্তানস্স ৰিসেসপচ্চযত্তা ‘‘আহারা’’তি ৰুত্তা, ফস্সাদীনং দুতিযাদিভাৰো দেসনাক্কমতো, ন উপ্পত্তিক্কমতো.
২৬. পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং ৰিতক্কৰিরহেন আরম্মণেসু অভিনিপাতমত্তত্তা তেসু ৰিজ্জমানানিপি উপেক্খাসুখদুক্খানি উপনিজ্ঝানাকারস্স অভাৰতো ঝানঙ্গভাৰেন ন উদ্ধটানি. ‘‘ৰিতক্কপচ্ছিমকং হি ঝানঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তং. দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণমনোধাতুত্তিকসন্তীরণত্তিকৰসেন সোল়সচিত্তেসু ৰীরিযাভাৰতো তত্থ ৰিজ্জমানোপি সমাধি বলভাৰং ন গচ্ছতি. ‘‘ৰীরিযপচ্ছিমকং বল’’ন্তি হি ৰুত্তং. তথা অট্ঠারসাহেতুকেসু হেতুৰিরহতো মগ্গঙ্গানি ন লব্ভন্তি. ‘‘হেতুপচ্ছিমকং মগ্গঙ্গ’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৩৮) হি ৰুত্তন্তি ইমমত্থং মনসি নিধাযাহ ‘‘দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেসূ’’ত্যাদি. ঝানঙ্গানি ন লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো.
২৭. অধিমোক্খৰিরহতো ৰিচিকিচ্ছাচিত্তে একগ্গতা চিত্তট্ঠিতিমত্তং, ন পন মিচ্ছাসমাধিসমাধিন্দ্রিযসমাধিবলৰোহারং গচ্ছতীতি আহ ‘‘তথা ৰিচিকিচ্ছাচিত্তে’’ত্যাদি.
২৮. দ্ৰিহেতুকতিহেতুকগ্গহণেন একহেতুকেসু অধিপতীনং অভাৰং দস্সেতি. জৰনেস্ৰেৰাতি অৰধারণং লোকিযৰিপাকেসু অধিপতীনং অসম্ভৰদস্সনত্থং. ন হি তে ছন্দাদীনি পুরক্খত্ৰা পৰত্তন্তি. ৰীমংসাধিপতিনো দ্ৰিহেতুকজৰনেসু অসম্ভৰতো চিত্তাভিসঙ্খারূপনিস্সযস্স চ সম্ভৰানুরূপতো লব্ভমানতং সন্ধাযাহ ‘‘যথাসম্ভৰ’’ন্তি. একোৰ লব্ভতি, ইতরথা অধিপতিভাৰাযোগতো, তেনেৰ হি ভগৰতা ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.১.১) হেতুপচ্চযনিদ্দেসে ৰিয ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকান’’ন্ত্যাদিনা অৰত্ৰা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.১.৩) একেকাধিপতিৰসেনেৰ অধিপতিপচ্চযো উদ্ধটো.
২৯. ৰত্থুতো ধম্মৰসেন হেতুধম্মা ছ, ঝানঙ্গানি পঞ্চ সোমনস্সদোমনস্সুপেক্খানং ৰেদনাৰসেন একতো গহিতত্তা, মগ্গঙ্গা নৰ মিচ্ছাসঙ্কপ্পৰাযামসমাধীনং ৰিতক্কৰীরিযচিত্তেকগ্গতাসভাৰেন সম্মাসঙ্কপ্পাদীহি একতো গহিতত্তা. ইন্দ্রিযধম্মা সোল়স পঞ্চন্নং ৰেদনিন্দ্রিযানং ৰেদনাসামঞ্ঞেন, তিণ্ণং লোকুত্তরিন্দ্রিযানং পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স চ ঞাণসামঞ্ঞেন একতো গহিতত্তা, রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযানঞ্চ ৰিসুং গহিতত্তা, বলধম্মা পন যথাৰুত্তনযেনেৰ নৰ ঈরিতা, অধিপতিধম্মা চত্তারো ৰুত্তা, আহারা তথা চত্তারো ৰুত্তাতি কুসলাদীহি তীহি সমাকিণ্ণো ততোযেৰ মিস্সকসঙ্গহো এৰংনামকো সঙ্গহো সত্তধা ৰুত্তো. এত্থ চ –
পঞ্চসঙ্গহিতা পঞ্ঞা, ৰাযামেকগ্গতা পন;
চতুসঙ্গহিতা চিত্তং, সতি চেৰ তিসঙ্গহা.
সঙ্কপ্পো ৰেদনা সদ্ধা, দুকসঙ্গহিতা মতা;
একেকসঙ্গহা সেসা, অট্ঠৰীসতি ভাসিতা.
মিস্সকসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
বোধিপক্খিযসঙ্গহৰণ্ণনা
৩০. পট্ঠাতীতি পট্ঠানং, অসুভগ্গহণাদিৰসেন অনুপৰিসিত্ৰা কাযাদিআরম্মণে পৰত্ততীত্যত্থো, সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. তং পন কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু অসুভদুক্খানিচ্চানত্তাকারগ্গহণৰসেন, সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞাৰিপল্লাসপ্পহানৰসেন চ চতুব্বিধন্তি ৰুত্তং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি. কুচ্ছিতানং কেসাদীনং আযোতি কাযো, সরীরং, অস্সাসপস্সাসানং ৰা সমূহো কাযো, তস্স অনুপস্সনা পরিকম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন চ সরণং কাযানুপস্সনা. দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খভূতানং ৰেদনানং ৰসেন অনুপস্সনা ৰেদনানুপস্সনা. তথা সরাগমহগ্গতাদিৰসেন সম্পযোগভূমিভেদেন ভিন্নস্সেৰ চিত্তস্স অনুপস্সনা চিত্তানুপস্সনা. সঞ্ঞাসঙ্খারানং ধম্মানং ভিন্নলক্খণানমেৰ অনুপস্সনা ধম্মানুপস্সনা.
৩১. সম্মা পদহন্তি এতেনাতি সম্মপ্পধানং, ৰাযামো. সো চ কিচ্চভেদেন চতুব্বিধোতি আহ ‘‘চত্তারো সম্মপ্পধানা’’ত্যাদি. অসুভমনসিকারকম্মট্ঠানানুযুঞ্জনাদিৰসেন ৰাযমনং ৰাযামো. ভিয্যোভাৰাযাতি অভিৰুদ্ধিযা.
৩২. ইজ্ঝতি অধিট্ঠানাদিকং এতাযাহি ইদ্ধি, ইদ্ধিৰিধঞাণং ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো, ছন্দোযেৰ ইদ্ধিপাদো ছন্দিদ্ধিপাদো.
৩৫. বুজ্ঝতীতি বোধি, আরদ্ধৰিপস্সকতো পট্ঠায যোগাৰচরো. যায ৰা সো সতিআদিকায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, কিলেসনিদ্দাতো ৰা ৰুট্ঠাতি, কিলেসসঙ্কোচাভাৰতো ৰা মগ্গফলপ্পত্তিযা ৰিকসতি, সা ধম্মসামগ্গী বোধি, তস্স বোধিস্স, তস্সা ৰা বোধিযা অঙ্গভূতা কারণভূতাতি বোজ্ঝঙ্গা, তে পন ধম্মৰসেন সত্তৰিধাতি আহ ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’’ত্যাদি. সতিযেৰ সুন্দরো বোজ্ঝঙ্গো, সুন্দরস্স ৰা বোধিস্স, সুন্দরায ৰা বোধিযা অঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ধম্মে ৰিচিনাতি উপপরিক্খতীতি ধম্মৰিচযো, ৰিপস্সনাপঞ্ঞা. উপেক্খাতি ইধ তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা.
৪০. ‘‘সত্তধা তত্থ সঙ্গহো’’তি ৰত্ৰান পুন তং দস্সেতুং ‘‘সঙ্কপ্পপস্সদ্ধি চা’’ত্যাদি ৰুত্তং. তত্থ ৰীরিযং নৰট্ঠানং সম্মপ্পধানচতুক্কৰীরিযিদ্ধিপাদৰীরিযিন্দ্রিযৰীরিযবলসম্বোজ্ঝঙ্গসম্মাৰাযামৰসেন নৰকিচ্চত্তা, সতি অট্ঠট্ঠানা সতিপট্ঠানচতুক্কসতিন্দ্রিযসতিবলসতিসম্বোজ্ঝঙ্গসম্মাসতিৰসেন অট্ঠকিচ্চত্তা. সমাধি চতুট্ঠানো সমাধিন্দ্রিযসমাধিবলসমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গসম্মাসমাধিৰসেন চতুকিচ্চত্তা, পঞ্ঞা পঞ্চট্ঠানা ৰীমংসিদ্ধিপাদপঞ্ঞিন্দ্রিযপঞ্ঞাবলধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গসম্মাদিট্ঠিৰসেন পঞ্চকিচ্চত্তা, সদ্ধা দ্ৰিট্ঠানা সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলৰসেন দ্ৰিকিচ্চত্তা. এসো উত্তমানং বোধিপক্খিযভাৰেন ৰিসিট্ঠানং সত্ততিংস ধম্মানং পৰরো উত্তমো ৰিভাগো.
৪১. লোকুত্তরে অট্ঠৰিধেপি সব্বে সত্ততিংস ধম্মা হোন্তি, সঙ্কপ্পপীতিযো ন ৰা হোন্তি, দুতিযজ্ঝানিকে সঙ্কপ্পস্স, চতুত্থপঞ্চমজ্ঝানিকে পীতিযা চ অসম্ভৰতো ন হোন্তি ৰা, লোকিযেপি চিত্তে সীলৰিসুদ্ধাদি ছব্বিসুদ্ধিপৰত্তিযং যথাযোগং তংতংকিচ্চস্স অনুরূপৰসেন কেচি কত্থচি ৰিসুং ৰিসুং হোন্তি, কত্থচি ন ৰা হোন্তি.
বোধিপক্খিযসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সব্বসঙ্গহৰণ্ণনা
৪২. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাদিভেদভিন্না তে তে সভাগধম্মা একজ্ঝং রাসট্ঠেন খন্ধা. তেনাহ ভগৰা – ‘‘তদেকজ্ঝং অভিসংযূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো’’ত্যাদি (ৰিভ. ২), তে পনেতে খন্ধা ভাজনভোজনব্যঞ্জনভত্তকারকভুঞ্জকৰিকপ্পৰসেন পঞ্চেৰ ৰুত্তাতি আহ ‘‘রূপক্খন্ধো’’ত্যাদি. রূপঞ্হি ৰেদনানিস্সযত্তা ভাজনট্ঠানিযং, ৰেদনা ভুঞ্জিতব্বত্তা ভোজনট্ঠানিযা, সঞ্ঞা ৰেদনাস্সাদলাভহেতুত্তা ব্যঞ্জনট্ঠানিযা, সঙ্খারা অভিসঙ্খরণতো ভত্তকারকট্ঠানিযা, ৰিঞ্ঞাণং উপভুঞ্জকত্তা ভুঞ্জকট্ঠানিযং. এত্তাৰতা চ অধিপ্পেতত্থসিদ্ধীতি পঞ্চেৰ ৰুত্তা. দেসনাক্কমেপি ইদমেৰ কারণং যত্থ ভুঞ্জতি, যঞ্চ ভুঞ্জতি, যেন চ ভুঞ্জতি, যো চ ভোজকো, যো চ ভুঞ্জিতা, তেসং অনুক্কমেন দস্সেতুকামত্তা.
৪৩. উপাদানানং গোচরা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা, তে পন উপাদানৰিসযভাৰেন গহিতা রূপাদযো পঞ্চেৰাতি ৰুত্তং ‘‘রূপুপাদানক্খন্ধো’’ত্যাদি. সব্বসভাগধম্মসঙ্গহত্থং হি সাসৰা, অনাসৰাপি ধম্মা অৰিসেসতো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি দেসিতা. ৰিপস্সনাভূমিসন্দস্সনত্থং পন সাসৰাৰ ‘‘উপাদানক্খন্ধা’’তি. যথা পনেত্থ ৰেদনাদযো সাসৰা, অনাসৰা চ, ন এৰং রূপং, একন্তকামাৰচরত্তা. সভাগরাসিৰসেন পন তং খন্ধেসু দেসিতং, উপাদানিযভাৰেন, পন রাসিৰসেন চ উপাদানক্খন্ধেসূতি দট্ঠব্বং.
৪৪. আযতন্তি এত্থ তংতংদ্ৰারারম্মণা চিত্তচেতসিকা তেন তেন কিচ্চেন ঘট্টেন্তি ৰাযমন্তি, আযভূতে ৰা তে ধম্মে এতানি তনোন্তি ৰিত্থারেন্তি, আযতং ৰা সংসারদুক্খং নযন্তি পৰত্তেন্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং কারণভূতানীতি ৰা আযতনানি. অপিচ লোকে নিৰাসআকরসমোসরণসঞ্জাতিট্ঠানং ‘‘আযতন’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা এতেপি তংতংদ্ৰারিকানং, তংতদারম্মণানঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং নিৰাসট্ঠানতায, তেসমেৰ আকিণ্ণভাৰেন পৰত্তানং আকরট্ঠানতায, দ্ৰারারম্মণতো সমোসরন্তানং সমোসরণট্ঠানতায, তত্থেৰ উপ্পজ্জন্তানং সঞ্জাতিট্ঠানতায চ আযতনানি. তানি পন দ্ৰারভূতানি অজ্ঝত্তিকাযতনানি ছ, আরম্মণভূতানি চ বাহিরাযতনানি ছাতি দ্ৰাদসৰিধানীতি আহ ‘‘চক্খাযতন’’ন্ত্যাদি. চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং. এৰং সেসেসুপি.
এত্থ অজ্ঝত্তিকাযতনেসু সনিদস্সনসপ্পটিঘারম্মণত্তা চক্খাযতনং ৰিভূতন্তি তং পঠমং ৰুত্তং, তদনন্তরং অনিদস্সনসপ্পটিঘারম্মণানি ইতরানি, তত্থাপি অসম্পত্তগ্গাহকসামঞ্ঞেন চক্খাযতনানন্তরং সোতাযতনং ৰুত্তং, ইতরেসু সীঘতরং আরম্মণগ্গহণসমত্থত্তা ঘানাযতনং পঠমং ৰুত্তং. পুরতো ঠপিতমত্তস্স হি ভোজনাদিকস্স গন্ধো ৰাতানুসারেন ঘানে পটিহঞ্ঞতি, তদনন্তরং পন পদেসৰুত্তিসামঞ্ঞেন জিৰ্হাযতনং ৰুত্তং, ততো সব্বট্ঠানিকং কাযাযতনং, ততো পঞ্চন্নম্পি গোচরগ্গহণসমত্থং মনাযতনং, যথাৰুত্তানং পন অনুক্কমেন তেসং তেসং আরম্মণানি রূপাযতনাদীনি ৰুত্তানি.
৪৫. অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযো. অথ ৰা যথাসম্ভৰং অনেকপ্পকারং সংসারদুক্খং ৰিদহন্তি, ভারহারেহি ৰিয চ ভারো সত্তেহি ধীযন্তি ধারিযন্তি, অৰসৰত্তনতো দুক্খৰিধানমত্তমেৰ চেতা, সত্তেহি চ সংসারদুক্খং অনুৰিধীযতি এতাহি, তথাৰিহিতঞ্চ এতাস্ৰেৰ মীযতি ঠপিযতি, রসসোণিতাদিসরীরাৰযৰধাতুযো ৰিয, হরিতালমনোসিলাদিসেলাৰযৰধাতুযো ৰিয চ ঞেয্যাৰযৰভূতা চাতি ধাতুযো. যথাহু –
‘‘ৰিদহতি ৰিধানঞ্চ, ধীযতে চ ৰিধীযতে;
এতায ধীযতে এত্থ, ইতি ৰা ধাতুসম্মতা;
সরীরসেলাৰযৰ-ধাতুযো ৰিয ধাতুযো’’তি.
তা পন মনাযতনং সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন সত্তধা ভিন্দিত্ৰা অৰসেসেহি একাদসাযতনেহি সহ অট্ঠারসধাতূ ৰুত্তাতি আহ ‘‘চক্খুধাতূ’’ত্যাদি. কমকারণং ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বং.
৪৬. অরিযকরত্তা অরিযানি, তচ্ছভাৰতো সচ্চানীতি অরিযসচ্চানি. ইমানি হি চত্তারো পটিপন্নকে, চত্তারো ফলট্ঠেতি অট্ঠঅরিযপুগ্গলে সাধেন্তি অসতি সচ্চপ্পটিৰেধে তেসং অরিযভাৰানুপগমনতো, সতি চ তস্মিং একন্তেন তব্ভাৰূপগমনতো চ. দুক্খসমুদযনিরোধমগ্গানমেৰ পন যথাক্কমং বাধকত্তং পভৰত্তং নিস্সরণত্তং নিয্যানিকত্তং, নাঞ্ঞেসং, বাধকাদিভাৰোযেৰ চ দুক্খাদীনং, ন অবাধকাদিভাৰো, তস্মা অঞ্ঞত্থাভাৰতত্থব্যাপিতাসঙ্খাতেন লক্খণেন এতানি তচ্ছানি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘বোধানুরূপং চত্তারো, ছিন্দন্তে চতুরো মলে;
খীণদোসে চ চত্তারো, সাধেন্তারিযপুগ্গলে.
‘‘অঞ্ঞত্থ বাধকত্তাদি, ন হি এতেহি লব্ভতি;
নাবাধকত্তমেতেসং, তচ্ছানেতানিৰেততো’’তি.
অরিযানং ৰা সচ্চানি তেহি পটিৰিজ্ঝিতব্বত্তা, অরিযস্স ৰা সম্মাসম্বুদ্ধস্স সচ্চানি তেন দেসিতত্তাতি অরিযসচ্চানি. তানি পন সংকিলিট্ঠাসংকিলিট্ঠফলহেতুৰসেন চতুব্বিধানীতি আহ ‘‘চত্তারি অরিযসচ্চানী’’ত্যাদি. তত্থ কুচ্ছিতত্তা, তুচ্ছত্তা চ দুক্খং. কম্মাদিপচ্চযসন্নিট্ঠানে দুক্খুপ্পত্তিনিমিত্ততায সমুদযো সমুদেতি এতস্মা দুক্খন্তি কত্ৰা, দুক্খস্স সমুদযো দুক্খসমুদযো. দুক্খস্স অনুপ্পাদনিরোধো এত্থ, এতেনাতি ৰা দুক্খনিরোধো. দুক্খনিরোধং গচ্ছতি, পটিপজ্জন্তি চ তং এতাযাতি দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদা.
৪৭. চেতসিকানং, সোল়সসুখুমরূপানং, নিব্বানস্স চ ৰসেন একূনসত্ততি ধম্মা আযতনেসু ধম্মাযতনং, ধাতূসু ধম্মধাতূতি চ সঙ্খং গচ্ছন্তি.
৪৯. সেসা চেতসিকাতি ৰেদনাসঞ্ঞাহি সেসা পঞ্ঞাস চেতসিকা. কস্মা পন ৰেদনাসঞ্ঞা ৰিসুং কতাতি? ৰট্টধম্মেসু অস্সাদতদুপকরণভাৰতো. তেভূমকধম্মেসু হি অস্সাদৰসপ্পৰত্তা ৰেদনা, অসুভে সুভাদিসঞ্ঞাৰিপল্লাসৰসেন চ তস্সা তদাকারপ্পৰত্তীতি তদুপকরণভূতা সঞ্ঞা, তস্মা সংসারস্স পধানহেতুতায এতা ৰিনিভুজ্জিত্ৰা দেসিতাতি. ৰুত্তঞ্হেতং আচরিযেন –
‘‘ৰট্টধম্মেসু অস্সাদং, তদস্সাদুপসেৰনং;
ৰিনিভুজ্জ নিদস্সেতুং, খন্ধদ্ৰযমুদাহট’’ন্তি. (নাম. পরি. ৬৪৯);
৫০. ননু চ আযতনধাতূসু নিব্বানং সঙ্গহিতং, খন্ধেসু কস্মা ন সঙ্গহিতন্তি আহ ‘‘ভেদাভাৰেনা’’ত্যাদি. অতীতাদিভেদভিন্নানঞ্হি রাসট্ঠেন খন্ধৰোহারোতি নিব্বানং ভেদাভাৰতো খন্ধসঙ্গহতো নিস্সটং, ৰিনিমুত্তন্ত্যত্থো.
৫১. ছন্নং দ্ৰারানং, ছন্নং আরম্মণানঞ্চ ভেদেন আযতনানি দ্ৰাদস ভৰন্তি, ছন্নং দ্ৰারানং ছন্নং আরম্মণানং তদুভযং নিস্সায উপ্পন্নানং তত্তকানমেৰ ৰিঞ্ঞাণানং পরিযাযেন কমেন ধাতুযো অট্ঠারস ভৰন্তি.
৫২. তিস্সো ভূমিযো ইমস্সাতি তিভূমং, তিভূমংযেৰ তেভূমকং. ৰত্ততি এত্থ কম্মং, তব্বিপাকো চাতি ৰট্টং. তণ্হাতি কামতণ্হাদিৰসেন তিৰিধা, পুন ছল়ারম্মণৰসেন অট্ঠারসৰিধা, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নৰসেন চতুপঞ্ঞাসৰিধা, অজ্ঝত্তিকবাহিরৰসেন অট্ঠসতপ্পভেদা তণ্হা. কস্মা পন অঞ্ঞেসুপি দুক্খহেতূসু সন্তেসু তণ্হাযেৰ সমুদযোতি ৰুত্তাতি? পধানকারণত্তা. কম্মৰিচিত্ততাহেতুভাৰেন, হি কম্মসহাযভাৰূপগমনেন চ দুক্খৰিচিত্ততাকারণত্তা তণ্হা দুক্খস্স ৰিসেসকারণন্তি. মগ্গো দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদানামেন ৰুত্তো মগ্গো লোকুত্তরো মতোতি মগ্গোতি পুন মগ্গগ্গহণং যোজেতব্বং.
৫৩. মগ্গযুত্তা অট্ঠঙ্গিকৰিনিমুত্তা সেসা মগ্গসম্পযুত্তা ফস্সাদযো ফলঞ্চেৰ সসম্পযুত্তন্তি এতে চতূহি সচ্চেহি ৰিনিস্সটা ৰিনিগ্গতা নিপ্পরিযাযতো, পরিযাযতো পন অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযনিদ্দেসেপি ‘‘মগ্গঙ্গং মগ্গপরিযাপন্ন’’ন্তি (ধ. স. ৫৫৫) ৰুত্তত্তা ফলধম্মেসু সম্মাদিট্ঠাদীনং মগ্গসচ্চে, ইতরেসঞ্চ মগ্গফলসম্পযুত্তানং সঙ্খারদুক্খসামঞ্ঞেন দুক্খসচ্চে সঙ্গহো সক্কা কাতুং. এৰঞ্হি সতি সচ্চদেসনাযপি সব্বসঙ্গাহিকতা উপপন্না হোতি. কস্মা পনেতে খন্ধাদযো বহূ ধম্মা ৰুত্তাতি? ভগৰতাপি তথেৰ দেসিতত্তা. ভগৰতাপি কস্মা তথা দেসিতাতি? তিৰিধসত্তানুগ্গহস্স অধিপ্পেতত্তা. নামরূপতদুভযসম্মুল়্হৰসেন হি তিক্খনাভিতিক্খমুদিন্দ্রিযৰসেন, সঙ্খিত্তমজ্ঝিমৰিত্থাররুচিৰসেন চ তিৰিধা সত্তা. তেসু নামসম্মুল়্হানং খন্ধগ্গহণং নামস্স তত্থ চতুধা ৰিভত্তত্তা, রূপসম্মুল়্হানং আযতনগ্গহণং রূপস্স তত্থ অড্ঢেকাদসধা ৰিভত্তত্তা, উভযমুল়্হানং ধাতুগ্গহণং উভযেসম্পি তত্থ ৰিত্থারতো ৰিভত্তত্তা, তথা তিক্খিন্দ্রিযানং, সঙ্খিত্তরুচিকানঞ্চ খন্ধাগ্গহণন্ত্যাদি যোজেতব্বং. তং পনেতং তিৰিধম্পি পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতুৰসেন দিট্ঠমেৰ উপকারাৰহং. নো অঞ্ঞথাতি সচ্চগ্গহণন্তি দট্ঠব্বং.
সব্বসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায
সমুচ্চযপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.