৮. পচ্চযপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

১. ইদানি যথাৰুত্তনামরূপধম্মানং পটিচ্চসমুপ্পাদপট্ঠাননযৰসেন পচ্চযে দস্সেতুং ‘‘যেস’’ন্ত্যাদি আরদ্ধং. যেসং পচ্চযেহি সঙ্খতত্তা সঙ্খতানং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং যে পচ্চযধম্মা যথা যেনাকারেন পচ্চযা ঠিতিযা, উপ্পত্তিযা চ উপকারকা, তং ৰিভাগং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানং, তেসং পচ্চযানং, তস্স চ পচ্চযাকারস্স পভেদং ইহ ইমস্মিং সমুচ্চযসঙ্গহানন্তরে ঠানে যথারহং তংতংপচ্চযুপ্পন্নধম্মে সতি তংতংপচ্চযানং তংতংপচ্চযভাৰাকারানুরূপং ইদানি পৰক্খামীতি যোজনা.

২. তত্থ পচ্চযসামগ্গিং পটিচ্চ সমং গন্ত্ৰা ফলানং উপ্পাদো এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো, পচ্চযাকারো. নানপ্পকারানি ঠানানি পচ্চযা এত্থাত্যাদিনা পট্ঠানং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানমহাপকরণং, তত্থ দেসিতনযো পট্ঠাননযো.

৩. তত্থাতি তেসু দ্ৰীসু নযেসু. তস্স পচ্চযধম্মস্স ভাৰেন ভৰনসীলস্স ভাৰো তব্ভাৰভাৰীভাৰো, সোযেৰ আকারমত্তং, তেন উপলক্খিতো তব্ভাৰভাৰীভাৰাকারমত্তোপলক্খিতো. এতেনেৰ তদভাৰাভাৰাকারমত্তোপলক্খিততাপি অত্থতো দস্সিতা হোতি. অন্ৰযব্যতিরেকৰসেন হি পচ্চযলক্খণং দস্সেতব্বং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদমুপ্পজ্জতি. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৪, ৪০৬; সং. নি. ২.২১; উদা. ১, ২). পটিচ্চ ফলং এতি এতস্মাতি পচ্চযো. তিট্ঠতি ফলং এত্থ তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠিতি, আহচ্চ ৰিসেসেত্ৰা পৰত্তা পচ্চযসঙ্খাতা ঠিতি আহচ্চপচ্চযট্ঠিতি. পটিচ্চসমুপ্পাদনযো হি তব্ভাৰভাৰীভাৰাকারমত্তং উপাদায পৰত্তত্তা হেতাদিপচ্চযনিযমৰিসেসং অনপেক্খিত্ৰা অৰিসেসতোৰ পৰত্ততি, অযং পন হেতাদিতংতংপচ্চযানং তস্স তস্স ধম্মন্তরস্স তংতংপচ্চযভাৰসামত্থিযাকারৰিসেসং উপাদায ৰিসেসেত্ৰা পৰত্তোতি আহচ্চপচ্চযট্ঠিতিমারব্ভ পৰুচ্চতীতি. কেচি পন ‘‘আহচ্চ কণ্ঠতালুআদীসু পহরিত্ৰা ৰুত্তা ঠিতি আহচ্চপচ্চযট্ঠিতী’’তি ৰণ্ণেন্তি. তং পন সৰনমত্তেনেৰ তেসং অৰহসিতব্বৰচনতং পকাসেতি. ন হি পটিচ্চসমুপ্পাদনযো, অঞ্ঞো ৰা কোচি নযো কণ্ঠতালুআদীসু অনাহচ্চ দেসেতুং সক্কাতি. ৰোমিস্সেত্ৰাতি পট্ঠাননযম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদেযেৰ পক্খিপিত্ৰা তব্ভাৰভাৰীভাৰেন হেতাদিপচ্চযৰসেন চ মিস্সেত্ৰা আচরিযা সঙ্গহকারাদযো পপঞ্চেন্তি ৰিত্থারেন্তি, মযং পন ৰিসুং ৰিসুংযেৰ দস্সযিস্সামাত্যধিপ্পাযো.

পটিচ্চসমুপ্পাদনযৰণ্ণনা

৪. ন ৰিজানাতীতি অৰিজ্জা, অৰিন্দিযং ৰা কাযদুচ্চরিতাদিং ৰিন্দতি পটিলভতি, ৰিন্দিযং ৰা কাযসুচরিতাদিং ন ৰিন্দতি, ৰেদিতব্বং ৰা চতুসচ্চাদিকং ন ৰিদিতং করোতি, অৰিজ্জমানে ৰা জৰাপেতি, ৰিজ্জমানে ৰা ন জৰাপেতীতি অৰিজ্জা, চতূসু অরিযসচ্চেসু পুব্বন্তাদীসু চতূসু অঞ্ঞাণস্সেতং নামং. অৰিজ্জা এৰ পচ্চযো অৰিজ্জাপচ্চযো. ততো অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা, কুসলাকুসলকম্মানি. তে তিৰিধা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো আনেঞ্জাভিসঙ্খারোতি. তত্থকামরূপাৰচরা তেরস কুসলচেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, দ্ৰাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, চতস্সো আরুপ্পচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খারোতি এৰমেতা একূনতিংস চেতনা সঙ্খারা নাম. পটিসন্ধিৰসেন একূনৰীসতিৰিধং, পৰত্তিৰসেন দ্ৰত্তিংসৰিধং ৰিপাকচিত্তং ৰিঞ্ঞাণং নাম. নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপং. তত্থ নামং ইধ ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযং, রূপং পন ভূতুপাদাযভেদতো দুৰিধং কম্মসমুট্ঠানরূপং, তদুভযম্পি ইধ পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণসহগতন্তি দট্ঠব্বং. নামরূপপচ্চযাতি এত্থ নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ নামরূপন্তি সরূপেকসেসো ৰেদিতব্বো. চক্খাদীনি ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি, কেসঞ্চি মতেন রূপাদীনি ছ বাহিরাযতনানিপি ৰা আযতনং নাম. ছ আযতনানি চ ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনং. চক্খুসম্ফস্সাদিৰসেন ছদ্ৰারিকো ফস্সো ফস্সো নাম. সুখদুক্খুপেক্খাৰসেন তিৰিধা ৰেদনা.

কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হাতি তিৰিধা তণ্হা. ছল়ারম্মণাদিৰসেন পন অট্ঠসতপ্পভেদা হোন্তি কামুপাদানাদিৰসেন চত্তারি উপাদানানি. এত্থ চ দুব্বলা তণ্হা তণ্হা নাম, বলৰতী উপাদানং. অসম্পত্তৰিসযপত্থনা ৰা তণ্হা তমসি চোরানং হত্থপ্পসারণং ৰিয, সম্পত্তৰিসযগ্গহণং উপাদানং চোরানং হত্থপ্পত্তস্স গহণং ৰিয. অপ্পিচ্ছতাপটিপক্খা তণ্হা, সন্তোসপ্পটিপক্খং উপাদানং. পরিযেসনদুক্খমূলং তণ্হা, আরক্খদুক্খমূলং উপাদানন্তি অযমেতেসং ৰিসেসো. কম্মভৰো উপপত্তিভৰোতি দুৰিধো ভৰো. তত্থ পঠমো ভৰতি এতস্মা ফলন্তি ভৰো, সো কামাৰচরকুসলাকুসলাদিৰসেন একূনতিংসৰিধো. দুতিযো পন ভৰতীতি ভৰো, সো কামভৰাদিৰসেন নৰৰিধো. উপাদানপচ্চযা ভৰোতি চেত্থ উপপত্তিভৰোপি অধিপ্পেতো. ভৰপচ্চযা জাতীতি কম্মভৰোৰ. সো হি জাতিযা পচ্চযো হোতি, ন ইতরো. সো হি পঠমাভিনিব্বত্তক্খন্ধসভাৰো জাতিযেৰ, ন চ তদেৰ তস্স কারণং যুত্তং. তেসং তেসং সত্তানং তংতংগতিআদীসু অত্তভাৰপটিলাভো জাতি. তথানিব্বত্তস্স চ অত্তভাৰস্স পুরাণভাৰো জরা. এতস্সেৰ একভৰপরিচ্ছিন্নস্স পরিযোসানং মরণং. ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স চিত্তসন্তাপো সোকো. তস্সেৰ ৰচীপলাপো পরিদেৰো. কাযিকদুক্খৰেদনা দুক্খং. মানসিকদুক্খৰেদনা দোমনস্সং. ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৰিতো ভুসো আযাসো উপাযাসো.

এত্থ চ সতিপি ৰত্থারম্মণাদিকে পচ্চযন্তরে অৰিজ্জাদিএকেকপচ্চযগ্গহণং পধানভাৰতো, পাকটভাৰতো চাতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ অৰিজ্জানুসযিতেযেৰ সন্তানে সঙ্খারানং ৰিপাকধম্মভাৰেন পৰত্তনতো অৰিজ্জাপচ্চযাসঙ্খারাসম্ভৰন্তি, ৰিঞ্ঞাণঞ্চ সঙ্খারজনিতং হুত্ৰা ভৰন্তরে পতিট্ঠাতি. ন হি জনকাভাৰে তস্সুপ্পত্তি সিযা, তস্মা সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং. নামরূপঞ্চ পুব্বঙ্গমাধিট্ঠানভূতৰিঞ্ঞাণুপত্থদ্ধং পটিসন্ধিপৰত্তীসু পতিট্ঠহতীতি ৰিঞ্ঞাণপচ্চযানামরূপং, সল়াযতনঞ্চ নামরূপনিস্সযমেৰ ছব্বিধফস্সস্স দ্ৰারভাৰেন যথারহং পৰত্ততি, নো অঞ্ঞথাতি নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং. ফস্সো চ সল়াযতনসম্ভৰেযেৰ আরম্মণং ফুসতি. ন হি দ্ৰারাভাৰে তস্সুপ্পত্তি সিযাতি সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো. ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তঞ্চ আরম্মণং ফুসন্তোযেৰ ৰেদনং ৰেদযতি, নো অঞ্ঞথাতি ফস্সপচ্চযা ৰেদনা. ৰেদনীযেসু চ ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰেদনাহেতুকা তণ্হা সমুট্ঠাতীতি ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. তণ্হাসিনেহপিপাসিতাযেৰ চ উপাদানিযেসু ধম্মেসু উপাদায দল়্হভাৰায সংৰত্তন্তি. তণ্হায হি রূপাদীনি অস্সাদেত্ৰা অস্সাদেত্ৰা কামেসু পাতব্যতং আপজ্জন্তীতি তণ্হা কামুপাদানস্স পচ্চযো. তথা রূপাদিভেদেগধিতো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনা মিচ্ছাদস্সনং সংসারতো মুচ্চিতুকামো অসুদ্ধিমগ্গে সুদ্ধিমগ্গপরামাসং খন্ধেসু অত্তত্তনিযগাহভূতং অত্তৰাদদস্সনদ্ৰযঞ্চ গণ্হাতি, তস্মা দিট্ঠুপাদাদীনম্পি পচ্চযোতি তণ্হাপচ্চযা উপাদানং. যথারহং সম্পযোগানুসযৰসেন উপাদানপতিট্ঠিতাযেৰ সত্তা কম্মাযূহনায সংৰত্তন্তীতি উপাদানং ভৰস্স পচ্চযো. উপপত্তিভৰসঙ্খাতা চ জাতি কম্মভৰহেতুকাযেৰ. বীজতো অঙ্কুরো ৰিয তত্থ তত্থ সমুপলব্ভতীতি ভৰো জাতিযা পচ্চযো নাম. সতি চ জাতিযা এৰ জরামরণসম্ভৰো. ন হি অজাতানং জরামরণসম্ভৰো হোতীতি জাতি জরামরণানং পচ্চযোতি এৰমেতেসং তব্ভাৰভাৰীভাৰো দট্ঠব্বো.

এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতীতি যথাৰুত্তেন পচ্চযপরম্পরৰিধিনা, ন পন ইস্সরনিম্মানাদীহি এতস্স ৰট্টসঙ্খাতস্স কেৰলস্স সুখাদীহি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৰা দুক্খক্খন্ধস্স দুক্খরাসিস্স ন সুখসুভাদীনং সমুদযো নিব্বত্তি হোতি. এত্থ ইমস্মিং পচ্চযসঙ্গহাধিকারে.

৫. অততি সততং গচ্ছতি পৰত্ততীতি অদ্ধা, কালো.

৬. অৰিজ্জাসঙ্খারা অতীতো অদ্ধা অতীতভৰপরিযাপন্নহেতূনমেৰেত্থ অধিপ্পেতত্তা, অদ্ধাগ্গহণেন চ অৰিজ্জাদীনং ধম্মানমেৰ গহণং তব্বিনিমুত্তস্স কস্সচি কালস্স অনুপলব্ভনতো. নিরুদ্ধানুপ্পাদা এৰ হি ধম্মা অতীতানাগতকালৰসেন উপ্পাদাদিক্খণত্তযপরিযাপন্না চ পচ্চুপ্পন্নকালৰসেন ৰোহরীযন্তি. জাতিজরামরণং অনাগতো অদ্ধা পচ্চুপ্পন্নহেতুতো অনাগতে নিব্বত্তনতো. মজ্ঝে পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা অতীতহেতুতো ইধ নিব্বত্তনকফলসভাৰত্তা, অনাগতফলস্স ইধ হেতুসভাৰত্তা চ মজ্ঝে ৰিঞ্ঞাণাদীনি অট্ঠঙ্গানি পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা.

৮. ননু সোকপরিদেৰাদযোপি অঙ্গভাৰেন ৰত্তব্বাতি আহ ‘‘সোকাদিৰচন’’ন্ত্যাদি. সোকাদিৰচনং জাতিযা নিস্সন্দস্স অমুখ্যফলমত্তস্স নিদস্সনং, ন পন ৰিসুং অঙ্গদস্সনন্ত্যত্থো.

৯. তণ্হুপাদানভৰাপি গহিতা হোন্তীতি কিলেসভাৰসামঞ্ঞতো অৰিজ্জাগ্গহণেন তণ্হুপাদানানি, কম্মভৰসামঞ্ঞতো সঙ্খারগ্গহণেন কম্মভৰো গহিতো. তথা তণ্হুপাদানভৰগ্গহণেন চ অৰিজ্জাসঙ্খারা গহিতাতি সম্বন্ধো. এত্থাপি ৰুত্তনযেন তেসং গহণেন তেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো, ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনানং জাতিজরাভঙ্গাৰ জাতিজরামরণন্তি চ ৰুত্তাতি আহ ‘‘জাতিজরামরণগ্গহণেনা’’ত্যাদি.

১০. অতীতে হেতৰো পঞ্চাতি সরূপতো ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং অৰিজ্জাসঙ্খারানং, সঙ্গহৰসেন গহিতানং তিণ্ণং তণ্হুপাদানভৰানঞ্চ ৰসেন পচ্চুপ্পন্নফলস্স পচ্চযা অতীতভৰে নিব্বত্তা হেতৰো পঞ্চ, ইদানি ফলপঞ্চকন্তি অতীতহেতুপচ্চযা ইধ পচ্চুপ্পন্নে নিব্বত্তং ৰিঞ্ঞাণাদিফলপঞ্চকং. ইদানি হেতৰো পঞ্চাতি সরূপতো ৰুত্তানং তণ্হাদীনং তিণ্ণং, সঙ্গহতো লদ্ধানং অৰিজ্জাসঙ্খারানং দ্ৰিন্নঞ্চ ৰসেন আযতিং ফলস্স পচ্চযা ইদানি হেতৰো পঞ্চ. আযতিং ফলপঞ্চকন্তি জাতিজরামরণগ্গহণেন ৰুত্তং পচ্চুপ্পন্নহেতুপচ্চযা অনাগতে নিব্বত্তনকৰিঞ্ঞাণাদিফলপঞ্চকন্তি এৰং ৰীসতি অতীতাদীসু তত্থ তত্থ আকিরিযন্তীতি আকারা.

অতীতহেতূনং, ইদানি ফলপঞ্চকস্স চ অন্তরা একো সন্ধি, ইদানি ফলপঞ্চকস্স, ইদানি হেতূনঞ্চ অন্তরা একো, ইদানি হেতূনং, আযতিং ফলস্স চ অন্তরা একোতি এৰং তিসন্ধি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সঙ্খারৰিঞ্ঞাণানমন্তরা একো, ৰেদনাতণ্হানমন্তরা একো, ভৰজাতীনমন্তরা একো সন্ধী’’তি. এত্থ হি হেতুতোফলস্স অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিভাৰতো হেতুফলসম্বন্ধভূতো পঠমো সন্ধি, তথা ততিযো, দুতিযো পন ফলতো হেতুনো অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিভাৰতো ফলহেতুসম্বন্ধভূতো. ফলভূতোপি হি ধম্মো অঞ্ঞস্স হেতুসভাৰস্স ধম্মস্স পচ্চযোতি. সঙ্খিপীযন্তি এত্থ অৰিজ্জাদযো, ৰিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, অতীতহেতু, এতরহি ৰিপাকো, এতরহি হেতু আযতিং ৰিপাকোতি চত্তারো সঙ্খেপাতি চতুসঙ্খেপা.

১১. কম্মভৰসঙ্খাতো ভৰেকদেসোতি এত্থ আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযচেতনা ভৰো নাম, পুরিমকম্মভৰস্মিং ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযচেতনা সঙ্খারাতি ৰেদিতব্বা. অৰসেসা চাতি ৰিঞ্ঞাণাদিপঞ্চকজাতিজরামরণৰসেন সত্তৰিধা পচ্চুপ্পন্নফলৰসেন ৰুত্তধম্মা. উপপত্তিভৰসঙ্খাতো ভৰেকদেসোতি পন অনাগতপরিযাপন্না ৰেদিতব্বা. ভৰ-সদ্দেন কম্মভৰস্সপি ৰুচ্চমানত্তা ভৰেকদেস-সদ্দো ৰুত্তো.

১২. পুব্বন্তস্স অৰিজ্জা মূলং. অপরন্তস্স তণ্হা মূলন্তি আহ অৰিজ্জাতণ্হাৰসেন দ্ৰে মূলানী’’তি.

১৩. তেসমেৰ অৰিজ্জাতণ্হাসঙ্খাতানং ৰট্টমূলানং নিরোধেন অনুপ্পাদধম্মতাপত্তিযা সচ্চপ্পটিৰেধতো সিদ্ধায অপ্পৰত্তিযা ৰট্টং নিরুজ্ঝতি. অভিণ্হসো অভিক্খণং জরামরণসঙ্খাতায মুচ্ছায পীল়িতানং সত্তানং সোকাদিসমপ্পিতানং কামাসৰাদিআসৰানং সমুপ্পাদতো পুন অৰিজ্জা চ পৰত্ততি. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) হি ৰুত্তং. এতেন অৰিজ্জাযপি পচ্চযো দস্সিতো হোতি, ইতরথা পটিচ্চসমুপ্পাদচক্কং অবদ্ধং সিযাতি. ইচ্চেৰং ৰুত্তনযেন আবদ্ধং অৰিচ্ছিন্নং অনাদিকং আদিরহিতং তিভূমকপরিযাপন্নত্তা তেভূমকং কিলেসকম্মৰিপাকৰসেন তিৰট্টভূতং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পট্ঠপেসি পঞ্ঞপেসি মহামুনি সম্মাসম্বুদ্ধো.

পটিচ্চসমুপ্পাদনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পট্ঠাননযৰণ্ণনা

১৪. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদনযং ৰিভাগতো দস্সেত্ৰা ইদানি পট্ঠাননযং দস্সেতুং ‘‘হেতুপচ্চযো’’ত্যাদি ৰুত্তং. তত্থ হিনোতি পতিট্ঠাতি এতেনাতি হেতু. অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো ইধ পতিট্ঠত্থোতি দট্ঠব্বো. হিনোতি ৰা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অভিহরন্তেন মূলেন ৰিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি পৰত্ততি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং আপজ্জতীতি হেতু. হেতু চ সো পচ্চযো চাতি হেতুপচ্চযো. হেতু হুত্ৰা পচ্চযো, হেতুভাৰেন পচ্চযোতি ৰুত্তং হোতি. মূলট্ঠেন হেতু, উপকারট্ঠেন পচ্চযোতি সঙ্খেপতো মূলট্ঠেন উপকারকো ধম্মো হেতুপচ্চযো. সো পন পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানানং, পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং উভযত্থ সম্পযুত্তানং নামধম্মানঞ্চ রুক্খস্স মূলানি ৰিয সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনসঙ্খাতমূলট্ঠেন উপকারকা ছ ধম্মাতি দট্ঠব্বং.

আলম্বীযতি দুব্বলেন ৰিয দণ্ডাদিকং চিত্তচেতসিকেহি গয্হতীতি আরম্মণং. চিত্তচেতসিকা হি যং যং ধম্মং আরব্ভ পৰত্তন্তি, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং আরম্মণপচ্চযো নাম. ন হি সো ধম্মো অত্থি, যো চিত্তচেতসিকানং আরম্মণপচ্চযভাৰং ন গচ্ছেয্য. অত্তাধীনপ্পৰত্তীনং পতিভূতো পচ্চযো অধিপতিপচ্চযো.

ন ৰিজ্জতি পচ্চযুপ্পন্নেন সহ অন্তরং এতস্স পচ্চযস্সাতি অনন্তরপচ্চযো. সণ্ঠানাভাৰেন সুট্ঠু অনন্তরপচ্চযো সমনন্তরপচ্চযো. অত্তনো অত্তনো অনন্তরং অনুরূপচিত্তুপ্পাদজননসমত্থো পুরিমপুরিমনিরুদ্ধো ধম্মো ‘‘অনন্তরপচ্চযো’’, ‘‘সমনন্তরপচ্চযো’’তি চ ৰুচ্চতি. ব্যঞ্জনমত্তেনেৰ হি নেসং ৰিসেসো. অত্থতো পন উভযম্পি সমনন্তরনিরুদ্ধস্সেৰাধিৰচনং. ন হি তেসং অত্থতো ভেদো উপলব্ভতি. যং পন কেচি ৰদন্তি ‘‘অত্থানন্তরতায অনন্তরপচ্চযো, কালানন্তরতায সমনন্তরপচ্চযো’’তি, তং ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদীহি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৰিরুজ্ঝতি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং হি সত্তাহাদিকালং নিরুদ্ধং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তরপচ্চযো, তস্মা অভিনিৰেসং অকত্ৰা ব্যঞ্জনমত্ততোৰেত্থ নানাকরণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতো. পুব্বধম্মনিরোধস্স হি পচ্ছাজাতধম্মুপ্পাদনস্স চ অন্তরাভাৰেন উপ্পাদনসমত্থতায নিরোধো অনন্তরপচ্চযতা, ‘‘ইদমিতো উদ্ধং, ইদং হেট্ঠা, ইদং সমন্ততো’’তি অত্তনা একত্তং উপনেত্ৰা ৰিয সুট্ঠু অনন্তরভাৰেন উপ্পাদেতুং সমত্থং হুত্ৰা নিরোধো সমনন্তরপচ্চযতাতি এৰং ব্যঞ্জনমত্ততোৰ ভেদো. নিরোধপচ্চযস্সপি হি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স অসঞ্ঞুপ্পত্তিযা পুরিমস্স চ চুতিচিত্তস্স কালন্তরেপি উপ্পজ্জন্তানং ফলপটিসন্ধীনং অন্তরা সমানজাতিযেন অরূপধম্মেন ব্যৰধানাভাৰতো ভিন্নজাতিকানঞ্চ রূপধম্মানং ব্যৰধানকরণে অসমত্থতায নিরন্তরুপ্পাদনে একত্তং উপনেত্ৰা ৰিয উপ্পাদনে চ সমত্থতা অত্থীতি তেসম্পি অনন্তরসমনন্তরপচ্চযতা লব্ভতি, তস্মা ধম্মতো অৰিসেসেপি তথা তথা বুজ্ঝনকানং ৰেনেয্যানং ৰসেন উপসগ্গত্থৰিসেসমত্ততোৰ ভেদো পচ্চেতব্বোতি.

অত্তনো অনুপ্পত্তিযা সহুপ্পন্নানম্পি অনুপ্পত্তিতো পকাসস্স পদীপো ৰিয সহুপ্পন্নানং সহুপ্পাদভাৰেন পচ্চযো সহজাতপচ্চযো, অরূপিনো চতুক্খন্ধা, চত্তারো মহাভূতা, পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুৰিপাকা চ ধম্মা.

অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভযমানং তিদণ্ডং ৰিয অত্তনো উপকারকধম্মানং উপত্থম্ভকভাৰেন পচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো. অঞ্ঞমঞ্ঞতাৰসেনেৰ চ উপকারকতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা, ন সহজাতমত্তেনাতি অযমেতেসং দ্ৰিন্নং ৰিসেসো. তথা হি সহজাতপচ্চযভাৰীযেৰ কোচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি চিত্তজরূপানং সহজাতপচ্চযভাৰিনো নামস্স উপাদারূপানং সহজাতপচ্চযভাৰীনং মহাভূতানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৰস্স অনুদ্ধটত্তা. যদি হি সহজাতভাৰেনেৰ অত্তনো উপকারকানং উপকারকতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা সিযা, তদা সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেহি সমানেহি ভৰিতব্বন্তি.

চিত্তকম্মস্স পটো ৰিয সহজাতনামরূপানং নিস্সযভূতা চতুক্খন্ধা, তরুপব্বতাদীনং পথৰী ৰিয আধারণতোযেৰ সহজাতরূপসত্তৰিঞ্ঞাণধাতূনং যথাক্কমং নিস্সযা ভূতরূপং, ৰত্থু চাতি ইমে নিস্সযপচ্চযো নাম নিস্সীযতি নিস্সিতকেহীতি কত্ৰা, বলৰভাৰেন নিস্সযো পচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযো উপ-সদ্দস্স অতিসযজোতকত্তা, তস্স পন ভেদং ৰক্খতি.

ছ ৰত্থূনি, ছ আরম্মণানি চাতি ইমে পচ্চযুপ্পন্নতো পঠমং উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তমানভাৰেন উপকারকো পুরেজাতপচ্চযো. পচ্ছাজাতপচ্চযে অসতি সন্তানট্ঠিতিহেতুভাৰং আগচ্ছন্তস্স কাযস্স উপত্থম্ভনভাৰেন উপকারকা পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পচ্ছাজাতপচ্চযো. সো গিজ্ঝপোতকসরীরানং আহারাসা চেতনা ৰিয দট্ঠব্বো.

পুরিমপুরিমপরিচিতগন্থো ৰিয উত্তরউত্তরগন্থস্স কুসলাদিভাৰেন অত্তসদিসস্স পগুণবলৰভাৰৰিসিট্ঠঅত্তসমানজাতিযতাগাহণং আসেৰনং, তেন পচ্চযা সজাতিযধম্মানং সজাতিযধম্মাৰ আসেৰনপচ্চযো. ভিন্নজাতিকা হি ভিন্নজাতিকেহি আসেৰনপগুণেন পগুণবলৰভাৰৰিসিট্ঠং কুসলাদিভাৰসঙ্খাতং অত্তনো গতিং গাহাপেতুং ন সক্কোন্তি, ন চ সযং ততো গণ্হন্তি, তে পন অনন্তরাতীতানি লোকিযকুসলাকুসলানি চেৰ অনাৰজ্জনকিরিযজৰনানি চাতি দট্ঠব্বং. চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতকিরিযাভাৰেন সহজাতানং নানাক্খণিকানং ৰিপাকানং, কটত্তারূপানঞ্চ উপকারিকা চেতনা কম্মপচ্চযো.

অত্তনো নিরুস্সাহসন্তভাৰেন সহজাতনামরূপানং নিরুস্সাহসন্তভাৰায উপকারকা ৰিপাকচিত্তচেতসিকা ৰিপাকপচ্চযো. তে হি পযোগেন অসাধেতব্বতায কম্মস্স কটত্তা নিপ্ফজ্জমানমত্ততো নিরুস্সাহসন্তভাৰা হোন্তি, ন কিলেসৰূপসমসন্তভাৰা. তথা সন্তভাৰতোযেৰ হি ভৰঙ্গাদযো দুব্বিঞ্ঞেয্যা. অভিনিপাতসম্পটিচ্ছনসন্তীরণমত্তা পন ৰিপাকা দুব্বিঞ্ঞেয্যাৰ. জৰনপ্পৰত্তিযাৰ নেসং রূপাদিগ্গহিততা ৰিঞ্ঞাযতি.

রূপারূপানং উপত্থম্ভকত্তেন উপকারকা চত্তারো আহারা আহারপচ্চযো. সতিপি হি জনকভাৰে উপত্থম্ভকত্তমেৰ আহারস্স পধানকিচ্চং. জনযন্তোপি আহারো অৰিচ্ছেদৰসেন উপত্থম্ভেন্তো ৰ জনেতীতি উপত্থম্ভকভাৰো ৰ আহারভাৰো. তেসু তেসু কিচ্চেসু পচ্চযুপ্পন্নধম্মেহি অত্তানং অনুৰত্তাপনসঙ্খাতাধিপতিযট্ঠেন পচ্চযো ইন্দ্রিযপচ্চযো.

আরম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণূপনিজ্ঝানৰসেন উপগন্ত্ৰা আরম্মণনিজ্ঝানকা ৰিতক্কাদযো ঝানপচ্চযো. সুগতিতো পুঞ্ঞতো, দুগ্গহিতো পাপতো ৰা নিয্যানট্ঠেন উপকারকা সম্মাদিট্ঠাদযো মগ্গপচ্চযো.

পরমত্থতো ভিন্নাপি একীভাৰগতা ৰিয একুপ্পাদাদিভাৰসঙ্খাতসম্পযোগলক্খণেন উপকারকা নামধম্মা ৰ সম্পযুত্তপচ্চযো. অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধতায যুত্তাপি সমানা ৰিপ্পযুত্তভাৰেন ৰিসংসট্ঠতায নানত্তুপগমনেন উপকারকা ৰত্থুচিত্তচেতসিকা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো.

পচ্চুপ্পন্নসভাৰসঙ্খাতেন অত্থিভাৰেন তাদিসস্সেৰ ধম্মস্স উপত্থম্ভকত্তেন উপকারকা ‘‘সহজাতং পুরেজাত’’ন্ত্যাদিনা ৰক্খমানধম্মা অত্থিপচ্চযো. সতিপি হি জনকত্তে ঠিতিযংযেৰ সাতিসযো অত্থিপচ্চযানং ব্যাপারোতি উপত্থম্ভকতাৰ তেসং গহিতা. একস্মিং ফস্সাদিসমুদাযে পৰত্তমানে দুতিযস্স অভাৰতো অত্তনো ঠিতিযা ওকাসং অলভন্তানং অনন্তরমুপ্পজ্জমানকচিত্তচেতসিকানং ওকাসদানৰসেন উপকারকা অনন্তরনিরুদ্ধা চিত্তচেতসিকা নত্থিপচ্চযো.

অত্তনো সভাৰাৰিগমনেন অপ্পৰত্তমানানং ৰিগতভাৰেন উপকারকাযেৰ ধম্মা ৰিগতপচ্চযো. নিরোধানুপগমনৰসেন উপকারকা অত্থিপচ্চযা ৰ অৰিগতপচ্চযো. সসভাৰতামত্তেন উপকারকতা অত্থিপচ্চযতা, নিরোধানুপগমনৰসেন উপকারকতা অৰিগতপচ্চযতাতি পচ্চযতাৰিসেসো নেসং ধম্মাৰিসেসেপি দট্ঠব্বো. ধম্মানঞ্হি সমত্থতাৰিসেসং সব্বাকারেন ঞত্ৰা ভগৰতা চতুৰীসতিপচ্চযা দেসিতাতি ভগৰতি সদ্ধায ‘‘এৰং ৰিসেসা এতে ধম্মা’’তি সুতমযঞাণং উপ্পাদেত্ৰা চিন্তাভাৰনামযঞাণেহি তদভিসমযায যোগো করণীযো. অৰিসেসেপি হি ধম্মসামগ্গিযস্স তথা তথা ৰিনেতব্বপুগ্গলানং ৰসেন হেট্ঠা ৰুত্তোপি পচ্চযো পুন পকারন্তেন ৰুচ্চতি অহেতুকদুকং ৰত্ৰাপি হেতুৰিপ্পযুত্তদুকং ৰিযাতি দট্ঠব্বং.

১৫. নামং চতুক্খন্ধসঙ্খাতং নামং তাদিসস্সেৰ নামস্স ছধা ছহাকারেহি পচ্চযো হোতি, তদেৰ নামরূপীনং সমুদিতানং পঞ্চধা পচ্চযো হোতি, রূপস্স পুন ভূতুপাদাযভেদস্স একধা পচ্চযো হোতি, রূপঞ্চ নামস্স একধা পচ্চযো, পঞ্ঞত্তিনামরূপানি নামস্স দ্ৰিধা দ্ৰিপ্পকারা পচ্চযা হোন্তি, দ্ৰযং পন নামরূপদ্ৰযং সমুদিতং দ্ৰযস্স তাদিসস্সেৰ নামরূপদ্ৰযস্স নৰধা পচ্চযো চেতি এৰং পচ্চযা ছব্বিধা ঠিতা.

১৬. ৰিপাকব্যাকতং কম্মৰসেন ৰিপাকভাৰপ্পত্তং কম্মৰেগক্খিত্তপতিতং ৰিয হুত্ৰা পৰত্তমানং অত্তনো সভাৰং গাহেত্ৰা পরিভাৰেত্ৰা নেৰ অঞ্ঞং পৰত্তেতি, ন চ পুরিমৰিপাকানুভাৰং গহেত্ৰা উপ্পজ্জতি. ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে এক’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.২২১) ৰচনতো চ অহেতুককিরিযেসু হসিতুপ্পাদস্সেৰ আসেৰনতাউদ্ধরণেন আৰজ্জনদ্ৰযং আসেৰনপচ্চযো ন হোতি, তস্মা জৰনানেৰ আসেৰনপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তীতি আহ ‘‘পুরিমানি জৰনানী’’ত্যাদি. অৰিসেসৰচনেপেত্থ লোকিযকুসলাকুসলাব্যাকতজৰনানেৰ দট্ঠব্বানি লোকুত্তরজৰনানং আসেৰনভাৰস্স অনুদ্ধটত্তা.

এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং পট্ঠানট্ঠকথাযং (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১২) ‘‘লোকুত্তরো পন আসেৰনপচ্চযো নাম নত্থী’’তি. তত্থ হি কুসলং ভিন্নজাতিকস্স পুরেচরত্তা ন তেন আসেৰনগুণং গণ্হাপেতি, ফলচিত্তানি চ জৰনৰসেন উপ্পজ্জমানানিপি ৰিপাকাব্যাকতে ৰুত্তনযেন আসেৰনং ন গণ্হন্তি, ন চ অঞ্ঞং গাহাপেন্তি. যম্পি ‘‘আসেৰনৰিনিমুত্তং জৰনং নত্থী’’তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং, তম্পি যেভুয্যৰসেন ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ইতরথা আচরিযস্স অসমপেক্খিতাভিধাযকত্তপ্পসঙ্গো সিযা. মগ্গো পন গোত্রভুতো আসেৰনং ন গণ্হাতীতি নত্থি ভূমিআদিৰসেন নানাজাতিতায অনধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৰুত্তং পট্ঠানে ‘‘গোত্রভু মগ্গস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো, ৰোদানং মগ্গস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৬). একুপ্পাদাদিচতুব্বিধসম্পযোগলক্খণাভাৰতো সহুপ্পন্নানম্পি রূপধম্মানং সম্পযুত্তপচ্চযতা নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি.

১৭. হেতুঝানঙ্গমগ্গঙ্গানি সহজাতানং নাম রূপানন্তি তযোপেতে পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানং, পৰত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং, উভযত্থ সহজাতানং নামানঞ্চ হেতাদিপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. ‘‘সহজাতরূপন্তি হি সব্বত্থ পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানং, পৰত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৰক্খতি. সহজাতা চেতনাতি অন্তমসো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহিপি সহজাতচেতনা. সহজাতানং নাম রূপানন্তি সব্বাপি চেতনা নামানং, পটিসন্ধিসহগতা চেতনা কম্মসমুট্ঠানরূপানং, পৰত্তিযং রূপসমুট্ঠাপকচিত্তসহগতা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ. নানাক্খণিকা চেতনাতি ৰিপাকক্খণতো নানাক্খণে অতীতভৰাদীসু নিব্বত্তা কুসলাকুসলচেতনা. নামরূপানন্তি উভযত্থাপি নামরূপানং. ৰিপাকক্খন্ধাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণাদিকা ৰিপাকা অরূপক্খন্ধা. কম্মসমুট্ঠানম্পি হি রূপং ৰিপাকৰোহারং ন লভতি অরূপধম্মভাৰেন, সারম্মণভাৰেন চ কম্মসদিসেসু অরূপধম্মেস্ৰেৰ ৰিপাক-সদ্দস্স নিরুল়্হত্তা.

১৮. পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্সাতি পচ্চযধম্মতো পুরে উপ্পন্নস্স ইমস্স রূপকাযস্স. কথং পন পচ্চযুপ্পন্নস্স পুরে নিব্বত্তিযং পচ্ছাজাতস্স পচ্চযতাতি? ননু ৰুত্তং ‘‘পচ্ছাজাতপচ্চযে অসতি সন্তানট্ঠিতিহেতুকভাৰং আগচ্ছন্তস্সা’’তি, তস্মা সন্তানপ্পৰত্তস্স হেতুভাৰুপত্থম্ভনে ইমস্স ব্যাপারোতি ন কোচি ৰিরোধো.

১৯. পটিসন্ধিযং চক্খাদিৰত্থূনং অসম্ভৰতো, সতি চ সম্ভৰে তংতংৰিঞ্ঞাণানং পচ্চযভাৰানুপগমনতো, হদযৰত্থুনো চ পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন সহুপ্পন্নস্স পুরেজাতকতাভাৰতো ৰুত্তং ‘‘ছৰত্থূনি পৰত্তিয’’ন্তি. ‘‘পঞ্চারম্মণানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণৰীথিযা’’তি চ ইদং আরম্মণপুরেজাতনিদ্দেসে আগতং সন্ধায ৰুত্তং. পঞ্হাৰারে পন ‘‘সেক্খা ৰা পুথুজ্জনা ৰা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তী’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) অৰিসেসেন পচ্চুপ্পন্নচক্খাদীনম্পি গহিতত্তা ধম্মারম্মণম্পি আরম্মণপুরেজাতং মনোৰিঞ্ঞাণৰীথিযা লব্ভতি. অত্থতো হেতং সিদ্ধং, যং পচ্চুপ্পন্নধম্মারম্মণং গহেত্ৰা মনোদ্ৰারিকৰীথি পৰত্ততি, তং তস্স আরম্মণপুরেজাতং হোতীতি.

২২. পকতিযা এৰ পচ্চযন্তররহিতেন অত্তনো সভাৰেনেৰ উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. আরম্মণানন্তরেহি অসংমিস্সো পুথগেৰ কোচি উপনিস্সযোতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. পকতোতি চেত্থ প-কারো উপসগ্গো, সো অত্তনো ফলস্স উপ্পাদনসমত্থভাৰেন সন্তানে নিপ্ফাদিতভাৰং, আসেৰিতভাৰঞ্চ দীপেতি, তস্মা অত্তনো সন্তানে নিপ্ফন্নো রাগাদি, সদ্ধাদি, উপসেৰিতো ৰা উতুভোজনাদি পকতূপনিস্সযো. তথা চেৰ নিদ্দিসতি.

২৩. গরুকতন্তি গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খিতং. তথা হি ‘‘দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতী’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪১৩) দানসীলউপোসথকম্মপুব্বেকতসুচিণ্ণঝানগোত্রভুৰোদানমগ্গাদীনি গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খণৰসেন অস্স নিদ্দেসো পৰত্তো.

২৪. ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং খন্ধানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নযেন অনন্তরপচ্চযেন সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৰা অনন্তরূপনিস্সযস্স আগতত্তা ৰুত্তং ‘‘অনন্তরনিরুদ্ধা’’ত্যাদি. এৰং সন্তেপি অত্তনো অনন্তরং অনুরূপচিত্তুপ্পাদৰসেন অনন্তরপচ্চযো, বলৰকারণৰসেন অনন্তরূপনিস্সযপচ্চযোতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

২৫. যথারহং অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ রাগাদযো…পে… সেনাসনঞ্চাতি যোজনা. রাগাদযো হি অজ্ঝত্তং নিপ্ফাদিতা, পুগ্গলাদযো বহিদ্ধা সেৰিতা. তথা হি ৰুত্তং আচরিযেন –

‘‘রাগসদ্ধাদযো ধম্মা, অজ্ঝত্তমনুৰাসিতা;

সত্তসঙ্খারধম্মা চ, বহিদ্ধোপনিসেৰিতা’’তি. (নাম. পরি. ৮২৭);

অথ ৰা অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ কুসলাদিধম্মানন্তি যথাঠিতৰসেনেৰ যোজনা অত্তনো হি রাগাদযো চ অত্তনো কুসলাদিধম্মানং কল্যাণমিত্তস্স সদ্ধাদিকে নিস্সায কুসলং করোন্তানং পরেসঞ্চ নিস্সযা হোন্তি.

তত্থ কামরাগাদযো নিস্সায কামভৰাদীসু নিব্বত্তনত্থং, রাগাদিৰূপসমত্থঞ্চ দানসীলউপোসথজ্ঝানাভিঞ্ঞাৰিপস্সনামগ্গভাৰনা, রাগাদিহেতুকা চ উপরূপরিরাগাদযো হোন্তীতি যথারহং দট্ঠব্বং. যং যঞ্হি নিস্সায যস্স যস্স সম্ভৰো, তং তং তস্স তস্স পকতূপনিস্সযো হোতি. পচ্চযমহাপদেসো হেস, যদিদং ‘‘উপনিস্সযপচ্চযো’’তি ৰুত্তং. তথা চাহ ‘‘বহুধা হোতি পকতূপনিস্সযো’’তি. সদ্ধাদযোতি সীলসুতচাগপঞ্ঞা. অত্তনো সদ্ধাদিকঞ্হি উপনিস্সায অত্তনো দানসীলাদযো, তথা কল্যাণমিত্তানং সদ্ধাদযো উপনিস্সায পরেসঞ্চ দানসীলাদযো হোন্তীতি পাকটমেতং. সুখং দুক্খন্তি কাযিকং সুখং দুক্খং. পুগ্গলোতি কল্যাণমিত্তাদিপুগ্গলো. ভোজনন্তি সপ্পাযাদিভোজনং, উতুপি তাদিসোৰ.

২৭. ‘‘অধিপতি…পে… পচ্চযা হোন্তী’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেতুং ‘‘তত্থ গরুকতমারম্মণ’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. গরুকতমারম্মণন্তি পচ্চৰেক্খণঅস্সাদাদিনা গরুকতং আরম্মণং. তঞ্হি ঝানমগ্গফলৰিপস্সনানিব্বানাদিভেদং পচ্চৰেক্খণঅস্সাদাদিমগ্গফলাদিধম্মে অত্তাধীনে করোতীতি আরম্মণাধিপতি নাম. গরুকাতব্বতামত্তেন আরম্মণাধিপতি. গরুকতোপি বলৰকারণট্ঠেন আরম্মণূপনিস্সযোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. সহজাতা…পে… নামরূপানন্তি ছন্দচিত্তৰীরিযৰীমংসানং, ৰসেন চতুব্বিধোপি সহজাতাধিপতি যথারহং সহজাতনামরূপানং পৰত্তিযংযেৰ সহজাতাধিপতিৰসেন পচ্চযো.

২৮. রূপধম্মস্স অরূপধম্মং পতি সহজাতপচ্চযতা পটিসন্ধিযং ৰত্থুৰসেন ৰুত্তাতি আহ ‘‘ৰত্থুৰিপাকা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি –

৩০. যস্মা পন অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভনৰসেনেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা, ন সহজাতমত্ততোতি পৰত্তিযং রূপং নামানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি. তথা উপাদারূপানি চ ভূতরূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা ন হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি.

৩১. ননু চ ‘‘অরূপিনো আহারা সহজাতানং নামরূপান’’ন্তি ৰুত্তং, এৰঞ্চ সতি অসঞ্ঞীনং সহজাতাহারস্স অসম্ভৰতো ‘‘সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি কথমিদং নীযতীতি? ৰুচ্চতে – মনোসঞ্চেতনাহারৰসপ্পৰত্তস্স কম্মস্স, তংসহগতানম্পি ৰা সেসাহারানং কম্মূপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযত্তপরিযাযং গহেত্ৰা সব্বসত্তানং আহারট্ঠিতিকতা ৰুত্তা, ন আহারপচ্চযভাৰতোতি.

৩২. ‘‘পঞ্চ পসাদা’’ত্যাদীসু ননু ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযা ন গহিতাতি? সচ্চং ন গহিতা. যদিপি তেসং লিঙ্গাদীহি অনুৰত্তনীযতা অত্থি, সা পন ন পচ্চযভাৰতো. যথা হি জীৰিতাহারা যেসং পচ্চযা হোন্তি, তেসং অনুপালকা উপত্থম্ভকা অত্থি, অৰিগতপচ্চযভূতা চ হোন্তি, ন এৰং ইত্থিপুরিসভাৰা লিঙ্গাদীনং কেনচি উপকারেন উপকারা হোন্তি. কেৰলং পন যথাসকেহেৰ কম্মাদিপচ্চযেহি পৰত্তমানং লিঙ্গাদীনং যথা ইত্থাদিগ্গহণস্স পচ্চযভাৰো হোতি, ততো অঞ্ঞেনাকারেন তং-সহিতসন্তানে অপ্পৰত্তিতো লিঙ্গাদীহি অনুৰত্তনীযতা, ইন্দ্রিযতা চ নেসং ৰুচ্চতি, তস্মা ন তেসং ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰো ৰুত্তো.

৩৩. যেসং নামানং চক্খাদীনং অব্ভন্তরতো নিক্খমন্তানং ৰিয পৰত্তানং, যেসঞ্চ রূপানং নামসন্নিস্সযেনেৰ উপ্পজ্জমানানং সম্পযোগাসঙ্কা হোতি, তেসমেৰ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা. রূপানং পন রূপেহি সাসঙ্কা নত্থি. ৰত্থুসন্নিস্সযেনেৰ জাযন্তানং ৰিসযভাৰমত্তং আরম্মণন্তি তেনাপি তেসং সম্পযোগাসঙ্কা নত্থীতি যেসং সম্পযোগাসঙ্কা অত্থি, তেসমেৰ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতাপি ৰুত্তাতি আহ ‘‘ওক্কন্তিক্খণে ৰত্থূ’’ত্যাদি.

৩৪. সব্বথা সব্বাকারেন যথারহং নামৰসেন ৰুত্তং তিৰিধং সহজাতং, দুৰিধং পুরেজাতং, একৰিধং পচ্ছাজাতঞ্চ পচ্চযজাতং, আহারেসু কবল়ীকারো আহারো, রূপজীৰিতিন্দ্রিযন্তি অযং পঞ্চৰিধোপি অত্থিপচ্চযো, অৰিগতপচ্চযো চ হোতি. পচ্চুপ্পন্নসভাৰেন অত্থিভাৰেন তাদিসস্সেৰ ধম্মস্স উপত্থম্ভকত্তা অত্থিভাৰাভাৰেন অনুপকারকানমেৰ অত্থিভাৰেন উপকারকতা অত্থিপচ্চযভাৰোতি নত্থি নিব্বানস্স সব্বদা ভাৰিনো অত্থিপচ্চযতা, অৰিগতপচ্চযতা চ. উপ্পাদাদিযুত্তানং ৰা নত্থিভাৰোপকারকতাৰিরুদ্ধো, ৰিগতভাৰোপকারকতাৰিরুদ্ধো চ উপকারকভাৰো অত্থিপচ্চযতাদিকাতি ন তস্স তপ্পচ্চযত্তপ্পসঙ্গো. রূপজীৰিতিন্দ্রিযঞ্চেত্থ ওজা ৰিয ঠিতিক্খণেৰ উপকারকত্তা সহজাতপচ্চযেসু ন গয্হতীতি ৰিসুং ৰুত্তং.

৩৫. ইদানি সব্বেপি পচ্চযা সঙ্খেপতোপি চতুধাযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘আরম্মণূ…পে… গচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং. ন হি সো কোচি পচ্চযো অত্থি, যো চিত্তচেতসিকানং আরম্মণভাৰং ন গচ্ছেয্য, সকসকপচ্চযুপ্পন্নস্স চ উপনিস্সযভাৰং ন গচ্ছতি, কম্মহেতুকত্তা চ লোকপ্পৰত্তিযা ফলহেতূপচারৰসেন সব্বেপি কম্মসভাৰং নাতিৰত্তন্তি, তে চ পরমত্থতো লোকসম্মুতিৰসেন চ ৰিজ্জমানাযেৰাতি সব্বেপি চতূসু সমোধানং গচ্ছন্তি.

৩৬. ইদানি যং ৰুত্তং তত্থ তত্থ ‘‘সহজাতরূপ’’ন্তি, তং সব্বং ন অৰিসেসতো দট্ঠব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘সহজাতরূপ’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. পটিসন্ধিযঞ্হি চিত্তসমুট্ঠানরূপাভাৰতো পৰত্তিযং কম্মসমুট্ঠানানঞ্চ চিত্তচেতসিকেহি সহুপ্পত্তিনিযমাভাৰতো সহজাতরূপন্তি সব্বত্থাপি পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং, পটিসন্ধিযং কটত্তারূপসঙ্খাতকম্মজরূপানঞ্চ ৰসেন দুৰিধং হোতি. কম্মস্স কতত্তা নিব্বত্তমানানি রূপানি কটত্তারূপানি.

৩৭. ইতি এৰং ৰুত্তনযেন সম্ভৰা যথাসম্ভৰং তেকালিকা অনন্তরসমনন্তরআসেৰননত্থিৰিগতৰসেন পঞ্চন্নং অতীতকালিকানং, কম্মপচ্চযস্স অতীতৰত্তমানৰসেন দ্ৰিকালিকস্স, আরম্মণঅধিপতিউপনিস্সযপচ্চযানং তিকালিকানং, ইতরেসং পন্নরসন্নং পচ্চুপ্পন্নকালিকানঞ্চ ৰসেন কালত্তযৰন্তো, নিব্বানপঞ্ঞত্তিৰসেন কালৰিমুত্তা চ, চক্খাদিরাগাদিসদ্ধাদিৰসেন অজ্ঝত্তিকা চ, পুগ্গলউতুভোজনাদিৰসেন ততো বহিদ্ধা চ, পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন সঙ্খতা চ, কথা তপ্পটিপক্খভাৰেন অসঙ্খতা চ ধম্মা পঞ্ঞত্তিনামরূপানং ৰসেন সঙ্খেপতো তিৰিধা ঠিতা সব্বথা পট্ঠানে অনন্তনযসমন্তপট্ঠানে পকরণে চতুৰীসতিসঙ্খাতা পচ্চযা নামাতি যোজনা.

৩৮. তত্থাতি তেসু পঞ্ঞত্তিনামরূপেসু.

পট্ঠাননযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্ঞত্তিভেদৰণ্ণনা

৩৯. ৰচনীযৰাচকভেদা দুৰিধা পঞ্ঞত্তীতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপিযত্তা’’ত্যাদি. পঞ্ঞাপিযত্তাতি তেন তেন পকারেন ঞাপেতব্বত্তা, ইমিনা রূপাদিধম্মানং সমূহসন্তানাদিঅৰত্থাৰিসেসাদিভেদা সম্মুতিসচ্চভূতা উপাদাপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতা অত্থপঞ্ঞত্তি ৰুত্তা. সা হি নামপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞাপীযতি. পঞ্ঞাপনতোতি পকারেহি অত্থপঞ্ঞত্তিযা ঞাপনতো. ইমিনা হি পঞ্ঞাপেতীতি ‘‘পঞ্ঞত্তী’’তি লদ্ধনামানং অত্থানং অভিধানসঙ্খাতা নামপঞ্ঞত্তি ৰুত্তা.

৪০. ভূতপরিণামাকারমুপাদাযাতি পথৰাদিকানং মহাভূতানং পবন্ধৰসেন পৰত্তমানানং পত্থটসঙ্গহতাদিআকারেন পরিণামাকারং পরিণতভাৰসঙ্খাতং আকারং উপাদায নিস্সযং কত্ৰা. তথা তথাতি ভূমাদিৰসেন. ভূমিপব্বতাদিকাতি ভূমিপব্বতরুক্খাদিকা সন্তানপঞ্ঞত্তি. সম্ভারসন্নিৰেসাকারন্তি দারুমত্তিকাতন্তাদীনং সম্ভারানং উপকরণানং সন্নিৰেসাকারং রচনাদিৰিসিট্ঠতংতংসণ্ঠানাদিআকারং. রথসকটাদিকাতি রথসকটগামঘটপটাদিকা সমূহপঞ্ঞত্তি. চন্দাৰট্টনাদিকন্তি চন্দিমসূরিযনক্খত্তানং সিনেরুং পদক্খিণৰসেন উদযাদিআৰট্টনাকারং. দিসাকালাদিকাতি পুরত্থিমদিসাদিকা দিসাপঞ্ঞত্তি, পুব্বণ্হাদিকা কালপঞ্ঞত্তি, মাসোতুৰেসাখমাসাদিকা তংতংনামৰিসিট্ঠা মাসাদিপঞ্ঞত্তি চ. অসম্ফুট্ঠাকারন্তি তংতংরূপকলাপেহি অসম্ফুট্ঠং সুসিরাদিআকারং. কূপগুহাদিকা তি কূপগুহছিদ্দাদিকা আকাসপঞ্ঞত্তি. তংতংভূতনিমিত্তন্তি পথৰীকসিণাদিতংতংভূতনিমিত্তং. ভাৰনাৰিসেসন্তি পরিকম্মাদিভেদং ভাৰনায পবন্ধৰিসেসং. কসিণনিমিত্তাদিকাতি কসিণাসুভনিমিত্তাদিভেদা যোগীনং উপট্ঠিতা উগ্গহপটিভাগাদিভেদা নিমিত্তপঞ্ঞত্তি. এৰমাদিপ্পভেদাতি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসনিরোধকসিণাদিভেদা চ. অত্থচ্ছাযাকারেনাতি পরমত্থধম্মস্স ছাযাকারেন পটিভাগাকারেন.

৪১. নামনামকম্মাদিনামেনাতি নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপোতি ইমেহি ছহি নামেহি. তত্থ অত্থেসু নমতীতি নামং. তং অন্ৰত্থরুল়্হীৰসেন দুৰিধং, সামঞ্ঞগুণকিরিযাযদিচ্ছাৰসেন চতুব্বিধং. নামমেৰ নামকম্মং. তথা নামধেয্যং. অক্খরদ্ৰারেন অত্থং নীহরিত্ৰা উত্তি কথনং নিরুত্তি, অত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং. অভিলপতীতি অভিলাপো, সদ্দগতঅক্খরসন্নিৰেসক্কমো. সা পনাযং নামপঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানঅৰিজ্জমানতদুভযসংযোগৰসেন ছব্বিধা হোতীতি দস্সেতুং ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’ত্যাদি ৰুত্তং, এতায পঞ্ঞাপেন্তীতি ‘‘রূপৰেদনা’’ত্যাদিনা পকাসেন্তি.

৪২. উভিন্নন্তি ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানানং দ্ৰিন্নং. পঞ্চাভিঞ্ঞা, আসৰক্খযঞাণন্তি ছ অভিঞ্ঞা অস্সাতি ছল়ভিঞ্ঞো. এত্থ চ অভিঞ্ঞানং ৰিজ্জমানত্তা, তপ্পটিলাভিনো পুগ্গলস্স অৰিজ্জমানত্তা চ অযং ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. তথা ইত্থিযা অৰিজ্জমানত্তা, সদ্দস্স চ ৰিজ্জমানত্তা ইত্থিসদ্দোতি অৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. পসাদচক্খুনো, তন্নিস্সিতৰিঞ্ঞাণস্স চ ৰিজ্জমানত্তা চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. রঞ্ঞো চ পুত্তস্স চ সম্মুতিসচ্চভূতত্তা রাজপুত্তোতি অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি.

৪৩. ৰচীঘোসানুসারেনাতি ভূমিপব্বতরূপৰেদনাদিৰচীমযসদ্দস্স অনুসারেন অনুগমনেন অনুস্সরণেন আরম্মণকরণেন পৰত্তায সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পৰত্তিতো অনন্তরং উপ্পন্নস্স মনোদ্ৰারস্স নামচিন্তনাকারপ্পৰত্তস্স মনোদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণসন্তানস্স ‘‘ইদমীদিসস্স অত্থস্স নাম’’ন্তি পুব্বেযেৰ গহিতসঙ্কেতোপনিস্সযস্স গোচরা আরম্মণভূতা ততো নামগ্গহণতো পরং যস্সা সম্মুতিপরমত্থৰিসযায নামপঞ্ঞত্তিযা অনুসারেন অনুগমনেন অত্থা সম্মুতিপরমত্থভেদা ৰিঞ্ঞাযন্তি, সাযং ভূমিপব্বতরূপৰেদনাদিকা পঞ্ঞাপেতব্বত্থপঞ্ঞাপিকা লোকসঙ্কেতেন নিম্মিতা লোকৰোহারেন সিদ্ধা, মনোদ্ৰারগ্গহিতা অক্খরাৰলিভূতা পঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞেয্যা পঞ্ঞাপনতো পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতা নামপঞ্ঞত্তীতি ৰিঞ্ঞেয্যা.

এত্থ চ সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা অনন্তরভাৰিনিং মনোদ্ৰারিকৰীথিম্পি সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিগ্গহণেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা ‘‘সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা’’তি ৰুত্তং. ঘটাদিসদ্দঞ্হি সুণন্তস্স একমেকং সদ্দং আরব্ভ পচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণৰসেন দ্ৰে দ্ৰে জৰনৰারা, বুদ্ধিযা গহিতনামপণ্ণত্তিভূতং অক্খরাৰলিমারব্ভ একোতি এৰং সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা অনন্তরায অতীতসদ্দারম্মণায জৰনৰীথিযা অনন্তরং নামপঞ্ঞত্তিযা গহণং, ততো পরং অত্থাৰবোধোতি আচরিযা.

পঞ্ঞত্তিভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায

পচ্চযপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.