মনোদ্ৰারৰীথি

পরিত্তজৰনৰারৰণ্ণনা

১৭. মনোদ্ৰারিকচিত্তানং অতীতানাগতম্পি আরম্মণং হোতীতি তেসং অতিমহন্তাদিৰসেন ৰিসযৰৰত্থানং কাতুং ন সক্কাতি ৰিভূতাৰিভূতৰসেনেৰেতং নিযমেতুং ‘‘যদি ৰিভূতমারম্মণ’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং.

১৯. এত্থাতি মনোদ্ৰারে. একচত্তালীস পঞ্চদ্ৰারাৰেণিকানং দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণমনোধাতুত্তযৰসেন তেরসচিত্তানং তত্থ অপ্পৰত্তনতো.

পরিত্তজৰনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পনাজৰনৰারৰণ্ণনা

২০. ৰিভূতাৰিভূতভেদো নত্থি আরম্মণস্স ৰিভূতকালেযেৰ অপ্পনাসম্ভৰতো.

২১. তত্থ হি ছব্বীসতিমহগ্গতলোকুত্তরজৰনেসু যং কিঞ্চি জৰনং অপ্পনাৰীথিমোতরতীতি সম্বন্ধো. পরিকম্মোপচারানুলোমগোত্রভুনামেন যথাক্কমং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্দেতি যোজনা. পঠমচিত্তঞ্হি অপ্পনায পরিকম্মত্তা পটিসঙ্খারকভূতত্তা পরিকম্মং. দুতিযং সমীপচারিত্তা উপচারং. নাচ্চাসন্নোপি হি নাতিদূরপ্পৰত্তি সমীপচারী নাম হোতি, অপ্পনং উপেচ্চ চরতীতি ৰা উপচারং. ততিযং পুব্বভাগে পরিকম্মানং, উপরিঅপ্পনায চ অনুকূলত্তা অনুলোমং. চতুত্থং পরিত্তগোত্তস্স, পুথুজ্জনগোত্তস্স চ অভিভৰনতো, মহগ্গতগোত্তস্স, লোকুত্তরগোত্তস্স চ ভাৰনতো ৰড্ঢনতো গোত্রভু, ইমানি চত্তারি নামানি চতুক্খত্তুং পৰত্তিযং অনৰসেসতো লব্ভন্তি, তিক্খত্তুং পৰত্তিযং পন উপচারানুলোমগোত্রভুনামেনেৰ লব্ভন্তি. অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৮০৪) পন পুরিমানং তিণ্ণং, দ্ৰিন্নং ৰা অৰিসেসেনপি পরিকম্মাদিনামং ৰুত্তং, চতুক্খত্তুং, তিক্খত্তুমেৰ ৰা পঞ্চমং, চতুত্থং ৰা উপ্পজ্জিতব্বঅপ্পনানুরূপতোতি অধিপ্পাযো. পরিকম্মাদিনামানং অনৰসেসতো লব্ভমানৰারদস্সনত্থং ‘‘চতুক্খত্তু’’ন্তি আদিতো ৰুত্তং, গণনপটিপাটিৰসেন পন ‘‘পঞ্চমং ৰা’’তি ওসানে ৰুত্তং.

যথারহন্তি খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞানুরূপং. খিপ্পাভিঞ্ঞস্স হি তিক্খত্তুং পৰত্তকামাৰচরজৰনানন্তরং চতুত্থং অপ্পনাচিত্তমুপ্পজ্জতি. দন্ধাভিঞ্ঞস্স চতুক্খত্তুং পৰত্তজৰনানন্তরং পঞ্চমং অপ্পনা উপ্পজ্জতি, যস্মা পন অলদ্ধাসেৰনং অনুলোমং গোত্রভুং উপ্পাদেতুং ন সক্কোতি, লদ্ধাসেৰনম্পি চ ছট্ঠং সত্তমং ভৰঙ্গস্স আসন্নভাৰেন পপাতাসন্নপুরিসো ৰিয অপ্পনাৰসেন পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, তস্মা চতুত্থতো ওরং, পঞ্চমতো পরং ৰা অপ্পনা ন হোতীতি দট্ঠব্বং. যথাভিনীহারৰসেনাতি রূপারূপলোকুত্তরমগ্গফলানুরূপসমথৰিপস্সনাভাৰনাচিত্তাভিনীহরণানুরূপতো, অপ্পনায ৰীথি অপ্পনাৰীথি. ‘‘ততো পরং ভৰঙ্গপাতোৰ হোতী’’তি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে চতুত্থং, পঞ্চমং ৰা ওতিণ্ণঅপ্পনাতো পরং ভৰঙ্গপাতোৰ হোতি, ন মগ্গানন্তরং ফলচিত্তং, সমাপত্তিৰীথিযঞ্চ ঝানফলচিত্তানি পুনপ্পুনন্তি গণ্হেয্যুন্তি পুন ‘‘অপ্পনাৰসানে’’তি ৰুত্তং. নিকাযন্তরিযা কির লোকিযপ্পনাসু পঠমকপ্পনাতো পরং সত্তমজৰনপূরণত্থং দ্ৰত্তিক্খত্তুং কামাৰচরজৰনানম্পি পৰত্তিং ৰণ্ণেন্তীতি তেসং মতিনিসেধনত্থং ‘‘ভৰঙ্গপাতোৰা’’তি সাৰধারণং ৰুত্তং.

২২. তত্থাতি তেসু অট্ঠঞাণসম্পযুত্তকামাৰচরজৰনেসু, তেসু চ ছব্বীসতিমহগ্গতলোকুত্তরজৰনেসু. তত্থাতি ৰা তস্মিং অপ্পনাৰারে. সোমনস্সসহগতজৰনানন্তরন্তি সোমনস্সসহগতানং চতুন্নং কুসলকিরিযজৰনানং অনন্তরং. সোমনস্সসহগতাৰাতি চতুক্কজ্ঝানস্স, সুক্খৰিপস্সকাদীনং মগ্গফলস্স চ ৰসেন সোমনস্সসহগতাৰ, ন পন উপেক্খাসহগতা ভিন্নৰেদনানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসেৰনপচ্চযভাৰস্স অনুদ্ধটত্তা. পাটিকঙ্খিতব্বাতি পসংসিতব্বা, ইচ্ছিতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থাপীতি তস্মিং একৰেদনজৰনৰারেপি. কুসলজৰনানন্তরন্তি চতুব্বিধঞাণসম্পযুত্তকুসলজৰনানন্তরং কুসলজৰনমপ্পেতি, ন কিরিযজৰনং ভিন্নসন্তানে নিব্বত্তনতো. হেট্ঠিমঞ্চ ফলত্তযমপ্পেতি সমাপত্তিৰীথিযন্ত্যধিপ্পাযো.

২৩. সুখপুঞ্ঞম্হা সোমনস্সসহগততিহেতুককুসলদ্ৰযতো পরং অগ্গফলৰিপাককিরিযৰজ্জিতলোকিযলোকুত্তরচতুক্কজ্ঝানজৰনৰসেন দ্ৰত্তিংস, উপেক্খকা তিহেতুককুসলদ্ৰযতো পরং তথেৰ পঞ্চমজ্ঝানানি দ্ৰাদস, সুখিতক্রিযতো তিহেতুকদ্ৰযতো পরং কিরিযজ্ঝানচতুক্কস্স, অগ্গফলচতুক্কস্স চ ৰসেন অট্ঠ, উপেক্খকা তিহেতুকদ্ৰযতো পরং উপেক্খাসহগতরূপারূপকিরিযপঞ্চকস্স, অগ্গফলস্স চ ৰসেন ছ অপ্পনা সম্ভোন্তি.

২৪. এত্থাতি ৰীথিসঙ্গহাধিকারে.

অপ্পনাজৰনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোদ্ৰারৰীথিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পনাজৰনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তদারম্মণনিযমৰণ্ণনা

২৫. সব্বত্থাপীতি পঞ্চদ্ৰারমনোদ্ৰারেপি.

২৬. ইট্ঠেতি ইট্ঠমজ্ঝত্তে. অতিইট্ঠারম্মণঞ্হি ৰিসুং ৰক্খতি. কুসলৰিপাকানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীরণতদারম্মণানীতি সম্বন্ধো. ইট্ঠমজ্ঝত্তে সন্তীরণতদারম্মণানি উপেক্খাসহগতানেৰাতি আহ ‘‘অতিইট্ঠে পন সোমনস্সসহগতানেৰা’’তি. ৰিপাকস্স হি কম্মানুভাৰতো পৰত্তমানস্স আদাসে মুখনিমিত্তং ৰিয নিব্বিকপ্পতায পকপ্পেত্ৰা গহণাভাৰতো যথারম্মণমেৰ ৰেদনাযোগো হোতি, কুসলাকুসলানং পন অপ্পহীনৰিপল্লাসেসু সন্তানেসু পৰত্তিযা অতিইট্ঠেপি ইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠাকারতো, অনিট্ঠেপি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাকারতো গহণং হোতি. তথা হি অস্সদ্ধাদীনং বুদ্ধাদীসু অতিইট্ঠারম্মণেসুপি উপেক্খাজৰনং হোতি, তিত্থিযাদীনঞ্চ দোমনস্সজৰনং, গম্ভীরপকতিকাদীনঞ্চ পটিক্কূলারম্মণে উপেক্খাজৰনং, সুনখাদীনঞ্চ তত্থ সোমনস্সজৰনং, পুরিমপচ্ছাভাগপ্পৰত্তানি পন ৰিপাকানি যথাৰত্থুকানেৰ. অপিচ অসুচিদস্সনে সুমনাযমানানং সুনখাদীনন্তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পন অতিইট্ঠানিট্ঠেসু পৰত্তমানানম্পি উপেক্খাসহগতভাৰে কারণং হেট্ঠা কথিতমেৰ.

২৭. তত্থাপীতি তদারম্মণেসুপি. সোমনস্সসহগতকিরিযজৰনাৰসানেতি সহেতুকাহেতুকসুখসহগতকিরিযপঞ্চকাৰসানে. খীণাসৰানং চিত্তৰিপল্লাসাভাৰেন কিরিযজৰনানিপি যথারম্মণমেৰ পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সোমনস্সসহগতকিরিযজৰনাৰসানে’’ত্যাদি. কেচি পন আচরিযা ‘‘পট্ঠানে (ধ. স. মূলটী. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথাৰণ্ণনা) ‘কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) কুসলাকুসলানমেৰানন্তরং তদারম্মণং ৰুত্তন্তি নত্থি কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণুপ্পাদো’’তি ৰদন্তি. তত্থ ৰুচ্চতে – যদি অব্যাকতানন্তরম্পি তদারম্মণং ৰুচ্চেয্য. পরিত্তারম্মণে ৰোট্ঠব্বনানন্তরম্পি তস্স পৰত্তিং মঞ্ঞেয্যুন্তি কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণং ন ৰুত্তং, ন পন অলব্ভনতো. লব্ভমানস্সপি হি কেনচি অধিপ্পাযেন কত্থচি অৰচনং দিস্সতি, যথা তং ধম্মসঙ্গহে লব্ভমানম্পি হদযৰত্থু দেসনাভেদপরিহারত্থং ন ৰুত্তন্তি.

২৮. দোমনস্স…পে… উপেক্খাসহগতানেৰ ভৰন্তি, ন সোমনস্সসহগতানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধসভাৰত্তা. তেনেৰ হি পট্ঠানে দোমনস্সানন্তরং সোমনস্সং, তদনন্তরঞ্চ দোমনস্সং অনুদ্ধটং. তথা হি ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.২.৪৫) সুখদুক্খৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা অত্তনো অত্তনো সমানৰেদনাসম্পযুত্তানং অদুক্খমসুখৰেদনায সম্পযুত্তকানঞ্চ অনন্তরপচ্চযভাৰেন দ্ৰীসু দ্ৰীসু ৰারেসু ৰুত্তা, অদুক্খমসুখৰেদনায সম্পযুত্তকা পন সমানৰেদনাসম্পযুত্তানং, ইতরৰেদনাদ্ৰযসম্পযুত্তানঞ্চ ধম্মানং অনন্তরপচ্চযভাৰেন তীসু ৰারেসূতি এৰং ৰেদনাত্তিকে সত্তেৰ অনন্তরপচ্চযৰারা ৰুত্তা. যদি চ দোমনস্সানন্তরং সোমনস্সং, সোমনস্সানন্তরং ৰা দোমনস্সং উপ্পজ্জেয্য, সুখদুক্খৰেদনাসম্পযুত্তানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তরপচ্চযৰসেন দ্ৰে ৰারে ৰড্ঢেত্ৰা নৰ ৰারা ৰত্তব্বা সিযুং, ন পনেৰং ৰুত্তা. তস্মা ন তেসং তদনন্তরং উপ্পত্তি অত্থি. এত্থ চ ‘‘সোমনস্সসহগতকিরিযজৰনাৰসানে’’ত্যাদিনা অযম্পি নিযমো অনুঞ্ঞাতো –

‘‘পরিত্তকুসলাদোস-পাপসাতক্রিযাজৰা;

পঞ্চস্ৰেকং তদালম্বং, সুখিতেসু যথারহং.

‘‘পাপাকামসুভা চেৰ, সোপেক্খা চ ক্রিযাজৰা;

সোপেক্খেসু তদালম্বং, ছস্ৰেকমনুরূপতো’’তি.

অযঞ্হি জৰনেন তদারম্মণনিযমো অব্যভিচারী. ‘‘ঞাণসম্পযুত্তজৰনতো ঞাণসম্পযুত্ততদারম্মণ’’ন্ত্যাদিনযপ্পৰত্তো পন অনেকন্তিকো. যেভুয্যেন হি অকুসলজৰনেসু পরিচিতস্স কদাচি কুসলজৰনেসু জৰিতেসু, কুসলজৰনেসু ৰা পরিচিতস্স কদাচি অকুসলজৰনেসু জৰিতেসু অকুসলানন্তরং পৰত্তপরিচযেন তিহেতুকজৰনতোপি পরং অহেতুকতদারম্মণং হোতি, তথা কুসলানন্তরং পৰত্তপরিচযেন অকুসলজৰনতো পরং তিহেতুকতদারম্মণম্পি, পটিসন্ধিনিব্বত্তককম্মতো পন অঞ্ঞকম্মেন তদারম্মণপ্পৰত্তিযং ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তথা চ ৰুত্তং পট্ঠানে ‘‘অহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তি, কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে অহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতি, কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে সহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮).

তস্মাতি যস্মা দোমনস্সজৰনাৰসানে উপেক্খাসহগতানেৰ হোন্তি. তস্মা দোমনস্সসহগতজৰনাৰসানে উপেক্খাসহগতসন্তীরণং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘সোমনস্সপটিসন্ধিকস্সা’তি ইমিনাৰ ভৰঙ্গপাতাভাৰো দীপিতোৰ হোতি দোমনস্সানন্তরং সোমনস্সাভাৰতোতি তং অৰত্ৰা তদারম্মণাভাৰমেৰ পরিকপ্পেন্তো আহ ‘‘যদি তদারম্মণসম্ভৰো নত্থী’’তি. সোমনস্সপটিসন্ধিকস্স তিত্থিযাদিনো বুদ্ধাদিঅতিইট্ঠারম্মণে পি পটিহতচিত্তস্স দোমনস্সজৰনে জৰিতে ৰুত্তনযেন সোমনস্সতদারম্মণস্স অতিইট্ঠারম্মণে চ উপেক্খাসহগততদারম্মণস্স অনুপ্পজ্জনতো, কেনচি ৰা অসপ্পাযেন পরিহীনলোকিযজ্ঝানং আরব্ভ ‘‘পণীতধম্মো মে নট্ঠো’’তি ৰিপ্পটিসারং জনেন্তস্স দোমনস্সজৰনে সতি অকামাৰচরারম্মণে তদারম্মণাভাৰতো যদি তদারম্মণস্স উপ্পত্তিসম্ভৰো নত্থীতি অধিপ্পাযো.

পরিচিতপুব্বন্তি পুব্বে পরিচিতং, তস্মিং ভৰে যেভুয্যেন গহিতপুব্বং. উপেক্খাসহগতসন্তীরণং উপ্পজ্জতি নিরাৰজ্জনম্পি. যথা তং নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স ফলচিত্তন্ত্যধিপ্পাযো. যথাহু –

‘‘নিরাৰজ্জং কথং চিত্তং, হোতি নেতঞ্হি সম্মতং;

নিযমো ন ৰিনাৰজ্জং, নিরোধা ফলদস্সনা’’তি.

কেন পন কিচ্চেন ইদং চিত্তং পৰত্ততীতি? তদারম্মণকিচ্চেন তাৰ ন পৰত্ততি জৰনারম্মণস্স অগ্গহণতো, নাপি সন্তীরণকিচ্চেন যথাসম্পটিচ্ছিতস্স সন্তীরণৰসেন অপ্পৰত্তনতো, পটিসন্ধিচুতীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, পারিসেসতো পন ভৰস্স অঙ্গভাৰতো ভৰঙ্গকিচ্চেনাতি যুত্তং সিযা. আচরিযধম্মপালত্থেরেনপি (ধ. স. অনুটী. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথাৰণ্ণনা) হি অযমত্থো দস্সিতোৰ. যং পন পটিসন্ধিভৰঙ্গানং ধম্মতো, আরম্মণতো চ সমানতং ৰক্খতি, তং যেভুয্যতোতি দট্ঠব্বং. ন হি ইদমেকং ঠানং ৰজ্জেত্ৰা পটিসন্ধিভৰঙ্গানং ৰিসদিসতা অত্থি. তমনন্তরিত্ৰাতি তং অত্তনো অনন্তরং অব্যৰহিতং কত্ৰা, তদনন্তরন্ত্যত্থো.

২৯. কামাৰচর…পে… ইচ্ছন্তীতি এত্থ কামাৰচরজৰনাৰসানেযেৰ তদারম্মণং ইচ্ছন্তি কামতণ্হানিদানকম্মনিব্বত্তত্তা. ন হি তং কামতণ্হাহেতুকেন কম্মুনা জনিতং অতংসভাৰস্স রূপারূপাৰচরলোকুত্তরজৰনস্স অনন্তরং উপ্পজ্জতি. কিংকারণা? অজনকত্তা, জনকসমানত্তাভাৰতো চ. যথা হি গেহতো বহি নিক্খমিতুকামো বালকো জনকং, তংসদিসং ৰা অঙ্গুলিযং গহেত্ৰা নিক্খমতি, নাঞ্ঞং রাজপুরিসাদিং, এৰং ভৰঙ্গৰিসযতো অঞ্ঞত্থ পৰত্তমানং তদারম্মণং জনকং কামাৰচরকুসলাকুসলং, তংসদিসং ৰা কামাৰচরকিরিযজৰনং অনুবন্ধতি, ন পন তস্স ৰিসদিসানি মহগ্গতলোকুত্তরজৰনানি. তথা কামাৰচরসত্তানমেৰ তদারম্মণং ইচ্ছন্তি, ন ব্রহ্মানং তদারম্মণূপনিস্সযস্স কামাৰচরপটিসন্ধিবীজস্সাভাৰতো. তথা কামাৰচরধম্মেস্ৰেৰ আরম্মণভূতেসু ইচ্ছন্তি. ন ইতরেসু অপরিচিতত্তা. যথা হি সো বালকো জনকং, তংসদিসং ৰা অনুগচ্ছন্তোপি অরঞ্ঞাদিঅপরিচিতট্ঠানং গচ্ছন্তং অননুবন্ধিত্ৰা পমুখঙ্গণাদিম্হি পরিচিতট্ঠানেযেৰ অনুবন্ধতি, এৰমিদম্পি রূপাৰচরাদিঅপরিচিতারম্মণং আরব্ভ পৰত্তন্তং নানুবন্ধতি. অপিচ কামতণ্হাযত্তকম্মজনিতত্তাপি এতং কামতণ্হারম্মণেসু পরিত্তধম্মেস্ৰেৰ পৰত্ততীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. হোন্তি চেত্থ –

‘‘জনকং তংসমানং ৰা, জৰনং অনুবন্ধতি;

ন তু অঞ্ঞং তদালম্বং, বালদারকলীলযা.

‘‘বীজস্সাভাৰতো নত্থি, ব্রহ্মানম্পি ইমস্স হি;

পটিসন্ধিমনো বীজং, কামাৰচরসঞ্ঞিতং.

‘‘ঠানে পরিচিতেযেৰ, তং ইদং বালকো ৰিয;

অনুযাতীতি নাঞ্ঞত্থ, হোতি তণ্হাৰসেন ৰা’’তি.

ননু চ ‘‘কামাৰচরপটিসন্ধিবীজাভাৰতো’’তি ৰুত্তং, তথা চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনম্পি অভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ইন্দ্রিযপ্পৰত্তিআনুভাৰতো, দ্ৰারৰীথিভেদে চিত্তনিযমতো চ.

তদারম্মণনিযমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

জৰননিযমৰণ্ণনা

৩২. মন্দপ্পৰত্তিযন্তি মরণাসন্নকালে ৰত্থুদুব্বলতায মন্দীভূতৰেগত্তা মন্দং হুত্ৰা পৰত্তিযং. মরণকালাদীসূতি আদি-সদ্দেন মুচ্ছাকালং সঙ্গণ্হাতি.

৩৩. ভগৰতো…পে… ৰদন্তীতি ভগৰতো যমকপাটিহারিযকালাদীসু উদকক্খন্ধঅগ্গিক্খন্ধপ্পৰত্তনাদিঅত্থং ৰিসুং ৰিসুং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ঝানধম্মে ৰিসুং ৰিসুং আৰজ্জেন্তস্স আৰজ্জনৰসিতায মত্থকপ্পত্তিযা আৰজ্জনতপ্পরোৰ চিত্তাভিনীহারো হোতীতি যথাৰজ্জিতঝানঙ্গারম্মণানি চত্তারি, পঞ্চৰা পচ্চৰেক্খণজৰনচিত্তানি পৰত্তন্তীতি ৰদন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৭৮) অট্ঠকথাচরিযা. ‘‘ভগৰতো’’তি চ ইদং নিদস্সনমত্তং অঞ্ঞেসম্পি ধম্মসেনাপতিআদীনং এৰরূপে অচ্চাযিককালে অপরিপুণ্ণজৰনানং পৰত্তনতো. তথা চ ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘অযঞ্চ মত্থকপ্পত্তা ৰসিতা ভগৰতো যমকপাটিহারিযকালে অঞ্ঞেসং ৰা এৰরূপে কালে’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৭৮). ‘‘চত্তারি পঞ্চ ৰা’’তি চ পনেতং তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযৰসেন গহেতব্বন্তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন (ৰিসুদ্ধি. মহা. ১.৭৮) ৰুত্তং, তস্মা ভগৰতো চত্তারি, অঞ্ঞেসং পঞ্চপীতি যুত্তং ৰিয দিস্সতি.

৩৪. আদিকম্মিকস্সাতি আদিতো কতযোগকম্মস্স. পঠমং নিব্বত্তা অপ্পনা পঠমকপ্পনা. অভিঞ্ঞাজৰনানম্পি ‘‘পঠমকপ্পনাযা’’তি অধিকারো সিযাতি আহ ‘‘সব্বদাপী’’তি, পঠমুপ্পত্তিকালে, চিণ্ণৰসীকালে চ পঞ্চাভিঞ্ঞাজৰনানি একৰারমেৰ জৰন্তীত্যত্থো.

৩৫. মগ্গাযেৰ উপ্পজ্জনতো মগ্গুপ্পাদা. যথারহন্তি পঞ্চমং ৰা চতুত্থং ৰা উপ্পন্নমগ্গানুরূপং. সত্তজৰনপরমত্তা হি একাৰজ্জনৰীথিযা চতুত্থং উপ্পন্নমগ্গতো পরং তীতি ফলচিত্তানি, পঞ্চমং উপ্পন্নমগ্গতো পরং দ্ৰে ৰা হোন্তি.

৩৬. নিরোধসমাপত্তিকালেতি নিরোধস্স পুব্বভাগে. চতুত্থারুপ্পজৰনন্তি কুসলকিরিযানং অঞ্ঞতরং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজৰনং. অনাগামিখীণাসৰাযেৰ নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, ন সোতাপন্নসকদামিনোতি ৰুত্তং ‘‘অনাগামিফলং ৰা অরহত্তফলং ৰা’’তি. ৰিভত্তিৰিপল্লাসো চেত্থ দট্ঠব্বো ‘‘অনাগামিফলে ৰা অরহত্তফলে ৰা’’তি. তেনাহ ‘‘নিরুদ্ধে’’তি. যথারহন্তি তংতংপুগ্গলানুরূপং.

৩৮. সব্বত্থাপি সমাপত্তিৰীথিযন্তি সকলাযপি ঝানসমাপত্তিৰীথিযং, ফলসমাপত্তিৰীথিযঞ্চ.

৩৯. পরিত্তানি জৰনানি সত্তক্খত্তুং মতানি উক্কংসকোটিযা. মগ্গাভিঞ্ঞা পন সকিং একৰারমেৰ মতা. অৰসেসানি অভিঞ্ঞামগ্গৰজ্জিতানি মহগ্গতলোকুত্তরজৰনানি বহূনিপি লব্ভন্তি সমাপত্তিৰীথিযং অহোরত্তম্পি পৰত্তনতো. অপি-সদ্দেন লোকিযজ্ঝানানি পঠমকপ্পনাযং, অন্তিমফলদ্ৰযঞ্চ নিরোধানন্তরং একৰারং, ফলচিত্তানি মগ্গানন্তরং দ্ৰত্তিক্খত্তুম্পীতি সম্পিণ্ডেতি.

জৰননিযমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলভেদৰণ্ণনা

৪০. ইদানি দুহেতুকাহেতুকাপাযিকাহেতুকতিহেতুকৰসেন চতুব্বিধানং পুথুজ্জনানং, মগ্গট্ঠফলট্ঠৰসেন অট্ঠৰিধানং অরিযানন্তি দ্ৰাদসন্নং পুগ্গলানং উপ্পজ্জনকৰীথিচিত্তপরিচ্ছেদদস্সনত্থং পঠমং তাৰ তেসং ৰজ্জিতব্বচিত্তানি দস্সেতুমাহ ‘‘দুহেতুকানমহেতুকানঞ্চা’’ত্যাদি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণসহগতালোভাদোসৰসেন দ্ৰে হেতূ ইমেসন্তি দ্ৰিহেতুকা. তাদিসানং হেতূনং অভাৰতো অহেতুকা. ম-কারো পদসন্ধিকরো. অপ্পনাজৰনানি ন লব্ভন্তি ৰিপাকাৰরণসব্ভাৰতো. দ্ৰিহেতুকাহেতুকপটিসন্ধি হি ‘‘ৰিপাকাৰরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অপ্পনাজৰনাভাৰতোযেৰ অরহত্তং নত্থীতি কিরিযজৰনানি ন লব্ভন্তি.

৪১. ‘‘সহেতুকং (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পাঠতো অহেতুকানম্পি নানাকম্মেন দ্ৰিহেতুকতদারম্মণং সম্ভৰতি, দ্ৰিহেতুকানং ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. মূলসন্ধিযা পন জল়ভাৰতো উভিন্নম্পি নত্থি তিহেতুকতদারম্মণন্তি আহ ‘‘তথা ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকানি চা’’তি. আচরিযজোতিপালত্থেরেন পন ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গ’’ন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা অহেতুকানম্পি তিহেতুকতদারম্মণং ৰত্ৰা ইধ ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকাভাৰৰচনস্স পরিহাসৰসেন ‘‘সো এৰ পুচ্ছিতব্বো, যো তস্স কত্তা’’তি ৰুত্তং, তং পন পরিহাসৰসেন ৰুত্তম্পি আচরিযং পুচ্ছিত্ৰাৰ ৰিজাননত্থং ৰুত্তৰচনং ৰিয ঠিতং. তথা হি আচরিযেনেৰেত্থ কারণং পরমত্থৰিনিচ্ছযে ৰুত্তং –

‘‘ঞাণপাকা ন ৰত্তন্তি, জল়ত্তা মূলসন্ধিযা’’তি; (পরম. ৰি. ২৭১);

অপরে পন ‘‘যথা অহেতুকানং সহেতুকতদারম্মণং হোতি, এৰং দ্ৰিহেতুকানং তিহেতুকতদারম্মণম্পী’’তি ৰণ্ণেন্তি, তেসং মতানুরোধেন চ ইধাপি ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকপটিক্খেপো অহেতুকেযেৰ সন্ধাযাতি ৰদন্তি. তত্থ পন পমাণপাঠাভাৰতো আচরিযেন উভিন্নম্পি সাধারণৰসেন ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকাভাৰে কারণং ৰত্ৰা সমকমেৰ চিত্তপরিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা তেসং ৰচনং ৰীমংসিত্ৰা সম্পটিচ্ছিতব্বং. অহেতুকাপেক্খায চেত্থ ‘‘সুগতিয’’ন্তি ৰচনং, তং পন অত্থতো অনুঞ্ঞাতদ্ৰিহেতুকৰিপাকানং তত্থেৰ সম্ভৰদস্সনপরং. তেনাহ ‘‘দুগ্গতিযং পনা’’ত্যাদি.

৪৩. তিহেতুকেসূতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণসহগতালোভাদোসামোহৰসেন তিহেতুকেসু পুথুজ্জাদীসূ নৰৰিধপুগ্গলেসু.

৪৫. দিট্ঠী…পে… সেক্খানন্তি সিক্খায অপরিপূরকারিতায সিক্খনসীলতায ‘‘সেক্খা’’তি লদ্ধনামানং সোতাপন্নসকদাগামীনং পুগ্গলানং পঠমমগ্গেনেৰ সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং পহীনত্তা তংসহগতজৰনানি চেৰ চ-সদ্দেন আকড্ঢিতানি খীণাসৰাৰেণিকানি কিরিযজৰনানি চ ন লব্ভন্তি.

৪৬. পটিঘজৰনানি চাতি দোমনস্সজৰনানি চেৰ দিট্ঠিসম্পযুত্তৰিচিকিচ্ছাসহগতকিরিযজৰনানি চ.

৪৭. লোকুত্তর…পে… সমুপ্পজ্জন্তীতি চতুন্নং মগ্গানং একচিত্তক্খণিকভাৰেন পুগ্গলন্তরেসু অসম্ভৰতো, হেট্ঠিমহেট্ঠিমানঞ্চ উপরূপরিসমাপত্তিযা অনধিগতত্তা, উপরূপরিপুগ্গলানঞ্চ অসমুগ্ঘাটিতকম্মকিলেসনিরোধেন পুথুজ্জনেহি ৰিয সোতাপন্নানং সোতাপন্নাদীহি পুগ্গলন্তরভাৰূপগমনেন পটিপ্পস্সদ্ধত্তা চ অট্ঠপি লোকুত্তরজৰনানি যথাসকং মগ্গফলট্ঠানং অরিযানমেৰ সমুপ্পজ্জন্তি.

৪৮. ইদানি তেসং তেসং পুগ্গলানং যথাপটিক্খিত্তজৰনানি ৰজ্জেত্ৰা পারিসেসতো লব্ভমানজৰনানি সম্পিণ্ডেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অসেক্খান’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. তিৰিধসিক্খায পরিপূরকারিভাৰতো অসেক্খানং খীণাসৰানং তেত্তিংসৰিধকুসলাকুসলস্স, হেট্ঠিমফলত্তযস্স, ৰীথিমুত্তানঞ্চ নৰমহগ্গতৰিপাকানং ৰসেন পঞ্চচত্তালীসৰজ্জিতানি সেসানি তেৰীসতিকআমাৰচরৰিপাকৰীসতিকিরিযঅরহত্তফলৰসেন চতুচত্তালীস ৰীথিচিত্তানি সম্ভৰা যথালাভং কামভৰে ঠিতানং ৰসেন উদ্দিসে.

সেক্খানং অট্ঠারসকিরিযজৰনদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসহগতপঞ্চকঅগ্গফলমহগ্গতৰিপাকৰসেন তেত্তিংস ৰজ্জেত্ৰা তেৰীসতিকামাৰচরৰিপাকআৰজ্জনদ্ৰযএকৰীসতিকুসলসত্তাকুসলহেট্ঠিমফলত্তযৰসেন ছপ্পঞ্ঞাস ৰীথিচিত্তানি যথাসম্ভৰং উদ্দিসে অৰিসেসতো. ৰিসেসতো পন সোতাপন্নসকদাগামীনং একপঞ্ঞাস, অনাগামীনং একূনপঞ্ঞাস, অৰসেসানং চতুন্নং পুথুজ্জনানং অট্ঠারসকিরিযজৰনসব্বলোকুত্তরমহগ্গতৰিপাকৰসেন পঞ্চতিংস ৰজ্জেত্ৰা অৰসেসানি কামাৰচরৰিপাকআৰজ্জনদ্ৰযলোকিযকুসলাকুসলৰসেন চতুপঞ্ঞাস ৰীথিচিত্তানি যথাসম্ভৰতো উদ্দিসে অৰিসেসতো. ৰিসেসতো পন তিহেতুকানং চতুপঞ্ঞাসেৰ লব্ভন্তি, দ্ৰিহেতুকাহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকঅপ্পনাজৰনৰজ্জিতানি একচত্তালীস, আপাযিকানং তানেৰ দ্ৰিহেতুকৰিপাকৰজ্জিতানি সত্ততিংস ৰীথিচিত্তানীতি দট্ঠব্বং.

পুগ্গলানং ৰসেন চিত্তপ্পৰত্তিভেদো পুগ্গলভেদো.

পুগ্গলভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভূমিৰিভাগৰণ্ণনা

৪৯. সব্বানিপি ৰীথিচিত্তানি উপলব্ভন্তি ছন্নং দ্ৰারানং, সব্বেসঞ্চ পুগ্গলানং তত্থ সম্ভৰতো. যথারহন্তি তংতংভৰানুরূপং, তংতংপুগ্গলানুরূপঞ্চ.

৫২. ত্যাদিনা ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনম্পি পটিক্খেপো হেস্সতীতি রূপাৰচরভূমিযং পটিঘজৰনতদারম্মণানেৰ পটিক্খিত্তানি. সব্বত্থাপীতি কামভৰে, রূপভৰে, অরূপভৰে চ.

৫৪. কামভৰে যথারহং ৰীথিমুত্তৰজ্জানি অসীতি ৰীথিচিত্তানি, রূপভৰে পটিঘদ্ৰযঅট্ঠতদারম্মণঘানাদিৰিঞ্ঞাণছক্কৰীথিমুত্তকৰসেন পঞ্চৰীসতি ৰজ্জেত্ৰা সেসানি আৰজ্জনদ্ৰযনৰঅহেতুকৰিপাকতেপঞ্ঞাসজৰনৰসেন চতুসট্ঠি, অরূপে ভৰে তেৰীসতিকামাৰচরৰিপাকপঠমমগ্গপঞ্চদসরূপাৰচরপটিঘদ্ৰযআরুপ্পৰিপাককিরিযমনোধাতুহসনৰসেন সত্তচত্তালীস ৰজ্জেত্ৰা সেসানি ছব্বীসতি পরিত্তজৰনঅট্ঠআরুপ্পজৰনসত্তলোকুত্তরজৰনমনোদ্ৰারাৰজ্জনৰসেন দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি লব্ভরে উপলব্ভন্তি.

কেচি পন ‘‘রূপভৰে অনিট্ঠারম্মণাভাৰতো ইধাগতানংযেৰ ব্রহ্মানং অকুসলৰিপাকসম্ভৰোতি তানি পরিহাপেত্ৰা পঞ্চপরিত্তৰিপাকেহি সদ্ধিং রূপভৰে সট্ঠিযেৰ ৰীথিচিত্তানী’’তি ৰদন্তি. ইধ পন তত্থ ঠত্ৰাপি ইমং লোকং পস্সন্তানং অনিট্ঠারম্মণস্স অসম্ভৰো ন সক্কা ৰত্তুন্তি তেহি সদ্ধিংযেৰ তত্থ চতুসট্ঠি ৰুত্তানি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ধম্মানুসারণিযং ‘‘যদা ব্রহ্মানো কামাৰচরং অনিট্ঠারম্মণং আলম্বন্তি, তদা তং সুগতিযম্পি অকুসলৰিপাকচক্খুসোতৰিঞ্ঞাণমনোধাতুসন্তীরণানং উপ্পত্তি সম্ভৰতী’’তি.

ভূমিৰসেন ৰিভাগো ভূমিৰিভাগো.

ভূমিৰিভাগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৫. যথাসম্ভৰন্তি তংতংদ্ৰারেসু, তংতংভৰেসু ৰা সম্ভৰানুরূপতো. যাৰতাযুকন্তি পটিসন্ধিতো পরং ভৰনিকন্তিৰসেন পৰত্তমনোদ্ৰারিকচিত্তৰীথিতো পট্ঠায চুতিচিত্তাৰসানং, ততো পুব্বে পৰত্তভৰঙ্গাৰসানং ৰা অব্বোচ্ছিন্না অসতি নিরোধসমাপত্তিযন্তি অধিপ্পাযো.

ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায

ৰীথিপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.