৪. ৰীথিপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

১. ইচ্চেৰং যথাৰুত্তনযেন চিত্তুপ্পাদানং চতুন্নং খন্ধানং উত্তরং ৰেদনাসঙ্গহাদিৰিভাগতো উত্তমং পভেদসঙ্গহং কত্ৰা পুন কামাৰচরাদীনং তিণ্ণং ভূমীনং, দ্ৰিহেতুকাদিপুগ্গলানঞ্চ ভেদেন লক্খিতং ‘‘ইদং এত্তকেহি পরং, ইমস্স অনন্তরং এত্তকানি চিত্তানী’’তি এৰং পুব্বাপরচিত্তেহি নিযামিতং পটিসন্ধিপৰত্তীসু চিত্তুপ্পাদানং পৰত্তিসঙ্গহং নাম তন্নামকং সঙ্গহং যথাসম্ভৰতো সমাসেন পৰক্খামীতি যোজনা.

২. ৰত্থুদ্ৰারারম্মণসঙ্গহা হেট্ঠা কথিতাপি পরিপুণ্ণং কত্ৰা পৰত্তিসঙ্গহং দস্সেতুং পুন নিক্খিত্তা.

৩. ৰিসযানং দ্ৰারেসু, ৰিসযেসু চ চিত্তানং পৰত্তি ৰিসযপ্পৰত্তি.

৪. তত্থাতি তেসু ছসু ছক্কেসু.

ৰীথিছক্কৰণ্ণনা

৬. ‘‘চক্খুদ্ৰারে পৰত্তা ৰীথি চিত্তপরম্পরা চক্খুদ্ৰারৰীথী’’ত্যাদিনা দ্ৰারৰসেন, ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্বন্ধিনী ৰীথি তেন সহ একারম্মণএকদ্ৰারিকতায সহচরণভাৰতো চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথী’’ত্যাদিনা ৰিঞ্ঞাণৰসেন ৰা ৰীথীনং নাম যোজনা কাতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘চক্খুদ্ৰারৰীথী’’ত্যাদি ৰুত্তং.

ৰীথিছক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰীথিভেদৰণ্ণনা

৭. ‘‘অতিমহন্ত’’ন্ত্যাদীসু একচিত্তক্খণাতীতং হুত্ৰা আপাথাগতং সোল়সচিত্তক্খণাযুকং অতিমহন্তং নাম. দ্ৰিতিচিত্তক্খণাতীতং হুত্ৰা পন্নরসচুদ্দসচিত্তক্খণাযুকং মহন্তং নাম. চতুচিত্তক্খণতো পট্ঠায যাৰ নৰচিত্তক্খণাতীতং হুত্ৰা তেরসচিত্তক্খণতো পট্ঠায যাৰ অট্ঠচিত্তক্খণাযুতং পরিত্তং নাম. দসচিত্তক্খণতো পট্ঠায যাৰ পন্নরসচিত্তক্খণাতীতং হুত্ৰা সত্তচিত্তক্খণতো পট্ঠায যাৰ দ্ৰিচিত্তক্খণাযুকং অতিপরিত্তং নাম. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰক্খতি ‘‘একচিত্তক্খণাতীতানী’’ত্যাদি. ৰিভূতং পাকটং. অৰিভূতং অপাকটং.

ৰীথিভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চদ্ৰারৰীথিৰণ্ণনা

৮. কথন্তি কেন পকারেন অতিমহন্তাদিৰসেন ৰিসযৰৰত্থানন্তি পুচ্ছিত্ৰা চিত্তক্খণৰসেন তং পকাসেতুং ‘‘উপ্পাদঠিতী’’ত্যাদি আরদ্ধং. উপ্পজ্জনং উপ্পাদো, অত্তপটিলাভো. ভঞ্জনং ভঙ্গো, সরূপৰিনাসো. উভিন্নং ৰেমজ্ঝে ভঙ্গাভিমুখপ্পৰত্তি ঠিতি নাম. কেচি পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং পটিসেধেন্তি. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – চিত্তযমকে (ৰিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা; যম. ২.চিত্তযমক.৮১, ১০২) ‘‘উপ্পন্নং উপ্পজ্জমান’’ন্তি এৰমাদিপদানং ৰিভঙ্গে ‘‘ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জমানং, উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নঞ্চেৰ উপ্পজ্জমানঞ্চা’’ত্যাদিনা (যম. ২.চিত্তযমক.৮১, ১০২) ভঙ্গুপ্পাদাৰ কথিতা, ন ঠিতিক্খণো. যদি চ চিত্তস্স ঠিতিক্খণোপি অত্থি, ‘‘ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চা’’তি ৰত্তব্বং সিযা. অথ মতং ‘‘উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি (অ. নি. ৩.৪৭) সুত্তন্তপাঠতো ঠিতিক্খণো অত্থী’’তি, তত্থপি একস্মিং ধম্মে অঞ্ঞথত্তস্স অনুপ্পজ্জনতো, পঞ্ঞাণৰচনতো চ পবন্ধঠিতিযেৰ অধিপ্পেতা, ন চ খণঠিতি, ন চ অভিধম্মে লব্ভমানস্স অৰচনে কারণং অত্থি, তস্মা যথাধম্মসাসনে অৰচনম্পি অভাৰমেৰ দীপেতীতি. তত্থ ৰুচ্চতে যথেৰ হি একধম্মাধারভাৰেপি উপ্পাদভঙ্গানং অঞ্ঞো উপ্পাদক্খণো, অঞ্ঞো ভঙ্গক্খণোতি উপ্পাদাৰত্থায ভিন্না ভঙ্গাৰত্থা ইচ্ছিতা. ইতরথা হি ‘‘অঞ্ঞোযেৰ ধম্মো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো নিরুজ্ঝতী’’তি আপজ্জেয্য, এৰমেৰ উপ্পাদভঙ্গাৰত্থাহি ভিন্না ভঙ্গাভিমুখাৰত্থাপি ইচ্ছিতব্বা, সা ঠিতি নাম. পাল়িযং পন ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরোধতো নযদস্সনৰসেন সা ন ৰুত্তা. অভিধম্মদেসনাপি হি কদাচি ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্ততি, যথা রূপস্স উপ্পাদো উপচযো সন্ততীতি দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দেসিতো, সুত্তে চ ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. কতমানি তীণি? উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি এৰং সঙ্খতধম্মস্সেৰ লক্খণদস্সনত্থং উপ্পাদাদীনং ৰুত্তত্তা ন সক্কা পবন্ধস্স পঞ্ঞত্তিসভাৰস্স অসঙ্খতস্স ঠিতি তত্থ ৰুত্তাতি ৰিঞ্ঞাতুং. উপসগ্গস্স চ ধাত্ৰত্থেযেৰ পৰত্তনতো ‘‘পঞ্ঞাযতী’’তি এতস্স ৰিঞ্ঞাযতীতি অত্থো. তস্মা ন এত্তাৰতা চিত্তস্স ঠিতিক্খণো পটিবাহিতুং যুত্তোতি সুৰুত্তমেতং ‘‘উপ্পাদঠিতিভঙ্গৰসেনা’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং অট্ঠকথাযম্পি ‘‘একেকস্স উপ্পাদঠিতিভঙ্গৰসেন তযো তযো খণা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা).

৯. অরূপং লহুপরিণামং, রূপং গরুপরিণামং গাহকগাহেতব্বভাৰস্স তংতংখণৰসেন উপ্পজ্জনতোতি আহ ‘‘তানী’’ত্যাদি. তানীতি তাদিসানি. সত্তরসন্নং চিত্তানং খণানি ৰিয খণানি সত্তরসচিত্তক্খণানি, তানি চিত্তক্খণানি সত্তরসাতি ৰা সম্বন্ধো. ৰিসুং ৰিসুং পন একপঞ্ঞাস চিত্তক্খণানি হোন্তি. রূপধম্মানন্তি ৰিঞ্ঞত্তিলক্খণরূপৰজ্জানং রূপধম্মানং. ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযঞ্হি একচিত্তক্খণাযুকং. তথা হি তং চিত্তানুপরিৰত্তিধম্মেসু ৰুত্তং. লক্খণরূপেসু চ জাতি চেৰ অনিচ্চতা চ চিত্তস্স উপ্পাদভঙ্গক্খণেহি সমানাযুকা, জরতা পন একূনপঞ্ঞাসচিত্তক্খণাযুকা. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰদন্তি –

‘‘তং সত্তরসচিত্তাযু, ৰিনা ৰিঞ্ঞত্তিলক্খণ’’ন্তি (স. স. ৬০);

কেচি (ৰিভ. মূলটী. ২০) পন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদট্ঠকথাযং ‘এত্তাৰতা একাদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, অথাৰসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬২৩; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৰচনতো সোল়সচিত্তক্খণানি রূপধম্মানমাযূ. উপ্পজ্জমানমেৰ হি রূপং ভৰঙ্গচলনস্স পচ্চযো হোতী’’তি ৰদন্তি, তযিদমসারং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নং কম্মজরূপং ততো পট্ঠায সত্তরসমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি, পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠারসমস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝতী’’ত্যাদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) অট্ঠকথাযমেৰ সত্তরসচিত্তক্খণস্স আগতত্তা. যত্থ পন সোল়সচিত্তক্খণানেৰ পঞ্ঞাযন্তি, তত্থ চিত্তপ্পৰত্তিযা পচ্চযভাৰযোগ্যক্খণৰসেন নযো নীতো. হেট্ঠিমকোটিযা হি একচিত্তক্খণম্পি অতিক্কন্তস্সেৰ রূপস্স আপাথাগমনসামত্থিযন্তি অলমতিৰিত্থারেন.

১০. একচিত্তস্স খণং ৰিয খণং একচিত্তক্খণং, তং অতীতং এতেসং, এতানি ৰা তং অতীতানীতি একচিত্তক্খণাতীতানি. আপাথমাগচ্ছন্তীতি রূপসদ্দারম্মণানি সকসকট্ঠানে ঠত্ৰাৰ গোচরভাৰং গচ্ছন্তীতি আভোগানুরূপং অনেককলাপগতানি আপাথং আগচ্ছন্তি, সেসানি পন ঘানাদিনিস্সযেসু অল্লীনানেৰ ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকারণানীতি একেককলাপগতানিপি. একেককলাপগতাপি হি পসাদা ৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰং গচ্ছন্তি, তে পন ভৰঙ্গচলনস্স অনন্তরপচ্চযভূতেন ভৰঙ্গেন সদ্ধিং উপ্পন্না. ‘‘আৰজ্জনেন সদ্ধিং উপ্পন্না’’তি অপরে.

দ্ৰিক্খত্তুং ভৰঙ্গে চলিতেতি ৰিসদিসৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰসঙ্খাতভৰঙ্গচলনৰসেন পুরিমগ্গহিতারম্মণস্মিংযেৰ দ্ৰিক্খত্তুং ভৰঙ্গে পৰত্তে. পঞ্চসু হি পসাদেসু যোগ্যদেসাৰত্থানৰসেন আরম্মণে ঘট্টিতে পসাদঘট্টনানুভাৰেন ভৰঙ্গসন্ততি ৰোচ্ছিজ্জমানা সহসা অনোচ্ছিজ্জিত্ৰা যথা ৰেগেন ধাৰন্তো ঠাতুকামোপি পুরিসো একদ্ৰিপদৰারে অতিক্কমিত্ৰাৰ তিট্ঠতি, এৰং দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৰাৰ ওচ্ছিজ্জতি. তত্থ পঠমচিত্তং ভৰঙ্গসন্ততিং চালেন্তং ৰিয উপ্পজ্জতীতি ভৰঙ্গচলনং, দুতিযং তস্স ওচ্ছিজ্জনাকারেন উপ্পজ্জনতো ভৰঙ্গুপচ্ছেদোতি ৰোহরন্তি. ইধ পন অৰিসেসেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰিক্খত্তুং ভৰঙ্গে চলিতে’’তি.

ননু চ রূপাদিনা পসাদে ঘট্টিতে তন্নিস্সিতস্সেৰ চলনং যুত্তং, কথং পন হদযৰত্থুনিস্সিতস্স ভৰঙ্গস্সাতি? সন্ততিৰসেন একাবদ্ধত্তা. যথা হি ভেরিযা একস্মিং তলে ঠিতসক্খরায মক্খিকায নিসিন্নায অপরস্মিং তলে দণ্ডাদিনা পহটে অনুক্কমেন ভেরিচম্মৰরত্তাদীনং চলনেন সক্খরায চলিতায মক্খিকায উপ্পতিত্ৰা গমনং হোতি, এৰমেৰ রূপাদিনা পসাদে ঘট্টিতে তন্নিস্সযেসু মহাভূতেসু চলিতেসু অনুক্কমেন তংসম্বন্ধানং সেসরূপানম্পি চলনেন হদযৰত্থুম্হি চলিতে তন্নিস্সিতস্স ভৰঙ্গস্স চলনাকারেন পৰত্তি হোতি. ৰুত্তঞ্চ –

‘‘ঘট্টিতে অঞ্ঞৰত্থুম্হি, অঞ্ঞনিস্সিতকম্পনং;

একাবদ্ধেন হোতীতি, সক্খরোপমযা ৰদে’’তি. (স. স. ১৭৬);

ভৰঙ্গসোতন্তি ভৰঙ্গপ্পৰাহং. আৰজ্জন্তন্তি ‘‘কিং নামেত’’ন্তি ৰদন্তং ৰিয আভোগং কুরুমানং. পস্সন্তন্তি পচ্চক্খতো পেক্খন্তং. ননু চ ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা’’তি (দী. নি. ১.২১৩; অ. নি. ৩.৬২; ৰিভ. ৫১৭) ৰচনতো চক্খুন্দ্রিযমেৰ দস্সনকিচ্চং সাদেতি, ন ৰিঞ্ঞাণন্তি? নযিদমেৰং, রূপস্স অন্ধভাৰেন রূপদস্সনে অসমত্থভাৰতো. যদি চ তং রূপং পস্সতি, তথা সতি অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনোপি রূপদস্সনপ্পসঙ্গো সিযা. যদি এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স তং কিচ্চং সাধেতি, ৰিঞ্ঞাণস্স অপ্পটিবন্ধত্তা অন্তরিতরূপস্সপি দস্সনং সিযা. হোতু অন্তরিতস্সপি দস্সনং, যস্স ফলিকাদিতিরোহিতস্স আলোকপটিবন্ধো নত্থি, যস্স পন কুট্টাদিঅন্তরিতস্স অলোকপটিবন্ধো অত্থি. তত্থ পচ্চযাভাৰতো ৰিঞ্ঞাণং নুপ্পজ্জতীতি ন তস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণেন গহণং হোতি. ‘‘চক্খুনা’’তি পনেত্থ তেন দ্ৰারেন করণভূতেনাতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা নিস্সিতকিরিযা নিস্সযপ্পটিবদ্ধা ৰুত্তা যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তি.

সম্পটিচ্ছন্তন্তি তমেৰ রূপং পটিগ্গণ্হন্তং ৰিয. সন্তীরযমানন্তি তমেৰ রূপং ৰীমংসন্তং ৰিয. ৰৰত্থপেন্তন্তি তমেৰ রূপং সুট্ঠু সল্লক্খেন্তং ৰিয. যোনিসোমনসিকারাদিৰসেন লদ্ধো পচ্চযো এতেনাতি লদ্ধপচ্চযং. যং কিঞ্চি জৰনন্তি সম্বন্ধো. মুচ্ছামরণাসন্নকালেসু চ ছপ্পঞ্চপি জৰনানি পৰত্তন্তীতি আহ ‘‘যেভুয্যেনা’’তি. জৰনানুবন্ধানীতি পটিসোতগামিনাৰং নদীসোতো ৰিয কিঞ্চি কালং জৰনং অনুগতানি. তস্স জৰনস্স আরম্মণং আরম্মণমেতেসন্তি তদারম্মণানি ‘‘ব্রহ্মস্সরো’’ত্যাদীসু ৰিয মজ্ঝেপদলোপৰসেন, তদারম্মণানি চ তানি পাকানি চাতি তদারম্মণপাকানি. যথারহন্তি আরম্মণজৰনসত্তানুরূপং. তথা পৰত্তিং পন সযমেৰ পকাসযিস্সতি, ভৰঙ্গপাতোতি ৰীথিচিত্তৰসেন অপ্পৰত্তিত্ৰা চিত্তস্স ভৰঙ্গপাতো ৰিয, ভৰঙ্গৰসেন উপ্পত্তীতি ৰুত্তং হোতি. এত্থ চ ৰীথিচিত্তপ্পৰত্তিযা সুখগ্গহণত্থং অম্বোপমাদিকং আহরন্তি, তত্রিদং অম্বোপমামত্তং (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথা) – একো কির পুরিসো ফলিতম্বরুক্খমূলে সসীসং পারুপিত্ৰা নিদ্দাযন্তো আসন্নে পতিতস্স একস্স অম্বফলস্স সদ্দেন পবুজ্ঝিত্ৰা সীসতো ৰত্থং অপনেত্ৰা চক্খুং উম্মীলেত্ৰা দিস্ৰা চ তং গহেত্ৰা মদ্দিত্ৰা উপসিঙ্ঘিত্ৰা পক্কভাৰং ঞত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা মুখগতং সহ সেম্হেন অজ্ঝোহরিত্ৰা পুন তত্থেৰ নিদ্দাযতি. তত্থ পুরিসস্স নিদ্দাযনকালো ৰিয ভৰঙ্গকালো, ফলস্স পতিতকালো ৰিয আরম্মণস্স পসাদঘট্টনকালো, তস্স সদ্দেন পবুদ্ধকালো ৰিয আৰজ্জনকালো, উম্মীলেত্ৰা ওলোকিতকালো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিকালো, গহিতকালো ৰিয সম্পটিচ্ছনকালো, মদ্দনকালো ৰিয সন্তীরণকালো, উপসিঙ্ঘনকালো ৰিয ৰোট্ঠব্বনকালো, পরিভোগকালো ৰিয জৰনকালো, মুখগতং সহ সেম্হেন অজ্ঝোহরণকালো ৰিয তদারম্মণকালো, পুন নিদ্দাযনকালো ৰিয পুন ভৰঙ্গকালো.

ইমায চ উপমায কিং দীপিতং হোতি? আরম্মণস্স পসাদঘট্টনমেৰ কিচ্চং, আৰজ্জনস্স ৰিসযাভুজনমেৰ, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স দস্সনমত্তমেৰ, সম্পটিচ্ছনাদীনঞ্চ পটিগ্গণ্হনাদিমত্তমেৰ, জৰনস্সেৰ পন আরম্মণরসানুভৰনং, তদারম্মণস্স চ তেন অনুভূতস্সেৰ অনুভৰনন্তি এৰং কিচ্চৰসেন ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণতা দীপিতা হোতি. এৰং পৰত্তমানং পন চিত্তং ‘‘আৰজ্জনং নাম হুত্ৰা ভৰঙ্গানন্তরং হোতি, ত্ৰং দস্সনাদীসু অঞ্ঞতরং হুত্ৰা আৰজ্জনানন্তর’’ন্ত্যাদিনা নিযুঞ্জকে কারকে অসতিপি উতুবীজনিযামাদি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথা) ৰিয চিত্তনিযামৰসেনেৰ পৰত্ততীতি ৰেদিতব্বং.

১১. এত্তাৰতা সত্তরস চিত্তক্খণানি পরিপূরেন্তীতি সম্বন্ধো.

১২. অপ্পহোন্তাতীতকন্তি অপ্পহোন্তং হুত্ৰা অতীতং. নত্থি তদারম্মণুপ্পাদোতি চুদ্দসচিত্তক্খণাযুকে তাৰ আরম্মণস্স নিরুদ্ধত্তাৰ তদারম্মণং নুপ্পজ্জতি. ন হি একৰীথিযং কেসুচি পচ্চুপ্পন্নারম্মণেসু কানিচি অতীতারম্মণানি হোন্তি. পন্নরসচিত্তক্খণাযুকেসুপি জৰনুপ্পত্তিতো পরং একমেৰ চিত্তক্খণং অৰসিট্ঠন্তি দ্ৰিক্খত্তুং তদারম্মণুপ্পত্তিযা অপ্পহোনকভাৰতো নত্থি দুতিযতদারম্মণস্স উপ্পত্তীতি পঠমম্পি নুপ্পজ্জতি. দ্ৰিক্খত্তুমেৰ হি তদারম্মণুপ্পত্তি পাল়িযং নিযমিতা চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযং সব্বৰারেসু ‘‘তদারম্মণানি দ্ৰে’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) দ্ৰিন্নমেৰ চিত্তৰারানং আগতত্তা. যং পন পরমত্থৰিনিচ্ছযে ৰুত্তং –

‘‘সকিং দ্ৰে ৰা তদালম্বং, সকিমাৰজ্জনাদযো’’তি (পরম. ৰি. ১১৬), তং মজ্ঝিমভাণকমতানুসারেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যস্মা পন মজ্ঝিমভাণকানং ৰাদো হেট্ঠা ৰুত্তপাল়িযা অসংসন্দনতো সম্মোহৰিনোদনীযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) পটিক্খিত্তোৰ, তস্মা আচরিযেনপি অত্তনা অনধিপ্পেতত্তাযেৰ ইধ চেৰ নামরূপপরিচ্ছেদে চ সকিং তদারম্মণুপ্পত্তি ন ৰুত্তা.

১৩. ৰোট্ঠব্বনুপ্পাদতো পরং ছচিত্তক্খণাৰসিট্ঠাযুকম্পি আরম্মণং অপ্পাযুকভাৰেন পরিদুব্বলত্তা জৰনুপ্পত্তিযা পচ্চযো ন হোতি. জৰনঞ্হি উপ্পজ্জমানং নিযমেন সত্তচিত্তক্খণাযুকেযেৰ উপ্পজ্জতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘জৰনম্পি অনুপ্পজ্জিত্ৰা’’তি. হেতুম্হি চাযং ত্ৰাপচ্চযো, জৰনস্সপি অনুপ্পত্তিযাতি অত্থো. ইতরথা হি অপরকালকিরিযায সমানকত্তুকতা ন লব্ভতীতি. দ্ৰত্তিক্খত্তুন্তি দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খত্তুং ৰা. কেচি পন ‘‘তিক্খত্তু’ন্তি ইদং ৰচনসিলিট্ঠতামত্তপ্পযোজন’’ন্তি ৰদন্তি, তং পন তেসং অভিনিৰেসমত্তং. ন হি ‘‘দ্ৰিক্খত্তুং ৰোট্ঠব্বনমেৰ পরিৰত্ততী’’তি ৰুত্তেপি ৰচনস্স অসিলিট্ঠভাৰো অত্থি, ন চ তিক্খত্তুং পৰত্তিযা বাধকং কিঞ্চি ৰচনং অট্ঠকথাদীসু অত্থি. এৰঞ্চ কত্ৰা তত্থ তত্থ সীহল়সংৰণ্ণনাকারাপি ‘‘দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খত্তুং ৰা’’ইচ্চেৰ ৰণ্ণেন্তি. ৰোট্ঠব্বনমেৰ পরিৰত্ততীতি ৰোট্ঠব্বনমেৰ পুনপ্পুনং উপ্পজ্জতি. তং পন অপ্পত্ৰা অন্তরা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু ঠত্ৰা চিত্তপ্পৰত্তিযা নিৰত্তনং নত্থি.

আনন্দাচরিযো পনেত্থ (ধ. স. মূলটী. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথাৰণ্ণনা) ‘‘আৰজ্জনা কুসলাকুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) আৰজ্জনায কুসলাকুসলানং অনন্তরপচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা ৰোট্ঠব্বনাৰজ্জনানঞ্চ অত্থন্তরাভাৰতো সতি উপ্পত্তিযং ৰোট্ঠব্বনং কামাৰচরকুসলাকুসলকিরিযজৰনানং একন্ততো অনন্তরপচ্চযভাৰেনেৰ পৰত্তেয্য, নো অঞ্ঞথাতি মুচ্ছাকালাদীসু মন্দীভূতৰেগতায জৰনপারিপূরিযা পরিত্তারম্মণং নিযমিতব্বং, ন ৰোট্ঠব্বনস্স দ্ৰত্তিক্খত্তুং পৰত্তিযাতি দীপেতি. কিঞ্চাপি এৰং দীপেতি, তিহেতুকৰিপাকানি পন অনন্তরপচ্চযভাৰেন ৰুত্তানেৰ. খীণাসৰানং চুতিৰসেন পৰত্তানি ন কস্সচি অনন্তরপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তীতি তানি ৰিয ৰোট্ঠব্বনম্পি পচ্চযৰেকল্লতো কুসলাকুসলাদীনং অনন্তরপচ্চযো ন হোতীতি ন ন সক্কা ৰত্তুং, তস্মা অট্ঠকথাসু আগতনযেনেৰেত্থ পরিত্তারম্মণং নিযমিতন্তি.

১৪. নত্থি ৰীথিচিত্তুপ্পাদো উপরিমকোটিযা সত্তচিত্তক্খণাযুকস্সপি দ্ৰত্তিক্খত্তুং ৰোট্ঠব্বনুপ্পত্তিযা অপ্পহোনকভাৰতো ৰীথিচিত্তানং উপ্পাদো নত্থি, ভৰঙ্গপাতোৰ হোতীতি অধিপ্পাযো. ভৰঙ্গচলনমেৰাতি অৰধারণফলং দস্সেতুং ‘‘নত্থি ৰীথিচিত্তুপ্পাদো’’তি ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘নত্থি ভৰঙ্গুপচ্ছেদো’’তি অৰধারণফলং দস্সেন্তি, তং পন ৰীথিচিত্তুপ্পাদাভাৰৰচনেনেৰ সিদ্ধং. সতি হি ৰীথিচিত্তুপ্পাদে ভৰঙ্গং উপচ্ছিজ্জতি. ভৰঙ্গুপচ্ছেদনামেন পন হেট্ঠাপি ৰিসুং অৰুত্তত্তা ইধ অৰিসেসেন ৰুত্তং.

১৫. সব্বসো ৰীথিচিত্তুপ্পত্তিযা অভাৰতো পচ্ছিমৰারোৰিধমোঘৰারৰসেন ৰুত্তো, অঞ্ঞত্থ (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথা) পন দুতিযততিযৰারাপি তদারম্মণজৰনেহি সুঞ্ঞত্তা ‘‘মোঘৰারা’’তি ৰুত্তা. আরম্মণভূতাতি ৰিসযভূতা, পচ্চযভূতা চ. পচ্চযোপি হি ‘‘আরম্মণ’’ন্তি ৰুচ্চতি ‘‘ন লচ্ছতি মারো ওতারং, ন লচ্ছতি মারো আরম্মণ’’ন্ত্যাদীসু (দী. নি. ৩.৮০) ৰিয. তেনেৰেত্থ মোঘৰারস্সপি আরম্মণভূতা ৰিসযপ্পৰত্তীতি সিদ্ধং. অতিপরিত্তারম্মণঞ্হি মোঘৰারপঞ্ঞাপনস্স পচ্চযো হোতি. ইতরথা হি ভৰঙ্গচলনস্স সকসকগোচরেযেৰ পৰত্তনতো পচ্ছিমৰারস্স অতিপরিত্তারম্মণে পৰত্তি নত্থীতি ‘‘চতুন্নং ৰারানং আরম্মণভূতা’’তি ৰচনং দুরুপপাদনং সিযাতি.

১৬. পঞ্চদ্ৰারে যথারহং তংতংদ্ৰারানুরূপং, তংতংপচ্চযানুরূপং, তংতংআরম্মণাদিঅনুরূপঞ্চ উপ্পজ্জমানানি ৰীথিচিত্তানি আৰজ্জনদস্সনাদিসম্পটিচ্ছনসন্তীরণৰোট্ঠব্বনজৰনতদারম্মণৰসেন অৰিসেসতো সত্তেৰ হোন্তি. চিত্তুপ্পাদা চিত্তানং ৰিসুং ৰিসুং উপ্পত্তিৰসেন উপ্পজ্জমানচিত্তানিযেৰ ৰা চতুদ্দস আৰজ্জনাদিপঞ্চকসত্তজৰনতদারম্মণদ্ৰযৰসেন. ৰিত্থারা পন চতুপঞ্ঞাস সব্বেসমেৰ কামাৰচরানং যথাসম্ভৰং তত্থ উপ্পজ্জনতো,

এত্থাতি ৰিসযপ্পৰত্তিসঙ্গহে.

পঞ্চদ্ৰারৰীথিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোদ্ৰারৰীথি

পরিত্তজৰনৰারৰণ্ণনা

১৭. মনোদ্ৰারিকচিত্তানং অতীতানাগতম্পি আরম্মণং হোতীতি তেসং অতিমহন্তাদিৰসেন ৰিসযৰৰত্থানং কাতুং ন সক্কাতি ৰিভূতাৰিভূতৰসেনেৰেতং নিযমেতুং ‘‘যদি ৰিভূতমারম্মণ’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং.

১৯. এত্থাতি মনোদ্ৰারে. একচত্তালীস পঞ্চদ্ৰারাৰেণিকানং দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণমনোধাতুত্তযৰসেন তেরসচিত্তানং তত্থ অপ্পৰত্তনতো.

পরিত্তজৰনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পনাজৰনৰারৰণ্ণনা

২০. ৰিভূতাৰিভূতভেদো নত্থি আরম্মণস্স ৰিভূতকালেযেৰ অপ্পনাসম্ভৰতো.

২১. তত্থ হি ছব্বীসতিমহগ্গতলোকুত্তরজৰনেসু যং কিঞ্চি জৰনং অপ্পনাৰীথিমোতরতীতি সম্বন্ধো. পরিকম্মোপচারানুলোমগোত্রভুনামেন যথাক্কমং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্দেতি যোজনা. পঠমচিত্তঞ্হি অপ্পনায পরিকম্মত্তা পটিসঙ্খারকভূতত্তা পরিকম্মং. দুতিযং সমীপচারিত্তা উপচারং. নাচ্চাসন্নোপি হি নাতিদূরপ্পৰত্তি সমীপচারী নাম হোতি, অপ্পনং উপেচ্চ চরতীতি ৰা উপচারং. ততিযং পুব্বভাগে পরিকম্মানং, উপরিঅপ্পনায চ অনুকূলত্তা অনুলোমং. চতুত্থং পরিত্তগোত্তস্স, পুথুজ্জনগোত্তস্স চ অভিভৰনতো, মহগ্গতগোত্তস্স, লোকুত্তরগোত্তস্স চ ভাৰনতো ৰড্ঢনতো গোত্রভু, ইমানি চত্তারি নামানি চতুক্খত্তুং পৰত্তিযং অনৰসেসতো লব্ভন্তি, তিক্খত্তুং পৰত্তিযং পন উপচারানুলোমগোত্রভুনামেনেৰ লব্ভন্তি. অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৮০৪) পন পুরিমানং তিণ্ণং, দ্ৰিন্নং ৰা অৰিসেসেনপি পরিকম্মাদিনামং ৰুত্তং, চতুক্খত্তুং, তিক্খত্তুমেৰ ৰা পঞ্চমং, চতুত্থং ৰা উপ্পজ্জিতব্বঅপ্পনানুরূপতোতি অধিপ্পাযো. পরিকম্মাদিনামানং অনৰসেসতো লব্ভমানৰারদস্সনত্থং ‘‘চতুক্খত্তু’’ন্তি আদিতো ৰুত্তং, গণনপটিপাটিৰসেন পন ‘‘পঞ্চমং ৰা’’তি ওসানে ৰুত্তং.

যথারহন্তি খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞানুরূপং. খিপ্পাভিঞ্ঞস্স হি তিক্খত্তুং পৰত্তকামাৰচরজৰনানন্তরং চতুত্থং অপ্পনাচিত্তমুপ্পজ্জতি. দন্ধাভিঞ্ঞস্স চতুক্খত্তুং পৰত্তজৰনানন্তরং পঞ্চমং অপ্পনা উপ্পজ্জতি, যস্মা পন অলদ্ধাসেৰনং অনুলোমং গোত্রভুং উপ্পাদেতুং ন সক্কোতি, লদ্ধাসেৰনম্পি চ ছট্ঠং সত্তমং ভৰঙ্গস্স আসন্নভাৰেন পপাতাসন্নপুরিসো ৰিয অপ্পনাৰসেন পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, তস্মা চতুত্থতো ওরং, পঞ্চমতো পরং ৰা অপ্পনা ন হোতীতি দট্ঠব্বং. যথাভিনীহারৰসেনাতি রূপারূপলোকুত্তরমগ্গফলানুরূপসমথৰিপস্সনাভাৰনাচিত্তাভিনীহরণানুরূপতো, অপ্পনায ৰীথি অপ্পনাৰীথি. ‘‘ততো পরং ভৰঙ্গপাতোৰ হোতী’’তি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে চতুত্থং, পঞ্চমং ৰা ওতিণ্ণঅপ্পনাতো পরং ভৰঙ্গপাতোৰ হোতি, ন মগ্গানন্তরং ফলচিত্তং, সমাপত্তিৰীথিযঞ্চ ঝানফলচিত্তানি পুনপ্পুনন্তি গণ্হেয্যুন্তি পুন ‘‘অপ্পনাৰসানে’’তি ৰুত্তং. নিকাযন্তরিযা কির লোকিযপ্পনাসু পঠমকপ্পনাতো পরং সত্তমজৰনপূরণত্থং দ্ৰত্তিক্খত্তুং কামাৰচরজৰনানম্পি পৰত্তিং ৰণ্ণেন্তীতি তেসং মতিনিসেধনত্থং ‘‘ভৰঙ্গপাতোৰা’’তি সাৰধারণং ৰুত্তং.

২২. তত্থাতি তেসু অট্ঠঞাণসম্পযুত্তকামাৰচরজৰনেসু, তেসু চ ছব্বীসতিমহগ্গতলোকুত্তরজৰনেসু. তত্থাতি ৰা তস্মিং অপ্পনাৰারে. সোমনস্সসহগতজৰনানন্তরন্তি সোমনস্সসহগতানং চতুন্নং কুসলকিরিযজৰনানং অনন্তরং. সোমনস্সসহগতাৰাতি চতুক্কজ্ঝানস্স, সুক্খৰিপস্সকাদীনং মগ্গফলস্স চ ৰসেন সোমনস্সসহগতাৰ, ন পন উপেক্খাসহগতা ভিন্নৰেদনানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসেৰনপচ্চযভাৰস্স অনুদ্ধটত্তা. পাটিকঙ্খিতব্বাতি পসংসিতব্বা, ইচ্ছিতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থাপীতি তস্মিং একৰেদনজৰনৰারেপি. কুসলজৰনানন্তরন্তি চতুব্বিধঞাণসম্পযুত্তকুসলজৰনানন্তরং কুসলজৰনমপ্পেতি, ন কিরিযজৰনং ভিন্নসন্তানে নিব্বত্তনতো. হেট্ঠিমঞ্চ ফলত্তযমপ্পেতি সমাপত্তিৰীথিযন্ত্যধিপ্পাযো.

২৩. সুখপুঞ্ঞম্হা সোমনস্সসহগততিহেতুককুসলদ্ৰযতো পরং অগ্গফলৰিপাককিরিযৰজ্জিতলোকিযলোকুত্তরচতুক্কজ্ঝানজৰনৰসেন দ্ৰত্তিংস, উপেক্খকা তিহেতুককুসলদ্ৰযতো পরং তথেৰ পঞ্চমজ্ঝানানি দ্ৰাদস, সুখিতক্রিযতো তিহেতুকদ্ৰযতো পরং কিরিযজ্ঝানচতুক্কস্স, অগ্গফলচতুক্কস্স চ ৰসেন অট্ঠ, উপেক্খকা তিহেতুকদ্ৰযতো পরং উপেক্খাসহগতরূপারূপকিরিযপঞ্চকস্স, অগ্গফলস্স চ ৰসেন ছ অপ্পনা সম্ভোন্তি.

২৪. এত্থাতি ৰীথিসঙ্গহাধিকারে.

অপ্পনাজৰনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোদ্ৰারৰীথিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পনাজৰনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তদারম্মণনিযমৰণ্ণনা

২৫. সব্বত্থাপীতি পঞ্চদ্ৰারমনোদ্ৰারেপি.

২৬. ইট্ঠেতি ইট্ঠমজ্ঝত্তে. অতিইট্ঠারম্মণঞ্হি ৰিসুং ৰক্খতি. কুসলৰিপাকানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীরণতদারম্মণানীতি সম্বন্ধো. ইট্ঠমজ্ঝত্তে সন্তীরণতদারম্মণানি উপেক্খাসহগতানেৰাতি আহ ‘‘অতিইট্ঠে পন সোমনস্সসহগতানেৰা’’তি. ৰিপাকস্স হি কম্মানুভাৰতো পৰত্তমানস্স আদাসে মুখনিমিত্তং ৰিয নিব্বিকপ্পতায পকপ্পেত্ৰা গহণাভাৰতো যথারম্মণমেৰ ৰেদনাযোগো হোতি, কুসলাকুসলানং পন অপ্পহীনৰিপল্লাসেসু সন্তানেসু পৰত্তিযা অতিইট্ঠেপি ইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠাকারতো, অনিট্ঠেপি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাকারতো গহণং হোতি. তথা হি অস্সদ্ধাদীনং বুদ্ধাদীসু অতিইট্ঠারম্মণেসুপি উপেক্খাজৰনং হোতি, তিত্থিযাদীনঞ্চ দোমনস্সজৰনং, গম্ভীরপকতিকাদীনঞ্চ পটিক্কূলারম্মণে উপেক্খাজৰনং, সুনখাদীনঞ্চ তত্থ সোমনস্সজৰনং, পুরিমপচ্ছাভাগপ্পৰত্তানি পন ৰিপাকানি যথাৰত্থুকানেৰ. অপিচ অসুচিদস্সনে সুমনাযমানানং সুনখাদীনন্তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পন অতিইট্ঠানিট্ঠেসু পৰত্তমানানম্পি উপেক্খাসহগতভাৰে কারণং হেট্ঠা কথিতমেৰ.

২৭. তত্থাপীতি তদারম্মণেসুপি. সোমনস্সসহগতকিরিযজৰনাৰসানেতি সহেতুকাহেতুকসুখসহগতকিরিযপঞ্চকাৰসানে. খীণাসৰানং চিত্তৰিপল্লাসাভাৰেন কিরিযজৰনানিপি যথারম্মণমেৰ পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সোমনস্সসহগতকিরিযজৰনাৰসানে’’ত্যাদি. কেচি পন আচরিযা ‘‘পট্ঠানে (ধ. স. মূলটী. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথাৰণ্ণনা) ‘কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) কুসলাকুসলানমেৰানন্তরং তদারম্মণং ৰুত্তন্তি নত্থি কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণুপ্পাদো’’তি ৰদন্তি. তত্থ ৰুচ্চতে – যদি অব্যাকতানন্তরম্পি তদারম্মণং ৰুচ্চেয্য. পরিত্তারম্মণে ৰোট্ঠব্বনানন্তরম্পি তস্স পৰত্তিং মঞ্ঞেয্যুন্তি কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণং ন ৰুত্তং, ন পন অলব্ভনতো. লব্ভমানস্সপি হি কেনচি অধিপ্পাযেন কত্থচি অৰচনং দিস্সতি, যথা তং ধম্মসঙ্গহে লব্ভমানম্পি হদযৰত্থু দেসনাভেদপরিহারত্থং ন ৰুত্তন্তি.

২৮. দোমনস্স…পে… উপেক্খাসহগতানেৰ ভৰন্তি, ন সোমনস্সসহগতানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধসভাৰত্তা. তেনেৰ হি পট্ঠানে দোমনস্সানন্তরং সোমনস্সং, তদনন্তরঞ্চ দোমনস্সং অনুদ্ধটং. তথা হি ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.২.৪৫) সুখদুক্খৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা অত্তনো অত্তনো সমানৰেদনাসম্পযুত্তানং অদুক্খমসুখৰেদনায সম্পযুত্তকানঞ্চ অনন্তরপচ্চযভাৰেন দ্ৰীসু দ্ৰীসু ৰারেসু ৰুত্তা, অদুক্খমসুখৰেদনায সম্পযুত্তকা পন সমানৰেদনাসম্পযুত্তানং, ইতরৰেদনাদ্ৰযসম্পযুত্তানঞ্চ ধম্মানং অনন্তরপচ্চযভাৰেন তীসু ৰারেসূতি এৰং ৰেদনাত্তিকে সত্তেৰ অনন্তরপচ্চযৰারা ৰুত্তা. যদি চ দোমনস্সানন্তরং সোমনস্সং, সোমনস্সানন্তরং ৰা দোমনস্সং উপ্পজ্জেয্য, সুখদুক্খৰেদনাসম্পযুত্তানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তরপচ্চযৰসেন দ্ৰে ৰারে ৰড্ঢেত্ৰা নৰ ৰারা ৰত্তব্বা সিযুং, ন পনেৰং ৰুত্তা. তস্মা ন তেসং তদনন্তরং উপ্পত্তি অত্থি. এত্থ চ ‘‘সোমনস্সসহগতকিরিযজৰনাৰসানে’’ত্যাদিনা অযম্পি নিযমো অনুঞ্ঞাতো –

‘‘পরিত্তকুসলাদোস-পাপসাতক্রিযাজৰা;

পঞ্চস্ৰেকং তদালম্বং, সুখিতেসু যথারহং.

‘‘পাপাকামসুভা চেৰ, সোপেক্খা চ ক্রিযাজৰা;

সোপেক্খেসু তদালম্বং, ছস্ৰেকমনুরূপতো’’তি.

অযঞ্হি জৰনেন তদারম্মণনিযমো অব্যভিচারী. ‘‘ঞাণসম্পযুত্তজৰনতো ঞাণসম্পযুত্ততদারম্মণ’’ন্ত্যাদিনযপ্পৰত্তো পন অনেকন্তিকো. যেভুয্যেন হি অকুসলজৰনেসু পরিচিতস্স কদাচি কুসলজৰনেসু জৰিতেসু, কুসলজৰনেসু ৰা পরিচিতস্স কদাচি অকুসলজৰনেসু জৰিতেসু অকুসলানন্তরং পৰত্তপরিচযেন তিহেতুকজৰনতোপি পরং অহেতুকতদারম্মণং হোতি, তথা কুসলানন্তরং পৰত্তপরিচযেন অকুসলজৰনতো পরং তিহেতুকতদারম্মণম্পি, পটিসন্ধিনিব্বত্তককম্মতো পন অঞ্ঞকম্মেন তদারম্মণপ্পৰত্তিযং ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তথা চ ৰুত্তং পট্ঠানে ‘‘অহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তি, কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে অহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতি, কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে সহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮).

তস্মাতি যস্মা দোমনস্সজৰনাৰসানে উপেক্খাসহগতানেৰ হোন্তি. তস্মা দোমনস্সসহগতজৰনাৰসানে উপেক্খাসহগতসন্তীরণং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘সোমনস্সপটিসন্ধিকস্সা’তি ইমিনাৰ ভৰঙ্গপাতাভাৰো দীপিতোৰ হোতি দোমনস্সানন্তরং সোমনস্সাভাৰতোতি তং অৰত্ৰা তদারম্মণাভাৰমেৰ পরিকপ্পেন্তো আহ ‘‘যদি তদারম্মণসম্ভৰো নত্থী’’তি. সোমনস্সপটিসন্ধিকস্স তিত্থিযাদিনো বুদ্ধাদিঅতিইট্ঠারম্মণে পি পটিহতচিত্তস্স দোমনস্সজৰনে জৰিতে ৰুত্তনযেন সোমনস্সতদারম্মণস্স অতিইট্ঠারম্মণে চ উপেক্খাসহগততদারম্মণস্স অনুপ্পজ্জনতো, কেনচি ৰা অসপ্পাযেন পরিহীনলোকিযজ্ঝানং আরব্ভ ‘‘পণীতধম্মো মে নট্ঠো’’তি ৰিপ্পটিসারং জনেন্তস্স দোমনস্সজৰনে সতি অকামাৰচরারম্মণে তদারম্মণাভাৰতো যদি তদারম্মণস্স উপ্পত্তিসম্ভৰো নত্থীতি অধিপ্পাযো.

পরিচিতপুব্বন্তি পুব্বে পরিচিতং, তস্মিং ভৰে যেভুয্যেন গহিতপুব্বং. উপেক্খাসহগতসন্তীরণং উপ্পজ্জতি নিরাৰজ্জনম্পি. যথা তং নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স ফলচিত্তন্ত্যধিপ্পাযো. যথাহু –

‘‘নিরাৰজ্জং কথং চিত্তং, হোতি নেতঞ্হি সম্মতং;

নিযমো ন ৰিনাৰজ্জং, নিরোধা ফলদস্সনা’’তি.

কেন পন কিচ্চেন ইদং চিত্তং পৰত্ততীতি? তদারম্মণকিচ্চেন তাৰ ন পৰত্ততি জৰনারম্মণস্স অগ্গহণতো, নাপি সন্তীরণকিচ্চেন যথাসম্পটিচ্ছিতস্স সন্তীরণৰসেন অপ্পৰত্তনতো, পটিসন্ধিচুতীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, পারিসেসতো পন ভৰস্স অঙ্গভাৰতো ভৰঙ্গকিচ্চেনাতি যুত্তং সিযা. আচরিযধম্মপালত্থেরেনপি (ধ. স. অনুটী. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথাৰণ্ণনা) হি অযমত্থো দস্সিতোৰ. যং পন পটিসন্ধিভৰঙ্গানং ধম্মতো, আরম্মণতো চ সমানতং ৰক্খতি, তং যেভুয্যতোতি দট্ঠব্বং. ন হি ইদমেকং ঠানং ৰজ্জেত্ৰা পটিসন্ধিভৰঙ্গানং ৰিসদিসতা অত্থি. তমনন্তরিত্ৰাতি তং অত্তনো অনন্তরং অব্যৰহিতং কত্ৰা, তদনন্তরন্ত্যত্থো.

২৯. কামাৰচর…পে… ইচ্ছন্তীতি এত্থ কামাৰচরজৰনাৰসানেযেৰ তদারম্মণং ইচ্ছন্তি কামতণ্হানিদানকম্মনিব্বত্তত্তা. ন হি তং কামতণ্হাহেতুকেন কম্মুনা জনিতং অতংসভাৰস্স রূপারূপাৰচরলোকুত্তরজৰনস্স অনন্তরং উপ্পজ্জতি. কিংকারণা? অজনকত্তা, জনকসমানত্তাভাৰতো চ. যথা হি গেহতো বহি নিক্খমিতুকামো বালকো জনকং, তংসদিসং ৰা অঙ্গুলিযং গহেত্ৰা নিক্খমতি, নাঞ্ঞং রাজপুরিসাদিং, এৰং ভৰঙ্গৰিসযতো অঞ্ঞত্থ পৰত্তমানং তদারম্মণং জনকং কামাৰচরকুসলাকুসলং, তংসদিসং ৰা কামাৰচরকিরিযজৰনং অনুবন্ধতি, ন পন তস্স ৰিসদিসানি মহগ্গতলোকুত্তরজৰনানি. তথা কামাৰচরসত্তানমেৰ তদারম্মণং ইচ্ছন্তি, ন ব্রহ্মানং তদারম্মণূপনিস্সযস্স কামাৰচরপটিসন্ধিবীজস্সাভাৰতো. তথা কামাৰচরধম্মেস্ৰেৰ আরম্মণভূতেসু ইচ্ছন্তি. ন ইতরেসু অপরিচিতত্তা. যথা হি সো বালকো জনকং, তংসদিসং ৰা অনুগচ্ছন্তোপি অরঞ্ঞাদিঅপরিচিতট্ঠানং গচ্ছন্তং অননুবন্ধিত্ৰা পমুখঙ্গণাদিম্হি পরিচিতট্ঠানেযেৰ অনুবন্ধতি, এৰমিদম্পি রূপাৰচরাদিঅপরিচিতারম্মণং আরব্ভ পৰত্তন্তং নানুবন্ধতি. অপিচ কামতণ্হাযত্তকম্মজনিতত্তাপি এতং কামতণ্হারম্মণেসু পরিত্তধম্মেস্ৰেৰ পৰত্ততীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. হোন্তি চেত্থ –

‘‘জনকং তংসমানং ৰা, জৰনং অনুবন্ধতি;

ন তু অঞ্ঞং তদালম্বং, বালদারকলীলযা.

‘‘বীজস্সাভাৰতো নত্থি, ব্রহ্মানম্পি ইমস্স হি;

পটিসন্ধিমনো বীজং, কামাৰচরসঞ্ঞিতং.

‘‘ঠানে পরিচিতেযেৰ, তং ইদং বালকো ৰিয;

অনুযাতীতি নাঞ্ঞত্থ, হোতি তণ্হাৰসেন ৰা’’তি.

ননু চ ‘‘কামাৰচরপটিসন্ধিবীজাভাৰতো’’তি ৰুত্তং, তথা চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনম্পি অভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ইন্দ্রিযপ্পৰত্তিআনুভাৰতো, দ্ৰারৰীথিভেদে চিত্তনিযমতো চ.

তদারম্মণনিযমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

জৰননিযমৰণ্ণনা

৩২. মন্দপ্পৰত্তিযন্তি মরণাসন্নকালে ৰত্থুদুব্বলতায মন্দীভূতৰেগত্তা মন্দং হুত্ৰা পৰত্তিযং. মরণকালাদীসূতি আদি-সদ্দেন মুচ্ছাকালং সঙ্গণ্হাতি.

৩৩. ভগৰতো…পে… ৰদন্তীতি ভগৰতো যমকপাটিহারিযকালাদীসু উদকক্খন্ধঅগ্গিক্খন্ধপ্পৰত্তনাদিঅত্থং ৰিসুং ৰিসুং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ঝানধম্মে ৰিসুং ৰিসুং আৰজ্জেন্তস্স আৰজ্জনৰসিতায মত্থকপ্পত্তিযা আৰজ্জনতপ্পরোৰ চিত্তাভিনীহারো হোতীতি যথাৰজ্জিতঝানঙ্গারম্মণানি চত্তারি, পঞ্চৰা পচ্চৰেক্খণজৰনচিত্তানি পৰত্তন্তীতি ৰদন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৭৮) অট্ঠকথাচরিযা. ‘‘ভগৰতো’’তি চ ইদং নিদস্সনমত্তং অঞ্ঞেসম্পি ধম্মসেনাপতিআদীনং এৰরূপে অচ্চাযিককালে অপরিপুণ্ণজৰনানং পৰত্তনতো. তথা চ ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘অযঞ্চ মত্থকপ্পত্তা ৰসিতা ভগৰতো যমকপাটিহারিযকালে অঞ্ঞেসং ৰা এৰরূপে কালে’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৭৮). ‘‘চত্তারি পঞ্চ ৰা’’তি চ পনেতং তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযৰসেন গহেতব্বন্তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন (ৰিসুদ্ধি. মহা. ১.৭৮) ৰুত্তং, তস্মা ভগৰতো চত্তারি, অঞ্ঞেসং পঞ্চপীতি যুত্তং ৰিয দিস্সতি.

৩৪. আদিকম্মিকস্সাতি আদিতো কতযোগকম্মস্স. পঠমং নিব্বত্তা অপ্পনা পঠমকপ্পনা. অভিঞ্ঞাজৰনানম্পি ‘‘পঠমকপ্পনাযা’’তি অধিকারো সিযাতি আহ ‘‘সব্বদাপী’’তি, পঠমুপ্পত্তিকালে, চিণ্ণৰসীকালে চ পঞ্চাভিঞ্ঞাজৰনানি একৰারমেৰ জৰন্তীত্যত্থো.

৩৫. মগ্গাযেৰ উপ্পজ্জনতো মগ্গুপ্পাদা. যথারহন্তি পঞ্চমং ৰা চতুত্থং ৰা উপ্পন্নমগ্গানুরূপং. সত্তজৰনপরমত্তা হি একাৰজ্জনৰীথিযা চতুত্থং উপ্পন্নমগ্গতো পরং তীতি ফলচিত্তানি, পঞ্চমং উপ্পন্নমগ্গতো পরং দ্ৰে ৰা হোন্তি.

৩৬. নিরোধসমাপত্তিকালেতি নিরোধস্স পুব্বভাগে. চতুত্থারুপ্পজৰনন্তি কুসলকিরিযানং অঞ্ঞতরং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজৰনং. অনাগামিখীণাসৰাযেৰ নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, ন সোতাপন্নসকদামিনোতি ৰুত্তং ‘‘অনাগামিফলং ৰা অরহত্তফলং ৰা’’তি. ৰিভত্তিৰিপল্লাসো চেত্থ দট্ঠব্বো ‘‘অনাগামিফলে ৰা অরহত্তফলে ৰা’’তি. তেনাহ ‘‘নিরুদ্ধে’’তি. যথারহন্তি তংতংপুগ্গলানুরূপং.

৩৮. সব্বত্থাপি সমাপত্তিৰীথিযন্তি সকলাযপি ঝানসমাপত্তিৰীথিযং, ফলসমাপত্তিৰীথিযঞ্চ.

৩৯. পরিত্তানি জৰনানি সত্তক্খত্তুং মতানি উক্কংসকোটিযা. মগ্গাভিঞ্ঞা পন সকিং একৰারমেৰ মতা. অৰসেসানি অভিঞ্ঞামগ্গৰজ্জিতানি মহগ্গতলোকুত্তরজৰনানি বহূনিপি লব্ভন্তি সমাপত্তিৰীথিযং অহোরত্তম্পি পৰত্তনতো. অপি-সদ্দেন লোকিযজ্ঝানানি পঠমকপ্পনাযং, অন্তিমফলদ্ৰযঞ্চ নিরোধানন্তরং একৰারং, ফলচিত্তানি মগ্গানন্তরং দ্ৰত্তিক্খত্তুম্পীতি সম্পিণ্ডেতি.

জৰননিযমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলভেদৰণ্ণনা

৪০. ইদানি দুহেতুকাহেতুকাপাযিকাহেতুকতিহেতুকৰসেন চতুব্বিধানং পুথুজ্জনানং, মগ্গট্ঠফলট্ঠৰসেন অট্ঠৰিধানং অরিযানন্তি দ্ৰাদসন্নং পুগ্গলানং উপ্পজ্জনকৰীথিচিত্তপরিচ্ছেদদস্সনত্থং পঠমং তাৰ তেসং ৰজ্জিতব্বচিত্তানি দস্সেতুমাহ ‘‘দুহেতুকানমহেতুকানঞ্চা’’ত্যাদি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণসহগতালোভাদোসৰসেন দ্ৰে হেতূ ইমেসন্তি দ্ৰিহেতুকা. তাদিসানং হেতূনং অভাৰতো অহেতুকা. ম-কারো পদসন্ধিকরো. অপ্পনাজৰনানি ন লব্ভন্তি ৰিপাকাৰরণসব্ভাৰতো. দ্ৰিহেতুকাহেতুকপটিসন্ধি হি ‘‘ৰিপাকাৰরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অপ্পনাজৰনাভাৰতোযেৰ অরহত্তং নত্থীতি কিরিযজৰনানি ন লব্ভন্তি.

৪১. ‘‘সহেতুকং (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পাঠতো অহেতুকানম্পি নানাকম্মেন দ্ৰিহেতুকতদারম্মণং সম্ভৰতি, দ্ৰিহেতুকানং ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. মূলসন্ধিযা পন জল়ভাৰতো উভিন্নম্পি নত্থি তিহেতুকতদারম্মণন্তি আহ ‘‘তথা ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকানি চা’’তি. আচরিযজোতিপালত্থেরেন পন ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গ’’ন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা অহেতুকানম্পি তিহেতুকতদারম্মণং ৰত্ৰা ইধ ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকাভাৰৰচনস্স পরিহাসৰসেন ‘‘সো এৰ পুচ্ছিতব্বো, যো তস্স কত্তা’’তি ৰুত্তং, তং পন পরিহাসৰসেন ৰুত্তম্পি আচরিযং পুচ্ছিত্ৰাৰ ৰিজাননত্থং ৰুত্তৰচনং ৰিয ঠিতং. তথা হি আচরিযেনেৰেত্থ কারণং পরমত্থৰিনিচ্ছযে ৰুত্তং –

‘‘ঞাণপাকা ন ৰত্তন্তি, জল়ত্তা মূলসন্ধিযা’’তি; (পরম. ৰি. ২৭১);

অপরে পন ‘‘যথা অহেতুকানং সহেতুকতদারম্মণং হোতি, এৰং দ্ৰিহেতুকানং তিহেতুকতদারম্মণম্পী’’তি ৰণ্ণেন্তি, তেসং মতানুরোধেন চ ইধাপি ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকপটিক্খেপো অহেতুকেযেৰ সন্ধাযাতি ৰদন্তি. তত্থ পন পমাণপাঠাভাৰতো আচরিযেন উভিন্নম্পি সাধারণৰসেন ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকাভাৰে কারণং ৰত্ৰা সমকমেৰ চিত্তপরিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা তেসং ৰচনং ৰীমংসিত্ৰা সম্পটিচ্ছিতব্বং. অহেতুকাপেক্খায চেত্থ ‘‘সুগতিয’’ন্তি ৰচনং, তং পন অত্থতো অনুঞ্ঞাতদ্ৰিহেতুকৰিপাকানং তত্থেৰ সম্ভৰদস্সনপরং. তেনাহ ‘‘দুগ্গতিযং পনা’’ত্যাদি.

৪৩. তিহেতুকেসূতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণসহগতালোভাদোসামোহৰসেন তিহেতুকেসু পুথুজ্জাদীসূ নৰৰিধপুগ্গলেসু.

৪৫. দিট্ঠী…পে… সেক্খানন্তি সিক্খায অপরিপূরকারিতায সিক্খনসীলতায ‘‘সেক্খা’’তি লদ্ধনামানং সোতাপন্নসকদাগামীনং পুগ্গলানং পঠমমগ্গেনেৰ সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং পহীনত্তা তংসহগতজৰনানি চেৰ চ-সদ্দেন আকড্ঢিতানি খীণাসৰাৰেণিকানি কিরিযজৰনানি চ ন লব্ভন্তি.

৪৬. পটিঘজৰনানি চাতি দোমনস্সজৰনানি চেৰ দিট্ঠিসম্পযুত্তৰিচিকিচ্ছাসহগতকিরিযজৰনানি চ.

৪৭. লোকুত্তর…পে… সমুপ্পজ্জন্তীতি চতুন্নং মগ্গানং একচিত্তক্খণিকভাৰেন পুগ্গলন্তরেসু অসম্ভৰতো, হেট্ঠিমহেট্ঠিমানঞ্চ উপরূপরিসমাপত্তিযা অনধিগতত্তা, উপরূপরিপুগ্গলানঞ্চ অসমুগ্ঘাটিতকম্মকিলেসনিরোধেন পুথুজ্জনেহি ৰিয সোতাপন্নানং সোতাপন্নাদীহি পুগ্গলন্তরভাৰূপগমনেন পটিপ্পস্সদ্ধত্তা চ অট্ঠপি লোকুত্তরজৰনানি যথাসকং মগ্গফলট্ঠানং অরিযানমেৰ সমুপ্পজ্জন্তি.

৪৮. ইদানি তেসং তেসং পুগ্গলানং যথাপটিক্খিত্তজৰনানি ৰজ্জেত্ৰা পারিসেসতো লব্ভমানজৰনানি সম্পিণ্ডেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অসেক্খান’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. তিৰিধসিক্খায পরিপূরকারিভাৰতো অসেক্খানং খীণাসৰানং তেত্তিংসৰিধকুসলাকুসলস্স, হেট্ঠিমফলত্তযস্স, ৰীথিমুত্তানঞ্চ নৰমহগ্গতৰিপাকানং ৰসেন পঞ্চচত্তালীসৰজ্জিতানি সেসানি তেৰীসতিকআমাৰচরৰিপাকৰীসতিকিরিযঅরহত্তফলৰসেন চতুচত্তালীস ৰীথিচিত্তানি সম্ভৰা যথালাভং কামভৰে ঠিতানং ৰসেন উদ্দিসে.

সেক্খানং অট্ঠারসকিরিযজৰনদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসহগতপঞ্চকঅগ্গফলমহগ্গতৰিপাকৰসেন তেত্তিংস ৰজ্জেত্ৰা তেৰীসতিকামাৰচরৰিপাকআৰজ্জনদ্ৰযএকৰীসতিকুসলসত্তাকুসলহেট্ঠিমফলত্তযৰসেন ছপ্পঞ্ঞাস ৰীথিচিত্তানি যথাসম্ভৰং উদ্দিসে অৰিসেসতো. ৰিসেসতো পন সোতাপন্নসকদাগামীনং একপঞ্ঞাস, অনাগামীনং একূনপঞ্ঞাস, অৰসেসানং চতুন্নং পুথুজ্জনানং অট্ঠারসকিরিযজৰনসব্বলোকুত্তরমহগ্গতৰিপাকৰসেন পঞ্চতিংস ৰজ্জেত্ৰা অৰসেসানি কামাৰচরৰিপাকআৰজ্জনদ্ৰযলোকিযকুসলাকুসলৰসেন চতুপঞ্ঞাস ৰীথিচিত্তানি যথাসম্ভৰতো উদ্দিসে অৰিসেসতো. ৰিসেসতো পন তিহেতুকানং চতুপঞ্ঞাসেৰ লব্ভন্তি, দ্ৰিহেতুকাহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকঅপ্পনাজৰনৰজ্জিতানি একচত্তালীস, আপাযিকানং তানেৰ দ্ৰিহেতুকৰিপাকৰজ্জিতানি সত্ততিংস ৰীথিচিত্তানীতি দট্ঠব্বং.

পুগ্গলানং ৰসেন চিত্তপ্পৰত্তিভেদো পুগ্গলভেদো.

পুগ্গলভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভূমিৰিভাগৰণ্ণনা

৪৯. সব্বানিপি ৰীথিচিত্তানি উপলব্ভন্তি ছন্নং দ্ৰারানং, সব্বেসঞ্চ পুগ্গলানং তত্থ সম্ভৰতো. যথারহন্তি তংতংভৰানুরূপং, তংতংপুগ্গলানুরূপঞ্চ.

৫২. ত্যাদিনা ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনম্পি পটিক্খেপো হেস্সতীতি রূপাৰচরভূমিযং পটিঘজৰনতদারম্মণানেৰ পটিক্খিত্তানি. সব্বত্থাপীতি কামভৰে, রূপভৰে, অরূপভৰে চ.

৫৪. কামভৰে যথারহং ৰীথিমুত্তৰজ্জানি অসীতি ৰীথিচিত্তানি, রূপভৰে পটিঘদ্ৰযঅট্ঠতদারম্মণঘানাদিৰিঞ্ঞাণছক্কৰীথিমুত্তকৰসেন পঞ্চৰীসতি ৰজ্জেত্ৰা সেসানি আৰজ্জনদ্ৰযনৰঅহেতুকৰিপাকতেপঞ্ঞাসজৰনৰসেন চতুসট্ঠি, অরূপে ভৰে তেৰীসতিকামাৰচরৰিপাকপঠমমগ্গপঞ্চদসরূপাৰচরপটিঘদ্ৰযআরুপ্পৰিপাককিরিযমনোধাতুহসনৰসেন সত্তচত্তালীস ৰজ্জেত্ৰা সেসানি ছব্বীসতি পরিত্তজৰনঅট্ঠআরুপ্পজৰনসত্তলোকুত্তরজৰনমনোদ্ৰারাৰজ্জনৰসেন দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি লব্ভরে উপলব্ভন্তি.

কেচি পন ‘‘রূপভৰে অনিট্ঠারম্মণাভাৰতো ইধাগতানংযেৰ ব্রহ্মানং অকুসলৰিপাকসম্ভৰোতি তানি পরিহাপেত্ৰা পঞ্চপরিত্তৰিপাকেহি সদ্ধিং রূপভৰে সট্ঠিযেৰ ৰীথিচিত্তানী’’তি ৰদন্তি. ইধ পন তত্থ ঠত্ৰাপি ইমং লোকং পস্সন্তানং অনিট্ঠারম্মণস্স অসম্ভৰো ন সক্কা ৰত্তুন্তি তেহি সদ্ধিংযেৰ তত্থ চতুসট্ঠি ৰুত্তানি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ধম্মানুসারণিযং ‘‘যদা ব্রহ্মানো কামাৰচরং অনিট্ঠারম্মণং আলম্বন্তি, তদা তং সুগতিযম্পি অকুসলৰিপাকচক্খুসোতৰিঞ্ঞাণমনোধাতুসন্তীরণানং উপ্পত্তি সম্ভৰতী’’তি.

ভূমিৰসেন ৰিভাগো ভূমিৰিভাগো.

ভূমিৰিভাগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৫. যথাসম্ভৰন্তি তংতংদ্ৰারেসু, তংতংভৰেসু ৰা সম্ভৰানুরূপতো. যাৰতাযুকন্তি পটিসন্ধিতো পরং ভৰনিকন্তিৰসেন পৰত্তমনোদ্ৰারিকচিত্তৰীথিতো পট্ঠায চুতিচিত্তাৰসানং, ততো পুব্বে পৰত্তভৰঙ্গাৰসানং ৰা অব্বোচ্ছিন্না অসতি নিরোধসমাপত্তিযন্তি অধিপ্পাযো.

ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায

ৰীথিপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.