৫. ৰীথিমুত্তপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
১. এত্তাৰতা ৰীথিসঙ্গহং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰীথিমুত্তসঙ্গহং দস্সেতুমারভন্তো আহ ‘‘ৰীথিচিত্তৰসেনেৰ’’ন্ত্যাদি. এৰং যথাৰুত্তনযেন ৰীথিচিত্তৰসেন পৰত্তিযং পটিসন্ধিতো অপরভাগে চুতিপরিযোসানং পৰত্তিসঙ্গহো নাম সঙ্গহো উদীরিতো, ইদানি তদনন্তরং সন্ধিযং পটিসন্ধিকালে, তদাসন্নতায তংগহণেনেৰ গহিতচুতিকালে চ পৰত্তিসঙ্গহো ৰুচ্চতীতি যোজনা.
ভূমিচতুক্কৰণ্ণনা
৩. পুঞ্ঞসম্মতা অযা যেভুয্যেন অপগতোতি অপাযো, সোযেৰ ভূমি ভৰন্তি এত্থ সত্তাতি অপাযভূমি. অনেকৰিধসম্পত্তিঅধিট্ঠানতায সোভনা গন্তব্বতো উপপজ্জিতব্বতো গতীতি সুগতি, কামতণ্হাসহচরিতা সুগতি কামসুগতি, সাযেৰ ভূমীতি কামসুগতিভূমি. এৰং সেসেসুপি.
৪. অযতো সুখতো নিগ্গতোতি নিরযো. তিরো অঞ্চিতাতি তিরচ্ছানা, তেসং যোনি তিরচ্ছানযোনি. যৰন্তি তায সত্তা অমিস্সিতাপি সমানজাতিতায মিস্সিতা ৰিয হোন্তীতি যোনি. সা পন অত্থতো খন্ধানং পৰত্তিৰিসেসো. পকট্ঠেন সুখতো ইতা গতাতি পেতা, নিজ্ঝামতণ্হিকাদিভেদানং পেতানং ৰিসযো পেত্তিৰিসযো. এত্থ পন তিরচ্ছানযোনিপেত্তিৰিসযগ্গহণেন খন্ধানংযেৰ গহণং তেসং তাদিসস্স পরিচ্ছিন্নোকাসস্স অভাৰতো. যত্থ ৰা তে অরঞ্ঞপব্বতপাদাদিকে নিবদ্ধৰাসং ৰসন্তি, তাদিসস্স ঠানস্স ৰসেন ওকাসোপি গহেতব্বো. ন সুরন্তি ইস্সরিযকীল়াদীহি ন দিব্বন্তীতি অসুরা, পেতাসুরা. ইতরে পন ন সুরা সুরপ্পটিপক্খাতি অসুরা, ইধ চ পেতাসুরানমেৰ গহণং ইতরেসং তাৰতিংসেসু গহণস্স ইচ্ছিতত্তা. তথা হি ৰুত্তং আচরিযেন –
‘‘তাৰতিংসেসু দেৰেসু, ৰেপচিত্তাসুরা গতা’’তি; (নাম. পরি. ৪৩৮);
৫. সতিসূরভাৰব্রহ্মচরিযযোগ্যতাদিগুণেহি উক্কট্ঠমনতায মনো উস্সন্নং এতেসন্তি মনুস্সা. তথা হি পরমসতিনেপক্কাদিপ্পত্তা বুদ্ধাদযোপি মনুস্সভূতাযেৰ. জম্বুদীপৰাসিনো চেত্থ নিপ্পরিযাযতো মনুস্সা. তেহি পন সমানরূপাদিতায সদ্ধিং পরিত্তদীপৰাসীহি ইতরমহাদীপৰাসিনোপি ‘‘মনুস্সা’’তি ৰুচ্চন্তি. লোকিযা পন ‘‘মনুনো আদিখত্তিযস্স অপচ্চং পুত্তাতি মনুস্সা’’তি ৰদন্তি. মনুস্সানং নিৰাসভূতা ভূমি ইধ মনুস্সা. এৰং সেসেসুপি.
চতূসু মহারাজেসু ভত্তি এতেসং, চতুন্নং ৰা মহারাজানং নিৰাসট্ঠানভূতে চাতুমহারাজে ভৰাতি চাতুমহারাজিকা. মাঘেন মাণৰেন সদ্ধিং তেত্তিংস সহপুঞ্ঞকারিনো এত্থ নিব্বত্তাতি তংসহচরিতট্ঠানং তেত্তিংসং, তদেৰ তাৰতিংসং, তংনিৰাসো এতেসন্তি তাৰতিংসাতি ৰদন্তি. যস্মা পন ‘‘সহস্সং চাতুমহারাজিকানং সহস্সং তাৰতিংসান’’ন্তি (অ. নি. ৩.৮১) ৰচনতো সেসচক্কৰাল়েসুপি ছকামাৰচরদেৰলোকা অত্থি, তস্মা নামমত্তমেৰ এতং তস্স দেৰলোকস্সাতি গহেতব্বং. দুক্খতো যাতা অপযাতাতি যামা. অত্তনো সিরিসম্পত্তিযা তুসং পীতিং ইতা গতাতি তুসিতা. নিম্মানে রতি এতেসন্তি নিম্মানরতিনো. পরনিম্মিতেসু ভোগেসু অত্তনো ৰসং ৰত্তেন্তীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তিনো.
৭. মহাব্রহ্মানং পরিচারিকত্তা তেসং পরিসতি ভৰাতি ব্রহ্মপারিসজ্জা. তেসং পুরোহিতট্ঠানে ঠিতত্তা ব্রহ্মপুরোহিতা. তেহি তেহি ঝানাদীহি গুণৰিসেসেহি ব্রূহিতা পরিৰুদ্ধাতি ব্রহ্মানো, ৰণ্ণৰন্ততায চেৰ দীঘাযুকতাদীহি চ ব্রহ্মপারিসজ্জাদীহি মহন্তা ব্রহ্মানোতি মহাব্রহ্মানো. তযোপেতে পণীতরতনপভাৰভাসিতসমানতলৰাসিনো.
৮. উপরিমেহি পরিত্তা আভা এতেসন্তি পরিত্তাভা. অপ্পমাণা আভা এতেসন্তি অপ্পমাণাভা. ৰলাহকতো ৰিজ্জু ৰিয ইতো চিতো চ আভা সরতি নিস্সরতি এতেসং সপ্পীতিকজ্ঝাননিব্বত্তক্খন্ধসন্তানত্তাতি আভস্সরা. দণ্ডদীপিকায ৰা অচ্চি ৰিয এতেসং সরীরতো আভা ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পতন্তী ৰিয সরতি নিস্সরতীতি আভস্সরা. যথাৰুত্তায ৰা পভায আভাসনসীলাতি আভস্সরা. এতেপি তযো পণীতরতনপভাৰভাসিতেকতলৰাসিনো.
৯. সুভাতি একগ্ঘনা অচলা সরীরাভা ৰুচ্চতি, সা উপরিব্রহ্মেহি পরিত্তা এতেসন্তি পরিত্তসুভা. অপ্পমাণা সুভা এতেসন্তি অপ্পমাণসুভা. পভাসমুদযসঙ্খাতেহি সুভেহি কিণ্ণা আকিণ্ণাতি সুভকিণ্হা. ‘‘সুভাকিণ্ণা’’তি চ ৰত্তব্বে আ-সদ্দস্স রস্সত্তং, অন্তিমণ-কারস্স চ হ-কারং কত্ৰা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৰুত্তং. এতেপি পণীতরতনপভাৰভাসিতেকতলৰাসিনো.
১০. ঝানপ্পভাৰনিব্বত্তং ৰিপুলং ফলমেতেসন্তি ৰেহপ্ফলা. সঞ্ঞাৰিরাগভাৰনানিব্বত্তরূপসন্ততিমত্তত্তা নত্থি সঞ্ঞা, তংমুখেন ৰুত্তাৰসেসা অরূপক্খন্ধা চ এতেসন্তি অসঞ্ঞা. তেযেৰ সত্তাতি অসঞ্ঞসত্তা. এতেপি পণীতরতনপভাৰভাসিতেকতলৰাসিনো. সুদ্ধানং অনাগামিঅরহন্তানমেৰ আৰাসাতি সুদ্ধাৰাসা. অনুনযপটিঘাভাৰতো ৰা সুদ্ধো আৰাসো এতেসন্তি সুদ্ধাৰাসা, তেসং নিৰাসভূমিপি সুদ্ধাৰাসা.
১১. ইমেসু পন পঠমতলৰাসিনো অপ্পকেন কালেন অত্তনো ঠানং ন ৰিজহন্তীতি অৰিহা. দুতিযতলৰাসিনো ন কেনচি তপ্পন্তীতি অতপ্পা. ততিযতলৰাসিনো পরমসুন্দররূপত্তা সুখেন দিস্সন্তীতি সুদস্সা. চতুত্থতলৰাসিনো সুপরিসুদ্ধদস্সনত্তা সুখেন পস্সন্তীতি সুদস্সিনো. পঞ্চমতলৰাসিনো পন উক্কট্ঠসম্পত্তিকত্তা নত্থি এতেসং কনিট্ঠভাৰোতি অকনিট্ঠা.
১২. আকাসানঞ্চাযতনে পৰত্তা পঠমারুপ্পৰিপাকভূতচতুক্খন্ধা এৰ, তেহি পরিচ্ছিন্নওকাসো ৰা আকাসানঞ্চাযতনভূমি. এৰং সেসেসুপি.
১৩. পুথুজ্জনা, সোতাপন্না চ সকদাগামিনো চাপি পুগ্গলা সুদ্ধাৰাসেসু সব্বথা ন লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. পুথুজ্জনাদীনঞ্চ পটিক্খেপেন অনাগামিঅরহন্তানমেৰ তত্থ লাভো ৰুত্তো হোতি.
১৪. সেসট্ঠানেসূতি সুদ্ধাৰাসঅপাযঅসঞ্ঞিৰজ্জিতেসু সেসট্ঠানেসু অরিযা, অনরিযাপি চ লব্ভন্তি.
ভূমিচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিসন্ধিচতুক্কৰণ্ণনা
১৬. ওক্কন্তিক্খণেতি পটিসন্ধিক্খণে.
১৭. জাতিযা অন্ধো জচ্চন্ধো. কিঞ্চাপি জাতিক্খণে অণ্ডজজলাবুজা সব্বেপি অচক্খুকাৰ. তথাপি চক্খাদিউপ্পজ্জনারহকালেপি চক্খুপ্পত্তিৰিবন্ধককম্মপ্পটিবাহিতসামত্থিযেন দিন্নপটিসন্ধিনা, ইতরেনপি ৰা কম্মেন অনুপ্পাদেতব্বচক্খুকো সত্তো জচ্চন্ধো নাম. অপরে পন ‘‘জচ্চন্ধোতি পসূতিযংযেৰ অন্ধো, মাতুকুচ্ছিযং অন্ধো হুত্ৰা নিক্খন্তোতি অত্থো, তেন দুহেতুকতিহেতুকানং মাতুকুচ্ছিযং চক্খুস্স অৰিপজ্জনং সিদ্ধ’’ন্তি ৰদন্তি. জচ্চন্ধাদীনন্তি এত্থ আদিগ্গহণেন জচ্চবধিরজচ্চমূগজচ্চজল়জচ্চুম্মত্তকপণ্ডকউভতোব্যঞ্জনকনপুংসকমম্মাদীনং সঙ্গহো. অপরে পন ‘‘একচ্চে অহেতুকপটিসন্ধিকা অৰিকলিন্দ্রিযা হুত্ৰা থোকং ৰিচারণপকতিকা হোন্তি, তাদিসানম্পি আদিসদ্দেন সঙ্গহো’’তি ৰদন্তি. ভুম্মদেৰে সিতা নিস্সিতা তগ্গতিকত্তাতি ভুম্মস্সিতা. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপাতাতি ৰিনিপাতিকা.
১৮. সব্বত্থাপি কামসুগতিযন্তি দেৰমনুস্সৰসেন সত্তৰিধাযপি কামসুগতিযং.
২১. তেসূতি যথাৰুত্তপটিসন্ধিযুত্তেসু পুগ্গলেসু, অপাযাদীসু ৰা. আযুপ্পমাণগণনায নিযমো নত্থি কেসঞ্চি চিরাযুকত্তা, কেসঞ্চি চিরতরাযুকত্তা চ. তথাচাহু –
‘‘আপাযিকমনুস্সাযু-
পরিচ্ছেদো ন ৰিজ্জতি;
তথা হি কালো মন্ধাতা,
যক্খা কেচি চিরাযুনো’’তি. –
অপাযেসু হি কম্মমেৰ পমাণং, তত্থ নিব্বত্তানং যাৰ কম্মং নখীযতি. তাৰ চৰনাভাৰতো, তথা ভুম্মদেৰানং. তেসুপি হি নিব্বত্তা কেচি সত্তাহাদিকালং তিট্ঠন্তি, কেচি কপ্পমত্তম্পি, তথা মনুস্সানম্পি কদাচি তেসম্পি অসঙ্খ্যেয্যাযুকত্তা কদাচি দসৰস্সাযুকত্তা. ‘‘যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং জীৰতি, অপ্পং ৰা ভিয্যো (দী. নি. ২.৭; সং. নি. ১.১৪৫; অ. নি. ৭.৭৪), দুতিযং ৰস্সসতং ন পাপুণাতী’’তি ইদং পন অজ্জতনকালিকে সন্ধায ৰুত্তং.
২২. দিব্বানি পঞ্চৰস্সসতানীতি মনুস্সানং পঞ্ঞাস ৰস্সানি একদিনং, তদনুরূপতো মাসসংৰচ্ছরে পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দিব্বপ্পমাণানি পঞ্চৰস্সসতানি আযুপ্পমাণং হোতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘যানি পঞ্ঞাস ৰস্সানি, মনুস্সানং দিনো তহিং;
তিংসরত্তিদিৰো মাসো, মাসা দ্ৰাদস সংৰচ্ছরং;
তেন সংৰচ্ছরেনাযু, দিব্বং পঞ্চসতং মত’’ন্তি.
মনুস্সগণনাযাতি মনুস্সানং সংৰচ্ছরগণনায. ততো চতুগ্গুণন্তি চাতুমহারাজিকানং পঞ্ঞাসমানুস্সকৰস্সপরিমিতং দিৰসং, দিব্বানি চ পঞ্চৰস্সসতানি দিগুণং কত্ৰা দিব্বৰস্সসহস্সানি তাৰতিংসানং সম্ভৰতীতি এৰং দিৰসসংৰচ্ছরদিগুণৰসেন চতুগ্গুণং, তং পন দিব্বগণনায ৰস্সসহস্সং, মনুস্সগণনায সট্ঠিৰস্সসতসহস্সাধিকতিকোটিপ্পমাণং হোতি. ততো চতুগ্গুণং যামানন্তি তাৰতিংসানমাযুপ্পমাণতো ৰুত্তনযেন চতুগ্গুণং, দিব্বগণনায দ্ৰিসহস্সং, মনুস্সগণনায চত্তালীসৰস্সসতসহস্সাধিকা চুদ্দস ৰস্সকোটিযো হোন্তি. ততো চতুগ্গুণং তুসিতানন্তি দিব্বানি চত্তারি ৰস্সসহস্সানি, মনুস্সগণনায সট্ঠিৰস্সসতসহস্সাধিকা সত্তপঞ্ঞাস ৰস্সকোটিযো. ততো চতুগ্গুণং নিম্মানরতীনন্তি দিব্বানি অট্ঠৰস্সসহস্সানি, মনুস্সগণনায দ্ৰে ৰস্সকোটিসতানি চত্তালীসৰস্সসতসহস্সাধিকা তিংস ৰস্সকোটিযো চ. ততো চতুগ্গুণং পরনিম্মিতৰসৰত্তীনন্তি দিব্বানি সোল়স ৰস্সসহস্সানি.
২৩. মনুস্সগণনং পন সযমেৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘নৰসতঞ্চা’’ত্যাদি. ৰস্সানং সম্বন্ধি নৰসতং একৰীস কোটিযো, তথা সট্ঠি চ ৰস্সসতসহস্সানি ৰসৰত্তীসু আযুপ্পমাণন্তি সম্বন্ধো.
২৫. দুতিযজ্ঝানভূমিযন্তি চতুক্কনযৰসেন ৰুত্তং. ততো পরং পৰত্তিযং, চৰনকালে চ তথারূপমেৰ ভৰঙ্গচুতিৰসেন পৰত্তিত্ৰা নিরুজ্ঝতীতি যোজনা.
২৯. তেসূতি তাহি গহিতপটিসন্ধিকেসু ব্রহ্মেসু. কপ্পস্সাতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স. ন হি ব্রহ্মপারিসজ্জাদীনং তিণ্ণং মহাকপ্পৰসেন আযুপরিচ্ছেদো সম্ভৰতি এককপ্পেপি তেসং অৰিনাসাভাৰেন পরিপুণ্ণকপ্পে অসম্ভৰতো. তথা হেস (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০৯) লোকো সত্তৰারেসু অগ্গিনা ৰিনস্সতি, অট্ঠমে ৰারে উদকেন, পুন সত্তৰারেসু অগ্গিনা, অট্ঠমে ৰারে উদকেনাতি এৰং অট্ঠসু অট্ঠকেসু পরিপুণ্ণেসু পচ্ছিমে ৰারে ৰাতেন ৰিনস্সতি. তত্থ পঠমজ্ঝানতলং উপাদায অগ্গিনা, দুতিযততিযজ্ঝানতলং উপাদায উদকেন, চতুত্থজ্ঝানতলং উপাদায ৰাতেন ৰিনস্সতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘সত্ত সত্তগ্গিনা ৰারা, অট্ঠমে অট্ঠমে দকা;
চতুসট্ঠি যদা পুণ্ণা, একো ৰাযুৰরো সিযা.
‘‘অগ্গিনাভস্সরা হেট্ঠা, আপেন সুভকিণ্হতো;
ৰেহপ্ফলতো ৰাতেন, এৰং লোকো ৰিনস্সতী’’তি. –
তস্মা তিণ্ণম্পি পঠমজ্ঝানতলানং এককপ্পেপি অৰিনাসাভাৰতো সকলকপ্পে তেসং সম্ভৰো নত্থীতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৰসেন তেসং আযুপরিচ্ছেদো দট্ঠব্বো. দুতিযজ্ঝানাদিতলতো পট্ঠায পন পরিপুণ্ণস্স মহাকপ্পস্স ৰসেন, ন অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৰসেন. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পোতি চ যোজনাযামৰিত্থারতো সেতসাসপরাসিতো ৰস্সসতৰস্সসতচ্চযেন একেকবীজস্স হরণেন সাসপরাসিনো পরিক্খযেপি অক্খযসভাৰস্স মহাকপ্পস্স চতুত্থভাগো. সো পন সত্থরোগদুব্ভিক্খানং অঞ্ঞতরসংৰট্টেন বহূসু ৰিনাসমুপগতেসু অৰসিট্ঠসত্তসন্তানপ্পৰত্তকুসলকম্মানুভাৰেন দসৰস্সতো পট্ঠায অনুক্কমেন অসঙ্খ্যেয্যাযুকপ্পমাণেসু সত্তেসু পুন অসদ্ধম্মসমাদানৰসেন কমেন পরিহাযিত্ৰা দসৰস্সাযুকেসু জাতেসু রোগাদীনং অঞ্ঞতরসংৰট্টেন সত্তানং ৰিনাসপ্পত্তিযাৰ ‘‘অযমেকো অন্তরকপ্পো’’তি এৰং পরিচ্ছিন্নস্স অন্তরকপ্পস্স ৰসেন চতুসট্ঠিঅন্তরকপ্পপ্পমাণো হোতি, ‘‘ৰীসতিঅন্তরকপ্পপ্পমাণো’’তি চ ৰদন্তি.
৪৫. আকাসানঞ্চাযতনং উপগচ্ছন্তীতি আকাসানঞ্চাযতনূপগা.
৪৯. একমেৰাতি ভূমিতো, জাতিতো, সম্পযুত্তধম্মতো, সঙ্খারতো চ সমানমেৰ. একজাতিযন্তি একস্মিং ভৰে.
পটিসন্ধিচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কম্মচতুক্কৰণ্ণনা
৫০. ইদানি কম্মচতুক্কং চতূহাকারেহি দস্সেতুং ‘‘জনক’’ন্ত্যাদি আরদ্ধং, জনযতীতি জনকং. উপত্থম্ভেতীতি উপত্থম্ভকং. উপগন্ত্ৰা পীল়েতীতি উপপীল়কং. উপগন্ত্ৰা ঘাতেতীতি উপঘাতকং.
তত্থ পটিসন্ধিপৰত্তীসু ৰিপাককটত্তারূপানং নিব্বত্তকা কুসলাকুসলচেতনা জনকং নাম. সযং ৰিপাকং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তম্পি কম্মন্তরস্স চিরতরৰিপাকনিব্বত্তনে পচ্চযভূতং, ৰিপাকস্সেৰ ৰা সুখদুক্খভূতস্স ৰিচ্ছেদপচ্চযানুপ্পত্তিযা, উপব্রূহনপচ্চযুপ্পত্তিযা চ জনকসামত্থিযানুরূপং চিরতরপ্পৰত্তিপচ্চযভূতং কুসলাকুসলকম্মং উপত্থম্ভকং নাম. কম্মন্তরজনিতৰিপাকস্স ব্যাধিধাতুসমতাদিনিমিত্তৰিবাধনেন চিরতরপ্পৰত্তিৰিনিবন্ধকং যং কিঞ্চি কম্মং উপপীল়কং নাম. দুব্বলস্স পন কম্মস্স জনকসামত্থিযং উপহচ্চ ৰিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পাদনেন তস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা সযং ৰিপাকনিব্বত্তককম্মং উপঘাতকং নাম.
জনকোপঘাতকানঞ্হি অযং ৰিসেসো – জনকং কম্মন্তরস্স ৰিপাকং অনুপচ্ছিন্দিত্ৰাৰ ৰিপাকং জনেতি, উপঘাতকং উপচ্ছেদনপুব্বকন্তি ইদং তাৰ অট্ঠকথাসু (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৮৭; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.৩৪) সন্নিট্ঠানং. অপরে পন আচরিযা ‘‘উপপীল়ককম্মং বহ্ৰাবাধতাদিপচ্চযোপসংহারেন কম্মন্তরস্স ৰিপাকং অন্তরন্তরা ৰিবাধতি. উপঘাতকং পন তং সব্বসো উপচ্ছিন্দিত্ৰা অঞ্ঞস্স ওকাসং দেতি, ন পন সযং ৰিপাকনিব্বত্তকং. এৰঞ্হি জনকতো ইমস্স ৰিসেসো সুপাকটো’’তি ৰদন্তি. কিচ্চৰসেনাতি জননউপত্থম্ভনউপপীল়নউপচ্ছেদনকিচ্চৰসেন.
৫১. গরুকন্তি মহাসাৰজ্জং, মহানুভাৰঞ্চ অঞ্ঞেন কম্মেন পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যকম্মং. আসন্নন্তি মরণকালে অনুস্সরিতং, তদা কতঞ্চ. আচিণ্ণন্তি অভিণ্হসো কতং, একৰারং কত্ৰাপি ৰা অভিণ্হসো সমাসেৰিতং. কটত্তাকম্মন্তি গরুকাদিভাৰং অসম্পত্তং কতমত্ততোযেৰ কম্মন্তি ৰত্তব্বকম্মং.
তত্থ কুসলং ৰা হোতু অকুসলং ৰা, গরুকাগরুকেসু যং গরুকং অকুসলপক্খে মাতুঘাতকাদিকম্মং, কুসলপক্খে মহগ্গতকম্মং ৰা, তদেৰ পঠমং ৰিপচ্চতি সতিপি আসন্নাদিকম্মে পরিত্তং উদকং ওত্থরিত্ৰা গচ্ছন্তো মহোঘো ৰিয. তথা হি তং ‘‘গরুক’’ন্তি ৰুচ্চতি. তস্মিং অসতি দূরাসন্নেসু যং আসন্নং মরণকালে অনুস্সরিতং, তদেৰ পঠমং ৰিপচ্চতি, আসন্নকালে কতে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তস্মিম্পি অসতি আচিণ্ণানাচিণ্ণেসু চ যং আচিণ্ণং সুসীল্যং ৰা, দুস্সীল্যং ৰা, তদেৰ পঠমং ৰিপচ্চতি. কটত্তাকম্মং পন লদ্ধাসেৰনং পুরিমানং অভাৰেন পটিসন্ধিং আকড্ঢতীতি গরুকং সব্বপঠমং ৰিপচ্চতি. গরুকে অসতি আসন্নং, তস্মিম্পি অসতি আচিণ্ণং, তস্মিম্পি অসতি কটত্তাকম্মং. তেনাহ ‘‘পাকদানপরিযাযেনা’’তি, ৰিপাকদানানুক্কমেনাত্যত্থো. অভিধম্মাৰতারাদীসু পন আসন্নতো আচিণ্ণং পঠমং ৰিপচ্চন্তং কত্ৰা ৰুত্তং. যথা পন গোগণপরিপুণ্ণস্স ৰজস্স দ্ৰারে ৰিৰটে অপরভাগে দম্মগৰবলৰগৰেসু সন্তেসুপি যো ৰজদ্ৰারস্স আসন্নো হোতি, অন্তমসো দুব্বলজরগ্গৰোপি, সোযেৰ পঠমতরং নিক্খমতি, এৰং গরুকতো অঞ্ঞেসু কুসলাকুসলেসু সন্তেসুপি মরণকালস্স আসন্নত্তা আসন্নমেৰ পঠমং ৰিপাকং দেতীতি ইধ তং পঠমং ৰুত্তং.
৫২. দিট্ঠধম্মো পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো, তত্থ ৰেদিতব্বং ৰিপাকানুভৰনৰসেনাতি দিট্ঠধম্মৰেদনীযং. দিট্ঠধম্মতো অনন্তরং উপপজ্জিত্ৰা ৰেদিতব্বং উপপজ্জৰেদনীযং. অপরে অপরে দিট্ঠধম্মতো অঞ্ঞস্মিং যত্থ কত্থচি অত্তভাৰে ৰেদিতব্বং কম্মং অপরাপরিযৰেদনীযং. অহোসি এৰ কম্মং, ন তস্স ৰিপাকো অহোসি, অত্থি, ভৰিস্সতি চাতি এৰং ৰত্তব্বকম্মং অহোসিকম্মং.
তত্থ পটিপক্খেহি অনভিভূততায, পচ্চযৰিসেসেন পটিলদ্ধৰিসেসতায চ বলৰভাৰপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খারস্স ৰসেন সাতিসযা হুত্ৰা তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ফলদাযিনী পঠমজৰনচেতনা দিট্ঠধম্মৰেদনীযং নাম. সা হি ৰুত্তপ্পকারেন বলৰজনসন্তানে গুণৰিসেসযুত্তেসু উপকারানুপকারৰসপ্পৰত্তিযা, আসেৰনালাভেন অপ্পৰিপাকতায চ ইতরদ্ৰযং ৰিয পৰত্তসন্তানুপরমাপেক্খং, ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৰ পুপ্ফমত্তং ৰিয পৰত্তিৰিপাকমত্তং অহেতুকফলং দেতি. অত্থসাধিকা পন সত্তমজৰনচেতনা সন্নিট্ঠাপকচেতনাভূতা ৰুত্তনযেন পটিলদ্ধৰিসেসা অনন্তরত্তভাৰে ৰিপাকদাযিনী উপপজ্জৰেদনীযং নাম. সা চ পটিসন্ধিং দত্ৰাৰ পৰত্তিৰিপাকং দেতি. পটিসন্ধিযা পন অদিন্নায পৰত্তিৰিপাকং দেতীতি নত্থি. চুতি অনন্তরঞ্হি উপপজ্জৰেদনীযস্স ওকাসো. পটিসন্ধিযা পন দিন্নায জাতিসতেপি পৰত্তিৰিপাকং দেতীতি আচরিযা. যথাৰুত্তকআরণৰিরহতো দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদিভাৰং অসম্পত্তা আদিপরিযোসানচেতনানং মজ্ঝে পৰত্তা পঞ্চ চেতনা ৰিপাকদানসভাৰস্স অনুপচ্ছিন্নত্তা যদা কদাচি ওকাসলাভে সতি পটিসন্ধিপৰত্তীসু ৰিপাকং অভিনিপ্ফাদেন্তী অপরাপরিযৰেদনিযং নাম. সকসককালাতীতং পন পুরিমকম্মদ্ৰযং, ততিযম্পি চ সংসারপ্পৰত্তিযা ৰোচ্ছিন্নায অহোসিকম্মং নাম.
পাককালৰসেনাতি পচ্চুপ্পন্নে, তদনন্তরে, যদা কদাচীতি এৰং পুরিমানং তিণ্ণং যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন, ইতরস্স তংকালাভাৰৰসেন চ. অহোসিকম্মস্স হি কালাতিক্কমতোৰ তং ৰোহারো.
৫৩. পাকঠানৰসেনাতি পটিসন্ধিযা ৰিপচ্চনভূমিৰসেন.
৫৪. ইদানি অকুসলাদিকম্মানং কাযকম্মদ্ৰারাদিৰসেন পৰত্তিং, তংনিদ্দেসমুখেন চ তেসং পাণাতিপাতাদিৰসেন দসৰিধাদিভেদঞ্চ দস্সেতুং ‘‘তত্থ অকুসল’’ন্ত্যাদি আরদ্ধং. কাযদ্ৰারে পৰত্তং কম্মং কাযকম্মং. এৰং ৰচীকম্মাদীনি.
৫৫. পাণস্স সণিকং পতিতুং অদত্ৰা অতীৰ পাতনং পাণাতিপাতো. কাযৰাচাহি অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং. মেথুনৰীতিক্কমসঙ্খাতেসু কামেসু মিচ্ছা চরণং কামেসু মিচ্ছাচারো.
তত্থ পাণোতি ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. তস্মিং পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. পরভণ্ডে তথাসঞ্ঞিনো তদাদাযকপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. অসদ্ধম্মসেৰনৰসেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগন্তব্বট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচারো নাম. সুরাপানম্পি এত্থেৰ সঙ্গয্হতীতি ৰদন্তি রসসঙ্খাতেসু কামেসু মিচ্ছাচারভাৰতো. কাযৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে কাযদ্ৰারেতি কাযেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনতো, সযঞ্চ কাযেন ৰিঞ্ঞেয্যত্তা কাযৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে অভিক্কমাদিজনকচিত্তজৰাযোধাত্ৰাধিককলাপস্স ৰিকারভূতে সন্থম্ভনাদীনং সহকারীকারণভূতে চোপনকাযভাৰতো, কম্মানং পৰত্তিমুখভাৰতো চ কাযদ্ৰারসঙ্খাতে কম্মদ্ৰারে.
কিঞ্চাপি হি তংতংকম্মসহগতচিত্তুপ্পাদেনেৰ সা ৰিঞ্ঞত্তি জনীযতি. তথাপি তস্সা তথা পৰত্তমানায তংসমুট্ঠাপককম্মস্স কাযকম্মাদিৰোহারো হোতীতি সা তস্সেৰ পৰত্তিমুখভাৰেন ৰত্তুং লব্ভতি. ‘‘কাযদ্ৰারে ৰুত্তিতো’’তি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে ‘‘যদি এৰং কম্মদ্ৰারৰৰত্থানং ন সিযা. কাযদ্ৰারে হি পৰত্তং ‘কাযকম্ম’ন্তি ৰুচ্চতি, কাযকম্মস্স চ পৰত্তিমুখভূতং ‘কাযদ্ৰার’ন্তি. পাণাতিপাতাদিকং পন ৰাচায আণাপেন্তস্স কাযকম্মং ৰচীদ্ৰারেপি পৰত্ততীতি দ্ৰারেন কম্মৰৰত্থানং ন সিযা, তথা মুসাৰাদাদিং কাযৰিকারেন করোন্তস্স ৰচীকম্মং কাযদ্ৰারেপি পৰত্ততীতি কম্মেন দ্ৰারৰৰত্থানম্পি ন সিযা’’তি অযং চোদনা পচ্চুপট্ঠেয্যাতি বাহুল্লৰুত্তিযা ৰৰত্থানং দস্সেতুং ‘‘বাহুল্লৰুত্তিতো’’তি ৰুত্তং. কাযকম্মঞ্হি কাযদ্ৰারেযেৰ বহুলং পৰত্ততি, অপ্পং ৰচীদ্ৰারে, তস্মা কাযদ্ৰারেযেৰ বহুলং পৰত্তনতো কাযকম্মভাৰো সিদ্ধো ৰনচরকাদীনং ৰনচরকাদিভাৰো ৰিয. তথা কাযকম্মমেৰ যেভুয্যেন কাযদ্ৰারে পৰত্ততি, ন ইতরানি, তস্মা কাযকম্মস্স যেভুয্যেন এত্থেৰ পৰত্তনতো কাযকম্মদ্ৰারভাৰো সিদ্ধো ব্রাহ্মণগামাদীনং ব্রাহ্মণগামাদিভাৰো ৰিযাতি নত্থি কম্মদ্ৰারৰৰত্থানে কোচি ৰিবন্ধোতি অযমেত্থাধিপ্পাযো.
৫৬. মুসাতি অভূতং ৰত্থু, তং তচ্ছতো ৰদন্তি এতেনাতি মুসাৰাদো. পিসতি সামগ্গিং সঞ্চুণ্ণেতি ৰিক্খিপতি, পিযভাৰং সুঞ্ঞং করোতীতি ৰা পিসুণা. অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, ককচো ৰিয খরসম্ফস্সাতি ৰা ফরুসা. সং সুখং, হিতঞ্চ ফলতি ৰিসরতি ৰিনাসেতীতি সম্ফং, অত্তনো, পরেসঞ্চ অনুপকারং যং কিঞ্চি, তং পলপতি এতেনাতি সম্ফপ্পলাপো.
তত্থ অভূতং ৰত্থুং ভূততো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথা ৰিঞ্ঞাপনপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. সো পরস্স অত্থভেদকরোৰ কম্মপথো হোতি, ইতরো কম্মমেৰ. পরেসং ভেদকামতায, অত্তপ্পিযকামতায ৰা পরভেদকরৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা সংকিলিট্ঠচেতনা পিসুণৰাচা, সাপি দ্ৰীসু ভিন্নেসুযেৰ কম্মপথো. পরস্স মম্মচ্ছেদকরৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ফরুসৰাচা. ন হি চিত্তসণ্হতায সতি ফরুসৰাচা নাম হোতি. সীতাহরণাদিঅনত্থৰিঞ্ঞাপনপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা সংকিলিট্ঠচেতনা সম্ফপ্পলাপো, সো পন পরেহি তস্মিং অনত্থে গহিতেযেৰ কম্মপথো. ৰচীৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে ৰচীদ্ৰারেতি ৰাচায অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ ৰাচায ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে ৰচীভেদকরপ্পযোগসমুট্ঠাপকচিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাত্ৰাধিককলাপস্স ৰিকারভূতে চোপনৰাচাভাৰতো, কম্মানং পৰত্তিমুখভাৰতো চ ৰচীদ্ৰারসঙ্খাতে কম্মদ্ৰারে. বাহুল্লৰুত্তিতোতি ইদং ৰুত্তনযমেৰ.
৫৭. পরসম্পত্তিং অভিমুখং ঝাযতি লোভৰসেন চিন্তেতীতি অভিজ্ঝা. ব্যাপজ্জতি হিতসুখং এতেনাতি ব্যাপাদো. মিচ্ছা ৰিপরীততো পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি.
তত্থ ‘‘অহো ৰত ইদং মম সিযা’’তি এৰং পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনং অভিজ্ঝা, সা পরভণ্ডস্স অত্তনো নামনেনেৰ কম্মপথো হোতি. ‘‘অহো ৰতাযং সত্তো ৰিনস্সেয্যা’’তি এৰং মনোপদোসো ব্যাপাদো. ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনা নযেন ৰিপরীতদস্সনং মিচ্ছাদিট্ঠি. এত্থ পন নত্থিকঅহেতুকঅকিরিযদিট্ঠীহিযেৰ কম্মপথভেদো. ইমেসং পন অঙ্গাদিৰৰত্থানৰসেন পপঞ্চো তত্থ তত্থ (দী. নি. অট্ঠ. ১.৮; ধ. স. অট্ঠ. ১ অকুসলকম্মপথকথা; পারা. অট্ঠ. ২.১৭২) আগতনযেন দট্ঠব্বো. অঞ্ঞত্রাপি ৰিঞ্ঞত্তিযাতি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিং ৰিনাপি, তং অসমুট্ঠাপেত্ৰাপীত্যত্থো. ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তসম্পযুত্তা চেত্থ অভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকাৰ হোন্তি.
৫৮. দোসমূলেন জাযন্তীতি সহজাতাদিপচ্চযেন দোসসঙ্খাতমূলেন, দোসমূলকচিত্তেন ৰা জাযন্তি, ন লোভমূলাদীহি. হসমানাপি হি রাজানো দোসচিত্তেনেৰ পাণৰধং আণাপেন্তি, তথা ফরুসৰাচাব্যাপাদেসুপি যথারহং দট্ঠব্বং. মিচ্ছাদস্সনস্স অভিনিৰিসিতব্বৰত্থূসু লোভপুব্বঙ্গমমেৰ অভিনিৰিসনতো আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি চ লোভমূলেনা’’তি. সেসানি চত্তারিপি দ্ৰীহি মূলেহি সম্ভৰন্তীতি যো তাৰ অভিমতং ৰত্থুং, অনভিমতং ৰা অত্তবন্ধুপরিত্তাণাদিপ্পযোজনং সন্ধায হরতি, তস্স অদিন্নাদানং লোভমূলেন হোতি. ৰেরনিয্যাতনত্থং হরন্তস্স দোসমূলেন. নীতিপাঠকপ্পমাণতো দুট্ঠনিগ্গহণত্থং পরসন্তকং হরন্তানং রাজূনং, ব্রাহ্মণানঞ্চ ‘‘সব্বমিদং ব্রাহ্মণানং রাজূহি দিন্নং, তেসং পন সব্বদুব্বলভাৰেন অঞ্ঞে পরিভুঞ্জন্তি, অত্তসন্তকমেৰ ব্রাহ্মণা পরিভুঞ্জন্তী’’ত্যাদীনি ৰত্ৰা সকসঞ্ঞায এৰং যং কিঞ্চি হরন্তানং, কম্মফলসম্বন্ধাপৰাদীনঞ্চ মোহমূলেন. এৰং মুসাৰাদাদীসুপি যথারহং যোজেতব্বং.
৬৩. ছসু আরম্মণেসু তিৰিধকম্মৰসেন উপ্পজ্জমানম্পেতং তিৰিধনিযমেন উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘তথা দানসীলভাৰনাৰসেনা’’তি. দসধা নিদ্দিসিযমানানং হি দ্ৰিন্নং, পুন দ্ৰিন্নং, তিণ্ণঞ্চ যথাক্কমং দানাদীসু তীস্ৰেৰ সঙ্গহো. কারণং পনেত্থ পরতো ৰক্খাম. ছল়ারম্মণেসু পন তিৰিধকম্মদ্ৰারেসু চ নেসং পৰত্তিযোজনা অট্ঠকথাদীসু (ধ. স. অট্ঠ. ১৫৬-১৫৯) আগতনযেন গহেতব্বা.
৬৫. দীযতি এতেনাতি দানং, পরিচ্চাগচেতনা. এৰং সেসেসুপি. সীলতীতি সীলং, কাযৰচীকম্মানি সমাদহতি, সম্মা ঠপেতীত্যত্থো, সীলযতি ৰা উপধারেতীতি সীলং, উপধারণং পনেত্থ কুসলানং অধিট্ঠানভাৰো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’ত্যাদি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). ভাৰেতি কুসলে ধম্মে আসেৰতি ৰড্ঢেতি এতাযাতি ভাৰনা. অপচাযতি পূজাৰসেন সামীচিং করোতি এতেনাতি অপচাযনং. তংতংকিচ্চকরণে ব্যাৰটস্স ভাৰো ৰেয্যাৰচ্চং. অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তা পত্তি দীযতি এতেনাতি পত্তিদানং. পত্তিং অনুমোদতি এতাযাতি পত্তানুমোদনা. ধম্মং সুণন্তি এতেনাতি ধম্মস্সৰনং. ধম্মং দেসেন্তি এতাযাতি ধম্মদেসনা. দিট্ঠিযা উজুকরণং দিট্ঠিজুকম্মং.
তত্থ সানুসযসন্তানৰতো পরেসং পূজানুগ্গহকামতায অত্তনো ৰিজ্জমানৰত্থুপরিচ্চজনৰসপ্পৰত্তচেতনা দানং নাম, দানৰত্থুপরিযেসনৰসেন, দিন্নস্স সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সরণৰসেন চ পৰত্তা পুব্বপচ্ছাভাগচেতনা এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছন্তি. এৰং সেসেসুপি যথারহং দট্ঠব্বং. নিচ্চসীলাদিৰসেন পঞ্চ, অট্ঠ, দস ৰা সীলানি সমাদিযন্তস্স, পরিপূরেন্তস্স, অসমাদিযিত্ৰাপি সম্পত্তকাযৰচীদুচ্চরিততো ৰিরমন্তস্স, পব্বজন্তস্স, উপসম্পদমাল়কে সংৰরং সমাদিযন্তস্স, চতুপারিসুদ্ধিসীলং পরিপূরেন্তস্স চ পৰত্তচেতনা সীলং নাম. চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু, খন্ধাদীসু চ ভূমীসু পরিকম্মসম্মসনৰসপ্পৰত্তা অপ্পনং অপ্পত্তা গোত্রভুপরিযোসানচেতনা ভাৰনা নাম, নিরৰজ্জৰিজ্জাদিপরিযাপুণনচেতনাপি এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছতি.
ৰযসা, গুণেহি চ জেট্ঠানং চীৰরাদীসু পচ্চাসারহিতেন অসংকিলিট্ঠজ্ঝাসযেন পচ্চুট্ঠানআসনাভিনীহারাদিৰিধিনা বহুমানকরণচেতনা অপচাযনং নাম. তেসমেৰ, গিলানানঞ্চ যথাৰুত্তজ্ঝাসযেন তংতংকিচ্চকরণচেতনা ৰেয্যাৰচ্চং নাম. অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তস্স পুঞ্ঞস্স পরেহি সাধারণভাৰং পচ্চাসীসনচেতনা পত্তিদানং নাম. পরেহি দিন্নস্স, অদিন্নস্সপি ৰা পুঞ্ঞস্স মচ্ছেরমলৰিনিস্সটেন চিত্তেন অব্ভানুমোদনচেতনা পত্তানুমোদনা নাম. এৰমিমং ধম্মং সুত্ৰা তত্থ ৰুত্তনযেন পটিপজ্জন্তো ‘‘লোকিযলোকুত্তরগুণৰিসেসস্স ভাগী ভৰিস্সামি, বহুস্সুতো ৰা হুত্ৰা পরেসং ধম্মদেসনাদীহি অনুগ্গণ্হিস্সামী’’তি এৰং অত্তনো, পরেসং ৰা হিতফরণৰসপ্পৰত্তেন অসংকিলিট্ঠজ্ঝাসযেন হিতূপদেসসৰনচেতনা ধম্মস্সৰনং নাম, নিরৰজ্জৰিজ্জাদিসৰনচেতনাপি এত্থেৰ সঙ্গয্হতি. লাভসক্কারাদিনিরপেক্খতায যোনিসো মনসি করোতো হিতূপদেসচেতনা ধম্মদেসনা নাম, নিরৰজ্জৰিজ্জাদিউপদিসনচেতনাপি এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছতি. ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনযপ্পৰত্তসম্মাদস্সনৰসেন দিট্ঠিযা উজুকরণং দিট্ঠিজুকম্মং নাম.
যদি এৰং ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদস্স দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিরিযভাৰো ন লব্ভতীতি? নো ন লব্ভতি পুরিমপচ্ছিমচেতনানম্পি তংতংপুঞ্ঞকিরিযাস্ৰেৰ সঙ্গণ্হনতো. কিঞ্চাপি হি উজুকরণৰেলাযং ঞাণসম্পযুত্তমেৰ চিত্তং হোতি, পুরিমপচ্ছাভাগে পন ঞাণৰিপ্পযুত্তম্পি সম্ভৰতীতি তস্সপি দিট্ঠিজুকম্মভাৰো উপপজ্জতীতি অলমতিপ্পপঞ্চেন.
ইমেসু পন দসসু পত্তিদানানুমোদনা দানে সঙ্গহং গচ্ছন্তি তংসভাৰত্তা. দানম্পি হি ইস্সামচ্ছেরানং পটিপক্খং, এতেপি. তস্মা সমানপ্পটিপক্খতায একলক্খণত্তা তে দানমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুম্হি সঙ্গয্হন্তি. অপচাযনৰেয্যাৰচ্চাসীলমযপুঞ্ঞেৰ সঙ্গয্হন্তি চারিত্তসীলভাৰতো. দেসনাসৰনদিট্ঠিজুকা পন কুসলধম্মাসেৰনভাৰতো ভাৰনামযে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি (দী. নি. টী. ৩.৩০৫) আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘দেসেন্তো, সুণন্তো চ দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা লক্খণানি পটিৰিজ্ঝ পটিৰিজ্ঝ দেসেতি, সুণাতি চ, তানি চ দেসনাসৰনানি পটিৰেধমেৰাহরন্তীতি দেসনাসৰনাভাৰনামযে সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি ৰদন্তি. ধম্মদানসভাৰতো দেসনা দানমযে সঙ্গহং গচ্ছতীতিপি সক্কা ৰত্তুং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সব্বদানং ধম্মদানং জিনাতী’’তি (ধ. প. ৩৫৪). তথা দিট্ঠিজুকম্মং সব্বত্থাপি সব্বেসং নিযমনলক্খণত্তা. দানাদীসু হি যং কিঞ্চি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনযপ্পৰত্তায সম্মাদিট্ঠিযা ৰিসোধিতং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং, এৰঞ্চ কত্ৰা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫; ধ. স. অট্ঠ. ১৫৬-১৫৯ পুঞ্ঞাকিরিযৰত্থাদিকথা) ‘‘দিট্ঠিজুকম্মং সব্বেসং নিযমলক্খণ’’ন্তি ৰুত্তং. এৰং দানসীলভাৰনাৰসেন তীসু ইতরেসং সঙ্গণ্হনতো সঙ্খেপতো তিৰিধমেৰ পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতীতি দট্ঠব্বং, তথা চেৰ আচরিযেন হেট্ঠা দস্সিতং.
৬৭. মনোকম্মমেৰ ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তাভাৰেন কাযদ্ৰারাদীসু অপ্পৰত্তনতো. তঞ্চ রূপাৰচরকুসলং ভাৰনামযং দানাদিৰসেন অপ্পৰত্তনতো. অপ্পনাপ্পত্তং পুব্বভাগপ্পৰত্তানং কামাৰচরভাৰতো. ঝানঙ্গভেদেনাতি পটিপদাদিভেদতো অনেকৰিধত্তেপি অঙ্গাতিক্কমৰসেন নিব্বত্তজ্ঝানঙ্গভেদতো পঞ্চৰিধং হোতি.
৬৮. আরম্মণভেদেনাতি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং, আকাসৰিসযং মনো, তদভাৰো, তদালম্বং ৰিঞ্ঞাণন্তি চতুব্বিধন্তি ইমেসং চতুন্নং আরম্মণানং ভেদেন.
৬৯. এত্থাতি ইমেসু পাকট্ঠানৰসেন চতুব্বিধেসু কম্মেসু. উদ্ধচ্চরহিতন্তি উদ্ধচ্চসহগতচেতনারহিতং একাদসৰিধং অকুসলকম্মং. কিং পনেত্থ কারণং অধিমোক্খৰিরহেন সব্বদুব্বলম্পি ৰিচিকিচ্ছাসহগতং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, অধিমোক্খসম্পযোগেন ততো বলৰন্তম্পি উদ্ধচ্চসহগতং নাকড্ঢতীতি? পটিসন্ধিদানসভাৰাভাৰতো. বলৰং আকড্ঢতি, দুব্বলং নাকড্ঢতীতি হি অযং ৰিচারণা পটিসন্ধিদানসভাৰেসুযেৰ. যস্স পন পটিসন্ধিদানসভাৰোযেৰ নত্থি, ন তস্স বলৰভাৰো পটিসন্ধিআকড্ঢনে কারণং.
কথং পনেতং ৰিঞ্ঞাতব্বং উদ্ধচ্চসহগতস্স পটিসন্ধিদানসভাৰো নত্থীতি? দস্সনেনপহাতব্বেসু অনাগতত্তা. তিৰিধা হি অকুসলা দস্সনেন পহাতব্বা, ভাৰনায পহাতব্বা, সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ভাৰনায পহাতব্বাতি. তত্থ দিট্ঠিসহগতৰিচিকিচ্ছাসহগতচিত্তুপ্পাদা দস্সনেন পহাতব্বা নাম পঠমং নিব্বানদস্সনৰসেন ‘‘দস্সন’’ন্তি লদ্ধনামেন সোতাপত্তিমগ্গেন পহাতব্বত্তা. উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো ভাৰনায পহাতব্বো নাম অগ্গমগ্গেন পহাতব্বত্তা. উপরিমগ্গত্তযঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠনিব্বানে ভাৰনাৰসেন পৰত্তনতো ‘‘ভাৰনা’’তি ৰুচ্চতি. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তদোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা পন সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ভাৰনায পহাতব্বা তেসং অপাযনিব্বত্তকাৰত্থায পঠমমগ্গেন, সেসবহলাবহলাৰত্থায উপরিমগ্গেহি পহীযমানত্তা. তত্থ সিযা দস্সনেন পহাতব্বম্পি দস্সনেন পহাতব্বসামঞ্ঞেন ইধ ‘‘দস্সনেন পহাতব্ব’’ন্তি ৰোহরন্তি.
যদি চ উদ্ধচ্চসহগতং পটিসন্ধিং দদেয্য, তদা অকুসলপটিসন্ধিযা সুগতিযং অসম্ভৰতো অপাযেস্ৰেৰ দদেয্য. অপাযগমনীযঞ্চ অৰস্সং দস্সনেন পহাতব্বং সিযা. ইতরথা অপাযগমনীযস্স অপ্পহীনত্তা সেক্খানং অপাযুপ্পত্তি আপজ্জতি, ন চ পনেতং যুত্তং ‘‘চতূহপাযেহি চ ৰিপ্পমুত্তো (খু. পা. ৬.১১; সু. নি. ২৩৪), অৰিনিপাতধম্মো’’তি (পারা. ২১; সং. নি. ৫.৯৯৮) আদিৰচনেহি সহ ৰিরুজ্ঝনতো. সতি চ পনেতস্স দস্সনেন পহাতব্বভাৰে ‘‘সিযা দস্সনেন পহাতব্বা’’তি ইমস্স ৰিভঙ্গে ৰত্তব্বং সিযা, ন চ পনেতং ৰুত্তন্তি. অথ সিযা ‘‘অপাযগামিনিযো রাগো দোসো মোহো তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তি এৰং দস্সনেন পহাতব্বেসু ৰুত্তত্তা উদ্ধচ্চসহগতচেতনায তত্থ সঙ্গহো সক্কা ৰত্তুন্তি. তং ন, তস্স একন্ততো ভাৰনায পহাতব্বভাৰেন ৰুত্তত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘কতমে ধম্মা ভাৰনায পহাতব্বা? উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৬), তস্মা দস্সনেন পহাতব্বেসু অৰচনং ইমস্স পটিসন্ধিদানাভাৰং সাধেতি. ননু চ পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গে –
‘‘যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা, যং যং ৰা পনারব্ভ তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা অকুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭৩০-৭৩১) –
এৰং উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদং উদ্ধরিত্ৰা তস্স ৰিপাকোপি উদ্ধটোতি কথমস্স পটিসন্ধিদানাভাৰো সম্পটিচ্ছিতব্বোতি? নাযং পটিসন্ধিদানং সন্ধায উদ্ধটো. অথ খো পৰত্তিৰিপাকং সন্ধায. পট্ঠানে পন –
‘‘সহজাতা দস্সনেন পহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানাক্খণিকা দস্সনেন পহাতব্বা চেতনা ৰিপাকানং খন্ধানং, কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৯) –
দস্সনেন পহাতব্বচেতনায এৰ সহজাতনানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘সহজাতা ভাৰনায পহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৯) ভাৰনায পহাতব্বচেতনায সহজাতকম্মপচ্চযভাৰোৰ উদ্ধটো, ন পন নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো, ন চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৰিনা পটিসন্ধিআকড্ঢনং অত্থি, তস্মা নত্থি তস্স সব্বথাপি পটিসন্ধিদানন্তি. যং পনেকে ৰদন্তি ‘‘উদ্ধচ্চচেতনা উভযৰিপাকম্পি ন দেতি পট্ঠানে নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰস্স অনুদ্ধটত্তা’’তি, তং তেসং মতিমত্তং পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গে উদ্ধচ্চসহগতানম্পি পৰত্তিৰিপাকস্স উদ্ধটত্তা, পট্ঠানে চ পটিসন্ধিৰিপাকভাৰমেৰ সন্ধায নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰস্স অনুদ্ধটত্তা. যদি হি পৰত্তিৰিপাকং সন্ধায নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ৰুচ্চেয্য, তদা পটিসন্ধিৰিপাকম্পিস্স মঞ্ঞেয্যুন্তি লব্ভমানস্সপি পৰত্তিৰিপাকস্স ৰসেন নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো, তস্মা ন সক্কা তস্স পৰত্তিৰিপাকং নিৰারেতুং. তেনাহ ‘‘পৰত্তিযং পনা’’ত্যাদি. আচরিযবুদ্ধমিত্তাদযো পন অত্থি উদ্ধচ্চসহগতং ভাৰনায পহাতব্বম্পি. অত্থি ন ভাৰনায পহাতব্বম্পি, তেসু ভাৰনায পহাতব্বং সেক্খসন্তানপ্পৰত্তং, ইতরং পুথুজ্জনসন্তানপ্পৰত্তং, ফলদানঞ্চ পুথুজ্জনসন্তানপ্পৰত্তস্সেৰ ন ইতরস্সাতি এৰং উদ্ধচ্চসহগতং দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা একস্স উভযৰিপাকদানং, একস্স সব্বথাপি ৰিপাকাভাৰং ৰণ্ণেন্তি. যো পনেত্থ তেসং ৰিনিচ্ছযো, যঞ্চ তস্স নিরাকরণং, যঞ্চ সব্বথাপি ৰিপাকাভাৰৰাদীনং মতপটিক্খেপনং ইধ অৰুত্তং, তং সব্বং পরমত্থমঞ্জূসাদীসু, ৰিসেসতো চ অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.
সব্বত্থাপি কামলোকেতি সুগতিদুগ্গতিৰসেন সব্বস্মিম্পি কামলোকে. যথারহন্তি দ্ৰারারম্মণানুরূপং. অপাযেসুপি যং নাগসুপণ্ণাদীনং মহাসম্পত্তিৰিসযং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং, যঞ্চ নিরযৰাসীনং মহামোগ্গল্লানত্থেরদস্সনাদীসু উপ্পজ্জতি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং, তং কুসলকম্মস্সেৰ ফলং. ন হি অকুসলস্স ইট্ঠৰিপাকো সম্ভৰতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং অকুসলস্স কম্মস্স ইট্ঠো কন্তো ৰিপাকো সংৰিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১৩১; অ. নি. ১.২৮৪-২৮৬; ৰিভ. ৮০৯), তস্মা কুসলকম্মং অপাযেসুপি অহেতুকৰিপাকানি জনেতি. অঞ্ঞভূমিকস্স চ কম্মস্স অঞ্ঞভূমিকৰিপাকাভাৰতো কামৰিরাগভাৰনায কামতণ্হাৰিসযৰিঞ্ঞাণুপ্পাদনাযোগতো একন্তসদিসৰিপাকত্তা চ মহগ্গতানুত্তরকুসলানং রূপাৰচরকম্মেন অহেতুকৰিপাকুপ্পত্তিযা অভাৰতো রূপলোকেপি যথারহং রূপাদিৰিসযানি তানি অভিনিপ্ফাদেতীতি ৰুত্তং ‘‘সব্বত্থাপি কামলোকে’’ত্যাদি.
৭১. এৰং পন ৰিপচ্চন্তং কম্মং সোল়সকদ্ৰাদসকঅট্ঠকৰসেন তিধা ৰিপচ্চতীতি দস্সেতুং ‘‘তত্থাপি’’ত্যাদি ৰুত্তং. তত্থাপীতি এৰং ৰিপচ্চমানেপি কুসলকম্মে. উক্কট্ঠন্তি কুসলপরিৰারলাভতো, পচ্ছা আসেৰনপ্পৰত্তিযা ৰা ৰিসিট্ঠং. যঞ্হি কম্মং অত্তনো পৰত্তিকালে পুরিমপচ্ছাভাগপ্পৰত্তেহি কুসলকম্মেহি পরিৰারিতং, পচ্ছা ৰা আসেৰনলাভেন সমুদাচিণ্ণং. তং উক্কট্ঠং. যং পন করণকালে অকুসলকম্মেহি পরিৰারিতং, পচ্ছা ৰা ‘‘দুক্কটমেতং মযা’’তি ৰিপ্পটিসারুপ্পাদনেন পরিভাৰিতং, তং ওমকন্তি দট্ঠব্বং.
পটিসন্ধিন্তি একমেৰ পটিসন্ধিং. ন হি একেন কম্মেন অনেকাসু জাতীসু পটিসন্ধি হোতি, পৰত্তিৰিপাকো পন জাতিসতেপি জাতিসহস্সেপি হোতি. যথাহ ‘‘তিরচ্ছানগতে দানং দত্ৰা সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯). যস্মা পনেত্থ ঞাণং জচ্চন্ধাদিৰিপত্তিনিমিত্তস্স মোহস্স, সব্বাকুসলস্সেৰ ৰা পটিপক্খং, তস্মা তংসম্পযুত্তং কম্মং জচ্চন্ধাদিৰিপত্তিপচ্চযং ন হোতীতি তিহেতুকং অতিদুব্বলম্পি সমানং দুহেতুকপটিসন্ধিমেৰ আকড্ঢতি, নাহেতুকং. দুহেতুকঞ্চ কম্মং ঞাণসম্পযোগাভাৰতো ঞাণফলুপ্পাদনে অসমত্থং, যথা তং অলোভসম্পযোগাভাৰতো অলোভফলুপ্পাদনে অসমত্থং অকুসলকম্মন্তি তং অতিউক্কট্ঠম্পি সমানং দুহেতুকমেৰ পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, ন তিহেতুকন্তি ৰুত্তং ‘‘তিহেতুকমোমকং দুহেতুকমুক্কট্ঠঞ্চা’’ত্যাদি.
এত্থ সিযা – যথা পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি (পটি. ম. ১.২৩১) কুসলস্স কম্মস্স জৰনক্খণে তিণ্ণং, নিকন্তিক্খণে দ্ৰিন্নং, পটিসন্ধিক্খণে তিণ্ণঞ্চ হেতূনং ৰসেন অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা ঞাণসম্পযুত্তূপপত্তি, তথা ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৰিপ্পযুত্তে ছন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি (পটি. ম. ১.২৩৩) জৰনক্খণে দ্ৰিন্নং, নিকন্তিক্খণে দ্ৰিন্নং, পটিসন্ধিক্খণে দ্ৰিন্নঞ্চ হেতূনং ৰসেন ছন্নং হেতূনং পচ্চযা ঞাণৰিপ্পযুত্তূপপত্তি ৰুত্তা, এৰং ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৰিপ্পযুত্তে সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি তিহেতুককম্মেন দুহেতুকপটিসন্ধিযা অৰুত্তত্তা নত্থি তিহেতুকস্স দুহেতুকপটিসন্ধিআকড্ঢনন্তি? নযিদমেৰং দুহেতুকোমককম্মেন অহেতুকপটিসন্ধিযা ৰিয তিহেতুকোমককম্মেন সামত্থিযানুরূপতো দুহেতুকপটিসন্ধিযাৰ দাতব্বত্তা, কম্মসরিক্খকৰিপাকদস্সত্থং পন মহাথেরেন সাৰসেসো পাঠো কতো. ইতরথা ‘‘চতুন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি ৰচনাভাৰতো দুহেতুককম্মেন অহেতুকূপপত্তিযাপিঅভাৰো আপজ্জতি, তস্মা যথা সুগতিযং জচ্চন্ধবধিরাদিৰিপত্তিযা অহেতুকূপপত্তিং ৰজ্জেত্ৰা গতিসম্পত্তিযা সহেতুকূপপত্তিদস্সনত্থং দুহেতুকূপপত্তি এৰ উদ্ধটা, ন অহেতুকূপপত্তি, এৰং কম্মসরিক্খকৰিপাকদস্সনত্থং তিহেতুককম্মেন তিহেতুকূপপত্তি এৰ উদ্ধটা, ন দুহেতুকূপপত্তি, ন পন অলব্ভনতোতি দট্ঠব্বং.
৭৪. এৰং একায চেতনায সোল়স ৰিপাকানি এত্থেৰ দ্ৰাদসকমগ্গো অহেতুকট্ঠকম্পীতি পৰত্তস্স তিপিটকচূল়নাগত্থেরৰাদস্স ৰসেন ৰিপাকপ্পৰত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি একায চেতনায দ্ৰাদস ৰিপাকানি এত্থেৰ দসকমগ্গো অহেতুকট্ঠকম্পীতি আগতস্স মোরৰাপীৰাসীমহাধম্মরক্খিতত্থেরৰাদস্সপি ৰসেন দস্সেতুং অসঙ্খারং সসঙ্খারৰিপাকানী’’ত্যাদি ৰুত্তং. যথা মুখে চলিতে আদাসতলে মুখনিমিত্তং চলতি, এৰং অসঙ্খারকুসলস্স অসঙ্খারৰিপাকোৰ হোতি, ন সসঙ্খারোতি এৰং আগমনতোৰ সঙ্খারভেদোতি অযমেত্থাধিপ্পাযো. যস্মা পন ৰিপাকস্স সঙ্খারভেদো পচ্চযৰসেন ইচ্ছিতো, ন কম্মৰসেন, তস্মা এস কেচিৰাদো কতো.
তেসন্তি তেসং এৰংৰাদীনং. যথাক্কমন্তি তিহেতুকুক্কট্ঠাদীনং অনুক্কমেন. দ্ৰাদস ৰিপাকানীতি তিহেতুকুক্কট্ঠঅসঙ্খারিকসসঙ্খারিককম্মস্স ৰসেন যথাক্কমং সসঙ্খারিকচতুক্কৰজ্জিতানি, অসঙ্খারিকচতুক্কৰজ্জিতানি চ দ্ৰাদস ৰিপাকানি, তথা তিহেতুকোমকস্স, দুহেতুকুক্কট্ঠস্স চ কম্মস্স ৰসেন দুহেতুকসসঙ্খারদ্ৰযৰজ্জিতানি, দুহেতুকাসঙ্খারদ্ৰযৰজ্জিতানি চ দস ৰিপাকানি, দুহেতুকোমকস্স ৰসেন দুহেতুকদ্ৰযৰজ্জিতানি চ অট্ঠ ৰিপাকানি যথাৰুত্তস্স ‘‘তিহেতুকমুক্কট্ঠ’’ন্ত্যাদিনা ৰুত্তনযস্স অনুসারেন অনুস্সরণেন যথাসম্ভৰং তস্স তস্স সম্ভৰানুরূপতো উদ্দিসে.
৭৫. পরিতো অত্তং খণ্ডিতং ৰিয অপ্পানুভাৰন্তি পরিত্তং. পকট্ঠভাৰং নীতন্তি পণীতং, উভিন্নং মজ্ঝে ভৰং মজ্ঝিমং. তত্থ ‘‘পটিলদ্ধমত্তং অনাসেৰিতং পরিত্ত’’ন্তি অৰিসেসতোৰ অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তথা ‘‘নাতিসুভাৰিতং অপরিপুণ্ণৰসীভাৰং মজ্ঝিমং. অতিৰিয সুভাৰিতং পন সব্বসো পরিপুণ্ণৰসীভাৰং পণীত’’ন্তি. আচরিযেন পনেত্থ পরিত্তম্পি ঈসকং লদ্ধাসেৰনমেৰাধিপ্পেতন্তি দিস্সতি. তথা হানেন নামরূপপরিচ্ছেদে –
‘‘সমানাসেৰনে লদ্ধে, ৰিজ্জমানে মহব্বলে;
অলদ্ধা তাদিসং হেতুং, অভিঞ্ঞা ন ৰিপচ্চতী’’তি. (নাম. পরি. ৪৭৪);
সমানভূমিকতোৰ আসেৰনলাভেন বলৰভাৰতো মহগ্গতধম্মানং ৰিপাকদানং ৰত্ৰা তদভাৰতো অভিঞ্ঞায অৰিপচ্চনং ৰুত্তং. হীনেহি ছন্দচিত্তৰীরিযৰীমংসাহি নিব্বত্তিতং ৰা পরিত্তং. মজ্ঝিমেহি ছন্দাদীহি মজ্ঝিমং. পণীতেহি পণীতন্তি অলমতিপ্পপঞ্চেন.
৮৪. পঞ্চমজ্ঝানং ভাৰেত্ৰাতি অভিঞ্ঞাভাৰং অসম্পত্তং পঞ্চমজ্ঝানং তিৰিধম্পি ভাৰেত্ৰা. অভিঞ্ঞাভাৰপ্পত্তস্স পন অৰিপাকভাৰো ‘‘অলদ্ধা তাদিস’’ন্ত্যাদিনা (নাম. পরি. ৪৭৪) আচরিযেন সাধিতো. মূলটীকাকারাদযো পন অঞ্ঞথাপি তং সাধেন্তি. তং পন সঙ্খেপতো, তত্থ তত্থ ৰিত্থারতো চ অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযং ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বং. সঞ্ঞাৰিরাগং ভাৰেত্ৰাতি ‘‘সঞ্ঞা রোগো, সঞ্ঞা গণ্ডো’’ত্যাদিনা, ‘‘ধী চিত্তং ধিব্বতং চিত্ত’’ন্ত্যাদিনা ৰা নযেন অরূপপ্পৰত্তিযা আদীনৰদস্সনেন তদভাৰে চ পণীতভাৰসন্নিট্ঠানেন ৰাযোকসিণে কেসঞ্চি মতেন পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণে ৰা ভাৰনাবলেন তেন পটিলভিতব্বভাৰে অরূপস্স অনিব্বত্তিসভাৰাপাদনৰসেন অরূপৰিরাগভাৰনং ভাৰেত্ৰা অঞ্ঞসত্তেসু উপ্পজ্জন্তি কম্মকিরিযৰাদিনো তিত্থিযা এৰাত্যধিপ্পাযো. তে পন যেন ইরিযাপথেন ইধ মরন্তি. তেনেৰ তত্থ নিব্বত্তন্তীতি দট্ঠব্বং.
৮৬. অনাগামিনো পন সুদ্ধাৰাসেসু উপ্পজ্জন্তীতি অনাগামিনোযেৰ অরিযা পুথুজ্জনাদিকালে, পচ্ছাপি ৰা পঞ্চমজ্ঝানং তিৰিধম্পি ভাৰেত্ৰা সদ্ধাদিইন্দ্রিযৰেমত্ততানুক্কমেন পঞ্চসু সুদ্ধাৰাসেসু উপ্পজ্জন্তি.
৮৭. যথাক্কমং ভাৰেত্ৰা যথাক্কমং আরুপ্পেসু উপ্পজ্জন্তীতি যোজনা যথাক্কমন্তি চ পঠমারুপ্পাদিঅনুক্কমেন. সব্বম্পি চেতং তস্স তস্সেৰ ঝানস্স আৰেণিকভূমিৰসেন ৰুত্তং. নিকন্তিযা পন সতি পুথুজ্জনাদযো যথালদ্ধজ্ঝানস্স ভূমিভূতেসু সুদ্ধাৰাসৰজ্জিতেসু যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তি, তথা কামভৰেপি কামাৰচরকম্মবলেন. ‘ইজ্ঝতি, ভিক্খৰে, সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিসুদ্ধত্তা’তি (অ. নি. ৮.৩৫) হি ৰুত্তং. অনাগামিনো পন কামরাগস্স সব্বসো পহীনত্তা কামভৰেসু নিকন্তিং ন উপ্পাদেন্তীতি কামলোকৰজ্জিতে যথালদ্ধজ্ঝানভূমিভূতে যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তি. সুদ্ধাৰাসেসু হি অনাগামিনোযেৰ নিব্বত্তন্তীতি নিযমো অত্থি. তে পন অঞ্ঞত্থ ন নিব্বত্তন্তীতি নিযমো নত্থি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং আচরিযেন –
‘‘সুদ্ধাৰাসেস্ৰনাগামি-পুগ্গলাৰোপপজ্জরে;
কামধাতুম্হি জাযন্তি, অনাগামিৰিৰজ্জিতা’’তি. (পরম. ৰি. ২০৫);
সুক্খৰিপস্সকাপি পনেতে মরণকালে একন্তেনেৰ সমাপত্তিং নিব্বত্তেন্তি সমাধিম্হি পরিপূরকারীভাৰতোতি দট্ঠব্বং. ‘‘ইত্থিযোপি পন অরিযা ৰা অনরিযা ৰা অট্ঠসমাপত্তিলাভিনিযো ব্রহ্মপারিসজ্জেসুযেৰ নিব্বত্তন্তী’’তি অট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৮০৯; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৭৯ আদযো; ম. নি. অট্ঠ. ৩.১৩০) ৰুত্তং. অপিচেত্থ ৰেহপ্ফলঅকনিট্ঠচতুত্থারুপ্পভৰানং সেট্ঠভৰভাৰতো তত্থ নিব্বত্তা অরিযা অঞ্ঞত্থ নুপ্পজ্জন্তি, তথা অৰসেসেসু উপরূপরি ব্রহ্মলোকেসু নিব্বত্তা হেট্ঠিমহেট্ঠিমেসু. ৰুত্তঞ্হেতং আচরিযেন –
‘‘ৰেহপ্ফলে অকনিট্ঠে, ভৰগ্গে চ পতিট্ঠিতা;
ন পুনাঞ্ঞত্থ জাযন্তি, সব্বে অরিযপুগ্গলা;
ব্রহ্মলোকগতা হেট্ঠা, অরিযা নোপপজ্জরে’’তি. (নাম. পরি. ৪৫২-৪৫৩);
কম্মচতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চুতিপটিসন্ধিক্কমৰণ্ণনা
৮৯. ‘‘আযুক্খযেনা’’ত্যাদীসু সতিপি কম্মানুভাৰে তংতংগতীসু যথাপরিচ্ছিন্নস্স আযুনো পরিক্খযেন মরণং আযুক্খযমরণং. সতিপি তত্থ তত্থ পরিচ্ছিন্নাযুসেসে গতিকালাদিপচ্চযসামগ্গিযঞ্চ তংতংভৰসাধকস্স কম্মুনো পরিনিট্ঠিতৰিপাকত্তা মরণং কম্মক্খযমরণং. আযুকম্মানং সমকমেৰ পরিক্খীণত্তা মরণং উভযক্খযমরণং. সতিপি তস্মিং দুৰিমে পুরিমভৰসিদ্ধস্স কস্সচি উপচ্ছেদককম্মুনো বলেন সত্থহরণাদীহি উপক্কমেহি উপচ্ছিজ্জমানসন্তানানং, গুণমহন্তেসু ৰা কতেন কেনচি উপক্কমেন আযূহিতউপচ্ছেদককম্মুনা পটিবাহিতসামত্থিযস্স কম্মস্স তংতংঅত্তভাৰপ্পৰত্তনে অসমত্থভাৰতো দুসিমারকলাবুরাজাদীনং ৰিয তঙ্খণেযেৰ ঠানাচাৰনৰসেন পৰত্তমরণং উপচ্ছেদকমরণং নাম. ইদং পন নেরযিকানং উত্তরকুরুৰাসীনং কেসঞ্চি দেৰানঞ্চ ন হোতি. তেনাহু –
‘‘উপক্কমেন ৰা কেসঞ্চুপচ্ছেদককম্মুনা’’তি. (স. স. ৬২);
মরণস্স উপ্পত্তি পৰত্তি মরণুপ্পত্তি.
৯০. মরণকালেতি মরণাসন্নকালে. যথারহন্তি তংতংগতীসু উপ্পজ্জনকসত্তানুরূপং, কত্থচি পন অনুপ্পজ্জমানস্স খীণাসৰস্স যথোপট্ঠিতং নামরূপধম্মাদিকমেৰ চুতিপরিযোসানানং গোচরভাৰং গচ্ছতি, ন কম্মকম্মনিমিত্তাদযো. উপলদ্ধপুব্বন্তি চেতিযদস্সনাদিৰসেন পুব্বে উপলদ্ধং. উপকরণভূতন্তি পুপ্ফাদিৰসেন উপকরণভূতং. উপলভিতব্বন্তি অনুভৰিতব্বং. উপভোগভূতন্তি অচ্ছরাৰিমানকপ্পরুক্খনিরযগ্গিআদিকং উপভুঞ্জিতব্বং. অচ্ছরাৰিমানকপ্পরুক্খমাতুকুচ্ছিআদিগতং হি রূপাযতনং সুগতিনিমিত্তং. নিরযগ্গিনিরযপালাদিগতং দুগ্গতিনিমিত্তং. গতিযা নিমিত্তং গতিনিমিত্তং.
কম্মবলেনাতি পটিসন্ধিনিব্বত্তকস্স কুসলাকুসলকম্মস্স আনুভাৰেন. ছন্নং দ্ৰারানন্তি ৰক্খমাননযেন যথাসম্ভৰং ছন্নং উপপত্তিদ্ৰারানং, যদি কুসলকম্মং ৰিপচ্চতি, তদা পরিসুদ্ধং কুসলচিত্তং পৰত্ততি, অথ অকুসলকম্মং, তদা উপক্কিলিট্ঠং অকুসলচিত্তন্তি আহ ‘‘ৰিপচ্চমানক…পে… কিলিট্ঠং ৰা’’তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি, অনুব্যঞ্জনস্সাদগধিতং ৰা, তস্মিং চে সমযে কালং করোতি, ঠানমেতং ৰিজ্জতি, যং দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরং গতিং উপপজ্জেয্য নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫). তত্থোণতং ৰাতি তস্মিং উপপজ্জিতব্বভৰে ওণতং ৰিয, তত্থোণতং এৰাতি ৰা পদচ্ছেদো. ‘‘বাহুল্লেনা’’তি এত্থ অধিপ্পাযো ‘‘যেভুয্যেন ভৰন্তরে’’তি এত্থ ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বো. অথ ৰা ‘‘যথারহ’’ন্তি ইমিনাৰ সো সক্কা সঙ্গহেতুন্তি ‘‘বাহুল্লেনা’’তি ইমিনা সহসা ওচ্ছিজ্জমানজীৰিতানং সণিকং মরন্তানং ৰিয ন অভিক্খণমেৰাতি দীপিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. অভিনৰকরণৰসেনাতি তঙ্খণে করিযমানং ৰিয অত্তানং অভিনৰকরণৰসেন.
৯১. পচ্চাসন্নমরণস্সাতি একৰীথিপ্পমাণাযুকৰসেন, ততো ৰা কিঞ্চি অধিকাযুকৰসেন সমাসন্নমরণস্স. ৰীথিচিত্তাৰসানেতি তদারম্মণপরিযোসানানং, জৰনপরিযোসানানং ৰা ৰীথিচিত্তানং অৰসানে. তত্থ ‘‘কামভৰতো চৰিত্ৰা তত্থেৰ উপ্পজ্জমানানং তদারম্মণপরিযোসানানি, সেসানং জৰনপরিযোসানানী’’তি ধম্মানুসারণিযং ৰুত্তং. ভৰঙ্গক্খযেৰাতি যদি একজৰনৰীথিতো অধিকতরাযুসেসো সিযা, তদা ভৰঙ্গাৰসানে ৰা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি. অথ একচিত্তক্খণাযুসেসো সিযা, তদা ৰীথিচিত্তাৰসানে, তঞ্চ অতীতকম্মাদিৰিসযমেৰ. ‘‘তস্সানন্তরমেৰা’’তি ইমিনা অন্তরাভৰৰাদিমতং পটিক্খিপতি.
যথারহন্তি কম্মকরণকালস্স, ৰিপাকদানকালস্স চ অনুরূপৰসেন. অথ ৰা ৰিপচ্চমানককম্মানুরূপং অনুসযৰসেন, জৰনসহজাতৰসেন ৰা পৰত্তিঅনুরূপতোত্যত্থো. ননু চ ‘‘অৰিজ্জানুসযপরিক্খিত্তেনা’’ত্যাদি ৰুত্তং. জৰনসহজাতানঞ্চ কথং অনুসযভাৰোতি? নাযং দোসো অনুসযসদিসতায তাসম্পি অনুসযৰোহারভাৰতো. ইতরথা অকুসলকম্মসহজাতানং ভৰতণ্হাসহজাতানং ৰা চুতিআসন্নজৰনসহজাতানঞ্চ সঙ্গহো ন সিযা. অৰিজ্জাৰ অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযনতো পৰত্তনতো অনুসযো, তেন পরিক্খিত্তেন পরিৰারিতেন. তণ্হানুসযোৰ মূলং পধানং সহকারীকারণভূতং ইমস্সাতি তণ্হানুসযমূলকো. সঙ্খারেনাতি কুসলাকুসলকম্মেন কম্মসহজাতফস্সাদিধম্মসমুদাযেন চুতিআসন্নজৰনসহজাতেন ৰা, তেন জনিযমানং. অৰিজ্জায হি পটিচ্ছন্নাদীনৰৰিসযে তণ্হা নামেতি, খিপনকসঙ্খারসম্মতা যথাৰুত্তসঙ্খারা খিপন্তি, যথাহু –
‘‘অৰিজ্জাতণ্হাসঙ্খার-সহজেহি অপাযিনং;
ৰিসযাদীনৰচ্ছাদিনমনক্খিপকেহি তু.
‘‘অপ্পহীনেহি সেসানং, ছাদনং নমনম্পি চ;
খিপকা পন সঙ্খারা, কুসলাৰ ভৰন্তিহা’’তি. (স. স. ১৬৪-১৬৫);
সম্পযুত্তেহি পরিগ্গয্হমানন্তি অত্তনা সম্পযুত্তেহি ফস্সাদীহি ধম্মেহি সম্পযুত্তপচ্চযাদিনা পরিৰারেত্ৰা গয্হমানং, সহজাতানমধিট্ঠানভাৰেন পুব্বঙ্গমভূতন্তি অত্তনা সহজাতানং পতিট্ঠানভাৰেন পধানভূতং. ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২) হি ৰুত্তং. ভৰন্তরপটিসন্ধানৰসেনাতি পুরিমভৰন্তরস্স, পচ্ছিমভৰন্তরস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞং একাবদ্ধং ৰিয পটিসন্দহনৰসেন উপ্পজ্জমানমেৰ পতিট্ঠাতি, ন ইতো গন্ত্ৰাত্যধিপ্পাযো. ন হি পুরিমভৰপরিযাপন্নো কোচি ধম্মো ভৰন্তরং সঙ্কমতি, নাপি পুরিমভৰপরিযাপন্নহেতূহি ৰিনা উপ্পজ্জতি পটিঘোসপদীপমুদ্দা ৰিযাতি অলমতিপ্পপঞ্চেন.
৯২. মন্দং হুত্ৰা পৰত্তানি মন্দপ্পৰত্তানি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণেসু আপাথগতেসু মনোদ্ৰারে গতিনিমিত্তৰসেন, পঞ্চদ্ৰারে কম্মনিমিত্তৰসেনাত্যধিপ্পাযো. পটিসন্ধিভৰঙ্গানম্পি পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা লব্ভতীতি মনোদ্ৰারে তাৰ পটিসন্ধিযা চতুন্নং ভৰঙ্গানঞ্চ, পঞ্চদ্ৰারে পন পটিসন্ধিযাৰ পচ্চুপ্পন্নারম্মণভাৰো লব্ভতি. তথা হি কস্সচি মনোদ্ৰারে আপাথমাগতং পচ্চুপ্পন্নং গতিনিমিত্তং আরব্ভ উপ্পন্নায তদারম্মণপরিযোসানায চিত্তৰীথিযা অনন্তরং চুতিচিত্তে উপ্পন্নে তদনন্তরং পঞ্চচিত্তক্খণাযুকে আরম্মণে পৰত্তায পটিসন্ধিযা চতুন্নং ভৰঙ্গানং, পঞ্চদ্ৰারে চ ঞাতকাদীহি উপট্ঠাপিতেসু দেয্যধম্মেসু ৰণ্ণাদিকে আরব্ভ যথারহং পৰত্তায চিত্তৰীথিযা চুতিচিত্তস্স চ অনন্তরং একচিত্তক্খণাযুকে আরম্মণে পৰত্তায পটিসন্ধিযা পচ্চুপ্পন্নারম্মণে পৰত্তি উপলব্ভতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে(ৰিসুদ্ধি. ২.৬২০ আদযো) ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৰা সঙ্খারপচ্চযাৰিঞ্ঞাণপদৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বো. ছদ্ৰারগ্গহিতন্তি কম্মনিমিত্তং ছদ্ৰারগ্গহিতং, গতিনিমিত্তং ছট্ঠদ্ৰারগ্গহিতন্তি যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. অপরে পন অৰিসেসতো ৰণ্ণেন্তি. সচ্চসঙ্খেপেপি তেনেৰাধিপ্পাযেন ইদং ৰুত্তং –
‘‘পঞ্চদ্ৰারে সিযা সন্ধি, ৰিনা কম্মং দ্ৰিগোচরে’’তি; (স. স. ১৭৩);
অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৬২৪-৬২৫; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) পন ‘‘গতিনিমিত্তং মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতী’’তি ৰুত্তত্তা, তদারম্মণায চ পঞ্চদ্ৰারিকপটিসন্ধিযা অদস্সিতত্তা, মূলটীকাদীসু চ ‘‘কম্মবলেন উপট্ঠাপিতং ৰণ্ণাযতনং সুপিনং পস্সন্তস্স ৰিয দিব্বচক্খুস্স ৰিয চ মনোদ্ৰারেযেৰ গোচরভাৰং গচ্ছতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. মহা. ২.৬২৩) নিযমেত্ৰা ৰুত্তত্তা তেসং ৰচনং ন সম্পটিচ্ছন্তি আচরিযা. ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চা’’তি এত্থ গতিনিমিত্তং তাৰ পচ্চুপ্পন্নারম্মণং যুজ্জতি, কম্মনিমিত্তং পন পটিসন্ধিজনককম্মস্সেৰ নিমিত্তভূতং অধিপ্পেতন্তি কথং তস্স চুতিআসন্নজৰনেহি গহিতস্স পচ্চুপ্পন্নভাৰো সম্ভৰতি. ন হি তদেৰ আরম্মণুপট্ঠাপকং, তদেৰ পটিসন্ধিজনকং ভৰেয্য উপচিতভাৰাভাৰতো অনস্সাদিতত্তা চ. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) হি ৰচনতো পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৰনমেৰ কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি. পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.২৩২) চ নিকন্তিক্খণে দ্ৰিন্নং হেতূনং পচ্চযাপি সহেতুকপটিসন্ধিযা ৰুত্তত্তাকতূপচিতম্পি কম্মং তণ্হায অস্সাদিতমেৰ ৰিপাকং অভিনিপ্ফাদেতি, তদা চ পটিসন্ধিযা সমানৰীথিযং ৰিয পৰত্তমানানি চুতিআসন্নজৰনানি কথং পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৰনানি সিযুং, কথঞ্চ তানি তদা কণ্হায পরামট্ঠানি. অপিচ পচ্চুপ্পন্নং কম্মনিমিত্তং চুতিআসন্নপ্পৰত্তানং পঞ্চদ্ৰারিকজৰনানং আরম্মণং হোতি. ‘‘পঞ্চদ্ৰারিককম্মঞ্চ পটিসন্ধিনিমিত্তকং ন হোতি পরিদুব্বলভাৰতো’’তি অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৬২০; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৰুত্তন্তি সচ্চমেতং. ঞাতকাদীহি উপট্ঠাপিতেসু পন পুপ্ফাদীসু সন্নিহিতেস্ৰেৰ মরণসম্ভৰতো তত্থ ৰণ্ণাদিকং আরব্ভ চুতিআসন্নৰীথিতো পুরিমভাগপ্পৰত্তানং পটিসন্ধিজননসমত্থানং মনোদ্ৰারিকজৰনানং আরম্মণভূতেন সহ সমানত্তা তদেকসন্ততিপতিতং চুতিআসন্নজৰনগ্গহিতম্পি পচ্চুপ্পন্নং ৰণ্ণাদিকং কম্মনিমিত্তভাৰেন ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং আনন্দাচরিযেন ‘‘পঞ্চদ্ৰারে চ আপাথমাগচ্ছন্তং পচ্চুপ্পন্নং কম্মনিমিত্তং আসন্নকতকম্মারম্মণসন্ততিযং উপ্পন্নং, তংসদিসঞ্চ দট্ঠব্ব’’ন্তি (ৰিভ. মূলটী. ২২৭; ৰিসুদ্ধি. মহা. ২.৬২৩).
৯৪. যথারহন্তি দুতিযচতুত্থপঠমততিযানং পটিসন্ধীনং অনুরূপতো.
৯৮. আরুপ্পচুতিযা পরং হেট্ঠিমারুপ্পৰজ্জিতা আরুপ্পপটিসন্ধিযো হোন্তি উপরূপরিঅরূপীনং হেট্ঠিমহেট্ঠিমকম্মস্স অনাযূহনতো, উপচারজ্ঝানস্স পন বলৰভাৰতো তস্স ৰিপাকভূতা কামতিহেতুকা পটিসন্ধিযো হোন্তি. রূপাৰচরচুতিযা পরং অহেতুকরহিতা উপচারজ্ঝানানুভাৰেনেৰ দুহেতুকতিহেতুকপটিসন্ধিযো সিযুং, কামতিহেতুম্হা চুতিতো পরং সব্বা এৰ কামরূপারূপভৰপরিযাপন্না যথারহং অহেতুকাদিপটিসন্ধিযো সিযুং. ইতরো দুহেতুকাহেতুকচুতিতো পরং কামেস্ৰেৰ ভৰেসু তিহেতুকাদিপটিসন্ধিযো সিযুং.
চুতিপটিসন্ধিক্কমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯৯. পটিসন্ধিযা নিরোধস্স অনন্তরতো পটিসন্ধিনিরোধানন্তরতো. তদেৰ চিত্তন্তি তংসদিসতায তব্বোহারপ্পৰত্তত্তা তদেৰ চিত্তং যথা ‘‘তানিযেৰ ওসধানী’’তি. অসতি ৰীথিচিত্তুপ্পাদেতি অন্তরন্তরা ৰীথিচিত্তানং উপ্পাদে অসতি, চুতিচিত্তং হুত্ৰা নিরুজ্ঝতি তদেৰ চিত্তন্তি সম্বন্ধো.
১০১. পরিৰত্তন্তা পৰত্তন্তি যাৰ ৰট্টমূলসমুচ্ছেদাত্যধিপ্পাযো.
১০২. যথা ইহ ভৰেপটিসন্ধি চেৰ ভৰঙ্গঞ্চ ৰীথিযো চ চুতি চ, তথা পুন ভৰন্তরে পটিসন্ধিভৰঙ্গন্তি এৰমাদিকা অযং চিত্তসন্ততি পরিৰত্ততীতি যোজনা. কেচি পন ইমস্মিং পরিচ্ছেদে ৰীথিমুত্তসঙ্গহস্সেৰ দস্সিতত্তা পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতীনমেৰ ইধ গহণং যুত্তন্ত্যাধিপ্পাযেন ‘‘পটিসন্ধিভৰঙ্গৰীথিযো’’তি ইমস্স পটিসন্ধিভৰঙ্গপ্পৰাহাতি অত্থং ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং পৰত্তিসঙ্গহদস্সনাৰসানে তত্থ সঙ্গহিতানং সব্বেসমেৰ নিগমনস্স অধিপ্পেতত্তা. এৰঞ্হি সতি ‘‘পটিসঙ্খায পনেতমদ্ধুৰ’’ন্তি এত্থ সব্বেসমেৰ এত-সদ্দেন পরামসনং সুট্ঠু উপপন্নং হোতি. এতং যথাৰুত্তং ৰট্টপৰত্তং অদ্ধুৰং অনিচ্চং পলোকধম্মং পটিসঙ্খায পচ্চৰেক্খিত্ৰা বুধা পণ্ডিতা চিরায চিরকালং সুব্বতা হুত্ৰা অচ্চুতং ধুৰং অচৰনধম্মং পদং নিব্বানং অধিগন্ত্ৰা মগ্গফলঞাণেন সচ্ছিকত্ৰা ততোযেৰ সুট্ঠু সমুচ্ছিন্নসিনেহবন্ধনা সমং নিরুপধিসেসনিব্বানধাতুং এস্সন্তি পাপুণিস্সন্তি.
ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায
ৰীথিমুত্তপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.